Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі

Тіл.тілдегі сөйлем құрылымды фразеологизмдер мақал.мәтел және мақал.мәтел емес коммуникативтік фразеологизмдер болып екі үлкен жүйеге топтасады. Мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдер өзінің дербестігі жағынан мәнмәтінде жеке хабар беруші сөйлем түрінде қолданылады. Мақал.мәтел фразеологизмдердің арасында дәстүрлі, классикалық сөйлем құрылымдыларымен қатар, грамматикалық жақтан ұйымдасуы тұрғысынан формальды түрде сөйлем ретінде танылатындары да бар. Синтаксистік тұрғыдан сөйлем ретінде танылатын тұлғалардан өзге, мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің қатарында грамматикалық жақтан аморфты құрылымдар да кездеседі. Олардың қатарына әр түрлі мақсатта қолданылатын, бір мүшесі кем тұлғалар жатады, мысалы: Тисе.терекке, тимесе. бұтаққа ; Адамына қарай сәлемі т.б. Тұлғалану құрылымына қарамастан, мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің грамматикалық жақтан сөйлем түрінде қалыптасқандарының да, сөйлемнің қызметіне және құрылымына формальды түрде жауап беретіндерінің де атқаратын қызметі шындық болмыстың әйтеуір бір жағын хабарлау. Тілде дайын күйінде қолданылатын, өзіндік ішкі астарға құрылған семаникасымен сипатталатын құрылым ретінде ұйымдасқан мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің қызметі сөйлем ретінде танылады. Егер мақал.мәтелдік құрылым коммуникативтік қызметпен байланыспаса, ондай мақал.мәтелдің грамматикалық құрылымы мен синтаксистік формасы сөйлем анықтамасын формальды түрде атқарып тұр деген сөз. Мысалы, мақал.мәтелдердің эллипсистік қолданысы, олардың құрамында тұрлаулы мүшелердің түгел болмауы т.б. сияқты құрылымда қалыптасуы, олардың сөйлем анықтамасына формальды түрде жауап беретіндігін көрсетеді. Мақал.мәтелдер парадигмасының негізіне де грамматикалық категориялардың морфологиялық көрсеткіштері алынады, сондай.ақ, сөйлем ретінде, мақал.мәтелдердің синтаксистік формалары мен құрылымы олардың парадигмасы болып табылады. Өйткені, мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің синтаксистік парадигмасы әр түрлі сөйлем үлгілері бойынша ұйымдасады. Сөз шеберлері оларды өзгертпей де, өзгертіп те қолдана береді. Мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің арасында өзгертіп қолдануға икем тұратындары көбіне екі сөзден тұратын сөз тіркесі түріндегі үлгілері (сыныққа сылтау, сұлуынан жылуы т.б.), жай сөйлем түріндегі құрылымдылары (пәледен машайық қашыпты, суға кеткен мал қармайды т.б.). Мысалы : . Бүлінген елден бүлдіргі алма дегені қайсы ? Бөтен болса бір сәрі (М.Ә.). Жанталасып жүріп тапқан ақшаң, мұқтажыңның біріне жетсе, біріне жетпейді. Қысқа жіп күрмеуге келе ме ? (С.С.). Мақал.мәтел коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтінде қолданысындағы әр түрлі ерекшеліктер төмендегідей сипатта болып келеді.
        
        ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ КОММУНИКАТИВТІК ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ МӘНМӘТІНДІК НЕГІЗІ
Тіл-тілдегі сөйлем құрылымды фразеологизмдер мақал-мәтел және ... емес ... ... ... екі ... жүйеге
топтасады. Мақал-мәтел коммуникативтік фразеологизмдер өзінің дербестігі
жағынан мәнмәтінде жеке хабар беруші сөйлем ... ... ... ... ... дәстүрлі, классикалық ... ... ... ... ... тұрғысынан формальды
түрде сөйлем ретінде танылатындары да бар. ... ... ... ... тұлғалардан өзге, мақал-мәтел ... ... ... ... аморфты құрылымдар да
кездеседі. Олардың қатарына әр түрлі мақсатта қолданылатын, бір мүшесі ... ... ... ... ... бұтаққа ; Адамына қарай
сәлемі т.б.
Тұлғалану құрылымына ... ... ... ... жақтан сөйлем түрінде қалыптасқандарының
да, сөйлемнің қызметіне және ... ... ... ... де ... қызметі шындық болмыстың әйтеуір бір жағын
хабарлау. Тілде дайын ... ... ... ішкі ... құрылған
семаникасымен сипатталатын құрылым ретінде ... ... ... ... ... ... танылады. Егер
мақал-мәтелдік құрылым коммуникативтік қызметпен байланыспаса, ондай мақал-
мәтелдің грамматикалық құрылымы мен синтаксистік формасы сөйлем ... ... ... тұр ... сөз. ... ... ... олардың құрамында тұрлаулы мүшелердің түгел ... ... ... ... ... ... ... формальды
түрде жауап беретіндігін көрсетеді. Мақал-мәтелдер парадигмасының негізіне
де грамматикалық категориялардың ... ... ... ... ретінде, мақал-мәтелдердің синтаксистік формалары мен
құрылымы олардың парадигмасы ... ... ... ... фразеологизмдердің синтаксистік парадигмасы әр түрлі сөйлем
үлгілері бойынша ұйымдасады. Сөз шеберлері оларды өзгертпей де, өзгертіп ... ... ... ... ... ... ... икем тұратындары көбіне екі сөзден тұратын сөз ... ... ... ... ... ... т.б.), жай ... құрылымдылары (пәледен машайық қашыпты, суға кеткен мал қармайды
т.б.). Мысалы : - Бүлінген елден бүлдіргі алма ... ... ? ... ... сәрі ... ... ... тапқан ақшаң, мұқтажыңның біріне жетсе,
біріне жетпейді. Қысқа жіп күрмеуге келе ме ? (С.С.).
Мақал-мәтел коммуникативтік ... ... әр ... ерекшеліктер төмендегідей сипатта болып келеді.
Мақал-мәтелдер ауыс ... я ішкі ... ... ... ... ... лексикалық мағыналарынан айырылмайды. Осыған
сүйеніп олардағы ішкі астарды ескермеуге ... ... ... ... жеке ... да ... астары байқалып тұрады, ол семантикалық қасиет мәнмәтіндегі ... ... ... ... анық ... Сол
себепті де мақал-мәтелдер ... әр ... ... ... ... ... ұшыратпай, өз қалпында қолдану арқылы эмоционалды-
экспрессивті мәнді білдіру жиі ... ... ... ... ... ... ... таяр. Жомарттың да тайғаны ғой.Ендеше, өз
қылғанын өзіне жасайын (С.См.). «Ұяда не ... ... соны ... да ... ауызданған салтынан аса алмаған (І.Е.). Мәнмәтін
сөйлемдеріндегі мақалдарда жағымсыз қылық, ... ... ... тұр, ой ... арқылы берілген. Мақалдарда ұғымның өзі тікелей
білдіріліп ... ... бұл ... ... ... ... ... гөрі кесек ой басым жатыр.
Мақал-мәтел коммуникативтік ... ... ... ... ... негізгісі – семантикалық байланыс. Кез
келген мақал-мәтел мәнмәтінде жайдан-жай, тура мағынасында қолданылмайды.
Мақал-мәтелдерді тура ... ... ... ... ... ... да, ... семантикасынан белгілі – бір астарды
байқаймыз. Мысалы : «Қарға қарғаның көзін шұқымас ... міне осы ... ол ... ... ... фразеологизмнің ішкі астары әркімге –ақ
аян және түсінікті. Ал, «Алтын балтаның да сабы ... ... ... ... ... де ... ... жарқырағанымен, асыл болғанымен,
әйтеуір бір, кішігірім ... да, ... ... ... ... қолданыла
береді. Сол себепті мәнмәтінде мақал-мәтел фразеологизм басқа тұлғалармен
алдымен өздерінің ішкі ... ... ... түседі. Мақал-
мәтелдердің ішкі астары олардың туынды мағынасы, яғни ... ... ... ... ... мәнмәтінінде, біріншіден,
өз семантикасы арқылы өзге тілдік тұлғалармен байланысқа ... ... олар ... және ... жақтарынан болсын,
өзгеріссіз қалпында мәнмәтін құрамына енгенде, ... ... «де» ... ... ... ... Мұндай
қолданыстың негізі мақал-мәтелдердің ішкі ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің ... ... ... фразеологиялық нормалардың бірі деп атауға
да болады. Өйткені фразеологизмдер саласында ... ғана ... ... жүйесінде де оларды «де» етісгігі ... ... ... бар. ... Биыл ... ... жұдырық
деп, көктемде жаңа қылтанақтап келе жатқан бес жер ... тағы ... ... қара ... ... ... ... Кеден кеден болды,
кедергі неден болды деп, мына жеті ру ... ... ... салып отыр
(М.Ә.). Бұл бекіністер салынып бітуі – қыл арқан аш тамақтан түсті ... ... ... ... жан ... өмір кешіп жатқан ауыл
еңбеккерлерінің күні қазір тайған (ЖА).
Мақал-мәтел коммуникативтік ... ... ... шегі тым кең де, немесе аса тар да емес. Жоғарыда
айтып өткеніміздей, ... ... ... «де» етістігінің
өзгеріп-түрленіп келуі арқылы қолданылады: Балам, ... ... ... араз бола ... «Күндестің күлі күндес» дегенді сен білмей-ақ қой.
Бөжекеңді көрген жерде сәлеміңді түзу бер ... ... ... ... ... Отрарға аттанды. Бұдан екі тәулік бұрын Мұхамед-Шайбани
тыңшылары арқылы Бұрындық ханның ... ... ... естіген. Тоқал
ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты ... ... ... ... өз ... ... қалармын деп жедел жүріп Отрарға жетіп
үлгерген (І.Е.). Бір көрген құқай емес. Ұра берсе құдай да ... деп, ... ... соң, «бас жарылса бөрік ішінде, қол сынса жең ішінде» ... ... де ... ... ... хан ... ... Ортақ өгізден
оңаша бұзау артық демей ме? (І.Е.).
Қолданушы тарапынан ... ... ... ... ... ... қасиеті сақталады. Оралымның құрамындағы
сыңарлардың бірінің морфологиялық көрсеткішінің ... ... не ... ... соны ... ... да тұқымының ауызданған
салтынан аса алмаған (І.Е.). Балапан ұяда не көрсе ұшқанда соны ... өжет ... ... ... ... батыр болып өсті (І.Е.).Ол
ол ма, «таз ашуын тырнадан алардың» кебін келтіріп, «күң» деп, ... деп ... ... ... жөнелетін (С.См.). Фразеологизмдердегі
«іледі», «алады» сыңарларының ... ... ... ... нормадан аспаған, яғни фразеологизмдердің астарлы мағыналары
сақталған.
Фразеологизмің құрамына басқа бір сөз қосып қолдану: Қашқан ... да ер, ... ... оқ бұлардың да он шақтысын алып қалды
(І.Е.). Жаңа өзің ... ғой, ... ... Уақ, Тоқа ана ... ... ... бөтеннің бәрі жұғады ғой. Олардың үлгісімен ... де ... ... ... (І.Е.) ... ... ... қосылып, қандай
ел болмақсың? Одан да есің барда жөніңді тап ! (І.Е.). «Қашқан жауға қатын
ер» ... ... ... ... ... бәрі ... «басқа» сөзінің «бөтен» сөзімен ауыстырылып, «ғой» сөзімен
аяқталуынан фразеологиялық мағыналар өзгеріске түспеген.
Фразеологизм құрамындағы сөздердің ... ... Көп ... ... Әбділлахқа қарсы соғыс ашты. Бірақ
жеңіліп қалды. Мүйіз сұраймын деп, ... ... ... ешкідей
Самарқантты жаулап аламын деп ... ... ... (І.Е.).
Фразеологизм – «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп, құлағынан ... ... ... ... ... ... : ... бір жақ, қыңыр бір жақ, Қобыланды батыр. Сен қазір
қыңырсың. Бірақ қырықтың аты қырық. Қандай қыңыр болса да ... ... ... сөзі ... қолданылған. – Иә, әңгіме бұзау
емізер… дегендей, енді бітім-келісімге кіріскен жөн болар…(І.Е.). ... таяқ ... ... ... ... ... ... жасалған өзгерістердің көздеген мақсаты
болады. Мысалы, Қылыш ... ... ... «Біреуге ор қазба, өзің
барып ... ... ... мақалын білесің бе? (С.См.) фразеологизмінің
құрамына ... ... ... ... ... ойды ... жеріне жеткізу мақсатын көздеген. ... ... ... ... ... қолданыстарын:
біріншіден, өзгерістерге ұшыратпай, өз қалпында ... ... ... үшіншіден, тұлғасын өзгертпей өз игілігіне
айналдырып ... деп ... ... ... ... автор тарапынан ешбір өзгеріссіз, «де» ... жеке ... ... ... ... ... «Ал» ...
саққұлақ, «бер» дегенде – салпаңқұлақ бола ... ... иесі ... ... ... Талай бермей, орай береңіз,-деп Сартай ашына сөйледі
(С.См.). Бір биеден ала да туады, құла да ... бір ... ... ... ... ... ... Кенесары (І.Е.). ... ... ... өз ... ... ... ... өткен
айлар саны бұл күнде есеп емес. Не болса да «кебін киген келмейді, кебенек
киген келеді» дегендей. ... ... бар ... ... ... ... жеткен еді (М.Ә.). Бірақ … «аталы сөзге арсыз тоқтамас», дәуірірнде
хан болса да шындықты таңдауы бір ғанибет іс еді ... Бір атым ... ... қала ... ... Өзгеріс жасалған фразеологизмдердің
дәстүрлі үлгісі сақталады: - Ал үнімді шығарсам ше? Бауыздайын деп ... екеш ешкі де ... ... Ал ... сүйретіп есіктен кіріп төр
менікі дейтіндерге… (І.Е.). Ініне кіре алмай ... ... ... ... ... ... Көшім хан, содан кейін қайта түзеле алмай,
ақыры қаза ... ... ... мақал-мәтел коммуникативтік
фразеологизмдер үлгісімен көркемсөз шеберлері өз тарапынан ... ... ... Ілияс Есенберлиннің романдарынан мынандай
авторлық туындыларды: Өзен қайда құйса, тамшы да сонда ... Көп ... ... ... ... ... ... Адамның бағы көтерілген сайын,
жауы да көбейеді.Жылан да ұрпағын сүйеді. Түбірімен ... шөп ... ... ... ... көжеге де қаймақ ... т.б.; ... ... ... ... ... ... әркім-ақ құмар. Артық
байлық-арам ас. Мықтымен алыспа, жүйрікпен жарыспа т.б. ... ... ... барысында туынды мағынада
ұғынылады, олар негізінен астарлы мағынада ... ... ... ... ... ... бейнелей
суреттейді.Мысалы: Адамның басы алланың добына айналып, Тәңірбергендердің
тепкен жағына ... ... жоқ па? ... ... ... ... ... автор бір коммуникатив фразеологизмнің ішкі мазмұнымен-ақ анық
суреттеп берген. – ... ма? Е, онда ... бағы ... ... десейші. Иә,
иә, мың асқанға бір тосқан… (Ә.Н.). Фразеологизм ... ... ... көп қиянаттың бір кезде алдынан шығатынын тұспалдап
жеткізіп тұр. Қайдам, сорлы ата-ананың көңілі ... ... ... ... ... ма деп… (Ә.Н.). Фразеологизмнің өмір шындығын айтып
тұрғанымен, мәнмәтіндегі оның мағынасы жасөспірім ... ... ... ... ... ... ... өзінің бастапқы
мағынасынан ауытқып, өзге құбылысты ... ... ... мағынада
түсінілетінін аңғару қиын емес. Бұл коммуникативтік фразеологизмдерде тура
және туынды мағыналар жарыса қолданылуы ... ... ... ... ішкі ... яғни әйтеуір бір астарлы, туынды
мағына ұғынылады. «Жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайды»: ... ... ... ... Бұл ... тура ... ... болмыстағы
ақиқатты айтып тұрғанымен, мәнмәтіндегі, қолданыстағы мағынасы ... ... ... ... ... ... суреттеудегі
мақсат-ойды астарлы мағынада жеткізу. Мақалдағы дәлел мен қорытынды пікір
астарлы мағынада қолданылады.
Мәнмәтіндегі коммуникативтік фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... келтірмейді, керісінше мақал-мәтелдің
семантикасына, сәл болса да, қосымша мән үстейді, ол мән ... ... ... ... ... ие ... ішкі астармен байланысты
болады. Мысалы: Әрине, бар болса, мол болса – бір-ақ қарық қып тастар едім.
Қысқа жіп ... келе ме. ... ... Бұл фразеологизм мәнмәтінде
риторикалық сұрақ түрінде қолданылып, өз жауабы өзінде айтылған. Жоқтық,
кедейшілік қысқа ... ... ... ... ... де, оралымның туынды мағынасы дамыған. Қандай мақал я мәтел
болмасын мәнмәтінде, қолданыста тура ... ... ... ... ... ... ... (Мысалы: Ұстазы қандай
болса, шәкірті де сондай. Ағашына ... ... ... ... дақылдың дәні
де жаман т.б.).
Мақал-мәтелдің өзіндік мәнін жете ... үшін екі ... ... оның ... ... яғни зат я ... ... білу қажет. Мақал-
мәтелдердің жасалуында логикалық тұжырым ... ... да, сол ... ... ... ... қолданылады. Ал заттық я құбылыстық
деңгейде мақал-мәтелдердің материалдық шындықты білдіруі оның логикалық
тұрғыдан ерекше ... ... яғни ішкі ... ... алдыңғы
орынға шығады. Мысалы: Көп оқыған білмейді, көп тоқыған біледі. Көп жасаған
білмейді, көп көрген ... Көп ... ... көп ... ... Тілдік
және логикалық құрылымы жағынан бұл мақалдар бір-біріне өте жақын. ... олар ... ... өзге, бөлек, өйткені бір ... ... ... ... я ... ол мәнмәтінде қолдануға
икемсіз болады.Мақал-мәтелдердің тура мағынасымен ... ... ... ... экспрессивті-эмоциональды астарды ашады. Мақал-
мәтелдерге тән басты қасиеттердің бірі – ... ... зат ... ... ... екіншіден, шындық өмірдегі құбылыстарды
өмірлік тәжірибе тұрғысынан қорытып ... ... ... ... ... жасауға негіз болатындығы, яғни көптеген мақал-
мәтелдердің семантикалық табиғаты осындай.
Басқа тілдік ... ... мен ... ... лексикалық және синтаксистік заңдылықтарға сәйкес тұлғаланып жан-
жақты анықталатыны ... ... де ... ... ... ... және ... байланысқа түсіп,
өздерінің фразеологиялық қасиеттерін анықтайды. ... ... ... ... ... ... ... бөлшектерге талдауға болмайды. Синтаксистік еркін сөйлемдер ... ... ... ... парадигматикасынан
да, синтагматикасынан да көрініп тұрады. Фразеологизмдер тұлғасы жағынан
номинативтік (сөз тіркесі ... және ... ... даму ... ... ... ... өзгеріп, даму
барысында жаңа сапаға, фразеологиялық сипатқа ие.
Әдебиеттер
1. Кеңесбаев І. ... ... ... ... ... 1977. –712 б.
2. Сатенова С. К. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің
тілдік және ... ...... КДА, 1997. –180 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер120 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің аударма тіліндегі көріністері47 бет
Ағылшын тілі пәнінің білім сапасын арттырудағы ақпараттық - коммуникативтік технологиясының рөлі6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану4 бет
Болашақ педагогты мектепке дейінгі балалардың коммуникативтік біліктіліктерін қалыптастыруға даярлаудың теориялық негіздері80 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативтік дағдысын бағалау әдісі15 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь