Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты

Көне түркі ономастикасына қатысты маңызды материалдар түркілер мен славяндардың ұзақ уақыт бойы тығыз қарым.қатынаста болғанын дәлелдейтін ежелгі славян ескерткіштерінде көрініс тапқан. Бұл қарым.қатынас пен өзара тығыз байланыс Киев Русінің қалыптасу кезеңінде және оның тарихи даму кезінде Шығыс Европада мекендеген, осы территорияда бірқатар мемлекеттік билігін жүргізген түркі тайпасымен тығыз қарым.қатынас орнату кезеңінде ерекше мәнге ие болды. Н.А. Баскаков славяндар мен көне түркі тайпаларының арақатынасын былай көрсетеді: «Ежелгі орыс жазба ескерткіштерінде, оның ішінде негізінен қолжазба ескерткіштері мен көркем шығармаларда Шығыс Европадағы көне түркілердің топонимдері, антропонимдері мен этнонимдері сақталған. Бұл мәліметтер филологтардың, этнографтардың, тарихшылардың қызығушылығын арттырып, зерттеуге септігін тигізген». Ежелгі орыс мұраларынан табылған түркілер ономастикасына қатысты бұл құнды материалдар зерттеушілердің бірқатар еңбектерінде айқын жарық көрді. Мысалы, Н.А.Баскаковтың еңбегінде қыпшақ антропонимдері мен этнонимдеріне дәйекті талдау жасалды, Шығыс Европадағы көне түркілер этнонимдері мен антропонимдерінің моделіне типологиялық сипаттама берілді, түркілердің мифологиялық және эпикалық кісі есімдері әртүрлі аспектілерде зерттелді, т.б. Кең көлемді бұл материал ғалымның «Слово о полку Игореве» деген монографиясы мен «Русские фамилии тюркского происхождения» кітабында, бірқатар мақалаларында жан.жақты қарастырылды. Ежелгі орыс тіліндегі түркі лексикасын зерттеуші И.Г.Добродомов ежелгі орыс мұраларындағы түркі ономастикасы мәселелеріне ерекше көңіл бөледі. Оның зерттеулерінде функционалды және этимологиялық тұрғыдан бірқатар қыпшақ антропонимдері талданды, ежелгі орыс этнонимдеріндегі булгаризмдер, ежелгі орыс мұраларындағы түркілік топонимдер мәселелері қарастырылды. К.Менгестің «Восточные элементы в «Слово о полку Игореве» еңбегінде түркі ономастикасы мәселесіне қатысты бірқатар құнды ескертпелерін көрсетеді. Тіліміздегі антропонимдердің шығу, даму негізі халқымыздың өткендегі тарихымен тікелей байланысты. Қазіргі тіліміздегі кісі аттарының көбінің көне түркі есімдермен түбірлес, мағынасы ұқсас, жасалу тәсілі мен құрылысы жағынан бірдей болып келуінің сыры . есімдердің шығу тарихы жағынан көне түркі заманы мен орта ғасырларда
        
        Көне түркі ономастикасына қатысты маңызды  материалдар   түркілер   мен
славяндардың ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Бұл қарым-қатынас пен өзара
тығыз байланыс Киев ... ... ... және оның тарихи даму
кезінде Шығыс Европада мекендеген, осы территорияда бірқатар ... ... ... тайпасымен тығыз қарым-қатынас орнату кезеңінде
ерекше мәнге ие болды. Н.А. ... ... мен көне ... тайпаларының
арақатынасын былай көрсетеді: «Ежелгі орыс ... ... ... негізінен қолжазба ескерткіштері мен көркем шығармаларда Шығыс
Европадағы көне ... ... ... мен ... Бұл мәліметтер филологтардың, этнографтардың, ... ... ... ... ... ... орыс
мұраларынан табылған түркілер ономастикасына қатысты бұл ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
Н.А.Баскаковтың еңбегінде қыпшақ антропонимдері мен этнонимдеріне дәйекті
талдау ... ... ... көне ... ... ... моделіне типологиялық сипаттама берілді, түркілердің
мифологиялық және эпикалық кісі ... ... ... зерттелді,
т.б. Кең көлемді бұл материал ... ... о ... ... ... мен ... ... тюркского происхождения» кітабында,
бірқатар мақалаларында жан-жақты қарастырылды.
Ежелгі орыс тіліндегі түркі лексикасын зерттеуші И.Г.Добродомов ежелгі
орыс мұраларындағы түркі ... ... ... көңіл бөледі.
Оның зерттеулерінде функционалды және этимологиялық тұрғыдан бірқатар
қыпшақ антропонимдері ... ... орыс ... булгаризмдер,
ежелгі орыс мұраларындағы түркілік топонимдер мәселелері қарастырылды.
К.Менгестің «Восточные элементы в «Слово о ... ... ... ... ... ... бірқатар құнды ескертпелерін
көрсетеді. Тіліміздегі ... ... даму ... ... ... тікелей байланысты. Қазіргі тіліміздегі кісі ... көне ... ... ... ... ... жасалу тәсілі мен
құрылысы жағынан бірдей болып келуінің сыры - есімдердің шығу ... көне ... ... мен орта ... ... ... ... жалғастығы болып саналатындығында.
Осымен байланысты көне қыпшақ ... ... ... зерттеу дегеніміз - бұл есімдердің пайда болу ... ... ... ... ... зерттеу. Ескі қыпшақ
тілі, қазіргі кезде ... жоқ, өлі тіл ... бұл ... ... ... ... объектісі болып табылады. Ескі
қыпшақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... өзендері аралығындағы Евразия далаларын мекендегендігі
тарихшы-археолог, этнолог, шығыстанушы ғалымдардың еңбектерінен ... - ... мен ... ... ... зерттеген
«Половцы» деген еңбегінде С.А.Плетнева оларды: ку-кумандар және ... екі ... ... ... бөледі. Бұл екі ... ... және ... ... деп ... болады. Куман жэне
половец қоғамдарын, әлеуметтік терминологиямен айтқанда ... ... ... ... құраған.
Половец қоғамындағы экономикалық мәдени-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... «баспана», «тұрақ»
мағыналарын білдіретін «оба» дейтін көне түркі сөзінен туындаған «опа»,
«епа» морфемалары қосарланып, ... ... ... Аепа ... ... ... болған.
Бірнеше тайпалардың бірлестігін С.А.Плетнева "орда" дейтін терминмен
атаған. Половец және куман қоғамдарының әрқайсысынан бірнеше орда ... ... ... ... ... ... ... токсоба, төртоба,
етибичи, иета секілді этнонимдердің бірлестігі. Қыпшақтану мәселесімен
айналысқан ... ... ... ... ... ... - токс ... тогуз немесе тоғыз сан есімінің ықшамдалған
фонетикалық варианты. Ал, ... ... - оба ... ... «ру – ... ... білдіретін көне түркі атауы деп
қарайды. Осы сияқты тортоба да, төрт сан есімі мен оба ... көне ... ... екі ... ... немесе жеті сан есімі мен оба сөзінің жіңішке фонетикалық
варианты, еби және чи суффиксімен құралған үш компонентті ... ... ... ... дегеніміз - тоғыз, төрт және жеті рудан құралған
бірлестіктер болып шығады.
Олай ... ... ... ... көне ... "оба" сөзі мен оның ... варианты, «ру
- тайпа» мағынасын білдіретіндігін анықтадық. Егер де оба сөзі мен оның
фонетикалық вариантары «ру - ... ... ... онда ... ... қымбат металл мағынасын білдіретін алтун және әке жағынан «аға»,
«әке» мағыналарын білдіретін аба ... апа ... ... ... ... половецтерде Алтунопа атауымен аталған ру болған болса, онда ... ... ... ... опа - «ру» мағынасын білдірген. Олай
болса, жоғарыдағы ... ... ... ... де ... оба мен оның фонетикалық варианттары – «ру» мағынасын білдірген
деп тұжырымдауға болады.
Оған негіз болатын дәйекті мысалы, ... ... ... ... ... сияқты. Қазақтың Кіші жүзі, Алшын және
Жетіру дейтін екі бөлікке ... ... X. ... ... А. ... ... тарихшы-этнолог ғалымдардың пікірінше, Алшын
бөлігінің ... ... 13 ... құралған, осылардың бірі – Алты. Осы
зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... атаның
барлығын атап көрсетіп, бұл ру ортағасырда Дешті Қыпшақты ... ... ... ... ... ... ... айналысып жүрген зерттеушілердің басым көпшілігі
орта ғасыр ... ... ... бір ... ... Байұлы тармағына кіретін Беріш руымен шендестіріп,
екеуін бір этнос деп есептейді. Ш-ч, дж ... ... ... ... ... ... компоненті-бурдж сөзін, Беріш этнонимімен
шендестіріп, ... ... ... ... қыпшақтанушы
зерттеушілердің Бурджоголы мен Беріш ... бір ... деп ... келісуге болады.
Себебі Алшынның Байұлы тармағының бірнеше руы, ортағасырлардағы қыпшақ
конфедерациясына ... ... ... ... ... половец есімдері - этностардың, кісі атаулары ретінде берілген
бейнесі, формасы екендігіне сүйене отырып, біз ... ... ... мен орыс ... ... ... шендестіріп, бұл екеуін бір
этнос дей аламыз.
Егер де половецтерде ... ... ... ... және осы рудың
көсемінің аты ... ... ... ... есімі бар болса, онда оларда
Байұлы бірлестігінің Алтын руымен генезисі бір Алтын опа руы да ... ... ... Егер де ... ... ... ... ру болған
болса, онда олардағы Алтунопа есімінің екінші компоненті опа – ... ... Олай ... бұл ... біздің жоғарыдағы екі, үш
компонентті половец есімдерінің екінші компоненті оба мен оның ... – «ру» ... ... ... ... дұрыстығын
дәлелдейді.
Этнонимдердің кісі есіміне негіз болу заңдылығы - түркі тілдерінде
кездесетін ... ... ... ... ... ... ... Қоңыратбай (Ә.Қоңыратбаев т.б.), Алшынбай, Жаппас т.б. Бұл бөлігінің
этномәдени сипат ретінде қазақ тілінде ұлттық ... ... ... ... ... қалыптасқанын проф. Е.Жанпейісов М.Әуезов шығармашылығы
тілі негізінде нақты көрсеткен: жекей тымақ, керей тымақ, қаракесек тымақ,
найман тымақ, сегіз сай уақ ... төрт сай ... ... ... ... тектес половец есімдерін этимологиясына жасалған талдау ... бұл ... ... ... ... мен ... лақап атаулар немесе рулық отбасына біріктіретін топтық атаулар және
тотем атаулары негізінде пайда болған.
Осы мәселеге ... ... ... Аджи ... ... деректерге сүйеніп, половец есімдерінің
төркінін анықтау барысында ... ... ... ... ... ... ... рулар құрағаны анықталды: Алтын, Арыстан,
Ашина, Кул, ... Ит, ... ... ... ... Лақ, ... ... Басымал, Құлан т.б. Половец
есімдерінің басым көпшілігі осы рулар және ... ... ... ... ... біріктіретің топтық атаулар негізінде пайда болған. Ашина
руына қатысы бар есімдерге: ... ... ... ... Тарх ... Асен - Осен, антропонимдері немесе топтық лақап ... ал оның ... ... ... бар ... ... ... - Көбек, Боняк - Боріг,
Итоглы, Итлар, Куртык - Құрлық, Сарчан -Сырттан, ... - ... ... ... ... дерекке сай қыпшақ есімді бала мен ... атты ... ... ... ... ... бар ... Кончак -
Қаншық, Кюнячук - Күнічүк, Балкатги - ... ... - ... ... ... әдебиеттер:
1. Тюркская ономастика. Алма-Ата:Наука, 1984. Баскаков Н.А.
«Имена половцев и названия половецких племен в ... –С. 75 2. ... С.А. ... ... ... 60
2. Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежересі ... ... 2000. – 372 ... ... Н.А. ... в ... о ... Игореве».
Сов., тюркология. 1982 №5
4. Востров В. Муканов М. Родо-племенной состав и расселение
казахов. Алма-Ата, 1968
5. ... Е. ... ... ... ... ... произведений М.Әуезова). – Алма-Ата: Наука, 1989. –
175 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі104 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь