XVI ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақ хандығы мен Шайбанилер әулетi арасындағы экономикалық – мәдени қарым қатыныстар


1 тарау
XVI ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақ хандығы мен Шайбанилер әулетi арасындағы экономикалық - мәдени қарым қатыныстар
XVI ғасыр Қазақстан тарихының негiзгi кезеңi болып табылады, бұл қазақ мемлекеттiлiгiнiң күшеюi мен нығаю кезеңi. Осы кезеңде қазақ хандығы көршi елдермен тығыз байланыстар орнатып, әскери- саяси, сауда - экономика, мәдени қатынастарды белсендiләк көрсеттi. Қазақ хандығының нығаюы және күшеюi мемлекеттiң беделiн арттырып, сыртқы саясат пен дипломатиялық қарым - қатынас саласында белгiлi табыстарға қол жеткiздi. Қазақ хандығы өз кезiнде өмiр сүрген Орта Азия хандарымен, Едiл бойындағы елдермен, батыс Сiбiр хандығымен және орыс мемлекетiмен сауда - саттық және дипломатиялық қарым - қатынас орнатты.
Орта ғасырдағы Қазақстан мен Орталық Азия халықтарының қарым-қатынастарын зерттеу, көшпелi қоғамның дамуы, отырықшы және көшпелi мәдениеттiң қатынастары, өркениеттердiң байланысы мен қарым - қатынасы және түрлi мәселелердi шешуде сол елдердiң тарихында ғана емес, сонымен қатар дүние жүзiлiк тарихта да маңызды рольдi атқарады.
XVI ғасырдағы Қазақ хандығының тарихын зерттеушi ғалымдар қазақтардың көршi елдермен қарым - қатынастарын зерттегенде көбiне саяси қатынастарға көңiл аударып, ал экономикалық мәдени қатынастар тысқары қалып отырды.
XVI ғасырдағы қазақтардың тарихы басқа Орталық Азияның халықтарымен тығыз және түрлi бағыттардағы байланыстармен дамады. Олардың даму жолдары тоғыса араласып жатты, соғыс - қақтығыстары, достық - одақтар, сауда - экономикалық, мәдени қатынастар әр кезеңде жүрiп отырды. Қазақтардың көршi елдермен тарихи - мәдени байланстары алуан түрлi болды.
Қазақстан, Орта және Орталық Азия халықтарының өзара байланыстарының түп тарихы тереңде жатыр. Көптеген деректер мен экспедициялық материялдардан Шығыс пен Батыс мәдениетiнiң өзара ықпалдасуы мен дамуында Қазақстан байланыстырушы көпiр болғандығын көруiмiзге болады. XVI - XVI ғасырлардағы Қазақстанның Орта Азиялық хандықтарымен, Үндiстан, Ауғаныстан, Ресеймен саяси және сауда байланыстары едәүiр кеңеиiп, сауда - дипломатиялық елшiлiктермен алмасулар орын алды. Оған бiрден бiр себеп Қазақстанның Қытймен, Үндiстанмен, Орта Азиямен байланысатын сауда жолының өтетiндiгi және қазақтардың мал шаруашылығынан өндiретiн шикiзаты жоғары сапада, сүраныста болған едi.
Орта ғасырдағы Қазақстан халқы көршiлес Орта Азияның отырықшы - егiншi халқымен бейбiт қарым - қатынастар орнатты. Тату көршiлiк қатынастар бейбiт сауда - экономикалық байланыстар арқылы жасалды. Ал сауда байланыстардың дамуы көршi елдермен қатынастарды нығайтып, экономиканың дамуына ықпал жасады.
Шығыс Автордың деректерiнде қазақтар мен көршi елдер арасындағы сауда тоқтаусыз соғыс пен ауыр жылдары да жалғасқандығы, және соғыстың, сауданың дамуына куерi әсер ететiндiгi туралы мәлiметтер кездеседi. Көршi халықтардың экономикалық мазмұны мен ерекшелiктерi олардың бiр - бiрiмен тығыз араласуын қажет еттi. Көшпелi қазақтар көбiнесе қалалық қол өнер кәсiпшiлiгiнiң бұйымдарымен және отырықшы еңбекшiлер еңбегiнiң өнiмдерiмен жабдықтауды қажет еттi, өз кезегiнде олар артық малымен кқшпелi мал шаруашылықта өндiрiлген өнiмдерiн өткiзуге мұқтаж болды Қазақстан мен орта Азияның көршiлес аймақтары халықтарының шаруашылық, сауда байланыстары өзара мүдделiкке негiзделген дағдылы құбылыс едi. Көшпелiлер мен Орта Азияның халықтарының сауда орталықтары Сыр бойының қалалары едi. Олар: Ясы ( Түркiстан ), Отрар, Сығанақ, Сауран, Ақ қорған және т. б. едi.
Шаруашылық байланытар мәдени алмасуға, материалдық мәдениет, тұрмыс элементтерiн, шаруашылық дағдыларын, әдет - ғұрыпты, заңдарды, қоғамдық өмiр ұшадын, мемлекеттiк құрылыс нысандарын, әскери өнерiн және болмасуға жетеледi. Қазақстан мен Орта Азияның көшпелi және отырықшы халқының орта ғасырларда отырықшы халқының орта ғасырларда шаруашылық және мәдени байланыстар жасауға өзара мүддесi болғаны, сауда керуендерi туралы, тауарлар алу қажеттiгi туралы айтылған деректемелерде көрiнiс тапқан.
Қазақ хандығы өзiнiң төңiрегiндегi елдермен, әсiресе Орта Азияның отырықшы қалалы аудандармен сауда - саттық жасап отырды. XVI ғасырдың жазба деректерi қазақ саудагерлерiнiң “ Үнемi ислам елдерiне бұрын да, кәзiр де барып отырғанын ” атап көрсетедi… (1) Бұл саудагерлер егiншiлiк пен қолөнер өнiмдерiне өздерiнiң мал немесе мал шаруашылығының шикiзаттарын ғана айырбастап қойған жоқ, сонымен қатар қазақтардың үй кәсiбiнiң өнiмдерiн де, мәселең, жүннен тоқыған шекпендердi айырбастап отырды; бұл жүн шекпендердi деректердiң мәiметiне қарағанда бұқарада сатылатын атлас шапандардың бағасы мен тең болған деген мiлiметтерден де көремiз. Қазақтардың негiзгi кәсiбi мал шаруашылығы болды.
Қазақтардың басты байлығы болған мал оларды тамақ өнiмдерiмен, киiм - кешек және тұрғын үй материалымен қамтамасыз етiп отырды, сндай - ақ көлiк қызметiн де атқарды. Көшпелi өмiрде жықы ерекше рөл атқарды. Бұл жөнiнде Мұхаммед Хайдар Дулатидiң “ Тарихи - Рашиди” дерегiнде Қасым ханның ордасына келген Сұлтан Саид ханға Қасыи ханның айтқан мына бiр сөзi дәлел: “ Бiз дала халқымыз, бұл жерде қымбат бұйымдар мен тағамдар жоқ. Ең қымбат байлығымыз - жылқы және ең дәмдi тамағымыз - оның етi, әрi ең сүйкiмдi сусынымыз - оның қымызы мен одан дайындалатын тағамдар. Бiздiң өлкемiзде бау - бақша мен зәулiм үйлер жоқ. Серуендейтiн жерiмiз - малдың жағалауы, сонда барып бәрiмiз бiрге бой жазып, сайран салып, жылқыларды қызықтаймыз”, - дейдi.
Қазақтардын шаруашылығында түе өсiру едәуiр орын алған, көшкен кезде және жүк тасығанда түе малы пайдаланған. Ибн Рузбейханның айтуынша, қазақтар өгiзбен қатар туе малы мен де арбаға орнатылған үлерiн сүретiп алып жүрген. Сонымен қатар “отар қойы мен сиырынның, жылқы табындарынның саны тек бiр Аллаға аян, бiрде-бiр санаушы, бiрде-бiр жазушы олрдың малының санына жете алмайды”, - дейдi Рузбихан. Шайбани ханның жорықтарында жалында жүрген Рузбихан қазақтардың сыйлы қонақтарына қойдың басын беретiндiгi туралы да баяндалған. Мұнда Рузбихан қазақтардың негiзгi шаруашылығы жайында және әдет - ғұрыптарына байланысты бiр шама мәлiмет келтiредi.
Қазақтар осы өсiрiп отырған малдарын қалаға алып барып керектi заттары мен мұхтаж бұйымдарына алмастырып отырған. Ол туралы Рузбихан Сығанақ қаласын сүйреттегенде айтады: “ Бұл елге Дештi жақтан көптеген қымбат заттар алып келiнедi, семiз қой, жылқы, түйе және басқа да терi мен жүннен тiгiлген қымбат тон мен бас киiмдер болды”, - дейдi. “Дештi Қыпшақтың иелiктерi мен жерлерiнiң көпестерi Сығанақ қаласын өз қоймаларын сақтайтын орынға айналдырған және мұнда сауда тауарларын әкелiп жүредi. Түркiстан өңiрiнiң, Мәурениахрдың және Шығыстан Қашқар, Қотам шектерiне дейiнгi жердiң көпiстерi Сығанаққа бұл елдердiң тауарларын әкелiп, Дештi адамдарымен сауда келiсiмдерiн және айырбастар жасайды. Бұл сауда келiсiмдерi Сығанақта жасалатын болғандықтан, бұл иелiк түрлi елдер көпестерiнiң үнемi келiп жүретiн орны болып отыр, сондықтан да мұнда барлық елдердiң жақсы заттары мен тауарлары малшылық”.
“ Михмам наме им Бұхара” авторының сөздерiне қарағанда, көшпелi малшылар мұнда малын (семiз қойларын, жылқыларын, түйелерiн) айдап әкелiп, мал өнiмдерiн (ет, терi, жүн, одан жасалған бұйымдар ), аң терiсiн жеткiзiп тұрған Сығанаққа сату үшiн “құндыз бен тиiн терiлерiнен тiгiлген iшектер, ақ қайыңнан жонылған садақ, жебе, жiбек маталар сияқты бағалы тауарлар және басқа асыл бұйымдар әкелiнген ”. Яғни бұл мәлiметтен көшпелiлердiң қалаларға келiп отырықшы халықтардың өндiрген өнiмдерiн айырбастап, екi ел арасындағы сауда - айырбастың жүргендiгiн көрсетедi.
Фазаллах ибн Рузбихан Исфаханидың “ Бұхара қонағының жазбаларында ”. XVI ғасырдың басындағы қазақтардың, Қазақстан қалаларының тарихы жайлы, экономикасы мен саудасы, тұрмысы мен шаруашылығы жайында басқа деректерде кездеспейтiн мәлiметтер бар.
Рузбиханда сонымен қатар қазақтар аңшылықпен айналысатындығы, етiн жеп, терiсiнен сырт киiм, әсiресе, қыстық киiм тiгiп кигендiгi жөнiнде мәлiмет кездеседi, олар негiзiнен киiмдерiн Орта Азиядан алынатын хлопчотобумажный маталардан тiккен. Осы үшiн қазақ көпестерi Мәуереннахр мен Хорезмге, ал ортаазиялық көпестер қазақтардың тұрақтарына сапар шеккен.
Бұхара және Самарқанд көпестерi далалы аймақтарға, мақта-мата, жiбек, қағаз маталар мен киiмдерi де болды, сонымен қатар кейде шойын қазандар қол жуатын құнғамдар т. б. заттар әкелiп малға айыр басталды. Ондай саудадан олар көп олжаға тiрелiп отырды, яғни олар үшiн ұтымды болды.
1. Б. А. Ахмедов (Государство кочевых узбеков) М., 1965.
Iрi сауда орталығы Сыр бойындағы Сығанақ, Түркiстан, Сайран қалалары болған. Онда көшпелiлер мен қала халқы арасында тығыз сауда қатынастары жұрген. Қазақтар тек тон, жүн, малдарымен ғана айырбас жүргiбедi, оларда да шебер қолөнершiлер болды, олар көршi елдерде жоғары бағаланатын садақ пен жебе бұйымдарын жасап, айырбастады.
“Сансыз көп атар малымен бiрге қазақтардың арбалы үйлерiнiң 10 мыңнан көбiне олжаны салды. Ондай үйлер өте әдемi және шебер жасалған” - делiнген. Сонымен қатар бай дәулеттi адамдардың үйлерi ерекше үлкен, сәндi өрнектермен әшекейленген, 20 адам қысылыспай енетiн едi деп, Рузбихан қазақтардың тұрмыс үйлерiнде суреттеп бередi. Осы қолөнершiлердiң қолынан жасалған қазақтардың арбасы, үлкен дөңгелектi үйлерi аса шеберлiкпен икемдiлiкпен жасалғандығын Рузбихан таңдана суреттейдi. “Олар осы арбаны үйлерiн түйе мен жылқыға жегiп бiр тұрақтан екiншi тұраққа көшiп отырған”, - дейдi Исфахани Шайбани ханның бiр жорығында 10 мыңға жуық арба үйлердi олжа ретiнде алып кеткендiгi жөнiнде дерек бар.
Сауда - экономикалық байланыстың екi жаққа да зор маңызы болады, сондықтан қазақтардың күш-қуатын әсереткiсi келген қазақтардың қалаларда сауда жасауына тиым салуға тырысқаны кездей соқ емес. Қазақтардың қалалармен сауда байланысының тұрақтылығын қамтамасыз етуге ұмтылуы қазақ және өзбек хандарының күресiн туғызған себептердiң бiрi болды.
Осы тұрыста XVI-ғ басына дейiн жалғасып келе жатқан сауда қатынастардың шырқын Шайбаш ханның экономикалық заңдарын бұзады.
Дештi Қыпшақта дүниеге келiп, өмiрiнiң 20-30 жылы сонда өткiзген Шайбани хан Дештi ортаазиялықтар арасындағы сауда - айырбас, экономикалық байланыстар жағыдайына жете бiлдi. Екi жақ бiр-бiрiне қандай өнiмдер өткiзетiнiн, қандай өнiмдерге зәру екендiгiн және олардың қандай түрлерiн жүзеге асыратындығын бiлiп отырады. Шайбанилық деректiң авторы Фозлаллах Ибн Рузбихан Исфахан:
“Жиi болып тұратын байланыстың нәтежесiнде бұл елге (қазақ елiне) өте жақсы, әдемi заттар, әсiресе, киiм-кешек пен киiмдер, күмiс және алтын бұйымдар және әкеледi…. ”, және де ол мұндай өнiмдерг Дештi қыпшақ тұрғындары өте қат болғандықтан, олардың ханбилiгiне басып кiруi мүмкiн екендiгiн жазады. Ежелгi және ортағасыр дәуiрiнде отырықшы халақтар мен мол шаруашылығымен айналысатын тайпалар арасындағы экономикалық байланыстарды жетiп бiлген билеушiлер соңғыларын өздерiне бағыныштылықта ұстап түзу үшiн, олардан салық жинау үшiн, олармен болатын сауда жолдарын қолдарына алуға, қажет кезiнде оны жауып тастауға ұмтылады. Тiптi мал сатушылардың қалаларға енуiне ғана емес, қала саудагерiнiң малшы тайпалардың арасына баруына да тыйым салып отырған. XVI ғасыр басында дәл осындай жағыдайда қазақ хандығы мен Мауреннахрдағы Шайбанилар әулетi арасындағы қарым- қатынастан байқалады. Орта Азиядағы биiгiн әбден нығайтқан Мұхамед Шайбани хан қазақ хандығын жiрету мақсатымен 1504 жылы экономиканың күрес сипаттындағы бiр неше заңдар мен сол заңдарға сәйкес тыйым салатын жарықтар шығарады. Ол жөнiнде Исфаханш былай деп жазды : “Түркiстан тұрғындарына қазақ саудагерлерiмен ешқандай сауда байланысы жасалмасын және олармен өзара қатысу, олардың жерiне саудагерлердiң баруы тоқтамастан” деген бiрнеше жарықа шығарады. Сондай-ақ бiрнеше рет Түркiстаның кейбiр өңiрлерiнде және Хорезм қалаларында саудагерлерiн тонауға бұйрық бердi
Бұл жөнiнде Әбдiкәрiм Хасенов : “Орта Азия билеушiсi XVI ғасыр басында олармен қазақтарды эконамикалық тәуелдiлiкте ұстау үшiн 1505 жылы жарықа шығарады. Қазақтар толық сауда айырбасты, байланысты тоқтату жөнiнде айтады. Және де Орта Азияда жүрген қазақ саудагерiн тонауға бұйрық бередi. Бiрақбұл шара оған оқ нәтеже бергiзбейдi, керiсiнше қазақ хандығы торапынан қаосы әрекеттер туғызады”, - деп жазған болатын.
Мұхамед Шайбани ханның қазақтарға қарсы экономикалық қыспақ саясатын қолданудағы мақсаты.
Рузбихан былай деп бастайды: “ Ұлы мәртебедегi таңсырдың (М. Шайбаш хан) өзiне қарасты уәлияттарға қазақтардың келуiне тыйым салуды ойлаған себептерi блды. Қазақтар келсе, бұл уәлияттардағы толқыған сәндi өмiрдi, өзбектердiң артықшылықтарын өз көздерiмен көрер едi. Өзбектердiң бүкiл осы иглiктерiн көрiп, осылар үшiн өзбектермен қиян-кескi ұрыс- керiс, жан жол шығара көрнесiн, өмiрдi гүл жайнататын нәрселердiң бәрiне және алуан-алуан жемiстердiң рахатын көруге өздерi оралу үшiн, осы уәлияттарды тауып бағындырып өз мақсатымен соғыс, дау-жан жал қылышын көрмесiн құдайын мұның бетiн аулақ оларға тойтырыс беру өте қиын iс болар едi; ол қазiр олар өзбектердiң тұрмысының рахатты тұрмыс екендiгiн, өздерiнiң күй толғайтын ауыр өмiрлiк өздерiнiң тыныштығы мен бостандығының негiзi деп есептйдi. Өзбек халқын белгiлi бiр жерлерде ғана, тар мекенде қысылып отырған халық деп бiледi, оны өз үйлерiнiң тұрақты деп қарайды, еш қандай қадiрлеуге тұрмайтын адамдар деп қарайды”, -деп жазады. Бiрақ оқиғаның барысы Мұхамед Шайбаштың көздеген мақсатынанмүлде керiсiнше болды. Қазақтардың Орта Азиялық халықтарымен сауда жасауына тыйым салу саясаты Шайбани мен қазақ хандығы арасындағы ұзаққа сорлаған соғысқа да тұрындық болды, қиян-кескi қан төгiстердiң экономикалық негiзiне айналды.
Бұл жөнiнде Рузбихан Исфахани былай дейдi: “Дештi қыпшақтың хандарының (қазақ хандарының) қызғаныш тамырлары бүкiлдеп соған басады. Шынында да оларға бiр анық керек болған нәрсе киiм- кешекке қатты мұқтаждың болуының салдарының, мұның негiзгi кербас (мақта-мақта ) болғандықтан, киiм мен кебiн жұртқа керек нәрсе ғой, олардың ұлы мәржеби ханның (Мұхамед Шайбани ханның) меншiктерiне басып кiруi керек болды. Бұл турахы Б. Б. Кәрiбаев : “Өзiнiң әскери және экономикалық қуатына сенiмдi Шайбанидың қазақ саудагерлерiне қарсы тонаушылық сипаттағы әрекеттер жасай отырып, Рузбаиханның жазығындай “оның өз iшiнде әр түрлi ойлары болды”. Ол бiрiншiден, ғасырлар бойы обьективтi түрде қалыптасқан көшпей және отырықшы қмiрлер арасындағы экономикалық байланыстарды үзу арқылы көшпелiлердi, яғни қазақтарды өзiне тәуелдi ету, олай болған күшсiз өзiнде, қарсылас қазақ хандарын әрекет болды. Екiншiден қазақ саудагерлерiн тонауына қарсы қазақтар торапынан қарсы әрекет боларын, яғни Мауреннохрға қазақтардың жорық жасайтындығын бiлдi. Сондайақ қазақтардың жоғары Шайбни хан үшiн оларға қарсы соғыс ашуға түрткi болуға тиiс болғандықтан да ол өзiн Мауреннохрға халық олардында “Мұсылмандардың қорғаушысы” екендiгiн көрсетудi ойластыруды, -деп Шайбанидың экономикалық қыспағының мақсатын ашып көрсеттi.
Ал С. Жолдаспайұлы : “Өзбек ханы екi елдiң арасындағы сауда қатнасына бiрнеше рет тыйым салған тiптен жарықта шығарған. Сол жарысққа қарағанда, қазақтар Орта Азиядан алатын заттарының көпшiлгi - өлген адамдарын орау үшiн кебiндiк мата болған. Мұхаммед Шайбани хан қазақтар үшiн осындай зәру затты айырбас сатудағы шығаруға мүмкiндiк бермеуге тырысқан. Өмiр заңының хан заңынан да күштi екендiгiн өмiрдiң өзi көрсеттi, ”-дейдi. Бiрақ соған қарамастан Шайбани ханның жарлығынан кейiн де елдiң арасында айырбас сауданың қызу жүргендiгiн көруге болады. Мәселен осыдан кейiн, Рузахан сығанаң қаласында сауданың күштiлiгi сонша екендiгiн айта келiп, базарға күнiне 500 түйе әкелiп, кешке дейiн бiр де түйе қалмай сатылып кететiндiгiн жазған. Ал басқа ұсақ мал, ұсақ түйнектердiң өзiнде есеп жоқ екендiгi болмайды. Б. А. Ахмеров бұл экономикалық қыспақты басқаша түсiндiредi: “1508 жылы Шайбани хан Самарқанд, Бұқара және Хорези Дештi қыпшақтың көмекшiлерiнiң жүйегi түрде Мауреннахрдың отыратын аймақтарына шабулулар жасағандықтан олармен сауда қатнасын жасауға тыйым салды. ”- дейдi.
Ғасырлар бойы көшпелi өмiрмен отырықшы өмiр арасындағы объективтi экономикалық байланыстар екi жаққа да тиiмдi болды, екi жақтың iшкi экономикалық өмiрiнде үлкен роль атқарды. Экономикалық байланыстардың субъективтi түрде үзiлуi заңды түрде қарсылықтар туғызды.
XVI ғасырдың басында Шайбани ханның экономикалық сануциясының салдарынан екi жақ бiр бiрiмен соғысып, нәтижесiнде экономикалық қарым-қатынастар бұзылып, сауда айырбас жасау керi әсер еттi.
XVI ғасырларда қазақтардың Орта Азия халықтарымен экономикалық және мәдени байланыстардың дамуы Қазақстанда ислам дiнiнiң жеделдете таралып, ықпалы күшеюiне себептер болды. Қарастырып отырғанда негiнде ислам дiнiн таратушылар ең алдымен Түркiстан мен Мауреннахрдан, Қаржы-Торхан мен Дербеиттен, Хорезмнен, Хиуадан, Ираннан шыққан пинссионерлер болды. Өз кезенiнде қазақ көпiстерi мұсылман елдерiне барып ислам дiнiнiң iшiне таратылады . Бұл кезеңде қазақтар құран оқып, намазға жығылған, ораза ұстап, неке қиюдың мұылмандардың ғұрыпын жасаған, өз балаларын мұсылман мектептерiнде оқытқан. Қазақтар арасында ислам дiнiн таратуда сауда ерекше роль атқарады . “[Қазақ ] кепiстерi ислам елдерiне бұл елдiң (Мауореннохрдың) көпестерiнiң оларға барып тұратыны сияқты барып тұрады және барыпта пүр, ”-деп жазды Ибн Рузбихан шежiресiнiң айтуына қарағанда, қарым- қатнасының осындай түрлерiнiң арасында қазақтардың “Ислам дiнiн қабылдағанына екi жүз жылдан астам уақыт болды. Көпестер …. мұсылман дiнiнiң қағидаларын үйренедi. Қазiр олардың хандары мен сұлтандары-мұсылман. Олар құран оқиды, намазға жығылады, некесiз үйленбейдi өз балаларын мектепке бередi”.
Жазбаша деректерге қарағанда қазақтар сонымен бiрге жұт пен күге табынып, оған қоса намаз кезiнде мiнәжат етiп отырған. Осындай қылықтары мен iс-әрекеттерiнiң салдарынан олар мұсылман авторларының пайдалануына демек безгекдер деп саналған. Мәселен, Ибн Рузбихан: Ибн Рузбихан “сенiмдi адамдардың айтқанындай олардың (қазақтардың) арасында пұт бейнесi бар, олар басын жерге иiп, пұтқа табынудың өзi дiн мен құдай заңын нағыз неге еткендiгiн еткендiнiнде күнән жоқ”, -деп жазады.
Сонымен қатар қазақтардың керемет сусындарының бiрi қымыз туралы, оның адал денсаулығына, ас қорту, мидың жұмыс iстеуiне қаншалықты пайдалы екендiгiн айта отырып, оны қызықтардың пайдаланғандығыншығыс пен күиге табынудың көрiнiстерiн атап көрсетедi.
“Қазақтар көктен келiп қымыз ашытқысында оны ыдысқа құйып iшерден бұрын, одан дәм татпастан бұрын бетiн күнге бұрады бәрi бығып жерге жеткенше иiп, күнге тоғзын етедi. Сiрә мұның өзi күшiнiң жылқы жеп, қымыз пайда болған шөп өсiргенi үшiн күнге алғыс айтудың көрiнiсi болу керек”, -деп жазды Рузбихан.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz