Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер

Қазақ тілі. дамыған, жетілген, бай, икемді тілдің бірі. Бұл пікірдің растығын кемеңгер Абай атамыз дәлелдеген болатын .Қазақтың ақын.жазушылары тіліміздің шоқтығы биік, өзге тілдерден ерекше екенін өз шығармаларында айқын көрсетіп келеді.Солардың бірі. өзінің оқшау стилімен, нәзік сезімімен, ақындық шеберлігінің сан қырлылығымен танымал болған жерлес ақынымыз Жұмекен Нәжімеденов. Қазақ әдебиетінде өзінің елеулі орны бар ақынның өлең жинақтары одан қалған мұра боп табылады. Сол өлеңдерінде ақын өз ойын оқырманына нақты, дәл көркем етіп жеткізуде шеберлігімен айқындалады.
Поэтикалық тіліндегі өзгешелік . өлеңдерінің көркемдігін ашуда, тілі мен мазмұнын байланыстыруда көркемдегіш детальдарға үлкен жауапкершілікпен қарап, ой желісінің түйінді тұстарында синоним сөздерді қосарлап қолдануы.
«Тілдегі синонимдерді жекелеп те, кезектестіріп те, жұптап та, топ та қолданғанымыз сияқты, бұларды қосарлап та қолдануға болады» (Ә.Болғанбаев). Қазақ тілінде сөзді қайталау мен қосарлау тәсілі . өзінше ерекшелігі мол құнарлы жүйе. Осыны терең түсіне білген Жұмекен ақын синоним сөздерді асқан шеберлікпен қолданып, өлеңінің мазмұнын аша түседі. Әсіресе,синоним сөздерін қосарлап қолданған тұстарында өлең ұйқасына еш нұсқан келтірмеген. Оның сөз қолданысындағы дыбыс әуезділігінде тек өзіндік шеберлігі танылады.
        
        ЖҰМЕКЕН НӘЖІМЕДИНОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҚОСАРЛАНҒАН СИНОНИМДЕР
Байғазиева Б. Ө.
Б.Бегалиев атындағы орта мектеп, ... ... ... ... ... жетілген, бай, икемді тілдің бірі. Бұл
пікірдің растығын кемеңгер Абай атамыз дәлелдеген болатын ... ... ... шоқтығы биік, өзге тілдерден ерекше екенін өз
шығармаларында айқын көрсетіп келеді.Солардың бірі- өзінің ... ... ... ... ... сан қырлылығымен танымал болған
жерлес ақынымыз Жұмекен Нәжімеденов. Қазақ әдебиетінде өзінің ... ... ... өлең ... одан ... мұра боп табылады. Сол өлеңдерінде
ақын өз ойын оқырманына нақты, дәл көркем етіп ... ... ... ... - ... ... ашуда, тілі
мен мазмұнын байланыстыруда көркемдегіш детальдарға үлкен жауапкершілікпен
қарап, ой желісінің ... ... ... ... ... қолдануы.
«Тілдегі синонимдерді жекелеп те, кезектестіріп те, жұптап та, топ та
қолданғанымыз сияқты, бұларды қосарлап та қолдануға болады» ... ... ... ... мен ... ... - ... ерекшелігі мол
құнарлы жүйе. Осыны терең түсіне білген Жұмекен ақын синоним сөздерді ... ... ... мазмұнын аша түседі. ... ... ... ... өлең ... еш ... ... сөз қолданысындағы дыбыс әуезділігінде тек өзіндік шеберлігі танылады.
Жайдақ қырдан түңілсең – гүл өседі бір ... ...... бір ... заман артқанда бойға – бейнет, ойға - ...... ... деп ... пе екен, ойлашы
Көп түңілсең момынынан – ашу шығар бір күні,
Көп түңілсең тұнықтан – тасу асығар бір күні.
Мына ... ... ... шыдам, ойға сын –
Күш - қайратты түңіл деп берегн жоқ қой, ойлашы.
(«Досым, сен тыңда»)
*****
Көкірегіңде ыстық, кіді, тар әрі
Күш – ... құр ... ... ... талғам сенің – кеселің,
Өз талғамың - өз жолыңды ... ... ... ... тұрған гүлдейсің,
боз қырауда не боларын білмейсің,
төбе азғанда сай ... ... ... ...... ... ... білмейсің!
*****
Мен көрмеген мұхиттардан өтер ме ең,
аман - есен шекаралар дауынан,
түрлі түсті түсінікпен ауырған.
пиғылдардан, толқындардан, дауылдан («Саидаға»)
****
Енді бір ... ... ... аман – сау ... өтті.
Ит шәу етті, келіншек тұрды атылып,
жас қонақтың жүрегі шымыр етті. ... айлы ... ... туыс – туған санасып,
Сен әкеңді білесің жазбаса да тілдей жыр, ... («Ұлым, саған
айтам»)
Ақынның өлеңдерінде көркемдік ... бірі ... ... ... ... келіп, орайын тауып тұр.Ол өлеңнің мазмұнына ғана емес,
тіліне шарт қоя ... ... ... ... тым мол, әрі ... ... ... «Тамшы» деген өлеңдеріндегі синонимдерге зер салып қарайық .
О, сәттілік, несібе – ырыс белгісі,
босағаның – беріктіктің белгісі,
Шаңырақтың – ... ... ... самал,
есер бұта, дір қақпа:
Үлгерейік бір – бір қарап сай жаққа,
таулар ... қыр ... ... ... әзіл – ... ... ... жайлы салмақ ем бір биік ән! («Тамшы»)
Ақын белгілі бір ойын толық жеткізіп беруде синонимді ... ... жоқ. ... өз ойы мен ... құлпыртып көрсетуге
тырысқан.
«Күбі» атты өлеңінде қазақ ... күбі ... ... ырыс,
берекеге балай отырып, қазақтың әдет – ... ... ... Тың ... ... ақынның көркем сөзді қаншалықты
түрлендіргенін көруге болады. ... ... ... ... көп. ... сөзінің орнына «береке» деп те алуға болар еді. Бұл жерде ол мәндес
сыңарлардан қосарланған ... ... ... қолдануда , өлеңнің ішкі
бунақ ұйқасын бұзбауға үлкен мән берген. Ал енді «Тамшы» ... ... ... ... ... ... алуында өзіндік мән бар.Ол «қылжаққа»,
«қыржаққа» деп ... ... ... ... ... «қ» ... орай ... сөзін пайдаланған.
Сондай-ақ
Ақындықты қайтсем екен мына саған бітпеген,
Батылдықты қайтсем екен мына ... ... алып ... ма еді ... ... алып ... ма еді қаймығуды мендегі .
(«Ұлым, саған айтам» жинағынан)
Бұл шумақта ақын « қаймығуды» ... ... ... сөзін
қолданса,
Балапанын бағып келед қолға алып,
Бақ - атағын күтіп келед қолға алып.
Қанатына кір ... ... ... әлі ақ ... ... («Ақ көгершін»)
деген ... ... ... «бақ - ... ... ұйқастырып, сөзді
қуатты көркем жеткізуге тырысады.
Осы өлеңдерде Жұмекеннің ақындық тілінде аллитерациялық көркемдеу тәсіл
өз орйаын тауып тұр емес пе !?
«Қазақ ... ... ... ... сөздер мағыналары бір –
біріне жақын сыңарлардан ... да, ... ... ... Ысқақов). Жұмекен өлеңдерінде де осындай сөздер жиі
кездесіп қалады.
Ауа ... ... атақ ... - ... сіңуі үшін жаңғырық.
Әр ісімнің иін мықтап қандырып,
Созу үшін азабыңды да ән ғылып,
тердің өзін төксем ... қан ... ... момын жанмын мен аса,
мінез – құлқын ішкенде де тамаша.
жел жағына шыққан емен бұл ... ... ... ... жым – жыртпын.
*****
... Мұндай жары бар адам
Ұрыс – жанжал іздесе – ... ... ... ... ... тиек - ... тұтамын
академик Амосовтың кітабын.
*****
... Қулау бастық құтылатын өсіріп
адамынан ақыл – үгіт қонбайтын...
*****
Пәтер алдық тұрақты,
аяқ – табақ құралды,
Келіншектер бір – ... ... ... ... «Екі ... сөз қосарланып қолданылғанда бұлардың
бұрынғы жеке мағыналары абстракцияланып (яғни жалпыға ... ... ... кеңейеді. Мұндағы күрделі ұғым екі сөздің дара мағыналарының
жиынтығынан шығады, » - ... ... ... ... ... ... де тас шығарсыңдар?
Содан да даңқ – атақ үшін
Құр ... ... ... ... ... ... тұрар едім тас болсам,
Ауыздарға өсек – ғайбат түтеген.
Мен бір тамшы жас болсам,
Сұлулардың кірпігіне бітер ем.
*****
Сездік талй іштарлықты – мұздадық,
Қаламақы төлейтін
Кассирлердің түр – ... ... ... ... ... ... ғой ... («Ана тілі туралы сөз»).
Көріп отырғанымыздай, мұнда да ақын өлеңдерінде ... ... бір – ... ... ... ... ... қосарлай отырып салмақты, әсерлі ой берген. Ақынның синоним сөздерді
өлең ұйқасына, құрылысына, буын, ... ... бір ... орай
орынды қолдануы қаламгерлігінің бір ерекше қырын көрсетіп тұр дегім келеді.
Бұның өзін сөздің нәзік ... ... ... ... ... үнемі мән берген деп түсінем.
Сенікі ғой менің ырыс- бағым да,
Бағым болған мына жастық шағым да,
Саған , саған бәрін берем – ... жас ... ... бұл ... ... ... ... тек ұйқас үшін ала
салмаған.Белгілі бір айтпақ ... ... ... үшін ... » ... қолданған.
«Кімде – кім мәндес сөздердің нәзік мағыналық ерекшеліктерін дұрыс
аңғарып, керекті жерінде лайықтап ... ... ... ... ... ... ... еңбегі соншама мәнерлі де ... қарт қана ... ... бойы ... ... – жапасын
Бүгін ғана ... ... зар – ... ... дәмін,
Сол қарасын аяп маған!
Солар үшін басталамын,
Солар үшін аяталам. ... ... ... ... жеке ... бәрі ... бермейді. Бұлардың ішінде жұпталып айтылып тиянақталған, мағына
жағынан, көркемдік мәні жағынан аз да болса ... ... ... ... (Ә.Болғанбаев).
Мәселен, «жәбір – жапа» деген сөз барлық ауыр жағдайды ... ... - мұң» ... қос сөз барлық қайғыны, қасіретті, азапты топтастырып
тұр.
Өтіп жатыр машинаның түр – түрі,
Жаяулардың түр – ... бір ... ...... ... – күлкілі, -
(«Қақпа алдындағы қарт»).
деген өлеңінде балаша әр нәрсеге алданатын ... көз ... ... сары шаш ... боп кетіпті,
Қырып – жойып қыз деген «қырық індет» жетіпті, -
деген өлеңінде ерке боп, ... ... ... тез ... ... ... ... троптың түрлерін қолданып, ойды ажарлау үшін
ауыстыру арқылы ... ... ажар ... Қыз ... ... індетке»
балауы жарасымды көркемдік. Балалықты аңсаған бозбала ... ... ... ... бір ... әр ... ... сипаттап беру үшін екі
немесе үш – төрт синоним сөз ... ... «Дәл ... үш бастау, қайнар, ... бар, ... ... ... еріп, балқып кеткен сияқты болды.» (Ғ.Мұстафин)
Яғни, қарап отырсақ, прозалық шығармаларда ... ... ... – бірінің мағынасын толықтырып тұр. Біреуінде ... ... реңк ... ... бүтін бір ұғымның әр түрлі
белгілерін жан – жақты қамтып ... бала ... ... ... ... ... кекетіп,
кемітіп, түртіп – шұқып сиыстырмайтын ... - ... ... ... енешелері үзіліп қапты.» («Кішкентай» романы Ж.Нәжімеденов)
Ал дәл осындай көрініс Жұмекен ... де өз ... ... ... оқып ... ... естіп ем?
Әйтеуір, бір әңгіме
Келе жатқан ескіден
Ескіліктен сәл алсаң үзіп - жұлып, тартқылап,
сәл алғаның жаңаға сай келуі – шарт бірақ!
(«Шарт»)
Ақынның қосарланған ... мен ... бір ... ... тіркестіруде
өлең құрылысын бұзбағаны байқалады.
Жұмекен Нәжімеденов проза жанрында да қосарланған синонимдерді мағыналық
реңктеріне орай ұтымды қолдана білген.Айтпақ ойының мән – ... ... ... әсерлі жеткізіліп, экспрессиясын күшейтеді.
Жазушының атақты «Ақ шағыл» ... ... ... ... мән ... ... қызықтырып, ішіне енген сайын сиқырлап шырмап
тастайды. Мысалы: «Өмірге, айналаға үйреніп, ...... ... та
болса түсініп қалған бала – жігіт соңғы кезде өзін естияр санай бастаған –
ды».
«Ағайын – туыс, дос – ... бар, ... ... ... жатқанда қан
шығармады демей ме ертең? »
«Әркім естіген – білген күлкілі жәйларын ... ғып ... ... де мына ... ... ... ... бүкіл пейіл –
ниетіне әр түп шағырдың өз орнына түсуі үшін әркімнің – ақ жан ... ... бұ не ... ауыз ... ... жұрт деп ... ... ойлаңыз, ойлаңыз...».
«Екі – үш кісінің басы қосылып көрінсе зәре – құты қалмайды.»
«Бір ауылдың соғыстан аман – сау оралған жалғыз азаматы.»
«Әзі ... ... бар –ды. ...... бәрі ... ... ... сойып, садақа – зекетін сол арада үлестіретін – ... ақыл – есі ... ... ... ... ... шайқап
қала берді?!»
«Атың өшкір, қу соғыс! Лағнат – ... ... ... ... ... аузына түсті.»
Автор шығармасында сөздерді қайталамау үшін синонимдерді қосарлап
қолданып, мағыналық реңк пен ... ... өз ... ... ... ... сипатқа ие болып тұр. Жазушы Жұмекен синоним реңктерін
айқын ажыратып, ... ... білу ... ... ... естен
шығармаған.
Жұмекен Нәжімеденов етістікті қос сөздерді (синонимдерді) ұтымды
пайдаланып, өзіндік ... ... ... өзі ... ... ... мына жыңғылдай жігіттің
шайқалақтатып төгіп – ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде қолданған синонимдес сөздерден жасалған «төгіп - ... ... ... ер ... ... ... түрде оқырманға елестетіп жеткізеді.
Мысалы: «Қамшысы аздай тебініп – тепкілеп аттың қос өкпесін түсірді.»
Жазушы іс - әрекетті күшейту мақсатында ... ... ... дәл ... ... Тағы ... «Самолёт дірілдеп – қалтырап сәл
тұрды да, құрғақ сордың тұз аралас ақ боз ... ... ... ... мол, ... ... техниканы суреттеуде «дірілдеп» сөзіне
«қалтырап» сөзін қосарлап қолдануда шеберлік танытады.
Жұмекен Нәжімеденов өз ... ... ... ... қазақ ауылының реалистік келбетін бейнелеуге тырысқан.
Профессор Ә.Болғанбаев: «Синонимдерді таңдап – талғап өз ... ... үшін ... Фетті «Өз төңірегінде жылқы
атауларының жосып жүргенін көрмей, ат деген бір ғана ... 49 ... деп ... сынаған болатын. Ал пролетариаттың бір ұлы ... жазу ... ... сөздердің ішінен өзіне ең қажеттісін таңдап
алуға небір асыл уақытын жұмсаған. ... ... өз ойын ... қауымға
жеңіл де қарапайым түрде шеберлікпен жеткізе алғандығы мәлім», - ... тілі ... ... қаншалықты бай болса, жазушы
Жұмекен аға да ... ... ... ... синонимдермен
өрнектеген. Жас зерттеуші ретінде оның жазу мәнеріндегі байқағаным – осы
қыры
Жазушы ... ... ... ... ...... ... біздің ашылар алтын сандығымыздың бірі. Ешкімге ... ... ... тың қазыналар. Мен поэзияны жақсы түсінетін ... ... осы ... ... асыл ... ашуға шақырамын,» -
деген екен.
Мен ... ... ... мұраларынан әлі де тың қазыналар табылады
деп ойлаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Ахмеди ... ... ... тілі «Ана тілі» 1991 (119-бет)
2.Әсет Болғанбаев Қазақ тілінің синонимдер сөздігі «Алматы» 1975жыл
3. Жұмекен ... Екі ... ... ... «Жазушы»2005 жыл
4.Ж.Нәжімеденов «Ақ шағыл»романы
«Кішкентай »романы
5. Жұмекен.Қазына.Атырау-Ақпарат. «Арыс» баспасы 2002 жыл
6.Ж.Нәжімеденов Үш томдық шығармалар жинағы «Жазушы» ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі синонимдердің зерттелуі25 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері168 бет
Бас миы мен ішкі ағзаларға темекі шаңымен пестицидтердің жекеленген және қосарланған әсері99 бет
Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь