Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы

Қазіргі қолданысымыздағы қазақ терминологиясы, ғылым тілі бір күнде қалыптаса қалған жоқ. Ол өзінің қалыптасу тарихында бірнеше кезеңдерден өтті. Ел өмірінде болған елеулі өзгерістерге байланысты 90.жылдары қазақ терминологиясы дамуының жаңа кезеңі басталды. Бұл кезеңнің басталғанына да жиырма жылдай уақыт болды. Қазіргі кезеңдегі терминология дамуының бағыт.бағдарының дұрыс.бұрысын ғылыми тұрғыдан зерделеп, жүргізіліп жатқан терминологиялық жұмыстарға сараптама жасайтындай мерзім өткендігі айқын сезіліп отыр. Ал мұндай ауқымды да жауапты жұмысты өз деңгейінде атқарып, ғылым тілінің, терминологияның бүгінгі жай.күйінің шынайы қалпын көрсету үшін, оның кешегі өткен даму кезеңдерін де арнайы зерттеп, ерекшеліктерін, өзіндік сипатын анықтап алуға тура келеді. Сонда ғана сол кезеңдердің жалпы сипаты мен өзіндік ерекшеліктерін салыстыра талдау арқылы қазіргі таңдағы ғылым тілінің даму үрдісіне объекті баға беру мүмкіндігіне ие боламыз. Мәселеге бұл тұрғыдан қарағанда, біз алаш зиялылары еңбек еткен 30.жылдарға дейінгі ғылым тілінің қалыптасу кезеңін арнайы зерттеуші ретінде осы екі кезеңнің ерекшеліктері мен ұқсастықтары, сабақтастық пен дәстүр жалғастығы туралы кейбір тұжырымдарымызды ортаға салуымызға болады. Біріншіден, Ахаң бастаған алаш оқығандары ұлт тіліндегі терминологиялық қордың негізін қалады. Біз ХХ ғасыр басынды алаш зиялылары жасап, ресми бекіткен жүздеген терминдерді күні бүгінге дейін өзгеріссіз қолданып келеміз. Олардың қатарына жәбірленуші (потерпевший), ұғым (понятие), өкіл (представитель), үкім (приговор), қосымша (приложение), өткізгіш (проводник), тозаң (пыльца), ерітінді (раствор), алым (сбор), буын (слог), аталық (тычинка), серпімділік (упругость), күлте (венчик), сөгіс (выговор), баяндама (доклад) сынды сан түрлі саланың терминдерін жатқызуға болады. Бұл сияқты терминдер қатары қазақ терминологиясының негізінің сонау жиырмасыншы жылдары қаланғанын көрсететін нақты тілдік деректер болып табылады. Екіншіден, 90.жылдары ұлт тілінде термин жасау үрдісі жандана бастағанда біз тағы да алаш зиялыларының терминжасам тәжірибесіне жүгіндік. Кезінде олар жасап қолданысқа енгізген, алайда 30.жылдары шеттетілген көптеген терминдерді 90.жылдары қайтадан қажетімізге жарата бастадық. Мысалы, мына төмендегі терминдер соңғы он.он бес жыл көлемінде терминқорымызға қайта қосылған атаулар: хаттама (протокол), көшірме(выписка), арыз (заявление), әкімдік, әдіс (метод),
        
        ҰЛТТЫҚ ТЕРМИНҚОР ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ АЛАШ КЕЗЕҢІ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ
ТЕРМИНОЛОГИЯСЫ
Қазіргі қолданысымыздағы қазақ терминологиясы, ғылым тілі бір күнде
қалыптаса қалған жоқ. Ол ... ... ... ... ... Ел ... болған елеулі өзгерістерге байланысты 90-жылдары қазақ
терминологиясы дамуының жаңа кезеңі басталды. Бұл кезеңнің ... ... ... уақыт болды. Қазіргі кезеңдегі терминология дамуының бағыт-
бағдарының дұрыс-бұрысын ... ... ... ... ... ... сараптама жасайтындай мерзім өткендігі айқын
сезіліп отыр. Ал мұндай ауқымды да жауапты жұмысты өз ... ... ... терминологияның бүгінгі жай-күйінің шынайы қалпын көрсету
үшін, оның кешегі өткен даму кезеңдерін де арнайы зерттеп, ... ... ... ... тура ... Сонда ғана сол кезеңдердің жалпы
сипаты мен өзіндік ерекшеліктерін салыстыра талдау арқылы ... ... ... даму ... ... баға беру ... ие ... бұл тұрғыдан қарағанда, біз алаш зиялылары еңбек еткен 30-жылдарға
дейінгі ғылым тілінің қалыптасу кезеңін арнайы зерттеуші ... осы ... ... мен ... сабақтастық пен дәстүр жалғастығы
туралы кейбір ... ... ... болады.
Біріншіден, Ахаң бастаған алаш оқығандары ұлт ... ... ... ... Біз ХХ ... басынды алаш зиялылары
жасап, ресми бекіткен жүздеген терминдерді күні ... ... ... ... ... ... ... (потерпевший), ұғым
(понятие), өкіл (представитель), үкім (приговор), қосымша (приложение),
өткізгіш ... ... ... ... ... алым ... ... аталық (тычинка), серпімділік (упругость), күлте (венчик), сөгіс
(выговор), баяндама (доклад) сынды сан ... ... ... жатқызуға
болады.
Бұл сияқты терминдер қатары қазақ терминологиясының негізінің сонау
жиырмасыншы жылдары қаланғанын ... ... ... ... ... ... ұлт ... термин жасау үрдісі жандана
бастағанда біз тағы да алаш ... ... ... ... олар ... ... енгізген, алайда 30-жылдары шеттетілген
көптеген терминдерді 90-жылдары қайтадан ... ... ... мына ... ... ... он-он бес жыл көлемінде
терминқорымызға ... ... ... ... (протокол),
көшірме(выписка), арыз (заявление), әкімдік, әдіс ... ... ... ... ... алқа (коллегия), салым, кепіл
(залог), талапкер (истец), шелқабық ... ... ... ... кеңес (совет), ұлпа (ткань)
Алаш қайраткерлерінің қаламынан ... ... ... ... енгізуіміз – үзіліп қалған сабақтастықтың қайта
жалғасын таба ... тағы бір ... алаш ... терминологиялық жұмыстарды жүргізу,
ұйымдастыру тәжірибесін біз күні бүгінге дейін пайдаланып келеміз. ... ... ... ... ... бүгінгі терминкомның
құрылымы мен жұмыс жүргізу тәртібінің айтарлықтай айырмашылығы жоқ. ... ... ... құрамында бес-алты сала маманы ... ... іс ... ... ... терминдерді жасап, қолданысқа
енгізген. Бекітілген ... ... ... ... ... таныстырып отрыған.
Алаш идеясының негізгі өзегі – ұлттық мемлекеттілік болды. Сондықтан
да алаш зиялыларының бүкіл қызметі, ... ... ... мемлекеттің
іргетасын нығайтуға бағытталды. Олардың тіл саласындағы ... ... ... ұстанған қағидаттарынан да ... ... ... Олар ұлттық мемлекеттің ғылыми-техникалық
терминологиясының да ұлт тілі ... ... ... ... ... мақсатты жұмыстар жүргізе отырып, қыруар шаруа бітіріп, айналасы он
шақты жыл ішінде ұлттық терминологиялық қордың ... ... ... ... ... ... ... қазақ терминологиясын кешегі
кеңестік дәуірдегідей негізінен көшірінді терминдер арқылы қалыптастыру
үрдісінен арылып, терминқорды ұлт ... ... ... ... мән ... бастаған қазіргі кезеңде терминологиядағы осы дәстүрдің
негізін қалаған ХХ ғасыр ... алаш ... ... ... ... ... ісінен тағылым алудың маңызы зор.
Ғылымның көптеген салалары ... ... ... төл ... және өзге ... ... ... терминологиялық қордың
қалыптасуына жол ашты. Сол кезеңге дейін термин жасаудың ... ... ... ... ... ... қағидаттары болмағандықтан,
ондай күрделі міндеттерді атқару ісі – қазақ оқымыстыларының өздеріне
жүктелді. Уақыттың өзі алға ... ... ... ... ұлт ... өресі биік тұлғалар өз деңгейінде абыроймен атқара білді.
ХХ ғасыр басында ... ... ... ... түрлі мамандықтарды
кәсіби деңгейде игерген білімді де елшіл азаматтар өсіп ... ... ұлт ... ... ... ... ... қалыптасып еді. Қоғам
өмірінің сан саласын қамтитын ... ... ... істерді атқаруды
көздеген алаш оқығандарының айрықша мән берген мәселелерінің бірі – ... ... Олар ... ... ... аясын кеңейтіп, оның әліпбиін,
емле ережелерін жетілдіруге, функционалдық стильдерді даралап орнықтыруға,
қазақ тіліндегі түрлі әдебиеттер қорын ... ... ... ... ... ... ұлт тілін өркендетуге, оның қоғам ... ... ... ... арналған игі істердің бастамашысы болды.
Соның ... олар ... ... ... ... ... мән ... Бұл бағытта көп іс тындырды. Неге олар термин мәселесіне
ерекше мән ... Алаш ... ... қор ... ... ... ... алған ғылыми-ағартушылық қызметтерін атқару барысында
сезінді. Мәселенің мәнісін іс ... ... ... ... ... ... олар терең түсінді. Қалай? Қазақтың мәдениетті,
іргелі елдер қатарына қосу үшін сауатты, оқыған ... ... ... олар ... ... ... ... жазу ісін қолға алды.
Оқулықтар мен оқу құралдарын жазу барысында авторлардың ... ... ... ... келді. Кез келген пәнді оқыту үшін сол саланың
арнаулы ұғымдарының атын атап, түсін түстеу қажеттілігі ... ... ... оқу ... ... барлығы да осы проблемаға келіп
тірелді. Қай істің де жай-жапсарын сол іспен тікелей ... ... ... ... ... ... бала ... кітап жазуға,
ғылым жайын сөз етуге болмайтынын да осы істі өз ... ... ... ... ... да ... қазақтың терминдер қорын ... ... оны ... беру мен ... тілі деңгейіне көтеруге
болмайтынын теориялық тұрғыдан пайымдап немесе ... ... қана ... іс жүзінде көріп-білуіне тура келді. Олар бұл ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырмай
тұрып қазақ тілінің қанат жая алмайтынын анық біле отырып қызмет етті. ... де ... ... зор, ... істері нәтижелі болды. Уақыт
жүктеген міндетті, ұрпақ ... ... ... сезіне отырып
атқарылған істің ілгері басатынын алаш зиялыларының қызметінен анық көруге
болады.
Ұлт тағдыры, оның ... үшін ана ... ... ... ... ... ... түсінген олар өздері маманданған сала бойынша
қазақ ... ... мен оқу ... ... ... ... етіп
қойғандығы байқалады. Тіпті олардың арасында өздері басқа саланың маманы
болса да қажеттілікті өтеу үшін ... ... ... ... еңбек
жазғандары да бар. Бұл орайда уақыт талабы мен алаш ... ... ... ... ... сол кезеңде ұлтқа қызмет еткен
білімпаздардың ең ... бірі ... 1922 ... ... ... «Жануарлар» атты еңбегінің алғы ... ... анық ... ... Онда ол: ... ... жоқтығы үлкен
кемшілік және халық ағарту жолындағы зор кедергі. Осындай кемшілікті жойып,
кедергіні бұзу ... бар ... ... ... Алаштың ішіндегі
білімділердің мойнындағы борышын атқаратын заман келді. Білімді дегендердің
көбі ... ... не өз ... жазуға, не бөтен тілдерден аударуы
керек» – деп жазады. Осы еңбегінен бір жыл ... 1921 жылы ... ... атты ... да ол, бұл ... ... қысқаннан
жазылған жоқ, мұқтаждық жаздырды» – дейді. Қазір де ... ... ... ... оқулықтар мен оқу құралдары, терминологиялық
сөздіктер жетіспейді. ... ... ... ұлт тіліндегі
терминдер жүйесі жасалмаған. Жасалғандарының да кемшіліктері, жетілдіруге
тиісті қырлары аз емес. Бүгін ғасыр ... ... ... ... алмаймыз. Ғылыми атақ-дәрежесі бар ғалымдар мен ұстаздар ... ... ... ... мен ... оқу орындары да бар. Алайда
уақыт талабы мен ұлт тілінің мүддесін, ... алаш ... ... осы ... ... ... жастыққа тимей, еңбек етуге
итермелейтін елшілдігіміз, мемлекетшілдігіміз, ұлтшылдығымыз жетісе бермей
ме ... ойға ... ... аз емес.
Ғылымы ертерек дамыған елдердің жетістіктеріне сүйене отырып, ... ... жазу ... сол салалардағы арнаулы ұғымдарды қазақша
атау қажеттілігі туындады. Сол ... ... ... ... ... ... ... қалыптаса қоймағанын ескерсек,
бұл қажеттілікті өтеудің оңай жұмыс болмағандығын ... қиын ... ... ... қазақ зиялыларының алдына ұлт тілінде термин
жасаудың тұңғыш ... ... ... қазақ терминологиясын
қалыптастырудың бағыт-бағдарын айқындау міндеті тұрды.
Мұндай аса жауапты міндетті атқаруда ... ... ... орны айрықша болды. Ол жүздеген тіл, әдебиет және жалпы
мәдениетке қатысты терминдерді ... ... ... ... ... өз
замандастарына ана тілінде термин жасаудың ... ... ... ... ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтқанда, өзі өмір ... ... ... ... ... ... дара тұлғаның термин
шығармашылығындағы ісі өзгелерге де өнеге бола отырып, ... ... ... ... процесінің бағытын белгілеуге негіз болды десек, артық
айтқандық болмайды.
Оқулықтармен қатар сөз болып ... ... ... ... «Айқап»
(1911-1915), «Жаңа мектеп» (1925-1933) журналдары мен «Қазақ» газетінің
(1913-1918) шығып тұрғаны ... аян. ... ... мен ... бұл ... рөлі ... ғалымдар тарапынан біршама
зерттелді. XX ғасырдың бас кезінен бастап ... ... ... тіл ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуына
байланысты осы кезеңді арнайы зерттеген С.М. Исаев, Айтбаев, Б.Әбілқасымов,
Е.Жанпейісов, Р.Барлыбаев, Ш.Мәжітаева ... ... ... ... алуға болады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген басылымдардың тілі
мен ондағы терминдердің қолданысына байланысты да ... ... ... ... ... болсақ, сөз болып отырған кезеңді
зерттеу тілші ғалымдар назарынан тыс қалды дей ... ... ... ... ... ... жылдарға сәйкес келетін ХХ ғасырдың
басындағы қазақ терминологиясы ... ... ... мол осы
кезеңі терминтанушылық тұрғыдан тұтас ... ... ... ... ... ... Сол ... терминология дамуының осы кезеңінің негізгі
сипатын ашып, алаш оқығандарының ... ... мен ... ... талдау жасап, олардың «терминологиялық
көзқарастарын» анықтау мақсатымен, арнайы монографиялық зерттеу жарияладық.
Біздің пікірімізше, терминологияның ... ... ... ... ... ... ... салалық терминологияның сараланып,
тілдің терминологиялық жүйесінің қалыптасуы – ... жеке ... ... ... ... ... ... мен терминологиялық
сөздіктердің жарық көруімен тікелей байланысты.
Өткен ... ... ... ... түрлі салалары бойынша
қазақ тіліндегі жекелеген зерттеу еңбектер, түрлі оқулықтар мен ... ... ... ... ел ... ... кеңінен
насихаттауы – қазақтың ғылым тілінің, ұлттық ... ... ... ... Алаш ... ... ... мақсат көздеді? Сол мақсаттарына жету үшін қай бағытта жұмыс ... ... ... деген сұрақтардың жауабын күтері сөзсіз.
Алдымен, олардың термин ... ... ... не ... ... ... орынды болса керек. ХХ ғасырдың 20-
жылдары термин, ... ... ... ұлт ... шығармашылығы мен олардың жазған еңбектері, мақалалары,
баяндамалары, ... ... ... ... ... ... олардың көздеген мақсатын анықтауға болады. Бұл тұрғыдан келгенде
осы кезеңді зерттеу барысында біз мынаған көз ... ... ... ... ... ... ... алаш оқығандары
терминологиялық қорды қазақ тілі негізінде жасап, ұлттық ... ... ... ... ... балалары ана тілінде білім алып, ғылымды өз тілінде игеруі
қажет деп санап, оған өте үлкен мән ... ... ... ... ... ... ... Оны ең алдымен, ғасыр басында (20-30-
жылдары) алаш оқығандарының қаламынан туындаған ... мен ... анық ... ... ... – «Тіл – құрал»,
«Әліппе», «Әдебиет танытқыш»; Е.Омарұлының – «Пішіндеме» Х.Досмұхамедұлының
– «Жануарлар», ... тән ... ... Ж.Аймауытұлының –
«Психология», Ж.Күдериннің – «Өсімдіктану», М.Жұмабайұлының – «Педагогика»,
М.Дулатұлының – «Есеп тану» сынды ... мен оқу ... орта ... 90 пайызы қазақ тілінің төл сөздері немесе
солардың негізінде жасалған жаңа атаулар болып келеді. ... ... ... аспайды. Олардың дені тіліміздің дыбыстық ерекшеліктерін ескеріп,
үндестік ... ... ... ... ... Осы деректің өзі алаш
оқығандарының қазақ ... ... ... ... ... бола ... ... отырған кезеңде жарық ... ... ... де алаш ... ... ... ... түседі. Онда да біз «Орысша-қазақша ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі алғашқы терминологиялық
сөздіктерді түзуде алаштықтардың ұлт тіліндегі ... ... ... бергенін көреміз.
Сондай-ақ алаш оқығандары өздері жазған төл оқулықтармен қатар ғылыми,
танымдық және оқулық әдебиеттерді орыс ... ... ... де ... ... қазақша атауға, тілімізде бұрын болмаған ғылыми
ұғымдардың атауларын білдіретін жаңа баламалар жасауға көп мән ... ... ... ... мұны анық ... ... Рас, ... бәрі бірдей сәтті, ұғым мазмұнын дәл берді дей алмаймыз.
Мысалы, ... ... ... ... ... айғыр»,
«бейбауырмал», «атым оқ дәрі» сияқты бірқатар сәтті жасалмаған, ... ... де ... ... қарамастан, 20-жылдарда қазақ
оқығандары терминжасам ... ... ... барынша тиімді
пайдаланылуына үлкен мән ... ... бұл ... ... іс тындырғанын
ғылым тілінің тарихын, тіл білімінің ғасыр басындағы дамуын зерттеушілердің
қай-қайсысы да ... ... ... ... ... алаш ... өз
арасында кейбір мәселелерге қатысты өзіндік ... жеке ... дәл ... ұлт ... қалыптастыруға келгенде олар ортақ
ұстаным төңірегіне ... ... ... ... ... ... ... бөлігін ұлт тілінде жасап қалыптастыру – олардың
ортақ мақсаты ... ... ... ... алаш зиялыларының ісінен тағылым алуға
тура келеді. Қазіргі кезеңде ұлт тілінде термин жасаудың жанданып ... ... жаңа ... ... ... көше бастады. Бұл ұлт
тілінің ғылым саласындағы қызметін атқара ... бір ... ... «псевдопотриотизм» деп танып, ... тілі ... ... ... тыс көп ... ... деуге болмайды. Бұл, түптеп
келгенде, онсыз да мүмкіндігі шектеліп келген тілдің ғылым ... ... жол ... ... ... Pac, жасалып жатқан
терминдердің бәрін бірдей мінсіз деп айта ... ... ... жүйе мен ... қойылатын талаптарға жауап бере
алмайтындарының да бар ... ... ... ... ... бермеу дұрыс. Алайда, сәтсіз жасалған кейбір терминдерді мысалға
келтіре отырып, қазақ ... ... ... ... ... ұғымдарды
дәл беруге мүмкіндігінің жетпейтіндігін дәлелдеуге тырысқысы келетіндермен
келісуге болмайды.
Егер белгілі бір ... тілі ... ... ... да бір
саласындағы қызметін атқара алмай жатса, ол үшін тілді ... ... ... Оның ... сол ... ... ... бермей отырған қоғамнан
іздеу немесе өз тілін қажетті ... ... ... ... қолдана
алмай отырған ұлт зиялыларының өзінен көргені жөн. Сондықтан мемлекеттік
мәртебеге ие болған қазақ тілін ... ... ... пайдаланып,
оны шын мәніндегі ғылым мен ... тілі ете білу ... ... Бұл істе жалпы ұлттық кадрлардың, оның ... ... ... рөлі ... сәтсіз терминдердің жасалу себебіне келсек, ол терминжасаушының
терминге қойылатын талаптарды білмеуінен, тілді дұрыс пайдалана ... ... ... ... ... ... немесе
жауапкершілікті сезінбеуден туындайтын әрекет. А.Байтұрсынұлы ... ... ... сөзден сөз жасап шығару екінің бірінің қолынан келе
беретін жұмыс емес.
Тіліміз ... ... ие ... бүгінгі таңдағы термин
жасаудағы жаңа үрдіс XX ғасыр басында ... ... өте ... Сол
себептен де алаш зиялыларының термин шығармашылығын жүзеге асыруда таңдаған
жолына ерекше мән берген абзал. Қазіргі термин ... ... жаңа ... ... ... ... ... еркіндікке ие болған тұстағы жаңа
қарқыны, табиғи құбылыс деп танимыз. Тәжірибесіздік пен ... ... ... ... ... ... ... жол
бермеу дұрыс. Алайда ондай терминдерді мысалға ала отырып, бұл ... ... ... ұлт тіліндегі термин шығармашылығына ... ... ... ... ... негіз бар деп айта
алмаймыз. Жаңадан жасалып жатқан ... ... ... дәл ... ... ... ресми бекітуге ұсынған жөн. Сәтті жасалғандарын
дұрыс саралап ... олар ... ... ... ... қолданып,
қалыптасып кетуіне мүмкіндік туғызсақ, төл терминологиямыздың ұлттық сипаты
арта түскен болар еді. Тілші ғалымдар мен ... ... ... міндеттерінің бірі де осы болса керек.
Тілдер арасындағы өзара сөзалмасу, терминалмасу – ... ... ... ... Өзге ... сөз ... тек өз ішінен байып
отыратын тілді ... ... Әлем ... ... ... да
сөзалмасу құбылысынан тыс қала алмайды. Қазақ тілі де ... ... ... да әр ... түрлі халықтардың тілдерінен қабылданған
сөздер едәуір. Мәселен, тілімізде ... ... ... ... ... ... ... үлесі де, тілімізге қабылдануына себеп болған
факторлар да ... ... ... ... ... ... беру ісі қарқынды түрде қолға
алына бастағандықтан, ең ... ... ... ... ... оларды аудару (негізінен орыс тілінен) мәселесі
туындады. Бұрын ұлт ... ... ... ... ... ... жасау оңайға соқпасы белгілі. Сондықтан ондай бейтаныс, ... ... ... ... сөз, сәтті балама табылмаған
жағдайда түпнұсқа тілдегі сөзді қабылдауға тура ... Осы ... алаш ... да ... ... Олар ... ... қай тілдерден алғанымыз дұрыс деген мәселенің шешімін іздеді.
Алғашқыда түрлі ... ... ... ... терминқорымызды
қалыптастырудың өнімді сыртқы көзі ретінде араб-парсы ... ... ... Олар ... ... білім алғандар болды. Енді бір топ
білімпаздар түрік тілдеріне басымдық беру ... ... ... ... ... ... ... еуропа тілдеріне иек арту қажет деп ... ... ... білім алғандар болатын. Осы ұстанымдарына қарай ... ... ... ... ... ... ... осындай түрлі көзқарастар болғанымен, кейінірек ... ... шет ... ... ... ортақ
ұстанымға, бір тоқтамға келді. Олардың ... ... ... келуіне тіл
білімінің үлкен білгірі Ахмет Байтұрсынұлының үлкен ықпалы болғанын айту
керек. Ол осы мәселеге ... ... ... тұрғыдан дәлелдеп, алғашқыда
өзгеше көзқараста болған кейбір әріптестерін өз жағына шығара білді.
Араб пен ... ... ... ретінде көбірек пайдалануды жақтаушы
мұсылманша оқығандар – «біз шығыс, ... ... бір ... ... созылған тарихи байланысымызды үзуге негіз жоқ» – ... алға ... Ал ... қарсы пікірдегілер – «араб елдері (мұсылман
әлемі) бір кезде дәуірлеп дамығанмен, қазір олар ... ... ... ... әлемдік ғылымға қосары шамалы болып отыр, сондықтан олардан
ғылым ... ... ... деу қателік» деген ұстанымда болды. Оның
үстіне КСРО орнағаннан кейін дінге деген коммунистік ... ... ... ... ... ... бастағаны белгілі. Сондай-ақ
кеңес қоғамында орыс тілінің үстемдігі жыл санап артып, славян мәдениетінің
үлгі ... ... ... ... бұл ... ... ... шықты. Олар 20-жылдарға дейін әлсін-әлсін мәселе көтергенімен,
кейінірек мүлде тынышталып қалды.
Тәуелсіздік ... ... ... тілімізде араб сөздерін термин
ретінде пайдалану ... ... ... алып ... де ... ... ... уақыттағы араб сөздерінің термин ... ... ... ... ... мен орта ... салыстыруға келмейді. Дәлірек
айтқанда, қазіргі уақыттың үлкен ерекшелігі бар. Біз ... ... араб ... ... ... ... көз ... тікелей
пайдаланып отырған жоқпыз. Яғни, осы мерзімде терминалмасу қазіргі араб
әдеби тілінен қазақ ... ... ... ... жолымен немесе бір
делдал тілдің көмегімен жүзеге асып жатқан жоқ. Терминқорымызға соңғы он-он
бес жыл көлемінде енген ... ... ХІХ ... мен ХХ ... ... ... қолданылған атаулар. Кеңес дәуірі тұсында тілімізден
шеттеп қалған сол атаулардың ... біз ... ... қайта пайдалана
бастадық. Мысалы, мәтін (текст), құқық (право), ... ... ... сол ... ... ... – «терминдерді туысқан түрік тілдерінен алғанымыз
дұрыс, түбі бір тілдердің ... ... тез ... ... ... ... емес» деген ... ... ... ...... ... өзінде ғылым дамымаған (оның ішінде
түріктерде де), өздері араб пен еуропаға жүгініп ... сөз ... ... ... ... бар» – ... назар аудартатын мәселенің бірі – алаш зиялыларының ... ... ... сыртқы көзі ретінде тани отырып, термин
алмасу үрдісінде пайдаланбағандығы. Бұл ... ... ... ... қырларына тереңірек үңілу қажет деп санаймыз.
Бізге белгілі ... ... ... әзірге мынадай болжамдар ... деп ... Алаш ... ХХ ... ... түркі тілдестер
арасында, жалпы Орта Азияда ғылымды дамытуда, саясатта ... ... ... ... алаш ... көпшілігі қазақ тілі
түркі тілдерінің ішіндегі ең бай және таза ... тіл деп ... ... ... терминологиясын қалыптастыруда қазақ
тіліне көбірек жүгінгені жөн ... де ... ... Осындай себептер
көрші өзбек, қырғыз, татар және өзге де түрік тілдерінен терминалмасудың
өріс алмауына негіз болған ... ... ... деп ... ... ... кейбір өзімізге мәлім ... ғана ... ... ... ... ... қамтыдық дей алмаймыз. Түркі
тілдерінің терминалмасу мәселесі әлі де ... ... ... ... ... Біз ... басқа да көптеген факторлар мәселені
арнайы зерттеу арқылы айқындалуы тиіс деп білеміз. Туыстас тілдердің өзара
терминалмасуының күні бүгінге ... ... ... келе жатқаны анық. Жалпы
бұл тек тілдік тұрғыдан ғана сөз етіп ... ... ... ... ... ... де байланысты саяси-мәдени, ғылыми
тұрғыдан кешенді түрде мән беруді қажет ететін маңызды мәселе.
Кез келген ... ... ... үрдісінде өзінен озық тұрған, ғылым-
білімі, экономикасы ... ... ... көбірек үлгі алып, соларға
қарап бой түзеуі, ұмтылуы да табиғи құбылыс. Терминалмасуда бұл да ... тиіс ... ... ... ... еуропа тілдеріне кең тараған терминдерді
қабылдаудан қашпау керек дегендері де болды. Олар ғылымы дамыған жұрттардың
сөздерін ... ... көп ... ... ... ... тұжырымға
табан тіреді. Бірақ олардың бұл пікірі алаш оқығандарының ... ие ... ... ... ... ... сынды оқымыстылар шет
тілдерінің сөздері адам ... ... ... ... ... кейпіне
еніп қабылдануы керек деген ұстанымда нық ... Түбі ... ... ие ... ... ... 30-жылдарға дейін басымдық танытты.
Сонымен алаш зиялылары терминалмасудың сыртқы көздерін екіге бөліп ... әрі ...... ... ...... халықтары
тілдері. Онда олардың кең тараған, халықаралық сипатқа ие ... ... ... деп ... Ал орыс тілінің атауларын аударып, оларға балама
табу қажет деген пікірде болды. Олар орыс ... ... ... сыртқы көз ретінде атап көрсетпеді.
Алаш зиялылары қазақ тілінің терминологиялық қорын қалыптастыруда
бірінші кезекте тіліміздің ішкі ... ... ... ... ... ... берді. Алайда олар шет тілдерінен сөз алуға үзілді-кесілді
қарсы болды ... ... ... шет ... көп ... ... басымдыққа ие болуына келіспеді десек, орынды болады. Олар
еуропа сөздерін қабылдауды түркі тілдерінен ғылыми ... ... ... ... ... ғана қабылдау керек деген ұстанымға тоқтады. Нәзір
Төреқұлұлы ... ... ... сөздері» деп атады. Араб тіліне
қарағанда еуропа ... ... ... ... деушілердің пікірі
басымдыққа ие болып отырды. Мәселен Н.Төреқұлұлы «Білім ордасы ... ... ... ... жол ... Ауропаның
терминдеріне кеңірек жол ... ... ... ... ... ... ойлап айтамыз» – деп жазды.
Әр ұлт тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкес ... ... ... ... түпнұсқа тілдегі қалпы мен мағынасын сақтап,
аударылмай бірқатар тілдерде ортақ ... ... ... бар. ... тарихында ондай терминдерге деген көзқарас әр кезеңде
әртүрлі болған. Оны терминология ... әр ... осы ... ... да көруге болады. Өткен ғасырдың ... бас ... ... ... өзге ... қабылданған сөздерді
«жат сөздер», «кірме сөздер», «бұратана сөздер», ... ... ... ... ... деп ... бұл ... тілімізге көптеп кіруін
тілімізді шұбарлау ретінде қабылдады. ... ... «Жат ... ... ... Қошке Кемеңгерұлы «қотыр сөздер» деген мақала жазды.
Өзге тілдерден енген сөздерді төл сөздеріміздей көрмей, ... жат, ... ... ... ... ... деген
анықтауыштармен беру тіл тұтынушыларының, ... бұл ... ... ... ... білдіреді. Ал 30-жылдардан бастап бұл ... ... ... ... ... ат беріп,
мұндай атаулардың көптеген халықтардың тілдеріне ... ... ... ... баса айта ... Ондай
сөздерді белгілі бір халық тілінің шеңберімен ғана ... ... ... ... ... ... ... оларға «халықаралық» деген
айрықша мәртебе беріп, тілімізге ... ... ... ... ... болдық. Қоғам дамуының, терминология ... ... шет ... ... ... ... ... бір қарағанда
соншалықты назар аудара қоятындай мәселе сияқты көрінбеуі де мүмкін. Ал шын
мәнінде бұған ... ... ... ... ... деп қарауға
болмайды. Өйткені дәл сол атаулар арқылы ұлт ... ... ... ... ... сөздерге берген бағасын, оларға деген
көзқарасын көруге болады. Өзге тілден енген терминдердің ... ... ... қана ... сонымен бірге бағалауыштық қызмет те атқарып тұр.
Бұл әлеуметтік лингвистикалық, ... ... ... мән беруді қажет ететін тіл үшін маңызды ... ... ... сананың экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен немесе табиғи
жолмен өзгергендігін, болмаса мәжбүрлеу жолымен өзгертілгендігін анықтауға
негіз ... ... ... ... ... абзал. А.Байтұрсынұлы,
Н.Төреқұлұлы, Х.Досмұхамедұлы сияқты ұлт зиялылары бастаған қазақ ... ... ... ... ... «жат сөздер» , «кірме сөздер» десе,
кейінгілер неліктен оларды «интернационализмдер», ... ... ... болғаны жөнінде шындап ойланып, оның себептерін іздеп те
көрмеген ... ... сөз ... сөз алмасу, термин алмасу процесіне
мүлде тосқауыл қойып тастау мүмкін де, ... те ... ... ... сөз ... қашанда болған, бола да береді. Шет ... ... ... көзі ... ... пайдаланылса дұрыс, ал ұлт
тіліндегі термин шығармашылығын шектеп, өзге ... ... ... жол ... ... отыру – шарасыздық. Ұлт тілінің бағын байлайтын,
мүмкіндігін шектейтін ондай ... ... ... ... ... ... сол ... тілінің негізгі кілті ... ... ... ... ... ... тоқудан, алдымен сол
атаулардың мәнін ашып, не мағына беретіндігін біліп ... ... ... ... ... академикке дейін білсе керек. Бастауыш деген
терминнің сөйлемнің басында тұратын бас мүше ... ал ... ... алдынан келетін сөйлем мүшесі екенін, ана тілінде тілі
шыққан кез ... ... ... ... тұлғасына қарап
тұспалдайтынын, ал кейін оның сөйлемдегі қызметі мен ... ... ... ... ... жату ... болар. Себебі бастау, анықтау
сөздерінің мағынасын тіл ғылымын әлі оқымағанына қарамастан әр бала ... ... ... ... ... мен тұлғасы
таныстығы ғылым-білімді игеру кезінде ғана ... оның ұзақ ... ... ... ұмытылмауына да себеп болады. Мәселенің бұл ... ... ... қателік.
Қорыта айтқанда, алаш зиялыларының терминологияны дамыту қағидаттары
да, терминжасам мен ... ... ... ... де
бүгінгі қазақ терминологиясын жетілдіру барысында ... ... ... отыр. Бұл алаш оқымыстыларының терминологияны
қалыптастырудың ғылыми ... о ... ... қалағандығының айғағы.
Қазақ елінің әртүрлі тұрмыстың жұмбақтарына кездесіп, даң болып тұрған
кезіне «Қырық мысал» мен «Оян, қазақ!» деп ... ... ... елді ... ... күш ... ... сүйетін қазақ бұл екі
кітапты үлгі орнында ұстап, мысал орнында айтатын болды.
Қошке Кемеңгерұлы

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Африканың ұлттық саябақтары7 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы мәлімет43 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастағы рөлі82 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыту бағдарламасы11 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Тұрғын үй де — ұлттық байлық5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь