Көне Түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері

Жоспар

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім
2.1. Септеулік шылаулар
2.2. Демеулiк шылаулар
2.3. Жалғаулық шылаулар.

3. Қорытынды
        
        Жоспар
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
2.1. Септеулік шылаулар
2.2. Демеулiк шылаулар
2.3. Жалғаулық шылаулар.
3. Қорытынды
КӨНЕ ТҮРКІ ... ... сӨз ... ... ... ... сөздер объектілік - ... ... ... ... ... әр ... ... мағына үстемелеп,
қосымша реңк беретін және байланыстырушылық қызмет ... ... ... Олар ... ... қарай демеуліктер, септеуліктер,
жалғаулықтар болып үшке ... ... ... ... атқаратын
қызметтері әр қилы. Мәселен, жалғаулықтар сөзбен - сөз, сөз тіркестері және
сөйлем мен ... ... ... ... ... септік
формаларындағы атауыш сөздермен тіркесіп, сөйлем ... ... ... ... ... қатынасты білдіреді де септік
жалғаулы сөздердің мағынасын толықтырып нақтылай түседі. Ал демеуліктер
болса, орын ... ... ... ... ... сол сөздерге болжау,
күшейту, қомсыну, салыстыру, нақтылау сияқты мағыналарды үстеп, әр түрлі
грамматикалық қосымша реңк ... тілі ... ... ... сөз бен ... ... грамматикалық байланыстарды айқындау үшін,
толықтыру үшін қызмет етсе, біразы сөз ... мен ... ... ... үшін ... ... Ал ... жеке
сөздер мен сөз тіркестері немесе сөйлемдерді нақытылау үшін, толықтыру
үшін, я ... реңк беру ... ... делінген [22,б.362]. Осы
теориялық тұжырым негізінде көне түркі руникалық ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Септеулік шылаулар
Септеулік шылаулар шығу тарихы жағынан әуелгі лексикалық мағынасы бар
атауыш сөздерден ... ... ... ... ... ... тұлғалар
болып саналады. Олар тілдің даму эволюциясында ... ... ... ... ... қосымшалар жалғану арқылы сіңісу процесі
негізінде біріктіріліп, абстрактылы грамматикалық мағынаны иеленген жаңа
сөздер ... ... ... ... «Мы же
склонны придерживаться точки зрения тех лингвистов, которые пологают, что
послелоги и грамматические значения» ... ... ... оны ... ... ... айтады [23,б.53-59]. Қ.Ертаев кейбір түркі
тілдерінде ... жеке сөз табы ... және ... ... ... септеуліктер барын сөз етеді[24,б.30-34].Ал апача
тобына жататын навахо тілінде: ... это ... ... неядерных
актантов и сирконстантов , так сказать ... ... ... ... ... ... а ... глагола, грамматические единицы »
делінген[25,б.246].Сонымен ... да ... ... ... ... білдіретін болсақ, онда жалпы тіл білімінде ... ... ... және ... сөз мағынасындағы екі негіздің барын
байқаймыз. ... қоса ... ... ... ... және ... мағыналарды сіңдіретіндігі және өз алдына
жеке сөз табы ... ... бар. ... ... ... ... ... немесе байланыстыратын ... ... ... ... ... қай сөз ... жатса да,
қай тұлғада тұрса да жалғаулық пен демеуліктер оны елемей тіркесе ... олай ... ... ... ... ... формада
тұруын қалап, меңгеріп барып тіркеседі. Десек те, көне ... ... ... ... ... бірі қолданылған. Оларды қазіргі қазақ
немесе басқа түркі тілдеріндегідей нақты жүйелік байқалмайды. Сол ... ... ... ... ... ... арқылы анықтаймыз. Мысалы: Йағру қоңдуқта кісре аңығ білік ... ...... ... ... ... ілімді сонда үйренген еді. Осы
сөйлемдегі «қоңдуқта ... ... ... ... тұр. ... ... ... есім мен етістік арасындағы синтаксистік
қатынасты білдіреді. Яғни ... ... ... түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... че, аша, бірле тұлғалары жатады.Сонымен қатар
бірде үстеу, бірде септеулік шылау қызметін ... ... да ... ... ... ... қоды, ұдұ, өңре. Бұлардың ішіндегі ру/рү және ... ... ... ... ... ... ... түркі тіліндегі септеулік шылау ... жеке – ... ... ... ... ... че) ... единицалар
жайында ойымызды ортға салалық.Ең ... ... ... ... болып
танылып келген қару/керу , ғару/геру формаларының құрамындағы ру/рү тұлғасы
жөнінде болмақ. Көне ... ... ... қару/керу формалары қазіргі
түркі тілінің деректерінде үстеулік мән – ... ... ... өлі ... ... ... құранды септік жалғау есебінде
танылған.Ізін жоғалтқан бұл формаларды көне түркі ... ... ... ғана ... ... ... еңбектерінен қару/керу тұлғалары көне жазбалар тілінде бағыттық
мағынаны білдіретін ... ... ... ... ... орын
алған.Г.Рамстедт бұл құранды форманы – ға барыс септігі және – ру ... ... деп ... де, - ғару ... ... саған, оған,
бұған сөздері қалыптасқан дейді[27,б.44].Ғалымның пікірін ... ... ... өз ... ... сөз жасаушы - ғаду формасымен
сабақтастырады[28,б.324].Зерттеуші ... пен ... бұл ... ... ... ... болу жолын зерттей келіп, көсемшеден
шыққан деп ... ... ... ... түседі. Кең рү
сөзінің құрамындағы – рү барыс септік ... ... ... ... – ү ... формасы қосылып, кейіннен үстеуге айналған деп
айтады[29,б.264].
Руникалық жазбалардағы ру/рү формаларына қатысты негіздерді ... ... ... ... ... ... шылаулар түріне
жатқызамыз.Бұған дәлел ретінде мынандай тұжырым негіздер бар:
а) ... ... ... түбір сөзге бірден екі рет
жалғанбайды.Және – те көне ... ... ... ... ... ... ... тұрақты болып келеді. Мысалы: Түпітке кічіг тегмедім
– Тибетке кішкене жетпедім.
ә) Көне ескерткіштер жазбаларында кейбір шылау ... ... ... ... Мысалы: Йерғару йер Байырқу йеріне тегі сүледім –
Солға қарай йер Байырқу жеріне ... ... ... кезде бергеру – бері қарай , тарқанғару – тарқанға қарай,
ілгеру – алға ... ... ... ... ... тіркесіп келеді.
в) Алтай тілдеріне жататын аталас монғол мен ... ... ... ... ... ... формалары қарай ... сөз ... ... ... ... гэр руу – үйге ... уруу – тауға қарай болып келеді [30,б.807]. ... ... ... де ... руу/рүү деп берілген [31,б.295]. Қарай ... ... ... бағыттық мағынадағы көне рудиментті
байқау қиын емес. Жалпы қорыта көне ... ... ... ... ... жұрнақ немесе барыс септік жалғауы болып осы уақытқа
дейін танылып келген ру/рү ... - ... ... ... ... жалғаулы сөзден кейін келетін бағыт – бағдар ... ... ... және че ... көне ... тілдеріндегі атауыш
сөздермен тіркесіп келіп, мезгілдік, мекендік, божаулық, бағыттық мәнді
грамматикалық мағыналары ... ... ... жатады.
Септеуліктерге тән қасиет тіркесетін сөздерінің белгілі бір грамматикалық
тұлғада тұруын талап етеді. ... ... бір ... ... негізгі сөздер – зат есім, есімдік, етістіктің есімше түрі ... ... ... ... тобы сөйлемде есім мен етістік арасындағы
синтаксистік байланысты білдіреді. Яғни септеулік ... ... ... ... Олар ... ... толықтырады, нақтылайды.
Сонымен бірге септік жалғаулары бере ... ... ... ... мен ерекшеленеді.
Демеулiк шылаулар
Қазақ тiл бiлiмiнде демеулiк шылауларға қатысты ғылыми еңбектер ... ... ... бар. ... ... ... ... және орын
тәртiбiне (позиция) қатысты даулы мәселелер жоқ емес.Мәселен,Қ.Жұбанов
«Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер» атты еңбегiнде ... ... ... деп ... ... өзiн ... ... және аяқ қосалқы деп
бөлген. Соның iшiнде дәйекке тым, өте, ең т.б. ... ... ... ... ... ... керектiгiн сөз еткен [32,б.162].Бүгiнде
бұл көзқарас кейбiр тiлшi ... ... ... ... асырмалы шырай тұлғасын жаасайтын күшейткiш үстеу деп аталып
жүрген өте, тым, аса, тiптi ... ... ... ... ... де ... ... формасына жатады. Өйткенi бұл жерде
күшейткiш буындар да ... ... т.б.), ... ... ... (өте ... тым тамаша т.б.) бiрiншiден ... ... ... өзi ... ... ... ... (күшейткiш) мағына
үстейдi, бiрақ лексикалық ... ... ... не оны ... деп ... ... Сол ... А.Қалыбаева, Н.Оралбаева
бiрлесiп жазған еңбекте де аталмыш тұлғалар күшейткiш үстеу ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызады
[34,б.162].Қазiргi ... ... ... зерттеген
Ы.Шақаманова,Қ.Жұбанов, Н.Оралбаева, С.Маралбаева, С.Исаев, М.Серғалиев
пiкiрлерiне қосыла отырып, өз ойын ... ... « ... күшейткiш
үстеу деп танылып жүрген сөздердi шылауларға кiргiзiп, оның iшiнде тағы да
саралап, грамматикалық мағынасына, ... ... орай ... ... ... ... деп ... жөн сияқты” [35,б.128].
Шындығында, қазақ тiл ... бұл ... ... ... ... өтсе де,
аталмыш тiлдiк единицалардың сау басы ... ... әлi ... ең, тым, өте осы ... лексемалар кейбiр туыстас түркi
тiлдерiнде шылау ... ... ... ... қырғыз, ұйғыр,
ғағауыз, хакас, түрiк, шор тiлдерiндегi. ... ... ... ... келедi деген тұжырым жалпы тiлдiк сиптттамалық дәрежеде айтылған
заңдылық. Десек те, тiлдiң кейбiр iшкi ... ... ... ... ... ... тiл ... сөз алдында тек демеулiгi
ғана келедi деймiз. Егер де күшейткiш ... деп ... ... ... демеулiктер деп есептейтiн болсақ, онда жалғыз тек
сөзi ғана емес өте, аса, тым, ең, тiптi ... ... ... де сөз
алдында келетiн демеулiк сөздер ... ... ... едi. Мұны ... көне түркi тiлiнде өте, ең тұлғалары ... ... ... атқарған. Мысалы:
Көне түркi тiлi: Ең iлгi Тоғу балықта ... – Ең ... ... ... ... ... ең iлгi ай алты ... Екiншi соғыс ең
бiрiншi айдың алтысында…Көзде йаш келсер өтi де ... ... ... жас ... өте ... шер келер.
Қазақ тiлi:Ескiнiң ең жақсысын ала бiлмей,жаманнан арыла ... ... ... ... ... өнер қайраткерлерiнiң
алатын орны өте зор.
Екiншi бiр тiлдiк нормаға сәйкессiздiгi – демеулiктердiң ... ... - ... ... ... мәселелердiң бiрi. Мысалы:
Келесiң бе? – келемiсiң, барасың ба? – барамысың. Сонымен қатар ... ... ... қабылдап, басқа сөз таптарының қызметiнде
көрiну де жоқ емес. Мысалы:
I. Мен ... Бiз ... Сен ... ... ... ... ... ... Ол ғана Олар ... сияқты әдемi – ақсың, жаман – ақсың ақылшысыдамын, ... ... ... ... ... ... сөз ... келiп, өзiнен
кейiн көптiк, жiктiк жалғауларын да қабылдайды.
Көне түркi ... ... ... ... ... қына (ғана/қана), оқ/өк (ақ), та/де (та/те, да/де) ... ... ... ... ... де ... ... тiл ғылымында шылаулар сөз табы бола алмайды деген көзқарасқа,
әсiресе, осы демеулiктердiң қосымша формаларына ұқсас ... ... ... да ... да ... ... мәселесiне байланысты кейбiр
ғалымдар бiр кездерi демеулiктердi аффикс деп таныған болатын. Түркiтанушы
ғалымдардың тiлде бұрыннан ... ... ... ... ... тұлғаларды табиғи деп көрсетуi және сол демеулiктердiң аффикстiк
элемент деп ... ... ... ... Бұл ... ... ғалымы
А.Карымшаков турголктардың демеулiктердi аффикстiк элемент деп көрсетуiн
қостап, «түркi ... ... ... сөзге, одан қосымшаға айналуы
заңды құбылыс» ... ойын ... ... ... ... қосымшаға ұқсас келгенмен және ... ... ... ... ... абстрактылы болса да,
аффикстерге қарағанда дербестiгiнен мүлде айырылып ... ... ... ... ... сақтап қалғаны бұрынғы дербестiгiнiң
қалдығы деп түсiнуiмiз ... Ал ... ... өзi дербес
сөздерден пайда болған ... пiкiр ... берi ... келе ... ... руникалық жазба ескерткiштер ... ... ... түгүл формасы мен шектеу, нақтылау мағынасындағы қына
демеулiктерден басқалары тұлғалары жағынан аффикстерге ұқсас келедi.Мысалы
оған: та/де, ... ... ... ... ... ... бiр буынды
формалар жатады. Олар тұлғалық жағынан қосымшаларға ұқсас келгенмен, тiлде
атқаратын қызметтер екi ... ... көне грек ... де қосымшаға ұқсас болғанмен, олардың ... ... мен ... әр ... екендiгiн сөз етедi. Көне грек
тiлiнде көне түркi тiлiндегi демеулiктермен ... ... те, бе, ... бар ... ... ... тiлiнде септеулiк шылау
ру/рү немесе че сияқты сөз құрамында келуi жоқ. Атауыш сөздерге ... сол ... әр ... ... мағыналар үстейдi. Демеулiктер
де тiлдiң даму ... ... ... ... ... ... абстрактылы грамматикалық мағынаны иеленген жаңа
мағынадағы шылау сөздер тобын қалыптастыра бастаған.
Орхон – Енисей жазбаларындағы ... сөз ... ... ... сөз еткенде, кейбiр шылау сөздер деп танылып келген единицалардың
басқа сөз таптарына жататындығы демеулiктерде де ... ... ... ... ... ... ... деп танылып келген йалаңус,
йана, анығ, нең, ерiнч, ерсер сияқты әр ... ... ... ... ... сөздер қатарына қосып қарастырамыз. Бұлардан да басқа
септеулiктер және жалғаулықтар деп ... ... ... барлығына
дерлiк түсiнiктер берiлдi. Сонымен бiрге түркологияда қалыптасқан демеулiк
атауына ... ... де ... ... тiл ... бұл ... А.Байтұрсынов еңбегiнен бастап, «демеу» деген ... ... ... ... деп ... С.Аманжолов еңбегiнен
бастап «демеулiктер» деген атау толық өз атын иемденген. ... ... ... ... ... ... сынды тiлшi ғалымдар оларды ... ... Олар ... ... сипаттай отырып, бiрi ... ... ендi бiрi ... әр ... ... зерттеулерiн
танытып, өзiндiк құнды пiкiр – тұжырымдарын жасаған. Аталмыш ғалымдардың
зерттеу ... ... ... көне ... ... ... ... қарағанымызда, бүгiнгi түркi тiлдерiндегi шылаулар
сөз ... ... ... ... ... ... Яғни қазiргi қазақ
тiлiндегi демеулiктердiң қалыптасу тарихы да көне түркi руникалық ... ... ... ... ... сөз. ... – Енисей жазбалар
тiлiндегi демеулiктерге та/де, оқ/өк, ... ... ... түгүл
тұлғалары жатады. Сонымен қатар та/де ... ... ... ... шылау мағынасындағы «йеме» формасын да жатқызуға болады. Аталмыш
тұлғаларды ... ... ... ... ... формаларымен
салыстырып көрсететiн болсақ мынандай: та/де – та/те, ... ...... – ма/ме, па/пе, ба/бе; ғү/гү/күк – қой/ғой; қына – қана/ғана; түгүл –
түгiл болып келедi. Көне ... ... ... ... ... ... тiркескен сөздерге қосымша ... ... ... ... ... ... бiрi болып саналады.
Демеулiктер септеулiктер сияқты өзi тiркесетiн сөздердiң ... ... ... тұруын талап етпейдi.Атауыш сөздерге тiркесiп, ... ... ... ... ... нақтылау мағыналарын үстейдi.
Қазiргi қазақ тiлiнде демеулiктердiң ... мен ... ... да, ... аясы да ... ... Көне түркi
тiлiндегi демеулiктердiң ... ... ... қатынастағы
дәрежелерiн көрсету үшiн қазiргi ... ... ... ... ... ... салыстырып қарастырамыз. Жазба ескерткiштер
тiлiнде шылаулардың өзара (аз – көп) ... ... ... ... ... ... ... (Онгин), Ырғақ бiтiг, Күлi – Чор, Мойын
– Чор, Тариат жазбалары ... ... ... ... ... ... ... тiлдерiндегi шылау сөздермен салыстырылынып,
өзгерген дыбыстық варианттары да көрсетiлдi.
Та/Де: Руникалық ... ... ...... ... ... ... формаларындағы күшейткiш демеулiктер. Көне түркi тiлiнде тек
демеулiк мағынасында ғана болады. А.Ысқақов ... тiл ... ... ... сөздер не сөйлемдердi байланыстыру қабiлетiне байланысты
бiрде жалғаулық, ... ... ... ... айтады. Жалғаулық
шылау қатарына қосқан та/де формасын ... ... ... ... ... ... ... мынандай: демеулiк ретiнде
қолданылғанда, бiр ... ... ... ... ... жетегiнде
болып, оларға күшейту, анықтау, тәтпiштеу мағыналарын үстемелеп отырады
[22,б.336].
Жалғаулық шылаулар.
Тiл бiлiмi негiзi ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Себебi ең ... ... ... және ... ... мен ... ... зерттеп
бiлмейiнше, ғылымды танып бiлу мүмкiншiлiгi жоқ. Бұл – тiл- ... ... ... ... заңдылық. Бiздiң қарастыратын мәселемiз
осы ... ... яғни 5-8 ... ... ... ... ... сөздерiнiң бар – жоғына қатысты болып отыр. Көне түркi
тiлдерiнде жалғаулықтардың бар – жоғын анықтау үшiн оның ең ... ... ... ... ... шарт. Келесi бiр шарты – оны ... ... ... болу керек. Осы екi негiзде Орхон – Енисей
және Талас ... ... ... мағыналық түрлерiнiң бiрi
жалғаулықтар туралы сөз болмақ. Жалғаулықтар – сөз бен ... ... ... ... бiр ... ... қалмай екi сөзге, екi сөйлемге
бiрдей мағына қосатын шылау ... Тiл ... олар ... есебiнде қарастырылады. Жалпы олардың да қалыптасуы өзге
грамматикаланған сөздердей грамматикалық ... ... ... ... ... ... дәрежеге жетуi өте баяу және бiрте –
бiрте даму жолымен болатындығы ... ... ... номинациялық
процестердiң болуын түбегейлi шешiп беру оңайға ... ... үшiн ... - өте күрделi құбылыс. Тiлдiң табиғи құбылысы тұрақты болғанмен,
грамматикалық құрылысы тұрақсыз ... даму ... ... ... да ... әр түрлi көзқарастардың туындауының өзi – заңды нәрсе.
Орхон – Енисей ескерткiштер тiлiндегi ... ... ... ... ... ... ... М.Томанов
бiрлесiп жазған «Орхон – Енисей жазуы ... ... ... ... ... атты еңбекте көне түркi тiлiндегi шылауларды
қазiргi түркi тiлдерiндегi шылаулармен салыстырады. Олар көне ... ... ... ... қалыптаспағандағын айта келе, көмекшi
есiмдердi қосып қараған. Одан ... ... ... ... ... ... ... жүйесi жоқ, сондықтан ... ... деп ... ... жоқ ... ... ... жалғаулықты шылау жүйесi жоқ дегенге келiскенмен, категориялық
негiзде көрiне алмайды дегенiне ... ... ... ... ... ... тобы көне түркi тiлiмен салыстырғанда сан жағынан да
мол және беретiн мағынасы да сан ... Оның ... ... қолданыс ыңғайы
да көне тiлмен салыстыруға келе бермейдi. Сонымен қатар көне ... ... ... сөздер қазiргi қазақ тiлiнде сақталмаған және
олардың орнына басқа сөздер қолданылады. ... ... ... ойы ... «Позднее, начиная с караханидского периода, ... ... и ... ... и ... на этих ... тюркские союзы, модальные слова и частицы были почти полностью
вытеснены арабскими и персидскими займствованиями» [26,б.200]. Бұл ... ... ... көне ... тiлiндегi жалғаулық шылаулардың барлығы
дерлiк қолданыстан ... ... Ал араб – ... сөздерi орын басқанымен
шылау сөздерге зиян келген жоқ, керiсiнше кiрме сөздердiң баламасы ретiнде
дамып, бүгiнгi тiлде қолданылып жүр. Ал ... ... ... ... тiлiнде өте сирек.Олар бұл дәуiрде жаңа да iзiн сала бастаған.
Тiл құрамы өседi, ... ... ... ... ... ... ... ол мүлде жоғалып кетпейдi., бiр күйден екiншi бiр
күйге көшiп ... бiр ... ... бiр ... ... ... ... Осыған қатысты А.Щербак өзiнiң «Очерки по сравнительной морфологии
тюркских языков» деген ... ... ... ... ... кездеспейтiндiгi туралы түйiнi мынандай: «Некоторые экспрессивно –
выделительные частицы примечательны тем, что ... ... они ... ... ... и ... И посколько частицы, как акцентирующее средство, имеют тюркских
языках ... а ... ... ... ... ... ... о том, что многие ... ... ... свое
происхождение от усилительных частиц»[37,б.104].Ғалым әрi ... ... ... ... де қалыптасатындығын
түсiндiредi. В.Насиловтың пiкiрi де осы тәрiздес жалғаулықты ... ... ... еткендiгiн көрсетедi.: «В грамматическом строе
Орхон – ... ... не ... ... категорий.
Синтаксический строй рассматриваемых текстов исключает как ... ... так и ... ... что ... ... тюркологами.Единственными лексическими средствами
, приблежающимисяк категории союзов, слушает частицы та – и, да, же и йеме
– и, ... еще» ... ... ... ... йеме ... мағынасында қолданылатындығын айта келе, азу сөзiн жалғаулық
шылау деп тұжырымдайды.[38,б.131].Ғ.Айдаров жалғаулықтар қатарына ... ...... ... ... Ал А.Кононов өзiнiң «Грамматика
языка тюркских рунических памятников 7-9 вв.»деген еңбегiнде жалғаулықтарға
азу, ... ... уду, та, ... сөздерiн алып, оларды iштей ыңғайластық
жалғаулықтар және ... ... деп ... ... ... iшiндегi уду (ұдұ), та, тақы, йана сөздерiне қатысты ой ... ... ... ... ... ... -
ы афф.принадлежности «еще, кроме того»: Қырқ артуқы йетi йолы ... ... да еще семь раз ... они в ... – деп ... ... ... шылаулар қатарына қосып қарағанына келiскенмен, ... ... ... ... емес. Себебi түркологияда кейбiр сандардың
орын ... ... ... ... ... ... айтылуы жөнiнде
өзiндiк ерекшелiктерi мен ... ... ... мәлiметтер
баршылық.Мәселен, М.Томанов: «Көне түркi тiлiнде санаудың басқа да ... ... ... ... сөз, оған тiркесе артуқ сөзi, сонан
соң ... ... ... Қырқ ... жетi (47), отуз ... ... отуз ... бiр (31) т.б. Жүзден ... ... ... сан ... сөз ... ... ... iзi» деген болатын
[39,б.205].Сол сияқты Өтейбойдақ ... ... ... ... түрi ... Мысалы: көз мұрын (3), қос қол кем ауыз ... кем ауыз (40), қос кел есе кез ... (10 х 4 =40), қос қол есе ... ... ... көз ... (10 х 4 +3=43) т.б. болып келедi.Бұдан
байқайтынымыз сандық ұғымды беру үшiн ... ... ... ... – грамматикалық мағынасымен қоса байланыстырушылық ... ... ... ... түрi ... сары ұйғыр тiлiнен
кездесетiндiгi сөз етiледi. Осындай деректерге сүйене отырып, «Қырқ артуқы
йетi йолы сүлемiс» - ... ... ... ... ... сөз ... Нақты
айтқанда,екi сан есiм ортасында тұрған аналитикалық формант немесе күрделi
сан есiм жсау ... ... ... ... сөз ... ... бұл ... жетi реттен артық жорыққа аттанған» - болып аударылуы керек ... ... ... ... ... ... атап өткен. Артуқ сөзi көне
жазба ескерткiштерiнiң iшiнде көбiне Бiлге қағанда кездеседi. Мысалы: Отуз
артуқы үч ... уқ ертi – ... ... үш ... хан ... ... ... үш жасымда қаған болдым» деп берсе де түсiнiктi. Аталмыш
тұлға бұдан ... ... ... қызметте көрiнедi. Табғач атлығ сүсi
бiр түмен артуқы йетi бiң сүг iлкi күн ...... атты ... ... ... жетi мың әскерiн алғашқы күнде өлтiрдiм. Осы ... он жетi ... ... атты ... ... күнде өлтiрдiм» деп
берсе де, артуқ сөзi шығыс септiктi ... ... ... Көне ... артуқ сөзi сындық мағынада байқалмайды. Артуқ сөзiнiң шылау
екенiне ... ... үшiн тағы бiр ... ... ... ... йалмасынша йүз артуғ оқун урты – ... ... ... артық
оқ тидi. Жалпы артуқ (артық ) сөзi ... ... ... ... ... ... септеулiк шылау қызметiн атқарған. Сөйтiп көне ... ... ... тiлiндегi артуқ тұлғасын жалғаулыққа емес,
шығыс септiктi меңгеретiн септеулiк шылаулар қатарына қосуымыз керек.
Ал та сөзiне ... ... көне ... ... бұл ... ... ... ретiнде ғана қызмет атқарған. Мұны тiлдiң теориясына жүгiну
арқылы тұжырымдадық. ... тiл ... ... ... ... та/да
шылауы жалғаулық ретiнде қолданылуында өзара бiр-бiрiмен ыңғайласатын екi
сөздiң немесе сөз ... ... ... я ... ... жеке ... ... жалғасуына
дәнекер болып, қызмет етедi [22,б.366 ]. Осы тұрғыдан алып қарағанда та/де
формалары демеулiк шылау ... ... ... ... жалғаулық шылау қызметiнде болмағанды сөз етiлген. ... ... ...... ... ... та как союз ... памятников пока не отмечен. Указонное выше фонетические
развитие союза произошло в более позднее время – ... 11в. ... ... из ... ... делiнген [29,б.512].
Көне түркi руникалық жазба ескерткiштер тiлiнде қазiргi қазақ
тiлiндегi та/те, ... ... ... тек қана та/де дыбыстық
варианттары қолданылғын. Олар жалғаулық шылау сипатында көрінбейді. Себебі
демеулік шылау мағынасында ... өзі өте ... ... сол ... ... орай жаңа да ... шылауға тән қасиетті иелене
бастаған. Бұл тұлғалар ескерткіштің ... тек ... ... ... ... ... білдіретін грамматикалық мағыцналарын мысалдар ... ... ... ... ... ... ... көне түркі
тіліндегі йеме сөзі нақты та/де демеулік шылауының қызметінде көріне алады.
Мысалы: Оғузу йеме ... ол ...... да ... депті. Біз йеме
сүледіміс – Біз де аттандық. Осы сияқты мысалдарды көптеп ... ... ... жазуы мен Тонйұқық және Мойын – Чор ... ұдұ ... ... ... ... ... кезде айттық.
Әйтсе де, А.Кононовтың бұны ... ... ... қосу ... ... ... ... қазғанмасар ұдұ бен өзүм қазғанамасар деген сөйлемді
алған да, ұдұ ... ... ... ... ... ... ... бы
Эльтериш каган не приобретел (земель) и я ... не ... Ал ... ... оның ... следуя деген
сөзбен беріледі.Жалпы ұдұ сөзі ... ... ... ... ... бұл сөз ... (контекстік) мағынасына қарай
негізінен үстеу сөз табына жатады.Қазақ тіліндегі ... ... ... алтай тілі грамматикасы мен ... ... ... жалғаулықтар жоқ, сөздер ...... ... ... көне тілде жалғаулықтар өте аз кездеседі деген пікірлерін
айта келіп, руникалық жазбаларында жалғаулықтардың барын, олардың басқа ... ... ... және ... ... ... «азу»
сөзінің әрі жалғаулық, әрі сұраулық демеуліктің қызметін атқаратындығын тап
бассып, оның қазіргі тува ... ... де айта ... көне ... ... ... ... тіліндегі йеме, азу
сияқты сөздерді жалғаулықты ... деп, ... ... қазақ тіл
білімінде қалыптасқан дербес категория дәрежесінде алып қарастырады.
Сөйлем ... ... ... ... ететін шылау
сөздердің екі түрі болады. Соның бірі – ... тең ... ... ... ... арасындағы грамматикалық
қатынастарды білдіретін сөздерді жалғаулық шылаулар дейміз. ... ... ... ... – бір ... аясынан шығып, екі сөзге, ... ... ... ... ұштастыра алуы. Жалғаулықтар – аналитикалық
сипаттағы байланыстырушы сөздер. Бұлардың ескеретін жері сөз ... гөрі ... ... ... ... ... тіл ... тілдің даму эволюциясында біртіндеп барып ... ... ... ... грамматикалық мағынаны
иеленген жаңа мағынадағы сөздер екндігі айтылады. ... ... ... өзге ... ... ... жағынан дерексізденуі,
лексикалық дербес ұғымнан жалпы категориялық дәрежесіне жетуі өте баяу ... даму ... ... анық. Ал септеулік шылауларға
қарағанда жалғаулықтану ... көне ... ... жаңа да ізін ... ... да көне түркі дәуірінде жеке қалыптасқан сөздер болып
толық көріне алмайды. Дегенмен көне ... ... ... ... йеме және азу ... қазіргі қазақ тіліндегі және мен әлде
мағыасындағы жалғаулықты шылау сөздер ... ... ... ... грамматикалық мағыналары жағынан салыстырып қарағанымызда
айтарлықтай айырмашылықтары байқалмайды. Түрколог – ғалымдар зерттеулерінде
йеме, ... йана ... ... бір дәрежеде алып қарастырғаны
белгілі. Мұнда тақы мен йана ... көне ... ... ... сөз ... қызмет еткен. Ескерткіштер тілінде бірде шылау, ... ... ... ... Елін йана ... – Елін тағы ... ... қайта бердік. Кідізіг субқа суқмыш тақы ур қатығды ба дер – ... ... тағы ұр ... ма дер. Таным түші тақы түкемескен – ... тағы ... ... йана ...... ... ... көріп отырғанымыздай, әр уақытта тақы мен йана сөздері бірінің
орнына бірі жүре бермейді. Олар көне ескерткіштер ... ... ... іс ... ... тұрады.
Сонымен аталмыш сөздер көне түркі жазба мұраларында үстеу мағынасында
қолданылған. Кейінгі бір дәуір ... ... ... ... грамматикалық мағыналары кеңейіп, сол формаларында шылау ... ... ... ... деп ... ... йеме, тақы, та,
артуқы, азу сөздерінің ішінен тек азу сөзі нақты талғаулықты ... сөз де, йеме ... ... ... жаңа да шылаулық ... ... ... ... ... ... ... Енді сол екі
формаға түсінік берелік.
Азу: көне руникалық ... ... азу ... ... ... әлде талғаулықты жалғаулық шылау мағынасында ... ... тек ... кіші ... ғана ... Мысалы:
Көне түркі тілі: Азу бу сабымда ігід бар ғу - Әлде бұл ... бар ма ? Азу ... ... ... басында келіп, ойға
қатысты іс-әрекеттің ... ... ... ... ... және
талғау мағынасында қызмет атқарған. Қазақ тілінін грамматикасында ... ... әлде сөзі араб ... ... деген болжам бар.
Аталмыш тұлға бастапқы да сұраулық мағынадағы демеуліктер қатарында ... ... ... кейін талғаулықты жалғаулық шылау қатарына
қосылғандығы сөз етіледі.Басқа тілдермен ... ... ... ... ... көне ... руникалық жазба ескерткіштер тіліндегідей
сол формада және сол ... ... ... Мысалы:
Тофалар тілі: азы чү ләән ? азы аьт ... азы инәк поон – что это ... ли ... то ли ... ?. азы алыр мен баан , азы ... мен баан ? – или
брать мне, или не брать.
Тува тілі:Даарта мен қызылче азы Абаканче чоруур мен – Завтра я ... ... или ... ... ... ... мал бе азы ... бе,
ылгавайндар мен – В поле что- то ... не ... скот ... Йеме сөзі көне ... ... ... грамматикалық мағынада
қызмет еткен. Мысалы: Күн демей, түн демей желіп барды. Бұл сөйлемді күн
де, түн де ... ... ... күн және түн де ... ... деп те ... ... йеме сөзі демей формасына ... ... ... фонетикалық өзгешеліктірін ескеретін болсақ, онда дыбыс
алмасулары ... ... ... ... йе-ме, де-мей
сөздерінің бір негізді формалар екендігін көруге болады. Осы көне ... ... ... және жалғаулықты шылау жасалынған деген ... жоқ ... Біз ... ... шығу ... жеке тоқталамыз. Біздің
мұнда қарастыратынымыз оның ... ...... ... ... көне ... ... жазба ескерткіштер тілінен мысалдар
келтіріп, талдауымызды ары ... ... ... Түн йеме ... ерті – Түні бойы ұйқым келмеген еді. Бұл сөйлемде йеме – ні ... ... ... ... йеме сөзінің мағынасы қазақ ... ... бойы ... ... сәйкес келеді немесе көне түркі тілінің
заңдылығымен қарастырғанда, «түнде де ұйқым келмеген еді» деп ... Көне ... ... ... бойы мағынасын беретін қоды
тұлғалы шылау сөзі бар. Бұл бірақ нақты дәлел емес, ... қоды сөзі ... өзен ... тіркесіп қана қолданылған. ... ... т.б.) ... ... ... алмадық. Сол себептен де
йеме шылау сөзі ... ... ... ... және ... әр ... мағынасында көрінеді. Бұл қазіргі қазақ тілімен салыстырып
қарағандағы ... емес йеме ... ...... ескерткіштер
тіліндегі контекстік мағынаға, одан қалды тіркес аралық мағынасына
байланысты ... ... Яғни ... единица контекстік мағынада бірде
септеулік, бірде ... ... ... ... Енді бір ... ... қасиетін байқатады. Мысалы: Ел йеме будун йеме йоқ
ертечі – Ел және ... та жоқ ... ... йеме сөзі ... шылау түріне толық өте ... ... ... шылау мәнін көрсете ... ... ... Н.Гаджиева жалғаулықтардың қалыптасуына ... бөлу ... ... ... частица, присоединяясь к глаголу или к имени
сохраняет усилительное значение, не имея еще союзного значения ;
2. Развивается союзное ... ... еще ... ;
3. Союзное значение, приобретая разнообразные оттенки становится
Ведущим [38,б.216]. Н.Гаджиеваның бұл ... ... ... ... ... даму ... мен қалыптасуына байланысты айтылса
керек. Көне түркі жазба ескерткіштер тіліндегі йеме тұлғасын осы ... ... ... ... онда ... ... еще ... значения» деген екінші негізін құптаймыз.
Шындығында, йеме ... ... ... ... қасиеттердің бары
анық. Дегенмен руникалық жазбаларда жалғаулықты шылау септеуліктер мен
демеуліктерге қарағанда өте ... ... 5-8 ... ... ... ... мағынасында азу сөзі
және енді ғана жалғаулықты шылау қызметінде көріне ... йеме сөзі ... ... көне ... руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі
жалғаулықты шылаулар құрамы мен ... ... ... ... дәрежеде көріне алмайды. Атаушы сөздердің де жалғаулықтарға
өту барысы белсенді емес.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынов А.Ақ ... ... ... ... язу әм ... ... Жұбанов А.Қ., Куманша - қазақша жиілік сөздік / А.Қ.Жұбанов.,
А.Қ.,Құрышжанов. А.Қ., А.Б.Белботаев. – Алматы:Қаз.ССР ҒА – ... ...... ... И.М. ... о частях речи у Аристотеля/ И.М.Тронский. –
Уч.зап.ЛГУ,1941. - 174c.
5. Мұхтаров С.С. ... тілі ... сөз ... ... ...... 1999.- ... Базылхан Б.Алтай төркіндес тілдердің ортақтығы туралы
мәселе/Б.Базылхан //Алматы: ҚР ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет
сериясы. - 1996.-№2. – 32-35б.
7. Оразов ... тіл ... ... ... // Алматы: ҚР
ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет сериясы. - 1996.-№4. – ... ... ... ... ... ... – Алматы:Мектеп,1971.-290б.
9. Карымшакова А.Т.Семантико – грамматические функции частиц в
киргизском ... ...... – 1992.-
192с.
10. Шақаман Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың ... ... ... ... ... газет тіліндегі грамматикалық
ерекшеліктері/Б.Әбілқасымов. Алматы: ҚР ҒА хабарлары , қоғам
ғыл.сериясы.1964. - ... ... ... ... жүйесі/С.Омарбеков., Н.Жүнісов.-
Алматы:Мектеп,1985.-69б.
13. Мырзабеков С.Қазақ тілінің фонетикасы/С.Мырзабеков. –
Алматы:КазГУ,1993. – ... ... ... ... в языке древнетюрских
памятников/А.Аманжолов. – М:Наука,1969. – 104б.
15. Айдаров Г.Служебные части речи в языке надписей ... ... по ... – Алматы: Наука
Каз.ССР,1969. – 296б.
16. Балақаев М.Б. ... тілі ... ... мәселелері/
М.Б.Балақаев. – Алматы:Қазақ мемлекеттік баспасы, 1941. –32б.
17. Сағындықұлы Б. ... тілі ... ... ... негіздері/
Б.Сағындықұлы. – Алматы:Санат,1994.- 172б.
18. Орысша – қазақша ... АН ... ... ... А.М.Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков/А.М.Щербак. – Л:Наука,1987. –104с.
20. Насилов В. Язык Орхон – Енисейских памятников/В.Насилов. – М:Изд-во
вост.лит.,1960. – ... ... А.Д. К ... ... ... в ... –Алматы:1990.- 249с.
22. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі.Морфология/А.Ысқақов. – Алматы : Ана
тілі, 1991. – 382б.
23. Шерер В.Э. Классификация кетскиз ... ... ... ... К.Е. Лингвистический статус послелогов в трудах
В.В.Радлова.Автореферат./К.Е.Ертаев.- Алматы: 1992.- 24с.
25. Теория части речи.Теория и ... –М: ...... ... А.Н. Грамматика современного узбекского литературного
языка/А.Н. Кононов. – М-Л: Изд – во АН ССР, 1960. – ... ... ... в ... языкознание/Г.И.Рамстедт. – М: Изд
– во иност.лит, 1957. – 254с.
28. ... В. ... по ... ... ... - М: Изд – ... лит, 1962. – ... Сравнительно – историческое грамматика тюрских языков. М.: Наука,
1988. – 264с.
30. Базылхан Б. ... және ... ... ... ... ... Улан – Батыр: 1984.№ 1,807– 886с.
31. Базылхан Б. ...... ... – Батыр:МХР ҒА – Тіл мен
әдебиет институты, 1977. – 392б.
32. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... 1966. – ... ... С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты/
С.М.Исаев. – Алматы:Рауан, 1998. – 52б.
34. Қалыбаева А.Қазіргі қазақ тілінің морфемалар ...... ... 1986. – ... Шақаманова Ы.Б.Шылаулардың дамуы және зерттелу тарихы.Қазіргі
қазақ тілі теориясы мен оны оқыту әдістемесінің
мәселелері/Ы.Б.Шақаманова. – Алматы:АГУ, 1995. – ... ... ...... ...... ... на иност.яз, 1948. – 614с.
37. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков/А.М.Щербак. – ... 1987. – ... ... В.Г. ... строй языка памятников
древнетюркской письменности 8-11вв./В.Г.Кондратьев. – Л:Из – во ЛГУ,
1981. – ... ... ... ... тарихи грамматикасы/М.Томанов. – Алматы:
Мектеп, 1988. – 264б.
40. ... ... ... жалғаулықтар/Р.Әміров. – Алматы:Қаз.мет. оқу
пед.баспасы, 1959. – 70б.
41. Иманалиева Г.Қазіргі қазақ тіліндегі шылаулардың синтаксисі/
Г.Иманалиева. – Алматы:1994. – 151б.
42. Ағманов Е. Қазақ ... ... ... – Алматы:
Рауан, 1991. – 238б.
43. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис ... ...... ...... Кенжебаева Ф.Қазіргі қазақ тіліндегі септеуліктер мен демеуліктер/
Ф.Кенжебаева. – Алматы: 1964. – ... ... ... ... тілі ... қысқаша
курсы/С.Аманжолов. – Алматы:Санат, 1994. – 320б.
46. Молгаждаров Қ.К.Шылау сөз табының қалыптасу
тарихы/ Қ.К.Молгаждаров. – Көкшетау:2002. – 135б.
ШАРТТЫ ҚЫСҚАРТУЛАР
КТк. - ... кіші жазу ... - ... ... жазу ескерткіші
Тон. - Тонйұқұқ ... - ... ... ... - ... Чор ескерткіші
КЧ - ... Чор ... - Ырық ... ... - ... уәлаяты газеті
ДУГ - Дала ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдері60 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың қызметі77 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Сиыр табынын толтыратын ұрғашы бұзауларды азықтандыру»26 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
Асыл тұқымды бұқалардың табынын толықтыратын таналарды азықтандыру34 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Бейнелеу өнері сабағында көне мұраларды оқыту арқылы оқушылардың рухани білімін дамыту46 бет
Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь