Сөз тіркесінің зерттелуі

Сөз тіркесі жөнінде жүйелі зерттеулердің қалыптасып дамығанына көп болған жоқ. Қазан төңкерісіне дейінгі еңбектерде тек сөйлем мүшелерін, олардың байланысын, орын тәртібін көбірек сөз қылды да, ал сөз тіркесіне байланысты мәселелер онша ауызға алынбады. Түркі тілдерінің сөз тіркестері тек кеңес дәуірінде ғана зерттеліне басталды. Орыс тілінде сөз тіркестерін тұңғыш қолға алған В.В. Виноградов сөз тіркестерінің түрлері, байланыс формалары және олардың құрылысы тіл білімінің ең басты бөлімі екендігін айтады. И.П. Мелиоранский «Краткая грамматика казах.киргизского языка» деген еңбегінде сөз тіркесі туралы арнайы тоқталмағанымен, «Простое предложение» деген бөлімінде бастауыштың баяндауышпен қиыса байланысатынын дұрыс көрсеткен» . деп тұжырым жасайды зерттеуші Түймебаева Н. [5, 10.] Ал септіктерге жеке.жеке тоқтай келіп, онда әрбір етістіктің мағыналық топтарының қайсысы қандай сөздерді меңгеретінін анықтаған. Меңгеру туралы айта келіп, онда үміттену, берілу, бағыну, келісу, мақтану, күлу, шыдау, жылау, мұқтаж болу т.б. етістіктер барыс жалғаулы сөздерді меңгеретінін дәлелдеген. Ал қабыса байланысу туралы ешбір сөз қозғалмайды. Бірақ автордың «Определение» деген бөліміндегі мынадай мысалдар: «ақ тас . белый камень; жақсы кісі . хороший человек; үшінші жыл . третий год» дегенде сөздердің қатар келіп, орналасатынын сөз етеді. Мұның өзі қабысу терминінің жалпы орыс тілінде де көп уақытқа дейін енгізілмеу себебіне байланысты ма деп ойлауға болады. Сонымен қазан төңкерісіне дейінгі еңбектерге сөз тіркесі, оның байланысы формалары жалпы болса да айқын жіктелмей келді. «Қазақ тілінде сөз тіркестері арнайы түрде тек ұлы қазаң төңкерісінен кейін, онда да 1930 жылдан бастап сөз бола бастады» деп
        
        Сөз тіркесінің зерттелуі
Сөз тіркесі жөнінде жүйелі зерттеулердің қалыптасып дамығанына ... жоқ. ... ... ... еңбектерде тек сөйлем мүшелерін,
олардың байланысын, орын тәртібін көбірек сөз ... да, ал сөз ... ... онша ... ... Түркі тілдерінің сөз тіркестері
тек кеңес дәуірінде ғана зерттеліне ... Орыс ... сөз ... ... алған В.В. Виноградов сөз тіркестерінің түрлері, ... және ... ... тіл білімінің ең басты бөлімі екендігін
айтады.
И.П. Мелиоранский «Краткая грамматика казах-киргизского языка» деген
еңбегінде сөз ... ... ... ... ... предложение»
деген бөлімінде бастауыштың баяндауышпен қиыса ... ... - деп ... ... зерттеуші Түймебаева Н. [5, 10.] ... ... ... ... онда ... ... мағыналық
топтарының қайсысы қандай сөздерді меңгеретінін анықтаған. Меңгеру туралы
айта ... онда ... ... бағыну, келісу, мақтану, күлу, ... ... болу т.б. ... ... ... ... ... Ал қабыса байланысу туралы ешбір сөз ... ... ... ... бөліміндегі мынадай мысалдар: «ақ тас – белый
камень; жақсы кісі – хороший ... ... жыл – ... год» ... қатар келіп, орналасатынын сөз етеді. Мұның өзі қабысу ... орыс ... де көп ... ... ... ... ... ма
деп ойлауға болады.
Сонымен қазан төңкерісіне дейінгі еңбектерге сөз тіркесі, ... ... ... ... да ... ... ... тілінде сөз тіркестері арнайы түрде тек ұлы қазаң төңкерісінен
кейін, онда да 1930 ... ... сөз бола ... деп тұжырымдайды
Сайрамбаев Т. [6, 4-5.]
Мұны ең алдымен Қ. ... ... ... еңбектерінен айқын
көруге болады. Ал Қ.Басымовтың «Сөйлем мүшелері ... ... тек ... пен ... қиысуын ғана сөз еткені
болмаса, олардың басқа байланысу формаларына арнайы тоқталмаған.
Сөз тіркесі туралы ... ... ... тек 1939 ... ... Бұл ... С. Аманжолов, С. Жиенбаев, Т. Сауранбаев т.б.
еңбектерін атауға болады.
Әрине онда дәл ... сөз ... деп ... ... ... тізбегі, сөздердің қарым-қатынасы, сөздердің байланысы деп
көп уақытқа дейін әртүрлі айтып келгені белгілі.
Қазақ тілі ... ... ... зерттеу жүргізген С. Аманжоловтың
сөз тіркестері туралы өзіндік пікірлері болды. 1940 жылы «Қазақ тілі ... ... ... ... ... де сөз тіркесі туралы арнайы
тоқталғандығы белгілі. Онда автор «Сөйлем ... ... ... деп ... ... ... қарастырады: қиысу, жанасу, қабысу,
меңгеру - меңгерілу және ... етіп ... ... орын ... де
осыған енгізеді. Автордың алғашқы төрт ... ... ... ... мүшелерінің орындары» дегеніне қосылуға болмайды.
Бұл еңбек 1950 жылы түзетіліп қайтадан басылды. Онда арнайы түрде
сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... жанасу деп төртке бөліп дәлелдейді:
Сөйлемдегі сөздердің байланысына 1930 жылы Т. ... ... ... ... ... тілі ... ... біраз
тоқталған. [7, 58.] Бұл еңбегінде ... сөз ... ... деп атай ... ... ... ... объектілік
атрибуттық және сипаттауыштық қатынас деп бірнеше түрге бөледі.
Автор ... пен ... ... ... ... деп ... ал пысықтауыш сөздердің етістікпен ... ал ... пен ... ... ... ... деп бөледі. Сол сияқты бұлардан өзгеше изафеттік құбылысты ... ... оның ... жасалу жолын дұрыс көрсетеді. Бұдан кейінгі
шыққан «Қазақ тілі» еңбегінде сөз тіркестерін қиыса меңгеріле, ... ... ... ... Жай ... ... сөздердің бір-бірімен
өздерінің орын тәртібі, интонация, қосымшалар, шылаулар арқылы байланысу
жолдарына тоқталады.
С. Жиенбаев «Синтаксис мәселелері» деген ... ... ... ... ... ... сөз ... Онда автор «жай сөйлемнің
синтаксисі, құрмалас сөйлемнің синтаксисі» - деп сөз тіркесінің ... ... ... ол еңбектің «синтаксистік кейбір ... ... ... ... туралы» арнайы тоқталып, өзіндік тұжырымдар
жасайды. Мұның өзі авторлардың бұл мәселеге аз да болса көңіл аударғандығын
аңғартады. Ал «сөйлемдегі ... ... ... ... бөлімінде автор
байланысу формаларынан гөрі байланысу амалдарына ... ... ... ... ... сөз ... айтылғанымен олардың толып ... атап ... ... ... мен ... түрлері, оның
синтаксистік қатынастары арнайы сөз болып қозғалмайды. Бұл ... ... оның ... ... тіл ... көптеген жұмыстар жазылып және
одан әрі зерттеліп жатқаны да белгілі.
Жалпы сөз ... ... тек 1950 ... ... ... ... жүйеге келе бастады.
Отандық тіл ғылымында сөз тіркесі синтаксисі ... ... ... А.Н. ... Е.И. Убрятовалардың еңбектері жарық көрді.
Олар қиыса, қабыса және ... ... сөз ... ... ... тілі ... сөз тіркесі (сөйлем мүшелерінің байланысы)
1950 жылдарға шейін тек мектеп грамматикаларының көлемінде айтылып ... да сөз ... ... ... ... оның ... ... егжей-
тегжейіне дейін зерттеген ешкім болған емес. Сөз тіркесінің зерттелуі тек
кейінгі кездің жемісі болып ... ... А.Л. ... ... ... ... және шылаулы
тіркестер мен анықтауышты конструкциялар түркі ... ... ... ... ... еді. ... ... зерттеулер тек қазір пайда бола
бастады. Соның бірі – профессор М. ... ... ... в ... языке» деген еңбегі. Бұл еңбегінде ... ... ... түрлері, есімді, етісті сөз тіркестерін шылаулы
меңгеру мен септікті ... ... ... ... ... ... деген болатын.
М. Балақаевтың еңбегі түркі тілдерінде сөз тіркестері ... ... ... ... ... сөз ... ... теориялық мәселелерін
жан-жақты ашып берді. Негізінде сөз тіркестері туралы жалпы ... оның ... ... тіл білімінде профессор М.Балақаевтың
еңбектерінен толық мағлұмат алуға болады.
М. Балақаев сөз тіркестерін жалпы есімді, етістікті етіп ... ... ... ... ... ... басыңқы компоненті мен
бағыныңқы компонентінің қандай сөз таптарынан болатындығын және ... ... ... ... ... [9, ... сияқты автор бұл еңбегінде сөз тіркестерінің байланысу ... ... және ... ... ... сөз ... ... байланысу формаларына қарай қабысу, қиысу, меңгеру және матасу
деп төртке бөліп қарастырады.
Осы күнге дейінгі және осы ... ... ... ... байланысу формаларын дәл орыс тіл біліміндегідей үшке бөліп
берушілік басым болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... керектігі айқын. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде төрт түріне матасу деген
байланысу формаларын енгізеді. ... ... ... ... ... сай ... ... практикада айқын байқалып жүр. Сөз
тіркестерін сөйлемнен ажырату – жалпы тіл ... ... ... ... сөз тіркесі дегеніміздің өзін ашып, оның не екенін түсінуіміз
керек. Бұл жердегі негізгі мәселе мынада:
Сөз тіркесіне синтаксистік топ ... ... ... тіркесін
жатқызамыз ба, әлде предикативті қатынасты да жатқызамыз ба?
Осы негізде кейбір ... ... ... ... т.б.
толық мағынасы бар грамматикалық тіркестердің барлық түрін сөз тіркесіне
жатқызамыз дейді. Фортунатовтың ... ... ... ... ... бір түрі ... көрінісі. Бұлардың пікірінше, сөйлем
мен сөз тіркесінің ешбір айырмашылығы болмайды.
Керісінше, кейбір ғалымдар Буслаев, Потебня, ... т.б. ... ... ... ... пікірі бойынша, негізгі етіліп сөйлемнің
теориясы және сөйлемнің мүшелері алынады. ... сөз ... ... ... ... ... ғана емес, басқа тілдерде де түрліше қаралды.
Сөз тілдік единица ... ... Ол ... лексикология,
семасиологияның объектісі бола отырып, сөз тіркесіне де қатысты. Өйткені ... ... де ... де ... ... ... жалпы сөйлем құрылмаған
да болар еді. Сөз, негізінде, сөз тіркесін құруға негіз болса, сөз де, ... де ... ... ... Сол ... бірімен-бірі
тіркестіріп, оны жетілдіре түсу ыңғайында ғана ... ... ... ... ... М. Балақаев сөзді тілдік единица ретінде лексикология,
семасиология, ... сөз ... және ... ... де ... ... ... сөз тіркесі кемінде толық мағыналы екі немесе одан
да көп сөзден ... да, олар ... ... ... ... сөз ... мен ... синтаксистік категория. Бұл екеуі тығыз
байланысты. Бірақ кейбір ұқсастықтары ... ... ... ... ... ... көптеген еңбектерде айтылып
келеді.
Н.К. Дмитриев сөз тіркесі мен ... ... ... ... ... ... ашып алу ... айтады.
Сөйлем екі полюс, яғни бастауыш пен баяндауыш болуы хақ. Сонымен, бір-
біріне қатысы жағынан ... және ... ... ... ... ... сөйлем дейтін боламыз. Керісінше, өзара іштей бастауыш
пен баяндауыш болып келмеген ... ... ... сөйлем емес,
сөз тіркесі деп танылады. Сонда сөз ... ... ... статикалық
қатынастарды баяндаудың формасы ғана. Сөйлем мен сөз ... Н.К. ... ... ... Егер бастауыш пен баяндауыштық
қатынастан құралып, аяқталған ойды білдірсе, сөйлем деп, егер бастауыш пен
баяндауыштық ... ... олар ... ойды білдірмесе, сонда ғана сөз
тіркесі дейді.
Б. Убрятова т.б. көптеген ... ... мен сөз ... бір-
бірімен айырмашылықтарын көрсете келіп Н.К. Дмитриевтің жоғарыдағы ... ... бөлу ... орыс тілі ... көп ... ... орын алып
келді. Сөйтіп предикативті түрі бастауыш пен баяндауыштық қатынастан
құрылады да, ... ... ойды ... мұны сөз тіркесіне есептемей,
сөйлемге жатқызды. Ал бастауыш пен баяндауыштан басқа қатынастағылар яғни
олар аяқталған ойды ... сол ... ... сөз ... деп
қарастырады.
Тіл білімі жайындағы әдебиеттерде сөйлемді бір бөлек, сөз тіркесін
бір бөлек категориялар деп тану үшін ... ... еш ... ... тиіс ... ... бар. ... көзқарасты қолдаушы тюркологтың бірі
Н.А. Баскаков атқа мініп, атқа мінген дегендерді сөз ... деп ... атқа ... ... сөз тіркесі емес, сөйлем деп таниды. Мұндағы
тұлғалық айырмашылық басыңқы сөздің (мін) ... ... не ... ... болуында.
Егер ол критерияны негізгі шарт деп танысақ (ол ... ... ... ... жоқ, ... шарт ... «Атқа мін» дегенді не
дейміз? Сөйлем бе, сөз тіркесі ме? Бұған ... ... ... ... сөздер тобы пайымдауды білдірсе – сөйлем, ал білдірмесе – ... Осы ... Н.К. ... те ... [10, 43-50.]
Біріншіден пайымдау (суждения) логикалық ұғым, оны сөйлемді танудың
белгісі етуге болмайды. Екіншіден сөйлемнің құрамына ... оның ... ... сөз ... ... білдіретіндей ұғымның бар-жоқтығын меже
етудің жөні жоқ. Сөйтіп, ... мен сөз ... ... ... ... ... ... Егер сөз тіркесі тиянақты ойды білдіретіндіктен сөз ... ... ... онда әрі сөз ... әрі ... қасиеттері бар
сөздер тобының кейбір синтаксистік ... ... ... түн, кең ... ... ... үлкен өзен сияқтыларды біреулер сөйлем
етіп жұмсаса, сөз ... ... ... деу ... болмайды. Сондықтан
ондай сөздер тобын сөйлемдік қасиеттеріне қарай ... деп ... ... ... ... әрі сөз ... деп тани ... тиіспіз.
Тілдің табиғаты солай етуді тілейді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С. аманжоловтың синтаксис саласына қатысты зерттеулері28 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Бастауыш мектепте сөз тіркестерін оқытудың әдістемесі119 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесін оқытуда қолдану11 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет
Көркем шығарма атауларындағы сөздер тіркесімі69 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь