Терминтанудың тарихы тереңде

Жуырда терминтану саласында өнімді еңбек етіп жүрген белгілі тілтанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Шерубай Құрманбайұлының “Алаш және терминтану”, “Терминологиялық әдебиеттердің библиографиялық көрсеткіші” атты еңбектері жарық көрді. Ғалымның “Алаш және терминтану” атты монографиясы қазақ терминологиясы ХХ ғасырдың 1910-30-жылдарына арналып, аталмыш саланың даму, қалыптасу кезеңдері, негізгі ерекшеліктері, сипаты, басшылыққа алынған ғылыми қағидаттар жан-жақты зерттеліпті.
Бұл кезеңде терминологияны жасау мен қалыптастыруға Алаш зиялылары қызмет еткендіктен, кітапта Ахмет Байтұрсынұлы, Елдес Омарұлы, Халел Досмұха­медұлы, Нәзір Төреқұлұлы, Жұмахан Күдерин, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Міржақып Дулатұлы, Қошке Кемеңгерұлы, Мұхтар Әуезов сынды қазақ зиялыларының ұлттық терминологиялық қорды байытып орнықтыруға ұстанған бағыт-бағдарларды саралай келіп, олардың әрқайсысының терминжасам тәжірибесі мен ғылым тілі жөніндегі көзқарастарына жеке-жеке тоқталады. Соның негізінде ХХ ғасыр басында ұлт тілінің ұшан-теңіз байлығын пайдалана отырып, терминологияны қалыптастырудағы қазақ зиялыларының қарым-қабілетін тайға таңба басқандай көрсетіп отырады. Бұл бүгінгі термин жасаушыларға үлгі боларлық іс деп білеміз. Тілтанушы ғалымның бұл зерттеу еңбегінде ұлттық терминқор мен терминтанудың ғылым ретінде даму тарихының тұтас бір кезеңі терең қарастырылып, жүйелі байламдар жасалыпты.
Ал екінші кітапта автор қазақ терминологиясы бойынша ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХІ ғасырдың басына (2007 жылға) дейінгі кезеңде термин, терминология мәселелері бойынша жарық көрген үлкенді-кішілі еңбектер, атап айтқанда, моно­графиялар, қорғалған диссертациялар, ғылыми мақалалар, оқулықтар мен оқу құ­ралдары, терминологиялық сөздіктер хронологиялық тәртіппен беріліпті. Көрсеткішті қарап отырғанда, ғалымның ыждаһаттылығына, ізденістеріне тәнті болып, жұмыстың нәтижелі шыққанына көз жеткізесің. Осыған қарағанда, бұл еңбек терминология тарихы үшін де, терминология мәселелерін
        
        ТЕРМИНТАНУДЫҢ ТАРИХЫ ТЕРЕҢДЕ
Жуырда терминтану саласында өнімді еңбек етіп жүрген белгілі тілтанушы
ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... және ... ... ... ... атты еңбектері жарық көрді. Ғалымның “Алаш және терминтану”
атты монографиясы ... ... ХХ ... ... ... саланың даму, қалыптасу кезеңдері, негізгі ерекшеліктері,
сипаты, басшылыққа алынған ғылыми қағидаттар жан-жақты зерттеліпті.
Бұл кезеңде терминологияны жасау мен ... Алаш ... ... кітапта Ахмет Байтұрсынұлы, Елдес Омарұлы, Халел
Досмұха­медұлы, Нәзір ... ... ... ... Аймауытұлы,
Мағжан Жұмабайұлы, Міржақып Дулатұлы, Қошке Кемеңгерұлы, ... ... ... ... ... ... қорды байытып орнықтыруға
ұстанған бағыт-бағдарларды саралай келіп, олардың әрқайсысының ... мен ... тілі ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басында ұлт тілінің ұшан-теңіз байлығын пайдалана
отырып, терминологияны қалыптастырудағы қазақ ... ... ... ... көрсетіп отырады. Бұл бүгінгі термин жасаушыларға
үлгі боларлық іс деп білеміз. ... ... бұл ... ... ... мен ... ... ретінде даму тарихының тұтас бір
кезеңі терең қарастырылып, жүйелі байламдар жасалыпты.
Ал екінші кітапта автор қазақ ... ... ХІХ ... ... мен ХХІ ғасырдың басына (2007 жылға) дейінгі кезеңде термин,
терминология ... ... ... ... ... еңбектер, атап
айтқанда, моно­графиялар, қорғалған ... ... ... мен оқу ... ... ... хронологиялық
тәртіппен беріліпті. Көрсеткішті қарап отырғанда, ғалымның ... ... ... ... ... шыққанына көз жеткізесің.
Осыған қарағанда, бұл еңбек терминология тарихы үшін де, ... ... мен оны пән ... оқушылардың қажетін өтейтін
практикалық құндылығы жағынан да сәтті дүние деуге болады. Сол ... ... ... кезде біріншіден, терминологияның
нендей мәселелеріне баса ... ... бір ... ... уақыт
аралығында терминология мәселесінің қалай зерттел­гендігінен мол мәлімет
аласың. Екіншіден, осы кезге дейін қай ... аз ... ... ... сан ... ... қай бөлігі жеткілікті
зерттелмегенін, алдағы уақытта нендей жұмыстарға көңіл бөлу ... ... ... Бұл ... ... ... терминологиялық лексика­сының
қалыптасуынан, зерттелуінен, терминтанудың пән ретінде бір ... ... ... ... қоры ... болады.
ТЕРМИНОЛОГ
Алаш арыстары. Олардың арасында Ахаң-Ахмет Байтұрсынұлының есімі
ерекше аталады. ... бұл ... ... ... ... Ал мұндай
анықтаманың аясына барлық ұлы қасиеттің бәрі сыйып кететіні белгілі.
Ахмет Байтұрсынұлы – қайраткер. Ғалым. ... ... тіл ... ... Біз ... ... бәріне емес, тек соңғысына
тоқталмақпыз.
Жалпы кез келген ғылымды оқып білу, меңгеру немесе оны ... сол ... ... ... ұғым ... ... ... Қазақ
тіл білімінің негізін қалаушы ғалым ретінде Ахаң осы ғылым ... ... және ... ... ... анықтап, яғни қазақ тілінің
табиғатын көрсететін ұғымдар жүйесін түзумен қатар, сол ғылыми ұғымдардың
атауларын да ... ... ... атау беру үлкен талғампаздықты, тілді шебер пайдалана
білуді қажет ететін шығармашылық үдеріс. Онымен ... ... ... ... кезінде ол жүйенің өзіндік ерекшеліктерін міндетті түрде ескеру қажет.
Атаудың ықшам болуы, бір мағыналылығы және ұғым мазмұнын ... тағы ... ... мүлтіксіз орындаудың қиындығы терминдерді ана тілінде
жасаудан гөрі көп жағдайда оны ұғымдар жүйесінің ... ... ... өзге ... ... қалпында ала салуға, яғни, қабылдауға
мәжбүр етеді.
Бұл тұрғыдан келгенде, ұлт ұстазы қазақ тілін термин ... ... ... көрсете білді. Ахмет Байтұрсынұлының 1912 жылы
Орынборда жарық көрген “Оқу құралының” (қазақша әліппе) ... ... ... ... дыбыстар, жарты дауысты дыбыс, дәйекші, жіңішкелік белгісі,
хәріп (әріп) сияқты ... ... ... Ал 1914-1915 және ... 1928 ... ... бірнеше дүркін басылып ... ...... ... тілінің сарфы) әбден қалыптасып, бүгінгі күнге дейін
қолданылып жүрген зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, ... ... ... ... ... ... терминдер кездеседі. Бұлардың
терминге ... ... ... ... ... жату артық,
өйткені олар кезінде арнайы шеттетілгендігіне қарамастан, уақыт ... ... ... ... ... ең ... атап айтатын нәрсе – Ахмет Байтұрсынұлы бір топ
терминдерді ғана ... ... бір ... ... ... ... жиынтығын, дәлірек айтқанда, терминдер жүйесін жасаған. Ғылымның
дамуына орай ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... жүйесі де қазақ тіл білімі дамыған сайын жаңа
элементтермен толыға түсуде.
Ахмет Байтұрсынұлының ... тіл ... ғана емес ... да ... ... ... өткен ғасыр басында-ақ мойындалды.
1923 жылы ғалымның мерейтойына арналған баяндамасында Мұхтар Әуезов: “Жаңа
өсіп келе ... ... ... Ахаңды өзінің басшысы деп санайды”, – деп
көрсетеді.
Сонымен, екіншіден, қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, ... ... ... ... осы ... саласының ғылыми терминологиясын
да жасаған.
Терминделуші ... дәл ... ... ... ... ... ... олардың ғылыми терминге тән ғылыми анықтамасын берген.
Ол дегеніміз – ... ... ... ғана тән белгілерін айқындаумен қатар,
олардың ұғымдар жүйесіндегі алатын орнын да көрсету деген сөз. ... ... ... шумақ деп аталады. Жұрттың бір ауыз өлең ... ... әр ... ... ... ... Тармақ дегеніміз – өлеңнің
әрбір жолы. Тармақ ішінде бірнеше бунақ болады. Бунақ дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... ішінде
буын болады”, – дейді “Әдебиет ... ... ұлт ... ... байқайтынымыз, ғалым біріншіден, өлеңнің құрылым-
құрылысын анықтаған, екіншіден, ... ... ... ерекшелігін, басты
белгісін, іргелес өзге ұғымдардан ... ... ... ... ... ұғымның мазмұны мен көлемін бағамдаған; үшіншіден, әр ұғымның
ғылыми атауын (айшық, шумақ, тармақ, бунақ, ... ... ... ... ... ... отырып, жалпы қолданыстағы бір
үлгімен жасалған (модель) сөздерді термин ретінде пайдаланған; ... ... ... ... ... байланысты көрсеткен.
Дәлірек айтқанда, айшықтың –шумақтан, шумақтың – ... ... ... ал ...... ... ... көрсету арқылы
ұғымдардың микрожүйесінің өзіндік табиғатын ашқан.
Бұдан ғалымның өзі зерттеп ... ... ... ... ... ... мен ерекшелігін терең білумен бірге, оларды таңбалауда тілді
өте шебер ... ... анық ... тұр. ... ... ... әлі де көптеп келтіре беруге болады.
Сондай-ақ, Ахмет Байтұрсынұлы тіл білімі, әдебиеттану ... ... ... бірге, қазақ тілін оқыту әдістемесіне
қатысты да көптеген ... де жол ... ... ... ... әдісі, жалқылау әдісі, жалпылау әдіс, жалқылау-жалпылау
әдіс ... ... ... ... ... қоса Ахаң тарих,
этнография терминдерін де жасаған. Олай дейтініміз, Мұхтар Әуезов 1923 жылы
ғалымның “Мәдениет тарихы” атты ... ... ... ... еді.
Сонымен, үшіншіден, жоғарыда атап көрсеткеніміздей, Ахмет Байтұрсынұлы
қазақ тіл ... ... ... жеке ... ... ... негізін қалаумен бірге әдістеме, тарих және этнографияға,
жалпы мәдениетке қатысты көптеген терминдер жасаған ғалым.
Ендігі бір айрықша атап ... ... ... ... – Ахаңның
терминжасамның тәсілдері мен жолдарын анықтап бергендігі. Яғни төртіншіден,
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің ... ... ... оларды өзінің
терминжасам тәжірибесінде кеңінен пайдаланған ғалым.
Терминжасам тәсілдерінің ... ... ... термин
шығармашылығында іске қосылуы қазақ ... ... ... ... ... ... ... етеді. Бүгінгі терминжасам
тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктері бар екендігіне қарамастан, ол ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің сөзжасам тәсілдерін анықтаумен
қатар, ол ... ... ... ... ... ... оның қаламынан туындаған жүздеген терминдері дәлелдейді.
Мәселен, ғалымның жұрнақ, жалғау, буын, ... ... рай, мүше ... семантикалық тәсілмен, жақша, сызықша, көсемше, есімше, дәйекші,
буыншы, бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, пысықтауыш, ... ... ... ... зауықтама, мазмұндама, ермектеме, қорытпа,
ұсынба, сұқтаныс, азаптаныс, жалғаулық, есімдік тәрізді көптеген терминдері
морфологиялық тәсілмен, ал ... ... ... ... ... ... ұяң
дыбыс, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, қаратпа сөз, ... сөз, ... ... ... сын ... тұрлаулы мүше, тұрлаусыз
мүше, салалас сөйлем, сабақтас сөйлем, жалаң сөйлем сынды терминдер ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы “ұлтшылдық”, “пуристік” бағыт ұстады ... ... ... ... ... шеттетілгені белгілі. Соған
қарамастан, Ахаң еңбегінің көпшілігі өзінің өміршеңдігін танытып ... ... ... терминдердің арасында бүгінде қайтадан қажетімізге
жарайтындары да аз ... ... оның ... ... ... авторы өзі екендігі ұмытылып кеткендері де бар. Ұлы тұлғаның
термин ... ... ... мен оның ... ... басы ашық
терминдері-ақ Ахаңның қазақ терминологиясының негізін қалаушы және ғасыр
басындағы бүкіл ғылыми ой-сананың ... ... ете ... жан ... ... ... жекелеген ғылым салаларының ғана емес,
бүкіл қазақ терминологиясының қалыптасуына тікелей әсер еткен ... ... ... көрсетіп, оларды пайдалана отырып, тіл
білімі, әдебиет ғылымдарының терминологиясын, өзге ... ... ... ...... ... өзге ғылым салалары бойынша
оқулықтар мен түрлі ғылыми еңбектер жазған ... ... ... ... ... әр түрлі ғылым салалары бойынша еңбектер ... ... ... ... оған ... ... бола ... Мысалы, Ахмет
Байтұрсынұлы­ның 1914, 1915 жылдары және одан кейін ... ... ... ...... ... ... -ша/ше, -лық/-лік жұрнақтары
арқылы жасалған сызықша, есімше, көсемше, ... ... ... ... 1927 жылы ... басылған Ж.Күдериннің “Өсімдіктану”
оқулығында сабақша, тұқымша, ... ... ... ал ... жылы ... ... көрген “Пішіндемесінде” (геометрия) тікше,
қиықша, өлшеуіш, өлшемдік түрінде ... ... ... ... ... өзі ... тіл білімпазы ретінде қазақ тілінде
термин жасаудың үлгісін көрсете отырып, ғасыр басындағы термин ... ... ... ... зор ... екенін анық аңғартады.
Алтыншыдан, Ахмет Байтұрсынұлы XX ... ... ... ... мен ... бағыт-бағдарын айқындаушы.
Еңбекші қазақ” газетінің 1926 жылғы 12 тамыздағы санында жарияланған
“Қазақстан оқу ... ... ... ... әңгіме”
деп берілген “Қазақ тілін байытамыз” атты шағын ... сол ... ... ... айналысқандығы және өзге тілдерден термин қабылдауда қандай
қағидат басшылыққа алынғандығы, осы істі жүзеге асырудағы Ахаңның рөлі атап
көрсетіледі. “1922 жылы ... жат ... пән ... кемесие құрылған. Кемесиенің құрылғаннан бергі жұмысы аз
емес. Мың-мыңдаған сөздер қазақ ... ... иә ... тіліне
үйлестіріліп, қазақ тілі байытылды. Кемесиеде ... ... ... 5-6 ... ... ... Оның ... кемесиенің жұмысына түрлі білімнің
басын ұстаған мамандар қатыстырылады. ... ... ... ... ... ... жетік оқымысты данышпаны Байтұрсынұлы Ақымет. Кемесиенің негізгі
мақсаты – қазақ тілін өнер-білімге ... ... тіл ... 5-6 ... ... ... ... іске мұрындық болып, көп іс
тындыра білді. Оқу комиссариатының орынбасары атап көрсеткеніндей сол
жылдарда қазақ ... оның ... қоры ... ... ұлт тілінде
сөйлей бастады. Қазақ тілі термин ... ... ... ... қалыптаса бастады. Алаш арысы ... ... осы ... ... тілінің терминологиялық қорын
қалыптастырудың негізін салды, іргетасын қалады. Бұл ... ... ... ... тіл, ... ... ... білетін ірі тілші ғалым,
тарихи тұлға А.Байтұрсынұлының жеке үлесінің зор болғанын айрықша ... ... ... ...... ... ... бейім
мәдениетті тіл қылу”дегеніне келсек, Ахаң басқарған комиссия мақсатына адал
болып қана қойған жоқ, қазақ тілін білім-ғылым тілі ету ... ... ... “Байтұрсынұлы кезеңінде” қазақ ... ... ... мен, оқу құралдары, сөздіктер соның дәлелі бола алады. Оның ... ғана ... ... атқарған үлкен ісі, солардың қажырлы
еңбегінің, мақсатты жұмыстарының ... 1924 ... ... ... ... ... қызметкерлерінің 1-съезі” болып, онда ... ... ... ... ... съез
қаулысымен ресми бекітілді. Араға екі жылдай уақыт салып, 1926 жылы ... ... ... бірінші құрылтайында” терминология
жөнінде жасаған ... ... ... ... ... отырып, өзге түркілерге де ғылыми терминологияны
қалыптастыруда қазақ білімпаздары ... осы ... ... ... Оның ... ... тарапынан қолдау тауып, құрылтай
қарарына енді.
Сонымен ... Ахаң ... ... ... ... ... ... бүкіл түркі халықтарына ұсына отырып, түбі ... ... ... ... ортақтық сипатын арттыруды
көздеген кең тынысты түрколог ғалым.
“Ахмет Байтұрсынұлы жасаған ... ... ... ... ... ... жауап іздесек, ол ең алдымен ұғымға атау беруге ұлттық
таным ... ... ... оны ... ... ... ... тез қабылдап санасына сіңіре алған. Екіншіден, сол кездегі
Ахаңның зиялылар ... зор ... мен тіл ... ... ... ... ... да оның жасаған терминдерінің шығармашыл қауым
тарапынан талқысыз ... ... ... ... иықтас тұрып, ой
жарыстырып, пікір таластырып, өз ... ... ... тіл ... ... еді. Оның ... тіл ... жетік деген
Е.Омарұлы, Х.Досмұ­хамедұлы, Н.Төреқұлұлы ... Алаш ... да ... ... ... ... еңбегінің өміршеңдігін көрнекті тілші ғалым Мәулен Балақаев жақсы
айтқан. Мәкеңнің мысалы мына төмендегі пікірінде шындық бар. Ол ... ... ... — құрал” кезінде “алашордашылардың, ұлтшылдардың” ... оны ... ... ... жаңа грамматика авторы да
“халық жауы” атанып, кітабы қолданудан ... ... Енді ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін еңбектенгенде,
алдымен грамматикалық атауларды қалай атаймыз ... ... ... ... ... ... ... терминдерін қазақ тілінің, қазақша
айтылған бұрынғы сөздері деп ... ... атай ... ... ... ... ... әдеби нормаға айналып, қалыптасып кеткен еді. ... ... ... ... ... те, ... тілінің сөз байлығы
деп танығанбыз”.
“Тілдің міндеті – ақылдың ... ... ... ... ... ... ... айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай
білетін адамы табылса, тіл шама ... ... ... ... ... адам табылуы қиын... Сондықтан сөзден жасап сөз ... ... ... келе бермейді және шығарғандардың да сөздері бәрі бірдей
жақсы бола бермейді”, – деп тілдің ... ... ... оны ... асқан шеберлікпен, үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... еңбегі ұшан-
теңіз.
Орыстың ғылым тілінің даму тарихын зерттеуші ғалымдар бірауыздан
энциклопедист-ғалым М.В.Ломоносовты “орыс ... ... ... болса, Қазақстан ғылымының тарихындағы ... ... ... ... ... ... ... ұлы, аса көрнекті тілші ғалым Ахмет
Байтұр­сынұлы иеленіп тұр.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
Биоценоз - тірі организмдердің тіршілік ету жағдайын3 бет
Мәдениет дегеніміз не?5 бет
Психология30 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Математиканы тереңдетіп оқытудағы мұғалімнің рөлі5 бет
Қаржылық бақылау мен аудит әдіснамасының негізгі элементтері6 бет
Өмір мәні5 бет
Компьютерде есеп шығару технологиясын математикалық біліктілікті тереңдетуде және дамытуда пайдалану20 бет
Математиканы тереңдетіп оқытудағы туынды қолданылуының ерекшеліктері33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь