Кенесары Қасымұлы

Атақты Шыңғыс ханның 27-інші ұрпағы, Абылай ханның немересі, қазақ халқының соңғы ханы – Кенесары Қасымұлы 1802 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келіп, 1847 жылы Қырғызстанның Жетіжал жотасының оңтүстік алабындағы Кекілік – Сеңгір аңғарында шәйіт болды. XIX ғасырдың 30-40 жылдарындағы Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық қозғалысы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан» кейінгі бабаларымыздың елі мен жерінің біртұтастығын қорғап қалудағы қатты наразылығы, қазақ мемлекеттігінің тарихындағы ұлы оқиға болды.
Ғұлама ғалым Шоқан Уә-лихановтың жазып қалды-руынша (шығармалар жи-нағы, III том, 486 бет), Абылай хан он екі әйелінен қырық қыз, отыз ұл сүйген. Ұлдарының бізге белгілері: Сағындық – Шуақбай атты Қарақалпақ бегінің қызы – Сайман ханымнан: Уәли, Шыңғыс, Әділ, Есім; Қашғар бегі Кенже Сарттың қызы – Бабақ ханымнан: Шеген, Рүстем, Оспан, Сыздық, Әбі-тай, Әбділда; Қалмақ ха- ны Қалдан – Сереннің туысы – Хошу мерген ноян- ның қызы Топыш ханымнан: Қамбар мен Қасым; Сырғал- дақ қожаның қарындасынан: Тоқ, Қасым, Арық; Атығай – Қарауылдың қызы Тоқта ханымнан: Сығай, Тоғай, Сүйік, Әли, Құлан, Тоғым; Орыс сұлудан (тұтқын): Шама; басқа әйелдерінен: Ғұмыр, Байыр, Жәңгір, Сыпатай. Кенесары Қасым сұлтанның бәйбішесі Айкүмістен: Саржан, Есенгелді, Көшек, Аға-тай, Бопай мен бірге 6 алты ағайынды болып туған. Ал Кенесарының інісі Наурызбай Қасым сұлтанның екінші әйелінен өмірге келген.
Абылай хан 1781 жылы 69 жасында қайтыс болғаннан кейін оның ең үлкен ұлы Уә-ли (1738-1819 ж.ж.) әкесінің орнына хан болып сайланады. Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі өзінің шырқау шегіне жеткен кезде Уәли 1774 жылғы 2 маусымда Орынбордың генерал-губернаторы Рейнсдропқа былай деп хат жазады: «Сізге дұғай сәлем жолдай отырып айтатыным төменгідей: Жоғары мәр-тебелі Сіздің Шыныят мырза арқылы жіберген хатыңызды алдық, тек әкем Абылай хан болмады, ол қалың қолмен сырттағы жауға аттанған еді, жауымыздың тас-талқанын шығарғандығы жайлы хабар алып отырмыз. Ал, мұнда елді оның орнына мен басқарып отырмын. Сіздер де
        
        Кенесары Қасымұлы
Атақты Шыңғыс ханның 27-інші ұрпағы, Абылай ханның ... ... ... ханы – Кенесары Қасымұлы 1802 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келіп,
1847 жылы ... ... ... ... ... ... ... аңғарында шәйіт болды. XIX ғасырдың 30-40 жылдарындағы Кенесары хан
бастаған ұлт-азаттық қозғалысы ... ... ... сұламадан»
кейінгі бабаларымыздың елі мен жерінің біртұтастығын қорғап қалудағы қатты
наразылығы, ... ... ... ұлы ... ... ғалым Шоқан Уә-лихановтың жазып қалды-руынша (шығармалар жи-нағы,
III том, 486 бет), Абылай хан он екі әйелінен қырық қыз, отыз ұл ... ... ... ... – Шуақбай атты Қарақалпақ бегінің қызы
– Сайман ханымнан: Уәли, Шыңғыс, Әділ, Есім; Қашғар бегі Кенже Сарттың қызы
– Бабақ ханымнан: Шеген, ... ... ... ... ... ... ха-
ны Қалдан – Сереннің туысы – Хошу мерген ноян- ның қызы Топыш ханымнан:
Қамбар мен Қасым; ... дақ ... ... Тоқ, ... ...... қызы ... ханымнан: Сығай, Тоғай, Сүйік, Әли, Құлан,
Тоғым; Орыс сұлудан (тұтқын): Шама; басқа ... ... ... ... Кенесары Қасым сұлтанның бәйбішесі Айкүмістен: Саржан,
Есенгелді, Көшек, Аға-тай, Бопай мен бірге 6 алты ағайынды болып туған. Ал
Кенесарының інісі Наурызбай ... ... ... ... ... келген.
Абылай хан 1781 жылы 69 жасында қайтыс болғаннан кейін оның ең үлкен ұлы Уә-
ли (1738-1819 ж.ж.) әкесінің орнына хан болып ... ... ... ... өзінің шырқау шегіне жеткен кезде Уәли 1774 жылғы ... ... ... ... ... деп хат жазады:
«Сізге дұғай сәлем жолдай отырып айтатыным төменгідей: Жоғары мәр-тебелі
Сіздің Шыныят мырза арқылы жіберген хатыңызды алдық, тек әкем Абылай ... ол ... ... сырттағы жауға аттанған еді, жауымыздың тас-
талқанын шығарғандығы жайлы хабар алып отырмыз. Ал, мұнда елді оның орнына
мен басқарып ... ... де ... қарақшыны ұс-тапсыздар, бұл
хабарды естіп мен қуанып қалдым. Себебі ұлы мәртебелі им-ператордың біз
жауына жау, досына доспыз ғой!» ... Орал мен ... ... ... 1907, 139-140 бб.). Орыс ... айтуынша, «Уәли әкесі Абылай сияқты өркөкірек, ал-ған бағытынан
қайтпайтын қайсар, әрі ... жан ... ... ғ.ғ. ... ... 1964, 106 б.). 1782 ... 25 ақпанда Ресей патшасы II
Екатерина Уәли ханды Орта жүздің ханы етіп бекіту туралы әмір ... қол ... ... ... Уфа мен ... генерал-
губернаторы гене-рал-поручик Якобийдің қаты-суымен Уәлидің хан болып таққа
отыруының және ант беруінің рәсімі өткізіледі.
1781 жылы ... Кіші ... ханы ... мен ... ... ... Уәли хан ... наразылық білдіреді. Уәли ханның бұл әрекетін
ұнатпай қалған Орынбордың генерал-губернаторы, барон ... оған ... ... қайтарады: «Жоғары дәрежелі хан, ұлы мәртебелі императрица Сізге
тек қана Орта жүзді билікке берді, ал ... Кіші ... ісі, ... ... мүлде тапсырылмаған болатын» (Қазақ КСР тарихына байланысты
материалдар.т. IV, 1940, 102 ... ... ... Есім, Тәуке, Ғаббас, (Аббас), Жошы, Төрежан,
Әбілмәмбет (Мәмке), ... ... ... (Әбен), Шөген (Шепе), Әлі
(Әлжан), Қанқожа, Бегалы деген 14 ұлы болған. Уәлихан өлгеннен кейін оның
тұңғышы Ғұбайдолла хан ... ... ... патша өкіметі бұл шешімді
бекітпейді. Тек қытайлықтар ғана 1823 жылы Ғұбайдолла-ны хан деп таниды.
Қазақ хандығын таратуды ... ... ... ... ... ... ту- ралы» арнайы Жарғы шы-ғарып, қазақ жерінде сыртқы округтерді
ұйымдастыра ... Және де ...... ... ... нің ... етіп ... оған медаль беріп, шапан жабуға шешім қабылдайды.
Ғұбайдолла ақ патшаның бұл шен-шекпен, ... ... бас ... ... ... ... ... бірге Ресей императрицасына наразылық
танытады. Ол 1824 жылы Қытаймен байланыс жасау-ға әрекеттеніп жүргенінде
сотник Карбышевтың отря-ды оны Баянауылда тоқсанға жуық сұлтан – ... ... ... ... ... жер аударады.
Кенесары Қасымұлы баста-ған ұлт-азаттық қозғалысына Патша үкіметінің 1822
жыл-ғы «Сібір қазақтары туралы Жарғысының» қалыптасқан ... ... ... ... ... ... елін жалпыресейлік басқару жүйесіне
сіңістіріп жіберуді көздеген жымысқы ... ... ... ... ... өз ... қарт ... Қасым төре біл-дірді. Ол 1824 жылғы 17
қыркүйекте Батыс–Сібір генерал – ... ... ... ... хат ... Сіз ... мына сұрақта-рыма жауап берсеңіз екен:
1) Сіздер неге біздің ха-лыққа қысымшылық жасап отырсыздар?
2) ... ... неге құ- ... ... ... ... неге ау құ-рылған?
4) Орыстар иемденіп жат- қан көлдерден неге қазақ-тарға тұз алуға болмайды?
Осының бәрі ... ... ... ... әкем мен ағам ... мұрагері, хан болып сайланған Ғұбайдолла
серіктерімен бірге зорлықпен ... ... ... ... ... ... Маған айтыңыздар! Ал қазақтарға жамандық жасаса, анығын білу
өзіміздің де қолымыздан ... Егер ... ... не ... ашып
айтпасаңыздар, бізге өкпелемейсіздер, сәті түскенде жауапқа тартамыз.
Біздің қол астымыздағы, сіздерге бодан болған қазақ-тарға жамандық ... ... әкем ... хан мен ... басшы- сы Императрица
арасындағы бейбіт келісімде шекара көр-сетілген.
Егер де біздің жердегі ... ... ... ... деген
қастандық тоқталмаса – бұл жағдайда ренжімейтін боласыздар. Ресей жерін
алатын болсақ, оған байланысты біз-дің арам ... жоқ. ... ... ... ... ... ... біз қарап отыра алмаймыз. Ресей тарапынан
жасалған түрлі алдау, арбау және қастандыққа көнетін шамамыз жоқ. Сөз боп
отырған мәселелер ... ... ... хабарлаңыз...». Бұл хатқа
Қасым сұлтанның мөрі басылып, қолы қойылған. Ресей билеушілерінің ... ең ... ... тартып алып, Ақтау, Ақмола, Қызылжар, Көкшетауда
өз әскери бекіністерін салуы, Солтүстік, Шығыс Қазақстан-да суы мен
жайылымы мол Ертіс, Есіл өзендерінің ... ... ... ... өз ... ... алуы, жергі- лікті халыққа алым-салықтың
өсуі ұлт-азаттық қозғалысын тұтатты. Ресей империясы-ның бұл саясатына
алғашқы-да Ғұбайдолла сұлтан қарсы шықса, кейін оны Саржан сұлтан ... ... ... күресте одақтас болған Қоқан хандығының сатқындығынан
1836 жылы олардың тікелей ... ... ... ... 1840 ... төре қаза тапты. Осы кезде тарих сахнасына Қасым сұлтанның ... ... ... ... ... ... ... мен Наурызбай шығып,
қалың қазақ елі Кенесары-ның соңынан ерді.
Ағасы Саржан сұлтанның ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының аумақтық тұтастығын қал-пына келтіруді, Ресей құра-
мына кірмеген ... ... ... басты мақсат тұтқанымен,
ол отаршылдарға қарсы соғыс-ты бірден бастаған жоқ. Ол бірнеше рет
дипломатиялық ... ... ... ... ... генерал-
губернаторлары В.А.Перовскийге, В.А.Обручевке, Сібір генерал-губернаторы
П.Д.Горчаковке хат жолдады, тиісті талаптар қойды. Ол өзінің Батыс Сібір
генерал-губернаторына жазған хатында: «Ақтау, ... ... ... ... ... ... ... Жайыққа дейінгі жерлер қазіргі
патша- ның тұсында тартып алынып, қаптаған бекіністер тұрғызылды. Міне,
енді күн сайын ... ... ... бекіністер салып, халықтың
зығырданын қайнатып отырсыздар. Бұл біздің болашағымыз үшін ғана емес,
бүгінгі тірлігіміз үшін де қатерлі. Менің тілегім – екі жақтың да ... өмір ... - ... ... 1837 ... ... Николай І – патшаның өзіне осындай
мазмұнда хат жаз-ған-ды. Ол өзінің Ресей патшасына жолдаған алғашқы
хаттарының бірінде тіпті, ... ... ... хан ... екі ел
арасында орын алған бейбіт қатынасқа және шекара ... ... қай- та ... ... «... ... арғы бабаларыңыз, ал бізде
менің атам Абылай патшалық құрған уақыт-та, - деп жазады Кенесары император
Николай І-патшаға, - халық бейбіт және ... ... өмір ... оны ... ... Екі жақ та өза-ра сауда жасады; біздің жұртымызға ешқандай да
салық салынған жоқ. Ал одан кейінгі мезгілде бәрі өзгерді, біздің
халқымыздан салық ... ... оған ... да ... ... тар
жасалынды. Бұрын-ғы жасалынған бейбіт келісімді бұзып Сіздің тө- менгі
қарауыңыздағы бас-шыларыңыз ... ... ... ... бодандығына қарады деп
жалған көрсет-ті, соның салдарынан ме-нің Абылай атама қарасты ... дуан ... Бұл ... халқымыз үшін өте қайғылы жағдай, әсіресе
оған салықтың салынуы өкінішті-ақ. Сон-дықтан да біздің бүтін қазақ
халқымыз таршы-лық көрмей, тыныш рахатты өмір ... екен деп, ... ... ... айтуға өзімді бақытты санап, біздің халқымызды сол
бұрынғы ... ... ... орналас-қан сегіз округтік дуандар мен
өзге де мекемелеріңіз- ді жоюыңызды сұраймын», - деп жазған-ды. Алайда
заңды талап – тілегі орындалмай, өтініші аяққа ... елі мен ... ... ... ... Кенесары ту ұстап, тұлпар мініп,
қол бастады. Ақылды саясатшы және шебер әскери қолбасшы ... ол ... ... ... қару-жарақ соғу, соның ішінде зеңбірек құю
үшін орыс және өзге ұлт шеберлерін де өзіне тартып, оларға ... ... Көп ... Кенесарының қол астына 20 мыңға жуық сарбаз жиналып,
олардың ішінде Орта жүздің арғын, қыпшақ руларымен бірге Кіші ... ... ... ... ... ... жаппас, жағалбайлы тағы да басқа
руларының, Ұлы жүздің үйсін, дулат тағы да ... ... ... ... ... көтерілісінде Ағыбай, Иман, Басығара, Аңғал,
Жанайдар, Жәуке, Сұраншы, Байсейіт, Жоламан Тіленшіұлы, Бұқарбай, Мыңжасар
тәрізді батырларға арқа сүйеді.
Мұндағы Иман ... ... ... ... ... көтерілісін
басқарған Әбдіғапар Жан-босынұлының сардары бол-ған Амангелді батырдың
атасы. 1838 жылдың басында Ақмола округтік приказынан патша қызметіндегі
жансыздар Жақан Көпин мен Сасық ... ... ... ... ... ... ... қимылдарға дайындалып жатқан жасақтың жайымен
танысқан ғой. Кейін олар өз ... ... ... ... ... қос ... бұйыруы мұң екен, қас қағым сәтте екі
жүздей қос тігілді, бұған қоса ... ... ... ... жасалды да,
солардың іші түгел қазақтарға толды, әр қоста 7-ден 10-ға дейін адам ... ... ... 2700 қазаққа дейін жетеді, солардың арасында қыпшақ
руларының басшылары – Иман мен ... да бар» деп ... Осы ... Иман ... ... ... қосылған кезі – 1838 жыл, ал
Кенесары жасағының жағдайын ойлаған жанашыр, жайсаң ... ... ... Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісінде қандай қолбас-
шы, тарихта қандай ұлы тұл-ға болғандығы туралы орыс тарихшысы
Н.Н.Середаның өзі былайша тамсана ой толғайды: «Кенесары өз ... ... бола ... Оның рухы дем берген жауынгерлерге еуропалық
әскер қолбасшыларының өзі қызығар еді. ... ... ... дала ... ... де ... Кенесары еш- бір бөгет
алдында кідірмейтін, қайта кездескен кедергі оның ... ... дыра ... ... ... ... ... талқандар
керемет күш бітіріп, одан сайын өршелендіріп жіберетін. Кенесарының
бойындағы күллі осындай ... ... лер биік ... ... ... жүрегі басшысына деген шексіз
сүйіспеншілікпен соғып, жанын пида етуге дейін барғызады». Ал енді
ағылшындық Томас Аткинсон Кенесары Қасымұлы туралы былай деп жазды:
«Кенесары ... ... ... ... Найза мен айбалтаны
тамаша игерген, шапшаңдығына көз ілеспейтін Кенесары жігіттері ... ... ... қаймықпай соғысып, жеңіп шыға беретінін естігенім бар. Егер
білікті офицерлері болса, қазақтар әлемде-гі ең әйгілі атты әскер құрар
еді. Оларға тарихта даңқы ... ... хан ... ... бәрі ... жасағы көп ұлтты болды. Оның қол астында орыстар да, башқұрттар
мен татарлар да, ... ... ... ... да ... оқ-дәрі әзірлеп, соғысқа қатысып әр-түрлі жұмыс, әскери қызмет
атқарды. Шайқастарда қолға түскен тұтқындарға да ... ... ... ... ... Андрей Ивановтың айтуын-ша, тұтқындар
отын дайындау мен құдық қазу жұмыстары-на ғана жегілген. Кенесары-ның
бұйрығымен тұтқындар әртүрлі ауылдар мен жеке байларға ... ... ... дың ... ... ды ... тамақтандыру-ды,
зәбірлемеуді үнемі талап етіп отырыпты.
Қазір кейбір тарихшылар, журналистер Кенесарыны Кавказда Ресейдің отарлау
саясатына қарсы шыққан имам Шәмілге, оның көтерілісін мұсылмандардың
қасиетті ...... ... ... ... Кенесары ғазауат жа-
рияламаған болса, патша үкіметі оның қол астындағы әскерлердің арасына
іріткі салу ... 1837 жылы Омбы ... діни ... ... ... Әбдірахмановты Ақмо-лаға жібермес еді...» деп жазады. Біз
білетін ақиқат: Кенесары Қасымұлы үш жүзді толық қамти отырып, қазақ елінің
Абылай хан ... ... ... ... қалпына
келтіруді өз күресінің ең басты мақсат-мұраты етіп жоғары қойды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері11 бет
Кенесары қасымұлы бас қолбасшы және оның реформалары4 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы10 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрес барысындағы қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы қадамдар6 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс25 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары14 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ашу33 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь