«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы

Теориялық ономастикадағы ұғымдардың бірі . кеңістік. Кеңістік . адамзат тіршілік ететін онтологиялық және ментальдық болмысқа ие обьективті дүние формаларының бірі. Кеңістік концептісі жайлы соңғы кездері тіл білімінде өте көп айтылып жүр. Ол жайлы ғалымдардың пікірі әр түрлі екендігін де жасыра алмаймыз. А.В.Суперанская өз еңбегінде: «Ономастикалық кеңістік өз ішінде түрлі өрістерге бөліне алады (антропонимия, топонимия, зоогимия, фитонимия, космонимия, астрономия)» деп көрсеткен (1,9). Ал О.Т.Молчанова Таулы Алтайдың топонимикасына талдау жасай отырып: «Белгілі бір территорияның топонимиконы ономастикалық кеңістікті құрайды» . дейді (2,23). В.Д.Бондалетов: «Ономастикалық кеңістік термині екі түрлі мағынада қолданылады: 1) жалпы лингвистикалық категорияны құрайтын ономастикалық бірліктер жүйесі; 2) белгілі бір тілдік категория» (3,31.32). Е.А.Керімбаев ономастикалық кеңістік және ономастикон терминдерін бір.бірімен тең дәрежеде қарастырады (4,132). Алтайдың топониикалық жүйесін зерттеген Л.М.Дмитриева кеңістікке мынадай сипаттама береді: «Дүниенің топонимикалық бейнесінде «кеңістік» категориясы неғұрлым маңызды орынды иеленеді, өйткені бұл категория адам мен шындық өмір арасындағы қатынастарда негізгі, іргелі категория болып саналады. «Кеңістік» концептісі топнимикалық тұлға санасының бөлшегі, оның ментальдік ішкі таным көрінісі мен тілдік ұласуы ретінде дүниенің топонимикалық бейнесінде басты әрі негізгі роль атқарады» [5,9]. «Кеңістік» концептісіне сипаттама беруде Л.М.Дмитриева оның ментальдік құрылымына мән береді, кеңістік модельдерінің құрылымына көңіл бөледі. Ал Б.М. Тілеубердиев: «Кеңістіктің ментальдік болмысы оның концептілігін анықтайды, яғни адамның концептілік және тілдік санасында ментальдік болмыс, ең алдымен, концепт немесе концептілер түрінде қызмет атқарады. Біздер тілдік санада кеңістік тектік концептіні білдіреді деп санаймыз. Оның құрылымына «аспан», «жер», «су», «тау» сияқты түрлік
        
        «КЕҢІСТІК» КОНЦЕПТІСІНДЕГІ ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫНЫҢ ВЕРБАЛДАНУЫ
Теориялық ономастикадағы ұғымдардың бірі – ... ... ... ... ... ... және ментальдық болмысқа ие обьективті
дүние формаларының бірі.
Кеңістік концептісі ... ... ... тіл ... өте көп айтылып
жүр. Ол жайлы ғалымдардың пікірі әр түрлі екендігін де ... ... өз ... ... ... өз ішінде түрлі
өрістерге бөліне алады (антропонимия, топонимия, ... ... ... деп ... ... О.Т.Молчанова Таулы Алтайдың топонимикасына талдау жасай отырып:
«Белгілі бір территорияның топонимиконы ономастикалық кеңістікті құрайды» –
дейді ... ... ... ... екі түрлі мағынада
қолданылады: 1) ... ... ... ... ... жүйесі; 2) белгілі бір тілдік категория» (3,31-32).
Е.А.Керімбаев ономастикалық кеңістік және ономастикон терминдерін бір-
бірімен тең ... ... ... ... ... ... Л.М.Дмитриева кеңістікке
мынадай сипаттама береді: «Дүниенің топонимикалық бейнесінде «кеңістік»
категориясы неғұрлым маңызды орынды ... ... бұл ... ... ... өмір ... қатынастарда негізгі, іргелі категория болып
саналады. «Кеңістік» концептісі топнимикалық ... ... ... ... ішкі ... көрінісі мен тілдік ... ... ... бейнесінде басты әрі негізгі роль атқарады» [5,9].
«Кеңістік» концептісіне сипаттама беруде Л.М.Дмитриева оның ментальдік
құрылымына мән береді, кеңістік модельдерінің құрылымына көңіл бөледі.
Ал Б.М. ... ... ... ... оның ... яғни адамның концептілік және тілдік санасында ментальдік
болмыс, ең алдымен, концепт ... ... ... қызмет атқарады.
Біздер тілдік санада кеңістік ... ... ... деп ... ... «аспан», «жер», «су», «тау» сияқты түрлік ... ... өзі ... тағы ... ... ... алады» - дейді
[6,20].
Т.Жанұзақов пен Қ.Рысберген ономастикалық кеңістікті зерттей келе, ол
жөнінде ... ... ... ... ... кез ... халықтың,
қауымдастықтың тілдік құралдарымен ... ... және ... ... мен есімдері, яғни онимдік бірліктері құрайды. Ол
атаулар тілді тұтынушы халықтың ... ... ... ... ... ... сан ... бойы қалыптасқан дүниетаным, ұлттың ой-өресі
негізінде бөлектеу ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... бар өріс ... құралады.
Ол ғаламның ономастикалық бейнесі болып табылады.
Қазақтың жер-су атаулары ... ... ... үнемі өзгеріп
отырады. Олардың барлығы этномәдени, әлеуметтік-саяси, экономикалық,
материалдық әлеммен байланысты ... ... ... ішкі ... «ата ... «ата ... ... «кіндік қаны тамған жер» секілді модельдердің ... ... ғғ. ... ... ... концептісіне
енетін «жер бедері», «тау», «су» жүйелеріне қатысты жиі ... ... ... шөл, көл, қара жер, қыр, ... ... жайлау, дала, тас
т.б.
Ал жалқы есімдер қатарын Еділ, Жайық, Көкшетау, Оймаут, Ойыл, Қиыл,
Жем, Сағыз, Алатау, ... ... ... ... ... Аягөз,
Сарыарқа, Арқа, Алакөл т.б.
Жайық атауы шығармаларда өте жиі қолданылады. Жайық тура ... еш ... ... ... су молшылығының образы. Ал ... ... ... елі, Қыз ... елі ... ... ... шығармасында Жайық төмендегі коннотацияларға ие болады:
Кеңпейілділік – Еділ бол да ... ... ... ... 16 – ... көзі – ... алса елді ... алмаған не қалар,
Жайықты алса-жанды алар,
Жанды алған соң не ... ... ... ... – Еділ мен ... жер ... еткен шаруаға,
Жағасы қорған жай еді-ау,
Жай қоныстан айрылып,
Мен бір қаңғырып жүрген қарашы
(Махамбет, 175-бет)
Мекке – барша мұсылман халқы үшін қасиетті жер. Жыл ... ... ... Меккеге қажылық сапарға аттанып жатады. Рухани тазалықтың
мекені саналатын Мекке барлық мұсылман халқының түсінігінде бірдей ... ... Дәл осы ... Шал ... ... ... болады.
Салыстырыңыз.
Мекке менен Медине жолдың ұшы,
Алыс сапар дейді ғой барған кісі.
Ата мекен анаңды ... ... ... ... іші
( Шал ақын, 83-бет)
Сарыарқа атауы да жыраулар ... ... жиі тиек ... ... ... ... Жиембет, Базар, Дулат шығармаларынан
кездестіруімізге болады.
Сарыарқа ... ... ... ... мынадай анықтама
берілген.: «Сарыарқа, Арқа, қазақтың ұсақ ...... ... орталық
және шығыс бөлігін қамтитын физикалық ... ... ... ... және аласа төбешікті келген жазық. Батысы Торғай ойысынан басталып,
шығысы Тарбағатайдың батыс ... ... 1200 ... ... ... ... Сібір жазығына, оңтүстігі Балқаш көліне ұласады» [4].
Жыраулар тілінде Сарыарқа өте көлемді, шұрайлы, малға жайлы жер ретінде
суреттеледі. ... ... ... ... ... жырау, 35-бет)
Арқаға қарай көшермін,
Алашыма ұран десермін…
(Жиембет жырау, 55-бет)
Сарыарқа талай қазақ үшін алтын бесік, кір жуып, кіндік кескен жер, ... ... ... асық ... жер. Сол ... ... жердің тілдік
бейнесін Дулат Бабатайұлының ... ... ... ... Сарыарқа, Сарыарқа!
Самалың салқын жөн едің.
Сырдан ауып келгенде,
Жапырылмай шалғынның,
Балауса балдыр балғынның,
Тимеген ірге соны ... ... дер ... кең кер едің,
Тебініңді теуіп бел өскен,
Төрт түлікті жер едің,
Ойың ... ... ... ... тойынған,
Жылқыңның шабы бусаған.
Ыңыранып қой жусаған,
Шөбіңді сенің татқан мал.
Құламасы сусаған,
Масаты кілем жайғандай,
Қоныстың шұрай жері ... ... ... сөзі ... ... ... ... «тазалықтың»
символы ретінде көрінеді. Мысалы, Таудың басын алсын ... ием ... ... бермей иман,
Ұмтылыңдар, келсе шамаң
( Сонда, 260-бет)
Тау суындай сарқырап,
Дулат жатыр өзіңде.
Қырғыз ... ... асыл ... Сонда, 271-бет)
Келесі бір өлең жолдарында тау сөзі «беті қайту», «көңілі қалу» деген
сөз тіркестерінің орнына қолданылып тұр.
Асыл ... ... ... кетіп жұқармай?
Ердің көңілі тоқтар ма,
Тауы қайтып шағылмай?!
( Сонда, 280-бет)
Пайдаланған әдебиеттер
1. Суперанская А.В. Общая теория имени ... –М., ... ... О.Т. ... типы ... ... Горного Алтая.
–Саратов, 1962.
3. Бондалетов В.Д. ... ... –М., ... ... Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном номинативном и
функциональном аспектах. –А., 1995.
5. Дмитриева Л.М. ... и ... ... топонимической
системы /на материале русской топонимии Алтая/. АДД., -Екатеринбург.
2003.
6. ... Б.М. ... ... ... ДДА. –А., ... ... Т., ... Қ. Қазақ ономастикасы. –А., 2004.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі өлшем бірліктеріне қатысты лексикалық қабат80 бет
Түр-түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі8 бет
Қазіргі қазақ жарнамаларының тілдік ерекшеліктері5 бет
Жарнамадағы түс: психолингвистикалық зерттеу52 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атауларына салғастырмалы талдау57 бет
Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық құрылымы118 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Біртұтас экономикалық кеңістіктің болашағы қандай?4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь