«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы


Теориялық ономастикадағы ұғымдардың бірі . кеңістік. Кеңістік . адамзат тіршілік ететін онтологиялық және ментальдық болмысқа ие обьективті дүние формаларының бірі. Кеңістік концептісі жайлы соңғы кездері тіл білімінде өте көп айтылып жүр. Ол жайлы ғалымдардың пікірі әр түрлі екендігін де жасыра алмаймыз. А.В.Суперанская өз еңбегінде: «Ономастикалық кеңістік өз ішінде түрлі өрістерге бөліне алады (антропонимия, топонимия, зоогимия, фитонимия, космонимия, астрономия)» деп көрсеткен (1,9). Ал О.Т.Молчанова Таулы Алтайдың топонимикасына талдау жасай отырып: «Белгілі бір территорияның топонимиконы ономастикалық кеңістікті құрайды» . дейді (2,23). В.Д.Бондалетов: «Ономастикалық кеңістік термині екі түрлі мағынада қолданылады: 1) жалпы лингвистикалық категорияны құрайтын ономастикалық бірліктер жүйесі; 2) белгілі бір тілдік категория» (3,31.32). Е.А.Керімбаев ономастикалық кеңістік және ономастикон терминдерін бір.бірімен тең дәрежеде қарастырады (4,132). Алтайдың топониикалық жүйесін зерттеген Л.М.Дмитриева кеңістікке мынадай сипаттама береді: «Дүниенің топонимикалық бейнесінде «кеңістік» категориясы неғұрлым маңызды орынды иеленеді, өйткені бұл категория адам мен шындық өмір арасындағы қатынастарда негізгі, іргелі категория болып саналады. «Кеңістік» концептісі топнимикалық тұлға санасының бөлшегі, оның ментальдік ішкі таным көрінісі мен тілдік ұласуы ретінде дүниенің топонимикалық бейнесінде басты әрі негізгі роль атқарады» [5,9]. «Кеңістік» концептісіне сипаттама беруде Л.М.Дмитриева оның ментальдік құрылымына мән береді, кеңістік модельдерінің құрылымына көңіл бөледі. Ал Б.М. Тілеубердиев: «Кеңістіктің ментальдік болмысы оның концептілігін анықтайды, яғни адамның концептілік және тілдік санасында ментальдік болмыс, ең алдымен, концепт немесе концептілер түрінде қызмет атқарады. Біздер тілдік санада кеңістік тектік концептіні білдіреді деп санаймыз. Оның құрылымына «аспан», «жер», «су», «тау» сияқты түрлік

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




КЕҢІСТІК КОНЦЕПТІСІНДЕГІ ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫНЫҢ ВЕРБАЛДАНУЫ

Теориялық ономастикадағы ұғымдардың бірі – кеңістік. Кеңістік –
адамзат тіршілік ететін онтологиялық және ментальдық болмысқа ие обьективті
дүние формаларының бірі.
Кеңістік концептісі жайлы соңғы кездері тіл білімінде өте көп айтылып
жүр. Ол жайлы ғалымдардың пікірі әр түрлі екендігін де жасыра алмаймыз.
А.В.Суперанская өз еңбегінде: Ономастикалық кеңістік өз ішінде түрлі
өрістерге бөліне алады (антропонимия, топонимия, зоогимия, фитонимия,
космонимия, астрономия) деп көрсеткен (1,9).
Ал О.Т.Молчанова Таулы Алтайдың топонимикасына талдау жасай отырып:
Белгілі бір территорияның топонимиконы ономастикалық кеңістікті құрайды –
дейді (2,23).
В.Д.Бондалетов: Ономастикалық кеңістік термині екі түрлі мағынада
қолданылады: 1) жалпы лингвистикалық категорияны құрайтын ономастикалық
бірліктер жүйесі; 2) белгілі бір тілдік категория (3,31-32).
Е.А.Керімбаев ономастикалық кеңістік және ономастикон терминдерін бір-
бірімен тең дәрежеде қарастырады (4,132).
Алтайдың топониикалық жүйесін зерттеген Л.М.Дмитриева кеңістікке
мынадай сипаттама береді: Дүниенің топонимикалық бейнесінде кеңістік
категориясы неғұрлым маңызды орынды иеленеді, өйткені бұл категория адам
мен шындық өмір арасындағы қатынастарда негізгі, іргелі категория болып
саналады. Кеңістік концептісі топнимикалық тұлға санасының бөлшегі, оның
ментальдік ішкі таным көрінісі мен тілдік ұласуы ретінде дүниенің
топонимикалық бейнесінде басты әрі негізгі роль атқарады [5,9].
Кеңістік концептісіне сипаттама беруде Л.М.Дмитриева оның ментальдік
құрылымына мән береді, кеңістік модельдерінің құрылымына көңіл бөледі.
Ал Б.М. Тілеубердиев: Кеңістіктің ментальдік болмысы оның концептілігін
анықтайды, яғни адамның концептілік және тілдік санасында ментальдік
болмыс, ең алдымен, концепт немесе концептілер түрінде қызмет атқарады.
Біздер тілдік санада кеңістік тектік концептіні білдіреді деп санаймыз.
Оның құрылымына аспан, жер, су, тау сияқты түрлік концептілер
кіреді. Олардың өзі іштей тағы бірқатар концептілерге бөліне алады - дейді
[6,20].
Т.Жанұзақов пен Қ.Рысберген ономастикалық кеңістікті зерттей келе, ол
жөнінде былай дейді: Әдетте ономастикалық кеңістікті кез келген халықтың,
қауымдастықтың тілдік құралдарымен белгіленетін ақиқат және қияли
нысаналардың атаулары мен есімдері, яғни онимдік бірліктері құрайды. Ол
атаулар тілді тұтынушы халықтың қалыптасқан әлемнің тілдік моделіне сай,
қоршаған ортаны сан ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетаным, ұлттың ой-өресі
негізінде бөлектеу ерекшелігіне сәйкес жасалады [7,6].
Ономастикалық кеңістік өзіндік құрылымы бар өріс жиынтығынан құралады.
Ол ғаламның ономастикалық бейнесі болып табылады.
Қазақтың жер-су атаулары тарихи уақыт шеңберінде үнемі өзгеріп
отырады. Олардың барлығы этномәдени, әлеуметтік-саяси, экономикалық,
материалдық әлеммен байланысты болып келеді.
Кеңістік концептісінің ішкі мазұнын ата мекен, ата қоныс, ата
жұрт, кіндік қаны тамған жер секілді модельдердің қатысымен анықтауға
болады.
ХҮ-ХІХ ғғ. Ақын-жыраулар шығармаларындағы кеңістік концептісіне
енетін жер бедері, тау, су жүйелеріне қатысты жиі қолданылатын жалпы
атаулар мыналар: шөл, көл, қара жер, қыр, қоныс, өзен, жайлау, дала, тас
т.б.
Ал жалқы есімдер қатарын Еділ, Жайық, Көкшетау, Оймаут, Ойыл, Қиыл,
Жем, Сағыз, Алатау, Мекке, Медине, Ақжайлау, Сандықтас, Тарбағатай, Аягөз,
Сарыарқа, Арқа, Алакөл т.б.
Жайық атауы шығармаларда өте жиі қолданылады. Жайық тура мағынасында
арнасы еш уақытта төмен түспейтін су молшылығының образы. Ал қосымша
мағынасында Жайық ғашықтар елі, Қыз Жібектің елі секілді мағыналарға ие
болады.
Ақын-жыраулар шығармасында Жайық төмендегі коннотацияларға ие болады:
Кеңпейілділік – Еділ бол да Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа

(Асан Қайғы, 16 – бет)
тіршілік көзі – Еділді алса елді алар,
Енді алмаған не қалар,
Жайықты алса-жанды алар,
Жанды алған соң не қалар

... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қостанай облысындағы жер-су аттары
Жер-су қатынастарын реттеу
Жер-су аттары
Жер су реформасы
Векторлық кеңістік
Ауа, жер, су мәселелері
Жер — қазына, су — алтын
Сызықтық кеңістік
Евклидтік кеңістік
Орыс тілі ықпалымен бұрмаланған жер-су аттары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь