Кенесары Қасымұлы


Атақты Шыңғыс ханның 27-інші ұрпағы, Абылай ханның немересі, қазақ халқының соңғы ханы – Кенесары Қасымұлы 1802 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келіп, 1847 жылы Қырғызстанның Жетіжал жотасының оңтүстік алабындағы Кекілік – Сеңгір аңғарында шәйіт болды. XIX ғасырдың 30-40 жылдарындағы Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық қозғалысы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан» кейінгі бабаларымыздың елі мен жерінің біртұтастығын қорғап қалудағы қатты наразылығы, қазақ мемлекеттігінің тарихындағы ұлы оқиға болды.
Ғұлама ғалым Шоқан Уә-лихановтың жазып қалды-руынша (шығармалар жи-нағы, III том, 486 бет), Абылай хан он екі әйелінен қырық қыз, отыз ұл сүйген. Ұлдарының бізге белгілері: Сағындық – Шуақбай атты Қарақалпақ бегінің қызы – Сайман ханымнан: Уәли, Шыңғыс, Әділ, Есім; Қашғар бегі Кенже Сарттың қызы – Бабақ ханымнан: Шеген, Рүстем, Оспан, Сыздық, Әбі-тай, Әбділда; Қалмақ ха- ны Қалдан – Сереннің туысы – Хошу мерген ноян- ның қызы Топыш ханымнан: Қамбар мен Қасым; Сырғал- дақ қожаның қарындасынан: Тоқ, Қасым, Арық; Атығай – Қарауылдың қызы Тоқта ханымнан: Сығай, Тоғай, Сүйік, Әли, Құлан, Тоғым; Орыс сұлудан (тұтқын): Шама; басқа әйелдерінен: Ғұмыр, Байыр, Жәңгір, Сыпатай. Кенесары Қасым сұлтанның бәйбішесі Айкүмістен: Саржан, Есенгелді, Көшек, Аға-тай, Бопай мен бірге 6 алты ағайынды болып туған. Ал Кенесарының інісі Наурызбай Қасым сұлтанның екінші әйелінен өмірге келген.
Абылай хан 1781 жылы 69 жасында қайтыс болғаннан кейін оның ең үлкен ұлы Уә-ли (1738-1819 ж.ж.) әкесінің орнына хан болып сайланады. Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі өзінің шырқау шегіне жеткен кезде Уәли 1774 жылғы 2 маусымда Орынбордың генерал-губернаторы Рейнсдропқа былай деп хат жазады: «Сізге дұғай сәлем жолдай отырып айтатыным төменгідей: Жоғары мәр-тебелі Сіздің Шыныят мырза арқылы жіберген хатыңызды алдық, тек әкем Абылай хан болмады, ол қалың қолмен сырттағы жауға аттанған еді, жауымыздың тас-талқанын шығарғандығы жайлы хабар алып отырмыз. Ал, мұнда елді оның орнына мен басқарып отырмын. Сіздер де

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Кенесары Қасымұлы
Атақты Шыңғыс ханның 27-інші ұрпағы, Абылай ханның немересі, қазақ халқының
соңғы ханы – Кенесары Қасымұлы 1802 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келіп,
1847 жылы Қырғызстанның Жетіжал жотасының оңтүстік алабындағы Кекілік –
Сеңгір аңғарында шәйіт болды. XIX ғасырдың 30-40 жылдарындағы Кенесары хан
бастаған ұлт-азаттық қозғалысы Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан
кейінгі бабаларымыздың елі мен жерінің біртұтастығын қорғап қалудағы қатты
наразылығы, қазақ мемлекеттігінің тарихындағы ұлы оқиға болды.
Ғұлама ғалым Шоқан Уә-лихановтың жазып қалды-руынша (шығармалар жи-нағы,
III том, 486 бет), Абылай хан он екі әйелінен қырық қыз, отыз ұл сүйген.
Ұлдарының бізге белгілері: Сағындық – Шуақбай атты Қарақалпақ бегінің қызы
– Сайман ханымнан: Уәли, Шыңғыс, Әділ, Есім; Қашғар бегі Кенже Сарттың қызы
– Бабақ ханымнан: Шеген, Рүстем, Оспан, Сыздық, Әбі-тай, Әбділда; Қалмақ ха-
ны Қалдан – Сереннің туысы – Хошу мерген ноян- ның қызы Топыш ханымнан:
Қамбар мен Қасым; Сырғал- дақ қожаның қарындасынан: Тоқ, Қасым, Арық;
Атығай – Қарауылдың қызы Тоқта ханымнан: Сығай, Тоғай, Сүйік, Әли, Құлан,
Тоғым; Орыс сұлудан (тұтқын): Шама; басқа әйелдерінен: Ғұмыр, Байыр,
Жәңгір, Сыпатай. Кенесары Қасым сұлтанның бәйбішесі Айкүмістен: Саржан,
Есенгелді, Көшек, Аға-тай, Бопай мен бірге 6 алты ағайынды болып туған. Ал
Кенесарының інісі Наурызбай Қасым сұлтанның екінші әйелінен өмірге келген.
Абылай хан 1781 жылы 69 жасында қайтыс болғаннан кейін оның ең үлкен ұлы Уә-
ли (1738-1819 ж.ж.) әкесінің орнына хан болып сайланады. Е.Пугачев бастаған
шаруалар көтерілісі өзінің шырқау шегіне жеткен кезде Уәли 1774 жылғы 2
маусымда Орынбордың генерал-губернаторы Рейнсдропқа былай деп хат жазады:
Сізге дұғай сәлем жолдай отырып айтатыным төменгідей: Жоғары мәр-тебелі
Сіздің Шыныят мырза арқылы жіберген хатыңызды алдық, тек әкем Абылай хан
болмады, ол қалың қолмен сырттағы жауға аттанған еді, жауымыздың тас-
талқанын шығарғандығы жайлы хабар алып отырмыз. Ал, мұнда елді оның орнына
мен басқарып отырмын. Сіздер де қан-дыбалақ қарақшыны ұс-тапсыздар, бұл
хабарды естіп мен қуанып қалдым. Себебі ұлы мәртебелі им-ператордың біз
жауына жау, досына доспыз ғой! (А.И.Дмитриев-Мамонов. Орал мен Сібірдегі
Пугачев көтерілісі. Санкт-Петербург. 1907, 139-140 бб.). Орыс бақылаушысы
Чучаловтың айтуынша, Уәли әкесі Абылай сияқты өркөкірек, ал-ған бағытынан
қайтпайтын қайсар, әрі құбылмалы жан болған (XVIII-XIX ғ.ғ. қазақ-орыс
қатынасы. Алматы, 1964, 106 б.). 1782 жылғы 25 ақпанда Ресей патшасы II
Екатерина Уәли ханды Орта жүздің ханы етіп бекіту туралы әмір еткен
грамотаға қол қояды. Петропавл бекінісінде Уфа мен Симбирск генерал-
губернаторы гене-рал-поручик Якобийдің қаты-суымен Уәлидің хан болып таққа
отыруының және ант беруінің рәсімі өткізіледі.
1781 жылы Ресейде Кіші жүздің ханы Нұралы мен Айшуақ сұлтан тұтқынға
алынғанында, Уәли хан бұ-ған наразылық білдіреді. Уәли ханның бұл әрекетін
ұнатпай қалған Орынбордың генерал-губернаторы, барон Игельстром оған былай
деп жауап қайтарады: Жоғары дәрежелі хан, ұлы мәртебелі императрица Сізге
тек қана Орта жүзді билікке берді, ал қазақтың Кіші жүзінің ісі, ондағы
жағдай Сізге мүлде тапсырылмаған болатын (Қазақ КСР тарихына байланысты
материалдар.т. IV, 1940, 102 б.).
Уәли ханның Ғұбайдолла, Есім, Тәуке, Ғаббас, (Аббас), Жошы, Төрежан,
Әбілмәмбет (Мәмке), Хамза, Шыңғыс, Абылай (Әбен), Шөген (Шепе), Әлі
(Әлжан), Қанқожа, Бегалы деген 14 ұлы болған. Уәлихан өлгеннен кейін оның
тұңғышы Ғұбайдолла хан болып сайланады. Алайда патша өкіметі бұл шешімді
бекітпейді. Тек қытайлықтар ғана 1823 жылы Ғұбайдолла-ны хан деп таниды.
Қазақ хандығын таратуды мақсат тұтқан Ресей империясы Сібір қазақтарын
басқару ту- ралы арнайы Жарғы шы-ғарып, қазақ жерінде сыртқы округтерді
ұйымдастыра бастайды. Және де мұрагер – ханзаданы Көкшетау округі- нің аға
сұлтаны етіп та-ғайындап, оған медаль беріп, шапан жабуға шешім қабылдайды.
Ғұбайдолла ақ патшаның бұл шен-шекпен, сыйлығының бәрінен бас тартып, туысы
Қасым сұлтанның баласы Саржанмен бірге Ресей императрицасына наразылық
танытады. Ол 1824 жылы Қытаймен байланыс жасау-ға әрекеттеніп жүргенінде
сотник Карбышевтың отря-ды оны Баянауылда тоқсанға жуық сұлтан – билерімен
бірге ұстап, кейін Ғұбайдолланы Березовкаға жер аударады.
Кенесары Қасымұлы баста-ған ұлт-азаттық қозғалысына Патша үкіметінің 1822
жыл-ғы Сібір қазақтары туралы Жарғысының қалыптасқан хандық құрылымды,
дәстүрлі билік үлгілерін жоюы, қазақ елін жалпыресейлік басқару жүйесіне
сіңістіріп жіберуді көздеген жымысқы саясаты негіз болды. Әуелі бұл
саясатқа өз наразылығын қарт сұлтан Қасым төре біл-дірді. Ол 1824 жылғы 17
қыркүйекте Батыс–Сібір генерал – губернаторы Капцевичке ультиматум іспеттес
мынандай хат жолдады:
... Сіз менің мына сұрақта-рыма жауап берсеңіз екен:
1) Сіздер неге біздің ха-лыққа қысымшылық жасап отырсыздар?
2) Біздің жерде неге құ- рылыстар салынып жатыр?
3) Суымызға неге ау құ-рылған?
4) Орыстар иемденіп жат- қан көлдерден неге қазақ-тарға тұз алуға болмайды?

Осының бәрі кімнің бұй-рығымен жасалып отыр?
Менің әкем мен ағам Уә-лидің мұрагері, хан болып сайланған Ғұбайдолла
серіктерімен бірге зорлықпен ұсталды. Ғұбайдолла Ресейге қандай қиянат
жасаған екен? Маған айтыңыздар! Ал қазақтарға жамандық жасаса, анығын білу
өзіміздің де қолымыздан келеді. Егер менің бауырымның не істегенін ашып
айтпасаңыздар, бізге өкпелемейсіздер, сәті түскенде жауапқа тартамыз.
Біздің қол астымыздағы, сіздерге бодан болған қазақ-тарға жамандық жасама-
ңыздар, себебі, әкем Абылай хан мен мемлекет басшы- сы Императрица
арасындағы бейбіт келісімде шекара көр-сетілген.
Егер де біздің жердегі салынған құрылыстар жойылмаса, қазақтарға деген
қастандық тоқталмаса – бұл жағдайда ренжімейтін боласыздар. Ресей жерін
алатын болсақ, оған байланысты біз-дің арам ниетіміз жоқ. Ал,енді, Сіздер
бізге қарсы соғыс ашатын күнде біз қарап отыра алмаймыз. Ресей тарапынан
жасалған түрлі алдау, арбау және қастандыққа көнетін шамамыз жоқ. Сөз боп
отырған мәселелер жа-йындағы ойларыңызды дереу хабарлаңыз.... Бұл хатқа
Қасым сұлтанның мөрі басылып, қолы қойылған. Ресей билеушілерінің қазақ
елінің ең шұрайлы жерлерін тартып алып, Ақтау, Ақмола, Қызылжар, Көкшетауда
өз әскери бекіністерін салуы, Солтүстік, Шығыс Қазақстан-да суы мен
жайылымы мол Ертіс, Есіл өзендерінің бой-ындағы жерді біртіндеп орыс-казак
шаруаларының өз иелігіне бөліп алуы, жергі- лікті халыққа алым-салықтың
өсуі ұлт-азаттық қозғалысын тұтатты. Ресей империясы-ның бұл саясатына
алғашқы-да Ғұбайдолла сұлтан қарсы шықса, кейін оны Саржан сұлтан басқарды.
Алайда Ресейге қарсы күресте одақтас болған Қоқан хандығының сатқындығынан
1836 жылы олардың тікелей нұсқауымен Саржан сұлтан өлтірілді, 1840 жылы
Қасым төре қаза тапты. Осы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Кенесары Қасымұлы – қолбасшы
Кенесары Қасымұлы өмірі
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлтазаттық қозғалыс
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс
Кенесары қасымұлы бас қолбасшы және оның реформалары
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
Кенесары Қасымұлы — ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь