Қазақ терминографиясының тарихындағы Алаш кезеңі

ҚАЗАҚ ТЕРМИНОГРАФИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫНДАҒЫ «АЛАШ» КЕЗЕҢІ

Терминологиялық сөздіктер тарихын сөз етер болсақ, оны «алаш» зиялыларының қайраткерлік қызметімен байланыстырмай өту мүмкін емес. Мысалы, қазақ терминографиясындағы алғашқы сөздіктердің қатарына жатқызылып жүрген сөздіктерге алаштықтар шығарған, 1927 жылы жарық көрген Н. Қаратышқановтың «Пән сөздері» мен 1931 жылы Қызылорда қаласынан басылып шыққан «Атаулар сөздігі» жатады.
Алғашқы терминологиялық сөздіктер ретінде бұл екі сөздіктен басқа да сөздіктер өзіндік мүмкіндігімен терминографиялық еңбектер тарихына кіре алады, бұл сөздіктер белгілі бір қызметі жағынан терминография тарихында қарастырылып, терминографиялық еңбектің қызметін атқарған сөздіктер ретінде бағалана алады. Мұндай сөздіктердің қатарына 1925 жылы Мәскеу қаласынан жарық көрген Қ. Кемеңгерұлының басшылығымен құрастырылған «Қазақша.орысша тілмаш» пен 1926 жылы Қызылорда қаласынан басылып шыққан «Орысша.қазақша әскерлік атаулар» сөздігі жатады.
        
        ҚАЗАҚ ТЕРМИНОГРАФИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫНДАҒЫ
«АЛАШ» КЕЗЕҢІ
Терминологиялық сөздіктер тарихын сөз етер болсақ, оны «алаш»
зиялыларының ... ... ... өту ... ... ... терминографиясындағы алғашқы сөздіктердің қатарына жатқызылып
жүрген сөздіктерге ... ... 1927 жылы ... ... ... «Пән ... мен 1931 жылы Қызылорда қаласынан басылып
шыққан «Атаулар сөздігі» жатады.
Алғашқы терминологиялық сөздіктер ретінде бұл екі ... ... ... ... ... терминографиялық еңбектер тарихына кіре
алады, бұл сөздіктер ... бір ... ... терминография тарихында
қарастырылып, терминографиялық еңбектің қызметін атқарған сөздіктер ретінде
бағалана алады. Мұндай сөздіктердің қатарына 1925 жылы ... ... ... Қ. ... ... ... «Қазақша-орысша
тілмаш» пен 1926 жылы Қызылорда қаласынан басылып шыққан «Орысша-қазақша
әскерлік атаулар» сөздігі ... ... ... ерекшеліктер мен терминдерді
жүйелеу ісіндегі ұқсас ...... ... ... қолданушысына жеткізу, жүйелеу істеріндегі «алаш» кезеңінің
өзіндік үдерісі мен ... ... ... бірі – ... ... ... сөздік деп есептеуге
болатын – ... ... ... [1]. Бұл ... ... ... 5000 ... Қызылорда қаласынан 1926 жылы басылып
шыққан. Сөздіктегі мәліметтерге жүгінсек, сөздікте берілген ...... ... ... ... ... ... берілген тағы
бір дерек – А.Байтұрсынұлы мен Ғаббас Нұрымұлының берген анықтамасы. Сол
кездегі ... ... ... ... ретінде А.Байтұрсынұлы бастаған
комиссия бұл сөздікке енген терминдерді, жалпы сөздікті өз ... ... ... ... ... ... ... әліпби ретімен орналастырылып берілген.
Олардың басым бөлігі ... ... ... ... ... – алғы ... адская машина – ажал машинасы, атака – шабуыл, банда
– басбашы, барабан – дабыл, батальон – қос, батарея – ... ... ... жаяу, конная – атты, зенитная – тік, безоружный – қарусыз, битва – соғыс,
бинт – орауыш, ... ...... ... ... – ұмтыла,
оборонительный қорғана, морской – ... ......... ... прицельная – сығалау табаны, пулеметная – оқ
шашар, т.б. Бұл ... тізе ... ... сөздіктің материалдарының басым
бөлігін, тіпті барлығына дерлігін қамтып шығуға тура ... ...... ... ... беруге, аударып қалыптастыруға деген
ұмтылыстың алғашқы бесжылдық, онжылдықтағы ізденісін байқай аласыз.
Ал өзге тілдегі нұсқасы қабылданып ... ... ... ... ... ... ... Бұл 1925 жылдан бергі осы кезеңде
шығарылған сөздіктердің барлығында, ... 1931 жылы ... ... ... ... сөздікте де солай. Оған дәлел осы ... ... ... ... – абтамат, агитсут – үгіт соты, академия –
академие, ... ...... ... ... – барометір,
брезент – бірезент, вольтметр – болтметр, вымпел – ... газ – ...... ... – інспектеу, инспектор – інспектір, канал
– қанал, капот – көпет, капсюль – кәпсүл, комутатор – ... ... ... ...... магазин – магажін, микрофон – ...... ...... почта – пошта, рапорт – ...... шлея – ... ... мән ... – осы ... шығарылған басқа сөздіктердегі
сияқты бұл сөздікте де кірме терминдердің сол қалпында ... ... ... Осы сияқты кірме терминдердің ішінде қазіргі үрдіс бойынша ... ... ... ... ... өзге тілдегі нұсқасын
сақтап жазылған динамит – динамит, штат – штат түрінде берілген бар ... ... ғана ... ... ... ... ... тіліне жатық қалпында берілген. Ал ... ... ... ... ... ... ... барлығы өз тілімізден
алынған баламалармен немесе ... ... ... Сол қалпында,
сол кезеңнен бастап қолданыла беріп кете бергенде, қазіргі айтып жүргендей
жай сөз ... ... ... ... ... ... өз тілінде
сөйлер ме еді деген тұжырымның шындыққа жақын екендігіне нақты дәлелдермен,
осы сөздікте көрінетін ... көз ... ... ... Бұл қазіргі
кезде жай сөз деп ... ... ... ... ... ... ... айғақтай алады. Сөздікпен танысып шыққан әрбір ғалым,
әрбір термин зерттеуші, әрбір ... ... ... ... ... сол ... ... жасаудың табиғи үлгісіне тереңдей еніп, жаңа
сөз, термин жасаудың қыр-сырын тұла ... ... ... ... ... ... білім кемесиесінің ағасы Байтұрсын ұлы Ақымет,
Кемесие қатшысы Нұрым ұлы Ғаббас» деп қол ... ... үйен ... деп мерзімі көрсетіліп: «Бұл атаулар қазақ білім кемесиесінің 1925-
інші жылғы октәбірден 1926-ыншы жылғы үйенге ... ... ... осы ... қабыл алынды», - деп анықтама ... ... ... ... ... ... ... [1].
Бір айта кетерлігі – қазіргі лексикография мен терминографияда өзекті
болып есептеліп жүрген тақырыптық ... ... ... ... қатысты топтастырып беру жүйесі осы сөздіктің соңына ... ... ... ... ... тізіп, аудармасын берген
сөздіктің негізгі бөлігінен басқа, соңында бірқатар терминдер ... ... ... ... маңыздылығына немесе бөлек
жүйемен беруге оңтайлы болғандығынан болса керек, негізінен ... ... ... ... ... ... бөлшектерінің
атаулары» деген тақырыптар аясының ішіне топтастырылып, әліпби ретімен жеке
тізілген. Сондай-ақ оны бекітіп, ресми пікір ... де сол ... ... ісін басқарушы зиялы ғалымдардың бірі, ... ... ... ... ... ... ... еңбек болса да,
үлкен ізденіспен басталған қазақ ... ... ... ... өзіндік маңызды орны бар.
1925-1927 жылдары шығарылған ... ... ... бірі – ... құрастырған «Пән сөздері». Сөздіктің
ішінде берілген терминдердің аудармасынан, ... ... оның ... ... ... мен ... ... іске жарай алғандығын
байқауға болады. Әсіресе көзге бірден түсетін ерекшелік қайсыбір ... ... ... ... бере ... бұл ... сирек
кездестіресіз. Сөздік мүмкіндігінше терминдер мен ... емес ... ... ... ... ... Мысалы, абберация –
бұлдырлық, агит суд – үгіт соты, аквариум – су ... ... тән ... труба – шүмек, высший центр мозга, вычитаемое – азайтқыш, гипноз –
ұйыту, испарение – ... ... – ақ саз, ...... ... ... растворитель – ерітпе, регресс – кер кету, уголовно-процессуальный
кодекс – қылмыстық істерді жүргізу заңы, т.б. Мән беріп ... ... ... ... ... ... ... бере салу
мұнда жоқтың қасы. Тіпті аудармалардың өзінде терминдік табиғат ... ... ... да, таза қазақы түсінік, қазақ ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс кодексі деп аудара салмай, қылмыстық
істерді жүргізу заңы деп қазақ тілділерге түсінікті етіп ... ... ... ... бар. Осы ... ... аудармалар берілген тәжірибе
қазіргі терминография үшін жетпей жатқан мәселе. Немесе жоғарыда берілген
аквариумды – су қора деп ... ... ... ... ... ... ... қолданыс. Әрине, бұл аударма қазіргі қазақ
тілінің даму деңгейіне, ... ... ... ... ... келе ... аударма болып көрінуі де ықтимал. Алайда,
екінші ... таза ... тіл ... мен ... ... ... ... сол кезеңдегі санасы мен қазіргі тілдік санасының арасындағы
алшақтықты да ... ... ... ... терминологиямыз бен
тілімізде жат болып көрінуі, ондай аудармаларға ... ... ... ... «Бұл – даму ... ме, әлде ... ... түсіну
деңгейінен айырылып қалу көрсеткіші ме?» деген заңды ... ... ... ... тереңдеп қарасақ, бұл дамудан гөрі, ... тұла ... ... ... қалуға жақынырақ келетін
сияқты. Немесе қазіргі тіліміздің қабылдауына да жат ... ... ... – аспан тану, буксир – жетек, вена – көк тамыр, зубная
эмаль – тіс кіреукесі, иллюзия – ... ...... ... система – жүйке жүйесі, параллелограм – қиықша, пантамима – ымдасу,
плотина – бөгет, пленум – толық мәжіліс, пружина – ... ...... ... симпатия – сүйкім сынды аудармалар қазіргі
терминдерді аудару ... жөн ... ... Сондықтан мұндай
аудармаларды қазірге тілімізге алу жағынан да, ... сол ... ... ... ... ... да ... маңызды еңбек болып
қала беретіндігін ескеруіміз қажет.
Н.Қаратышқанұлы құрастырған бұл сөздік туралы айта кетерлік тағы бір
ерекшелік – бұл ... ... ... ... ... қазіргі
терминологиямыз үшін аудару мен өз тілімізге икемдеп алу қиындау болып
отырған ... ... ... ... ... ... ... осы сөздігі туралы мақала жазған ... өзі де ... ... ... ... терминдерінің төрттен бірі дұрыс жасалған еді», – деген ... да ... емес [2, 91 б.]. ... ... ... математика терминдері басым ... ... ... сөздік құрылымынан: ...... ... ... прогрессия – айырымдық дәуірлеу, арифметическая средина ... ... ... углы – ... ... вертикальная линия –
тік сызық, высота наклонной плоскости – көлбеу жазықтығы, ... ... ...... ...... ... горизонтальная
линия – жатық сызық, горизонтальное направление – жатық бағыт, делимое –
бөлінер, делитель – ... ... – өре, ...... ...... ... – өлшеуіш, именное число – деректі сан, ......... ...... ...... периметр – жиек,
синус – синус, cotg – котангеніс, треугольник – үшкіл, уравнение – теңдеу,
формула – ... ...... т.б. ... ... ... бірдей
дұрыс еді демесек те, математика терминдерін алғаш сөздікте ... ... ... ... ... атап ... болмайды. Сонымен
бірге осы терминдердің ішіндегі уравнение – теңдеу, формула – ... ... ... ...... ...... cotg – котангеніс сияқты терминдер
қазіргі математикада, оның ішінде алгебра мен геометрияда, ... ... ... ... ... ... қолданылып жүр. Одан ... ... ... ...... ...... средина – айырымдық орта, вертикальные углы – тұстас
бұрыштар, ... ... ...... жазықтығы, вычитание –
азайту, вычитаемое – азайтқыш, гипотенуза – ... ... ...... сызық, горизонтальное направление – жатық бағыт, делимое –
бөлінер, делитель – ... ... – өре, ... – жиек, треугольник –
үшкіл т.б. терминдерді қазіргі математикада да қолдануға болатын терминдер
қатарына жатқызуға ... ... бұл ... ... қазіргі
математикада басқа нұсқасында қалыптасып кетті дегеннің өзінде, ... ... ... ... ... ... алдағы жаратылыстану
ғылымдарының терминдерін жасауда, аударуда, қалыптастыруда, қабылдауда үлгі
ретінде негізге алуға боларлық тізбелер екендігін ... ... осы ... ... 1925 жылы ... «Орысша-қазақша әскерлік
атаулар» сөздігі мен 1927 жылы Н.Қаратышқанұлының басқаруымен шыққан ... ... ... екі ... ... терминдермен,
терминдердің берілісімен, құрылымымен мұқият танысатын болсақ, үлкен
ұқсастықты аңғаруға болады. Бір ...... ... пен ... ... құрамы қайталанады, көпшілік терминдер бірдей. Яғни
қамтылған терминдерінің көпшілігі алғашқы сөздікте берілген терминдер ... ... ... мен ... ... ... бірдей болып сәйкеседі.
Бір қолдан немесе құрастырушылар тобынан шыққан қолтаңбаны байқауға болады.
Бұдан бұл екі сөздік те ... ... ... ... ...... басылып шыққан нұсқасы деген қорытынды жасауға болады.
Расында да, алғашқы сөздікпен ... ... ... ... таныса
бастаған қолданушы екеуінің материалдарының көпшілігі ... ... ... Ал ...... ... ... атауларға басымдық беріліп, оған қосымша басқа ғылым ... ... ... ... ... екіншісінде әскерлік атаулардың орнын
математика терминдері ... ... ... терминдерін қамтуға
басымдылық беріледі. Дәлел болу үшін бір-екі ... ... ... ... ...... ... – үгіт соты, аэростат – айырастат, ... ... деп ... ... ... қалыпта кездеседі. Егер әліпби ретімен
берілген әр әріпке қатысты термин ... ... ... ... ... ... ... толықтырудың негізі барлығына мән
бересіз. Бір ғана «А» әрпіне ... ... ... ... терминдер
санынан екінші сөздікте берілген терминдер саны көбірек болып ... ... ... ... мұндай қайталаулармен, бірінен соң екіншісінің аз
уақыт ішінде қайта баспадан жарық көріп жатуының өзіндік себептері де ... ... ... ... ... ... көптеген терминдік
бірліктерін қалыптастырып жатқан тұс осы кезеңмен сәйкес келсе, екіншіден,
сол мақсаттарда қолданыс сұранысына ие осы ... ... ... ... ... ... алғашқы сөздіктердің бірі
болғандықтан, құрылымында тек ... ... ... ... сол кезде алғаш ресми түрде қазақ терминологиясының қолданысына
ене ... ... ... ... ... әдебиеттану, тіл білімі
сынды бірнеше ғылым ... ... ... ... ... ... жататындықтан, әр сала терминдері араластырылып
берілген ... ... бұл ... ... таға ... сөздіктің кирилл әріптеріне ... ... ... ... ... ... ... Ш.Құрманбайұлы сөздіктің маңызы туралы:
«Арнаулы сөздіктер түзу ісі бір ғасырға жуық даму ... ... бұл ... ... әлі ... ... отырғанда, ұлт
тіліндегі термин шығармашылығы жаңадан қолға алына ... ... ... ... ... ... сын ... өзі де артықтау болар»,
- дей келіп, келесі ойларының бірінде: ... ... ... ... кезеңдік келбетін айқын аңғаруға
болады», - деп сөздіктің маңызды тұсын дәл ... Бұл – ... ... шығармашылығындағы алаш зиялыларының ... ... ... ... ... [3, 12 ... ... жарыққа шығарудағы «алаштықтардың»
қолтаңбасын айшықтай түсетін еңбектің біріне Қ.Кемеңгерұлының басқаруымен
шыққан «Қазақша-орысша ... ... ... ... жылы ... ... жарық көрген бұл сөздік Тіл комитетінің
тапсырысы бойынша 2005 жылы баспадан ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелік терминография
тарихының қорын тағы бір еңбекпен, қажетті дерекпен байыта ... ... ... ... ... ... ... Байтасұлы, Есім Байғасқаұлы, ... ... ... ... ... ... Сәрсенбайұлы болған.
Қошке осы сөздік туралы өзі ... ... ... ... ... ... ... өте сирек айтылатын сөздерді
кіргіздік», – деп көрсетеді [4, 9 б.]. ... бұл ...... болғандығы да көрсетіледі. Бұл да сөздікте ... ... ... ... беретін мәлімет.
Ғалым Д.Қамзабекұлы бұл дерекпен байланыстыра отырып, сөздіктің
маңызы туралы ... ... ... «Мына қызықты қараңызшы: Қошкелер
сөздікті еуропалықтарға арнап жазады, ал ол ... ... ... ... да ... «Өз ... өзіміз тілі басқа деп
танитынымызды кім болжаған? Бірақ шындықтан қашып ... ... ... жетекшілігімен шыққан сөздік еуропаланған қазақ түгіл тіл
құбылысы мен заңдылығын жанымен сезіну ... ... ... ... да ... [4, 9 ... шығатын қорытынды, сөздік өз бойына сол кезеңдегі қазақ сөзінің
таза алтын сарайын қамтып, оны ... ... ... бере ... сол ... таза ... ... келбеті мен тіл өнерінің нағыз
қазақтың тіліне тән бояуын көрсетуімен ... Бұл ... де алғы ... «...1925 жылы Мәскеуде басылған «Қазақша-орысша тілмаш» ... ... ... ... ... ... қаттаумен құнды», – деп қорытады
[4, 10 б.].
Терминографиялық тұрғыдан қарастырсақ, бұл арнайы, мақсатты ... ... ... емес. Соған қарамастан, ... ... ... бірі ... сол ... ... ... терминологиялық сөздіктердің шығарылуына негіз бола алды.
Бірақ «Тілмашта» тек лексикалық бірліктер қамтылған деп ... ... орыс ... аударылған ұғымдарды беруде көптеген сөздер жасалған.
Сол сөздердің арасында термин сөздер бар. Тағы бір аңғарарлығы – ... ... ... жасаудың табиғатына жақын, термин жасауда да
қолдануға, ... ... ... ... ... жүйелі сөз жасау
үлгілері осындай тұжырым жасауға жетелейді. Бұл ойды ... ... ... ... да ... атыс – ... атыспақ –
перестреливаться, атыстырмақ – ... гл. ... ... ... ... ... ... әсерленбірмек, әсерлі; балшық, балшықты, балшықшы;
жауап, жауапты, жауапкер; тіл, тілазар, тілалмақ, ... ... ... күш, тіл қисыны, тілмаш, тілмарлама; сияқты ... ... сөз ... ... кездестіруге болады.
Демек, өз кезеңінде маңызды лексикографиялық еңбек болғандығына
қарамастан, «Қазақша-орысша ...... ... де, оны жасаудың
тілдік үлгілерін ... де ... рөл ... терминографияның
терминологиялық лексикография бағытын дамытуға үлес қосқан ... ... ... Ол өз ... ... ... ... үлкен қызмет атқаратын терминография тәжірибесіндегі қажетті
бағыт.
Ал терминография ... тек ... ... ... ... оның ... ... бірі ғана екендігін, ... ... ... ... байланысты мәселелердің барлығын қамтитындығын
ескерсек, терминография тарихының бастау ... ... ... ... ... шектеу де дұрыс болмайды.
Жаңа терминдердің берілуінде ... мен оқу ... ... ... ұмытпаған дұрыс. Оқулықтар – терминдерді салалық
ғылыми жүйеге сәйкес реттеп көрсететін әрі ... ... ... мәтін ішінде
қолдана отырып сұрыптайтын терминографиялық еңбек. Ал көптеген жаңа
терминдер қалыптасып ... 20-30 ... ... ... ... оқулық
еңбектер ол терминдердің қолданысқа еніп, қалыптасуы, жарамсыз терминдердің
сұрыпталып, реттелуі үшін үлкен ... ... тән ... ... керек. Мұндай ... ... ... ... ... 1918), К.Жәленовтың «Есеп тану»
(Ташкент, 1923), Ж.Күдериннің «Өсімдіктану» (Қызылорда, 1927), ... ... ... 1924) т.б. ... ... ... алғашқы
кезеңдегі терминографияның бірқатар қызметтерін атқарған жұмыстар ретінде
тануға толық ... ... ... ... ХХ ... басында мүлдем
көтерілмеді деп айта алмаймыз. Айталық, «Атаулар сөздігінің» ... өзі ... ... ... ... мәселелеріне
бара алған. Жалпы, сонымен бірге, осы кезеңде зиялы қауым мен ғалымдардың
шама-шарқынша шығарып келген ... ... да ... ... ... сөздіктер болғандықтан, түсіндірмелер
беріліп отырған. ... ... ... ... ... ... ... берілу ерекшеліктеріне тоқталған осы
алғысөздерде көтерілген мәселелердің мазмұны сол ... ... ... ... мен ... ... шығып
отырғандығын айғақтайды. Тіпті, мұндай теориялық мәселелер жекелеген ғылым
тіліне, термин сөздердің мәселелеріне арналған ... мен ... да ... ... ... ХХ ... басында орыс терминтану
іліміндегідей, арнайы «терминография», ... ... да, оның ... ... ... қазақ терминтану ілімінің
аясында қарастырылып, ... мен ... ... ... нысаны болып келген.
Айтылған ойлар тізбегіне сол ... ... ... ... үшін ... мысалдар келтіре түсуге болары хақ. Мысалы,
Елдес Омарұлының ... пән ... атты ... мынандай
сөйлемдерді кездестіруге болады: «Сөздердің өзі де – ... де ... ... істеу керек.
Сөзді қазақша тізу қолдан келмейтін жұмыс емес: Ол үшін ... ... сөз ... әуес ... ... ... ... жүйесінің тиісті
ережесін жаттап алса, – қазақша сөйлемнің анықтауышы ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің
алдына келіп арасына басқа сөз салмай жалғаса тізіледі – деген жалғыз
ережені ... алса ... [5, 75 б.]. ... ғылым тілін
жасаушылар оқулықтарында болсын, сөздіктерінде болсын қазақ тілінде
жасалған ... ... ... ... етіп ... ... ... Сол кезең үшін қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ
терминдерінің барынша басым берілуі өзекті мәселе болғанға ұқсайды.
Бұл – Елдес Омарұлының 1925 жылы ... ... ... ... ... ... жасаған баяндамасы. Баяндама осы жиынның
соңында зиялы қауым тарапынан ... ... ... ... ... тармағы былай деп келеді: «Қазақша сөздер әліпби ретімен тізіліп,
лұғат ... ... ... ... Арнайы комиссия немесе жиын
тарапынан талданып, қабылданған терминдердің ... ... ... мән ... ... ... ... – алаштықтар шығарған ... ... ... ... ... және алаш ... жүйелеу ісіндегі айрықша қолтаңбасы. «Атаулар сөздігінің»
терминдерді жүйелеудегі қызметі мен ... ... ... ... Бұл жөнінде «Атаулар сөздігіне» қатысты жан-жақты талдаулар
арнайы ... да [6, с. ... ... мен ... «Қазақ» газетінің беттерінде, кейіннен
жарық көріп отырған «Айқап», «Абай» журналдарында, «Сарыарқа» газеттерінде
басылып тұрғандығы ... ... ...... ... ... кезеңде қазақ ұлтының арасында үлкен беделге ие болғандығы. Сондықтан
ондай газеттерде жаңалықтар ретінің бірінші кезекте басылатындығы ... ... ... ... ... ... ... мәселелеріне
қатысты ғылыми мақалалар жарияланып отырған. Үшіншіден, терминдердің газет
беттерінің соңында беріліп ... ... ... ғалымдардың
еңбектерінен де кездеседі.
Осы бұқаралық ақпарат құралдары мен ... оқу ... ... 1925-1927 жылдарда шығарылған маңызды сөздіктерде
берілген терминдер 1931 жылы ... ... 5000 дана ... ... ... ... кеңесінің терминология комиссиясының шығаруымен
жарияланған «Атаулар сөздігінде» ... жеке ... ... басылып
шыққан.
Латын тілінде басылып шыққан бұл сөздік ... ... ... ... ... ... қызметін,
терминологиялық сөздік ретінде алдына қойған мақсатын атқара алған. Сапалық
жағынан, ең ... сол ... ... мен техника салаларына тән
қалыптасқан жаңа атауларды (терминдерді) барынша жинақтап, ... ... ... әрі ... ... ... әрі жаңа атаулардың
(терминдердің) аудармасын беру мақсаттарын ... ... бұл ... да ... асыра алғандығын байқауға болады.
Үшіншіден, алдына қойған мақсатын мүмкіндігінше орындауға ұмтылған.
«Атаулар сөздігінің» мақсаттары – жаңа ... ... ... ... ақпарат беру, терминдердің аудармасын беру, термин сөздердің
қолданысын бірізге түсіру.
Осы ... ... ... орындалу деңгейіне
тоқталсақ, ... ... ... аударып беру сапасы,
терминдердің қазақ тіліндегі ... ... ... ... түрде болса да жақсырақ екендігіне көз жеткізуге болады.
Бұл туралы сөздіктің алғы сөзін немесе кіріспе ... ... ... өзінде көрсетілген «Бір-екі сөзін» жазушы-сөздікті
құрастырушылардың өзі: «Бұл сөздікке еуропадан ... ... аса сөз ... ... ... тіліне аударылды», - деп көрсетеді [7, 3 б.]. ... ... ... ... аудармасы нақтылай алады.
Мысалы, давление – қызу, бинокль – дүрбі, заготовка – ... ряд – ...... ... – кескіндеу, избиратель – сайлаушы,
маска – түс перде, мастер – шебер, налог – салық, ...... угол ... ...... часть – бөлім, член – мүше, т.б.
Енді осыдан бағамдап көрсек, сол кезеңдегі тілі мен ... діні ... ... ... ... тілінің өкілі үшін термин болсын, басқа
сөз болсын өз тіліңнің ішінен шықпаған, өзгеден алынайын деп тұрған ... ... ... ... мен ... ... ... дұрыс құбылыс,
бағыт болып есептелген. Сондықтан да олар қазіргідей «аударып қажеті не»,
«қажеті қанша», «үйреніп те ... ... ... деген жай сөз» деп ат
тондарын ала қашып, ұра түрегеліп, үрке шаппайды, ... ... ... ... «көпшілігі қазақ тіліне» аударылды деп,
соның өзін аяғына дейін орындай алмағандығына өкініш ... ... ... тілдік сананың көрінісін терминография да
айғақтап ... ... ... ... да дәлелдеп отыр.
Жинақтай айтқанда, қазақ терминографиясының ... ... ... ... ... ... зиялыларының терминография
саласындағы мұралары терең зерттеле түсуі қажеттігі айқын.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Орысша-қазақша әскерлік атаулары / Жалпы редакциясын басқарған
Ш. Құрманбайұлы. Астана: ... 2005. – 136 ... ... С.Е. ... ... образования терминологии по математике
// Қазақ терминологиясының мәселелері. Алматы: ... 1986. – ... ... Н. Пән ... (1927). ... Ер-Дәулет, 2004.
– 128 б.
4. Қазақша-орысша тілмаш (1925) / ... Қ. ... ... 2005. – 288 б.
5. Омарұлы Елдес. Қазақша пән сөздері // Қазақ білімпаздарының тұңғыш
сійезі: сиез материалдары. Орынбор, 1925. – 75 ... ... ... ... ... 2004. – 184 ... ... сөздігі / Жалпы редакциясын басқарған А. Байтұрсынұлы.
Қызылорда: Қазағыстан, 1931. – 168 ... ... ... танымындағы ең қасиетті метаұғым екенін оның
этимологиясы ... ... ... сөзі ... ... деген мағынада екені, «Алаш» сөзі «Қазақ» атауының баламасы
ретінде айтылатынын белгілі. ... ... ... ... ... ... сақталған. Ал, ұран дегеніміз рухқа негізделеді. Рух ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь