Қазақ тілі дыбыстарының Ахмет Байтұрсыновқа дейін зерттелуі

ҚАЗАҚ ТІЛІ ДЫБЫСТАРЫНЫҢ АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВҚА ДЕЙІН ЗЕРТТЕЛУІ


Алғашқы зерттелулерде қазақ тілі дыбыс жүйесі туралы, қазақ тіліндегі дыбыстардың саны мен сапасы туралы бірізді пікір де, қазақша терминдер де жасалған жоқ. Қазақ тілі дыбыс жүйесінін белгілі бір мәселесі бойынша арнайы зерттеу жүргізілгендіктен орыс түркологтары еңбектерінде фонетика таза практикалық мақсатта болды. Сондықтан олардың зерттеулері қазақ тілі дыбыс жүйесі жөніндегі алғашқы мәлімет деңгейінде ғана еді. оны төмендегі шолуымыздан байқауға толық болады. Демек, нағыз ғылыми зерттеу А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп білеміз.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі жөнінде алғашқы мәліметті Н.И. Ильминскийдің 1860 жылы Қазан қаласында шыққан «Материалы к изучению киргизского наречия» («Ученые записки Казанского университета») деген еңбегінен кездестіре аламыз. Ильминский қазақ тіліндегі дыбыстарды екі топқа жіктеп, дауыстылардың сегіз түрін (а.ä, е, ы, і, о.ö, у.ÿ), дауыссыздардың он тоғыз түрін (п, м, w; т, д, н; ж, з, ш, с; р, л, j; k¨, ѓ, к, г, ң) атап өтеді (дыбыстарды өзара артикуляциялық жуықтығына қарай жіктеп көрсеткен). Н.И. Ильминский тіл алды ашық ä (ә) дауыстысын дербес фонема түрінде қарамай, а дауыстысының варианты ретінде түсініп, оны негізгі дауыстылардың тобынан шығарып тастайды.
        
        ҚАЗАҚ ТІЛІ ДЫБЫСТАРЫНЫҢ АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВҚА ДЕЙІН ЗЕРТТЕЛУІ
Алғашқы зерттелулерде қазақ тілі ... ... ... ... ... саны мен сапасы туралы бірізді пікір де, қазақша терминдер ... жоқ. ... тілі ... ... ... бір ... ... зерттеу жүргізілгендіктен орыс түркологтары еңбектерінде фонетика
таза практикалық мақсатта болды. Сондықтан олардың ... ... ... ... ... ... мәлімет деңгейінде ғана еді. оны төмендегі
шолуымыздан байқауға толық ... ... ... ғылыми зерттеу А.
Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп білеміз.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі ... ... ... Н.И. ... жылы Қазан қаласында шыққан «Материалы к изучению киргизского ... ... ... ... ... еңбегінен кездестіре
аламыз. Ильминский қазақ тіліндегі дыбыстарды екі ... ... ... ... (а-ä, е, ы, і, о-ö, у-ÿ), ... он ... (п, м, w; т, д, н; ж, з, ш, с; р, л, j; k¨, ѓ, к, г, ң) атап ... ... ... ... ... ... ... Н.И.
Ильминский тіл алды ашық ä (ә) ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсініп, оны негізгі дауыстылардың тобынан
шығарып тастайды.
Дауыссыз ... ... дж, ч ... мен Һ ... ... Н.И. Ильминскийдің еңбегі батыс қазақтарының тіл
материалдары негізінде жазылса ... ... ... ... ... жағынан алмасуы (б-м, н-д-т, н-ң, к-г, т.б.),
қолдану ерекшелігі және екпін жайынан қысқаша мәлімет берілген. Одан ... ... ... [1] ... ... ... айтарлықтай
жаңалық байқалмайды. Онда кейбір дыбыстардың айтылуы мен ... ... (ч-ш, ш-с, м-б, л-д, к-г) ... ... ... ... ы ... дауыстысының редукциясы жайында азын-аулақ мәлімет береді.
Түркі тілдерінің фонетика мәселесін ... ... В.В. ... ... аса зор. В. ... ... рет ... тілдерінің салыстырмалы
фонетикасын [2]жасап, онда қазақ фонетикасының едәуір мәселесін сөз етті.
Түркі тілдері фонетикасының сан ... ... ... ... ... бағыты бойынша түсіндіреді.
В.Радловтың «Солтүстік түркі тілдерінің ... атты ... ... ... ... ғылыми мәнін жоғалтқан емес, мұнда қазақ фонетикасының
едәуір мәселелері, атап айтңанда: дыбыс құрамы, ... ... ... ... ... ... ол дыбыстардың әр түрлі өзгеру
заңдылықтары, сингармонизм ... ... ... сияқты өзекті
мәселелер өзге түркі тілдерінің материалдарымен салыстырыла отыра әңгіме
болады. Сонымен ... ... ... тән ... ... ... аса
назар аударған.
Қазақ вокализмі тоғыз ... (а, ä, е, о, ö, у, і, и, ... ... ... дауыссыздан құралатынын атап, дауыссыздарды
қатаң (q, k, t, р, s, š), ұяң (γ, g, d, b, z, ž), үнді (n, m, η, r, l, ... ... ... жарты дауысты (w, j) деп төрт түрлі акустика-
артикуляциялың топқа жіктеген. В. ... ... мына екі ... ... оның бірі — w, j ... аралық дыбыстар деп ... ... ... ... ... (латераль) л сонорының сөзде
жуанды-жіңішкелі түрде айтылатын вариантын дербес фонема (сөз мағынасын
ажырата алатын ... бар) деп ... ... тәжірибе фонетикасының
берген мәліметіне қарағанда ... ... оның ... ... ... w
(у), j (й) дыбыстары акустика-артикуляциялық табиғаты бойынша сонор немесе
үнді дыбыстардың тобына ... ... ... ... сөздегі дауыстылардың ыңғайына қарай
әр түрлі вариантта айтыла береді. Мәселен, ал, ел, ол сөздерін ... «л» ... ... ... ... ... жуан (ал), ... жіңішке
(ел), бірде ерінмен (ол) айтылып тұр, олар ... ... ... ... фонеманы құрай алады. Фонема сөзде әлденеше фонетикалық-комбинаторлық
вариантта кездесе береді. ... В. ... л ... ... ... ... ... «Фонетикасын» сөз еткенімізде мына үш мәселе есте болуы қажет:
оның бірі — екпін ... ... ...... ...... ... үндестік заңы. В. Радлов көп буынды ... ... ... ... екпінн басқа көмекші екпіндердің ... ... ... ... үнді (музыкалық) екпін екенін айтады.
Сонымен қатар дыбыстардың, әсіресе, дауыссыз дыбыстардың, дистрибуциялық
ережелеріне едәуір көңіл аударып, дыбыс ... ... ... ... ... түркі тілдерінде сингармонизмнің екі түрі бар ... ... — езу, ...... ерін ... ... бара ... қорытады.
П.М. Мелиоранский екі бөлімнен құралатын қазақ тілінің грамматикасын
жазып, оның алғашқы бөлімін фонетика мен ... ... ... ... ... ... ... (жасалуы),
дыбыстардың комбинаторлық түрде алмасуы, сөз шенінде қолдану жайы, үндестік
заңы мен ... ... ... ... сөз болады. Дауыстылардың протеза,
элизия, редукция құбылыстары ... да ... ... ... ... М. Мелиоранский дыбыстардың құрамына тоқтай келіп ... ... ... (а, ä, е, ы, і, о, ö, у, ÿ), консонантизм саласы жиырма
бір дауыссыз ... (б, п, м, т, д, н, ж, з, ш, с, p, л, к, г, ч, 1, ... ң, й, ǐ-дж) ... атап ... ... жуан-жіңішке, ашық-
қысаң деп жіктеп, графикаға қатысын да анықтайды. «Қу, ту, би» сөздерінде
айтылатын «у, и» дыбыстарын ... ... ... ... деп ... ... В. Радлов айтқан пікірді қуаттай отырып «л» ... ... ... ... ... ... деп ... Тіл
ортасы «к, г» және тіл арты «қ, ғ» ... ... ... деп, ... ... теріс көрсеткен. [4, 28-32]
Октябрь революциясына дейін казақ тілі ... ... ... - ... «Грамматика киргизского языка» (Фонетика, ... ... ... 1897), И. ... ... по ... (Москва, 1900) және Н. Созонтовтың «Записки по ... ... ... 1912) ... кітаптарын атап өтуге болар еді.
Аталған еңбектердің фонетика тарауында айтарлықтай жаңалық жоқ, көбіне,
бұрынғы айтылған мәселелерді ... ... Н. ... ... ... языка» (Казань, 1903) атты еңбегінде қазақ тілі
дыбыстарын өзге түркі тілдердің материалдарымен ... ... ... тән
кейбір заңдылықтарды көрсетеді. Октябрь революциясына ... ... ... ... шағың еңбектерде фонетика мәселелері грамматиканың
құрамына еніп, соған байланысты ... ... ... ... ... ... белгілі жүйеге салынып әржақты талданған емес. ... жай ғана ... ... ... ... да, ... анықталмай қалды.
Қазақ тілі дыбыс құрылысының арнаулы жүйемен жан-жақты зерттелуі — совет
дәуірі ... ... ... ... ... жаңа ғылым — қазақ
лингвистикасы туды, оның фонетика, грамматика, лексикология, диалектология,
стилистика сияқты ... ... ... ... ... ... зерттейтін
дербес Институт ұйымдасты және көптеген маман-кадрлар шықты. ... ... ... бір ... ...... саласында едәуір жұмыс
істелді. фонетика мен фонологияның зерттеу ... ... ... ... фонология, эксперименттік (тәжірибе) фонетика,
салыстырмалы фонетика, тарихи фонетика ... ... ... ... ... ... елу ... тойын тойлағалы отыр. Осы даңқты елу
жыл ішінде қазақ фонетикасы ... ... ... ... ... ... ... қандай шұғыл міндеттер тұр — ... ... ... ... ... ... тілін оқыту және жазу ережелерін (алфавит, графика,
орфография) жетілдіру ... ... ... ... ... фонетикасы
жөнінде біраз шағын ең-бектер— мақалалар жарың көрді. [5-6]
Г. В. Архангельский ... ... ... тілі ... ... өз ара ... кейде дыбыстардың сөзде айтылмай
түсіп қалуы (редукциясы), үндестік заң мен екпін мәселесі қысқаша ... ... Бұл ... ... тілі ... ... шала ... және дауыссыз
деп үш топқа жіктеп көрсетеді. Ауыздың ... ... ... ... (а, ә), жарты ашық (е, о, ө), ... (ы, і) және ... ... (ұ, ү) ... ... ... ... фонетика мәселелерін арнаулы жүйеге салып зерттеу кезеңі проф.
Құдайберген Жұбановтан басталады. Проф. Қ. Жұбанов қазақ ... ... ... бірі ... Ол ... ... бір ... (атап айтқанда — тіл дыбыстарының фонологиясы мен жіктелуі,
дыбыстардың ... ... ... заң, ... буын ... ... саласы) жөнінде зерттеу жүргізіп, олар туралы ... ... [7, 169 ... зерттеулерінде ол А, Байтұрсыновтың тұжырымды ... ... ... ... еңбектерде қазақ тілі жүйесі түрде зерттеледі,
жоғарыда аталған орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... тілінің өзіндік табиғи қасиеті көп жағдайда
ескерілмеді, бір жақты байымдаулар мен ... ... ... ... ... тілдердегі ережелерге сәйкестендірілді. Мысалы, Санкт-
Питербургте 1875 жылы жарық көрген М.А. Теретьевтің «Грамматика турецкая,
персидская, киргизская» деп ... ... ... ... оның ... мен грамматикалық құрылысы жайында азды- көпті ғана, қазақ тілінің
қасиетін, мәнін т.б. ерекшеліктерін аша ... ... ... ... 1871 жылы Оринборда жарық көрген «Начальное руководство
к обучению киргиз-русскому языку» атты ... ... орыс ... ... ең ... оқу құралы ретінде зор қзмет атқарды.
Қазақ тіл білімінің іргетасын қалаушы ғалым А. Байтұрсыновтың ағартушылық
жолға құлшына ... ... жою ... ... ... жан-жақты
талдауына Ы. Алтынсариннің осы еңбегі де үлгі болған ... ... ... ... ... профессор қызметін атқару. Қазақ
тілі мен әдебиетін терең зерттеуге ғалымға мүмкіндік жасады, ұстаздық ... ... ... ол ... ... ... ... Терентьев М. «Грамматика турецкая, персидская, ... ... І, СПб., ... Радлов В.В. «Фонетика северных тюрксих языков» ... ... ... Неміс тілінде жазылған. – Лейпциг, 1882.
3. Мелиоранский П.М. «Краткая грамматика казак-кингизского языка». Часть
І. Фонетика и этимология. – СПб., ... ... Ж.А. ... тілі ... ... ... ... казахского языка. – Алматы, 1969. – 27-42 б.
5. Байтұрсынов А. «Қазақ тілінің дыбыстары»// «Жаңа мектеп» ... ... ... ... оқу» 1936, ... айы, №30; ... ... оқу» 1937, 5 март, №7. (Байтұрсынов А. Шығармалары,
Алматы, «Жазушы», 1989; ... ... №4, ... ... Ғ. ... ... ... Алматы, «Қазақстан» баспасы, 1935;
«Сингорманизм деген не?»// «Халық мұғалімі», №3-4, 1941.
7. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар52 бет
Графиканың қалыптасуы және дамуы28 бет
Саз әлемінің сардары9 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
Сөз позициясындағы дауыссыз дыбыстар және олардың морфонологиясы87 бет
Тіл дыбыстары жөніндегі орныққан көзқарас7 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі14 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь