Дебиторлық борыштар есебінің жүргізілуі және аудиті

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5

1 ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ,
ЕСЕБІНІҢ ЖҮРГІЗІЛУІ ЖӘНЕ АУДИТІНІҢ МАҚСАТЫ ... ... ... ... ... .
9

1.1 Дебиторлық борыштардың жалпы түсінігі және мәні ... ... ... ... ... ... . 9
1.2 Дебиторлық борыштардың есебін жүргізу әдістері ... ... ... ... ... ... ... . 14
1.3 Дебиторлық борыш аудитінің мақсаты мен бағдарламасы ... ... ... ... . 21


2 «МИРАС.2000» ЖШС .НЕ СИПАТТАМА ЖӘНЕ ОНЫҢ ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ ҰЙЫМДАСТЫРУЫ ... ... ... ...
26

2.1 «Мирас.2000» ЖШС . нің қаржы. шаруашылық қызметінің жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
26
2.2 Кәсіпорынның сатып алушылар және тапсырыс берушiлерінің
дебиторлық берешектер есебi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
32
2.3 Күмәндi берешектердiң есебi, резервтер кұру тәсiлi ... ... ... ... ... ... .. 39
2.4 Басқа да дебиторлық борыштар есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44


3 КӘСІПОРЫНДА ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ АУДИТI ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
49

3.1 Дебиторлық борыштардың құрамы мен құрылымының аудитi ... ... 49
3.2 Дебиторлық борыштардың сапасы мен өтiмiдiлiгiн талдау ... ... ... ... 55
3.3 Есептi ұйымдастыруды жетiлдiру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 63

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ............................................................|5 |
|.............................................. | ... ... ... ... | ... ... ЖӘНЕ ... МАҚСАТЫ..................... |9 |
|1.1 ... ... ... ... және |9 ... | ... ... ... ... ... |14 ... | ... борыш аудитінің мақсаты мен |21 ... | |
|2 ... ЖШС –НЕ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР | ... ... |26 ... ... ЖШС - нің қаржы- шаруашылық қызметінің | ... ... | ... ... ... алушылар және тапсырыс берушiлерінің | ... ... |32 ... |
|......... | ... ... ... ... ... кұру |39 ... | ... ... да ... ... |44 ... | |
|3 ... ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ АУДИТI ЖӘНЕ ОНЫ | ... ... |49 ... ... борыштардың құрамы мен құрылымының аудитi........ |49 |
|3.2 ... ... ... мен өтiмiдiлiгiн |55 ... | ... ... ... ... |63 ... | ... |
|..................................... | ... ... |71 ... | ... ... | ... ... ... ... ... экономикасы
қарқынды нарықтың қайта құру кезеңінде тұр. Оны ... ... ... ... ... және ... субъектіні
кәсіптік іс-әрекетін басқару қағидалары мен әдістерін, нарықтың реформаны
танудағы қадамдарын ойлауды ... ... ... ... орнатылған жүйе бухгалтерлік есеп, қаржы
шаруашылық іс-әрекетінің аудит және ... ... дер ... ... қалыптасқан нарықтық қарым-қатынастағы шаруашылық
субъектінің күрделі экономикалық механизиін ... ... ... есеп пен ... ... шаруашылық субъектілерімен олардың
құрылымдық бөлімшелерінің жұмысын жедел басқару үшін ... ... ... ... құру үшін және де мемлекеттілік даму ... оқу үшін ... ... Президенті Ұлы Көшбасшысы Н.Ә.Назарбаевтың 28
қаңтар 2012 жылға ... ... ... ... ... жаңа
кезеңі - экономиканы нығайтудың, халықтың әл-ауқатын арттырудың ... деп атап ... ... ... ... ... ... есептің әрі қарай ... мен ... ... ... және қайта өңдеуге, оның жаңа ... ... ... ... ... ... ... атқарылып
жатыр [1, б.5].
1997 жылдың 1 қаңтарынан бастап бухгалтерлік есеп және ... ... Бас ... есеп шотының стандарттарының іс-
әрекетіне енгізілуі халықаралық стандарт талабына сай қаржылық есеп-қисап
формуласының жасалуы нарықтың ... ... ... ... ... құрудың қажеттілігін тудырады. Мұндай әдіс ... ... ... үшін ... ал ... ... арасында қалыпты
қарым-қатынастың дамуын жақсартуға, ... ... ... ... ... ... басқарушылық, өндірістік және қаржылық шешімдерді
қабылдау, шаруашылық субъектілердің қаржылық беріктілігін ... ... ... және ... ... эффектілігін бағалау.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы көрсеткіштер қатарымен мінезделеді,
олардың ішінде ... мен ... ... ... ... ... есеп
торабын қолданушының назарын аудартады – инвесторлар, ... ... ... ... ... орындауда туындайтын
қарыздар ағымды және ұзақ мерзімдегі қорларды тарту немесе ... олар ... және ... ... белгілі, олар өз
кезегінде ... мен ... әсер ... ... ... ... иелерінің алдында тұрған актуальды
сұрақ, тікелей ... ... ... ... ... ... – бұл ... қарыздар.
Дебиторлық қарыздар шаруашылық субъект активтерінің басты бөлігі болып
табылады. Кез-келген кәсіпорынның ... ... ... ... ол ... не ... бөлімдерінде орын алады.
Нақты тәжірибеде, әсіресе нарықтық қатынасқа көшкенде және ... ... ... бір ... кәсіпорын контрогенттердің
қарыздарын ала алмау жағдайы туындайды. Дебиторлық ... ... ал ... ... ... да ... Дебиторлық қарыздардың өсуі
кәсіпорынның қаржылық жағдайын нашарлатады, ал кейбір кезде банкроттікке ... ... ... басты мақсаты іс ... ... ... мен ... ... ұстанымы тұрғысынан
дебиторлық берешекті жіктеу мен ... ... ... ... ... аудитінің маңызды мақсаты дебиторлық
берешектің нақты қалдығын көрсетіп, есеп айырысу мен төлем жүргізілетін
субъектінің жағдайын ... ... ... ... ... ... кезінде мекеменің ішкі саясаты
белгіленген есеп беру мезгілінде, қаржылық ... ... ... ... жағдайын дұрыс бағалауда іске асыру қажеттілігі
туындайды.
Негізі дебиторлық ...... ... бір ... байланысты
заңды және жеке тұлғалардың шаруашылық субъектілердің алдындағы сатып алған
тауарлары, субъектінің оларға ... ... ... ... мен ... ... аванс ретінде алған немесе
несиеге, қарызға алған тауарлары мен ... үшін ... ... айтады.
Дебиторлық қарыздар аудитінің негізгі мақсаты – ұйымдағы ... ... бар ... мен ... бухгалтерлік есепте дұрыс
дұрыс бейнеленуін ... ... ... ... ... қызмет бабымен іссапарға ... ... ... сатып алады, почта арқылы жіберілген ақшаларды және басқа
да шығындарды төлейді. Бұл ... ... банк ... ... нақты
ақшасыз есеп-айырысу жолымен төлеу мүмкін емес. ... да ... және ... да ... төлеу үшін қызметкерлерге нақты ақша
беріледі және олар ... ... есеп ... ... жағдайларда жабдықтаушы сатып алушыға тиеліп жіберілген тауарлар
үшін вексель алады. Вексель ... ... ... ... өткеннен
кейін немесе мерзімінен бұрын вексельде көрсетілген соманы ... ... ... ... ... ... мен ... белгіленген ережені сақтауды керек
етеді. Вексель берілген ... ... ... ... ... ... ... тауарға төлем төлеу үшін ... ... ... жеке ... берілуі немесе банк мекемесінен несие алу үшін
пайдаланылуы мүмкін.
Аванс есебі ... ... ... шығындар қызметшіге кассадан
беріледі. Аванс есептерін бухгалтерия тексереді, сонан соң ... ... ... ... рәсімделмеген аванс есептері және
оларға қоса тіркелген құжаттар қайта рәсімдеу үшін есеп ... ... ... алу “Күдікті қарыздар бойынша резервтер” шотында
жүргізіледі. Аудитор күдікті ... ... ... ... ... Күдікті қарыз болып белгіленген мерзімде, ал ... ... онда бұл үшін ... ... ... өтелмеген деби-
торлық қарыздар, сондай-ақ тиісті кепілдіктермен ... ... ... ... ... ... жылдың аяғында дебиторлық
қарыздарды тізімдеудің деректерінің негізінде жасалады
Күмәнді қарыздарға – ... ... ... және ... ... ... дебиторлық борыштар жатқызылады. Қазақстан
Республикасының заңына ... ... ету ... өтіп ... дебиторлық
берешек күдікті қарыз болып саналады.
Күдікті қарыз болып белгіленген мерзімде берілмеген қарыздар есептеледі
және олар қажетті уақыт ... ... ... қарыздар, сондай-ақ
тиісті кепіілдіктермен қамтамасыз ... ... ... ... ... біз ... ... бағалау әдістерімен есептен шығару
шараларын қарастырдық. Және де дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... аудиттеудің міндеті мен тексеру
процедуралары, әдістері қолданылады. Кәсіпорынды аудиттеудің негізгізгі
міндеті ... ... мен ... ... ... ... мен қаржы есептемесінің әрбір беркітілімен растау немесе жоққа
шығару ... ... Ал ... ... жекеленген аудиторлық
дәлелдемелер жинақтаудың әдістерінен, тәсілдерінен, жолдарынан құралады.
Аудитте тексеру ... ... ... ... ... бірдей
пайдаланылмайды, сондықтан өзіне ғана тән ... ... ... ... ... әдетте таза, жеке-жеке емес, бірнеше әдіс қатар
бірігіп пайдаланылады. Аудиторлық тексеруде жұмыс түрлері ... ... ... ... міндеті мен тексеру әдістері шама шарқынша
әртүрлі болып келеді
Айналым ... ... ... ... әсіресе айналым қорларының
бөлігі, дебиторлық қарыздар, ... ... ... ... ... тез қысқартады, сондықтан кәсіпорынның табысы
төмендейді.
Сондықтан, дипломдық жұмыстың басты ... ... ... ... оған ... ... тексеруді оқып, дебиторлық ... ... ... ... ... ... болып «Мирас-2000» ЖШС -гі алынды.
Алға қойған мақсатқа жету, әрі «Мирас-2000» ЖШС -нің қаржылық жағдайын
жақсарту үшін мынадай ... шешу ... ... ... ... мен аудитының теоретикалық негіздерін
оқып талдау;
2. жаңа жоспар есеп ... және ... ... жаңа ... ... ... ЖШС -нің дебиторлық борыштардың есебін дұрыс
ұйымдастырылуын оқып, танысу;
3. «Мирас-2000» ЖШС -нің ... ... ... ... ... және ... ... жоюға бағытталған резервтерін
анықтау;
4. дебиторлық борыштар есебін ұйымдастыруды жетілдіру жолдарын жеделдету;
5. кәсіпорынның дебиторлық борыштар ... ... ... ... ... ... ... есеп пен
аудит саласындағы зерттеген Қазақстандық және Ресейлік К.А.Сағадиев,
А.И.Мырзахметов, А.С.Смағулов, С.Т. ... Г.Б. ... Г.А. ... ... А.О. Левкович, А.В. Малявина сияқты авторлар қолданған.
Жұмыстың теориялық және тәжірибелік негізі. Зерттеу ... ... ... экономист ғалымдардың бухгалтерлік есеп, қаржылық ... ... ... – математикалық әдістері облысында еңбектері
қарастырылды. Сонымен қатар ... және ... ... ... ... ... материалдары және тәжірибелік қолдану нәтижелері
зерттелді. ... ... ... ... мен ... мен құбылысы және себептері мен нәтижелері үздіксіз байланыста
көрсетілген.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Диплом кіріспеден, 3 бөлімнен, ... ... мен ... ... ... БОРЫШТАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ, ЕСЕБІНІҢ ЖҮРГІЗІЛУІ ЖӘНЕ
АУДИТІНІҢ МАҚСАТЫ
1.1 Дебиторлық борыштардың ... ... және ... ... ... ...... деген сөзшен шықкан -
бұл стаып алушыларға, басқа да тұлғаларға ақша, ... ... ... яғни басқа кәсіпорындардың осы кәсіпорын алдындағы міндеттері.
Дебиторлық берешектегі қаражаттар ... ... ... ... көп ... берешектің болуы оның қаржылық
жағдайына кері әсерін тигізеді.
«Дебиторлық борыш» иелік ету құқығын ... ... ... ... ... болашақтағы экономикалық тиімділік болып
табылады.
Дебиторлық борыш - деп ... бір ... - ... байланысты заңды
және жеке тұлғалардың шаруашылық субъектісінің алдындағы ... ... ... оларға көрсеткен қызметтері үшін, сондай - ақ
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... немесе
несиеге, қарызға алған тауарлары мен материалдары үшін кайтаруға тиісті
борыштарын айтады. Осы субъектіге ... ... бар ... ... ... — ақ жеке ... ... болып табылады. Есеп беретін
уақыттан кейінгі бір жыл ... ... ... ... ... қатарында есептеледі. Олардың қатарына жататындар:
- ағымдағы активтерді сатып алуға төленген аванстың алдын – ала төленген
авнстық төлем;
- тапсырылған (берілген) шоттар ... ... ... ... ... ... ... тиісті борыштар;
- негізгі шаруашылық серіктестігі оның еншілес серіктестігі арасындағы
түрлі операциялар негізінде ... ... ... ... коғамның лауазымды адамдарының (тұлғалардың) дебиторлык
борыштары.
- баска да дебиторлық борыштар.
Қазақстан Республикасы ... есеп және ... ... ... 1996 ... № 2 «Қаржылық есепті дайындау мен ... ... ... ... - деп ... қаулысына сәйкес «Дебиторлық
борыш » иелік ету құқықтарымен қоса, заңды құқықтарына ... ... ... [2, ... ... ҒАSВ - пен ... ... стандарттарын жасау
бойынша құрылған кеңесі) сәйкес, ... ... ... ... екі
сипаттамаға ие:
1. ол, ақша қаражаттарының тікелей және ... ... ... ... (немесе басқа да активтермен ... ... ... ... ... - шаруашылық субъектісі басқара алатын ресурстар
болып табылады. Тиімділікке деген немесе ... ... ... заңды болуы немесе оларды алудың заңды дәлелдемелері
болуы қажет.
Бір ... ... ... бойы ... ... ... ұзақ
мерзімдегі активтердегі «Ұзақ мерзімді дебиторлық ... ... ... В.К. ... ... ... ... негізгі және
негізгі емес қызметтерден алынуы мүмкін және де ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсеткеннен,
кәсіпорынға жататын активтерді пайдалануға беруден, пайыздардын, роялтиден
және дивидендтерден алынуы мүмкш. К.Ш. ... ... ... ... ... ... ... жанды және затқа
айналған ... ... ... ... ... ... ролі
айтарлықтай артты. Өзіміз білетіндей жоспарлы ... ... оның ролі ... ... ... табу кез ... мақсаты функциясы ретінде төмендетіледі. Нарыктық экономикаға
көшумен табыс оның, яғни кәсіпорынның ... ... ... Тек ... ... ... үш ... шешімін анықтайды: нені, қалай және кім
үшін өндіру керек? Табыс табу кез келген ... ... ... болып қалыптасты, ал нарықтық экономика кәсіпорынның негізгі
өндірістік және әлеуметтік дамуының көзі болып табылады [3, ... В.С. ... ... ... түсіндіреді: «Табыс - кәсіпорынның
қаржылық ... ... ... ... өсуі ... азаюы арқасында экономикалық ресурстардың көбеюі».
Саудадағы негізгі ... ... ... - бұл ... ... ... қызметтен алынған кіріс. Негізгі емес қызметтен түскен табыс –
бұл табыстар активтерді өткізуден, ... ... ... шаруашылық
операциялардан және да тауарлар ... мен ... ... ... ... ... есеп стандарты бойынша кіріс - ол
активтердің түсімі немесе өсуі ... ... ... ... кезеңнің ішінде экономикалық пайданы ұлғайту, ол капиталға қатысушы
тұлғалардың жарналарымен байланысты ұлғайтудан өте ... ... ... Табыстардың танылуы - бұл ... ... ... ... ... ... ... келесі жағдайды
сақтаған кезде танылады:
табыс сомасын үлкен деңгейдегі дәлдікпен ... яғни екі ... ... ... ... қандай соманы сатып алушы төлейтіндігін
білген жағдайда;
мәмілемен байланысты ... ... және соны ... алу
ықтималдығы бар болған жағдайда. Ал бұл ... ... ... ... ... ... соманы сатып алушының төлейтіндігі туралы
сенімін білдіреді. Келесі шарт сатушыдан сатып алушыға өтетін меншік ... ... бұл ... берілген кезден басталады, ал егер сатушы меншік
иесі ретінде кұкығын және міндеттемесін сақтаған болса, онда ол ... ... ... ... ... ... ... үлкен нөлдік
деңгейдегі бағалауды кажет етеді ... ... ... ... ... мына ... ... сату кезінде табыстың танылуы;
2. сатылғаннан кейін табыстың танылуы;
3. сатылар алдындағы табыстың ... ... ... ... №18 ХБЕС сай тауар сатушыдан сатып
алушы ... ... ... ... өтеді. Тауарды өткізген кезде
коносаменте немесе басқада құжаттар ... ... ... шығыс
накладнойы және атқарылған жұмыс акті, шот - ... ... ... ... танылады. Бұл сатылу кезең әдісі. Сатылғаннан кейін табыстың
танылуы, сатып алушы келісім ... ... ... бас ... немесе сатушы тауарды қайтаруды, я ... ... ... ... ... ... табысты кейінге қалдырады. ... ... ... жақ ... есеп айырысқаннан кейін ғана
жөнелтіледі. Егерде өткзілетін тауардың көптеген бөлігі төленіп, ... ... ... тұрса, онда табыс деп танылады. Сатылар алдындағы
табыстың танылуы, кейбір жағдайда табысты танылу ұзақ және ... ... ... Ол ... ... т.б. бұл ... ... шартта
мынадай қосымша болады, онда құрылысшы келісімде көрсетілген этаптардың
дайын болуына байланысты атқарылған ... ... ... ... ... актілердің көбі төленген, бірақ құрылысшы табысты тану үшін
құрылыстың аяқталуын күтеді № 18 ... ... есеп ... ... ... өткізуден, қызметтер көрсетуден және ... ... ... ... мен ... әкелетін активтерді пайдалануға беруден
алынатын табыстарды есепке алу кезінде қолданылады. Ұйымдар бұл ... ... ... ... ... бойынша есепке алудың
басқа әдістемесі қажет болатын немесе қолдануға рұқсат етілетін жағдайларды
коспағанда, ... ... алу ... қолданады. Осы стандартқа сай
кірістер – меншіктенушілердің ... ... емес ... артуына әкеп соқтыратын активтердің немесе олардың құнының
артуына не ... азаю ... ... ... ... ... артуы. Табыс алынған немесе алынуға тиіс өткізу құны ... ... құны - ... ... немесе мәміледен хабардар
және оған дайын тәуелсіз тараптар арасындағы міндеттемеге төленетін күн.
Өткізу құны ... және ... ... алушының немесе пайдаланушының
арасындағы келісіммен айқындалады. Бірдей ... ... ... ... оқиғалар нәтижесінде туындаған табыстар мен шығындар
бір мезгілде танылады [4, б.70].
Табыс мынадай шарттар сақталған кезде:
1. табыс ... ... ... ... ... ... мәмілемен байланысты экономикалық пайдаларды алу
ықтималдылығы болғанда танылады. ... ... мен. ... айырбастау
кезінде мәміле бойынша табыс танылмайда. Ұқсас емес ... ... ... ... ... ... ... мен қызметтердің
өткізу құны бойынша танылады және бағаланады. Егер алынған тауарлармен
қызметтердің ... құны ... ... ... болса, табыс берілген
тауарлардың немесе көрсетілген қызметтердің өткізу құны мөлшерде ... ... ... ... мына жағдайларда:
1. есеп беру мерзіміне қарай мәміленің аяқталу кезеңі барынша дұрыс
айқындалғанда;
2. мәміле жасау кезінде жұмсалған шығындар мен ... ... ... ... ... дұрыс бағаланғанда танылады.
Сыйақылар, роялти, дивидендтер түріндегі табыстар.
Басқа ұйымдардың активтерді пайдалануы мынадай табыстарды қамтамассыз
етеді:
1 ... - ... ... ... ... үшін төленетін ақы.
2 роялти - патенттерді, сызбаларды немесе үлгілерді ... ... ... құқығын немесе басқа да ... ... ... - оның ... қатысушыларының арасында ұйым
бөлетін таза пайданың бөлігі.
Дебиторлық борыштар есебіне мына ... ... ... (регистрлер, құжаттар) пайдаланылады:
№7 ведомості :
1250 - «Жұмысшылар мен басқа да ... ... - деп ... ... бойынша;
№ 8 Ведомості:
1420 - «Алынуға тиісті қосылған кұн салығы » - деп аталатын шоттың,
1270 - ... ... ... ... ... - деп ... - «Басқалары»- деп аталатын бөлімше шотының және
1610 - «Берілген аванстар» бас шотындағы ... ... ... 8 ... ведомость :
1610 - «Берілген аванстар» бас шотындағы бөлімше шоттарының дебеті
бойынша;
№ 10 ведомость :
1290 - ... ... ... ... бас шотының бөлімше шоттары
және
«Алдағы кезең шығындары» бас шотының ... ... ... 11 ... - ... ... және тапсырыс берушілердің борышы» бас шотындағы
бөлімше шоттарының кредиті бойынша жүргізіледі. Сатып алушылар мен тапсырыс
берушілер және ... ... есеп ... ... ... ... өткен регистрлерден басқа дебиторлық борыштардың есебіне
аналитикалық есептің ... ... ... бухгалтерлік
анықтамаларды және тағы да басқа құжаттарды қолданған дұрыс болып табылады.
Жалпы есеп ... ... ... ... ... ... жазулардың жиынтығын ... үшін ... - деп ... бұл ... ... ... ашатын корреспонденциялар құруды білдіреді және де бұл дұрыс
көрсетіліп, бөлімдері бойынша ... ... ... ... шоттар
корреспонденциясын көрсетудің жеңіл нысаны ретінде компьютерлік ... бір ... ... қолданылуда. Айта кететін жағдай,
көптеген ағылшын тілдес мемлекеттерде, мысалы: АҚШ - та бір ... ... жоқ. ... ... ... өздеріне ыңғайлы, тиімді деп
санайтын жоспарды ... ... Бір ... ... ... бухгалтер
мамандарының әдістемелік шешімдер таңдауында ... ... ... ... ... немесе мамандардың
кәсіпорыннан екіншісінене ауысуы кезінде ... ... ... ... шоттар жоспарын Халықаралық стандарттар мен ұлттық
кәсіби бірлестіктермен қалыптасқан ... бір ... ... ... Мысалы, АҚШ барлық бланкілер үшін міндетті ортақ есеп
беру формалары жоқ. Есеп беру ... ... және ... мен ... жайлы есеп беру) біршама жинақтылығымен, мәліметтердің ... ... ... ... да ... деген көп алаңдатушылық
туғызбайды. Есеп формасын таңдау хұқы толығымен бас бухгалтердің құзырында,
яғни ол ... ... ... ең ... ... ... ... жүргізуге міндетті. Шоттарға келетін болсақ, ... есеп ... ... ... эпизодтық болып бөлінеді және
олар басқадай операцияларда қолданылады. Бұл ... ... ... үғымы кең етек алып отыр. Олардың мақсаты - бізде
қолданылатын ... ... ... пен ... ... - ... толың жабылуы [6, б.56].
Мұндай ведомостар біздің теориямызда да, ... да ... ... Біздің жағдайда каржылық нәтижелерді есептеу барысында барлық
жазулар айқын түрде көрініс табуы мүмкін, ... ... ... ... ... ... тұлғаларды мұндай мүмкіндіктен
айырады немесе бухгалтер бұл жағдайда, егер алынған ... ... ... онда ... ... жоққа шығарып, басқа реттеу
жұмыстарын жүргізіп, өзгеше нәтижелер алуы мүмкін. Дебиторлық ... ... ... ... мен ... толықтығын бақылау
үшін түгендеу жүргізшуі қажет, ол ... ... ... ... салыстыру арқылы жүргізіледі. Мұндағы басты
мақсат - әрбір шоттағы сомалардың сәйкестігі мен ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік ақпараттарды өңдеудің
барлық техникалық – экономикалық параметрінің жақсарғандыры байқалып ... ... ақша ... яғни ... ... ... ... есеп айырысулар бойынша (Оның ішінде дебиторлық
борыш бойынша есеп айырысу) бухгалтерлік ... ... ... қайта түсінуге мәжбүр етіп отыр. Сондықтан дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... ұмытпаган
дұрыс.
Шетелдік сатушылар, сатып алушылардың ... ... ... ... ... бір ... ... несиелік карточкалардың көмегімен
аударып, есеп айырысуға мүмккіндік береді. Бұл жағдайда сатып апушы несие
берушімен несиелік келісім – ... ... ... ... алады және оны
сатып алу кезінде қолданылады. Егер сатушы ақша орнына карточка алса, онда
ол несие ... шот ... ... ол ... сатып алу барысындағы несиелік
карточканың штампы мен сатып алушының қолы тұрады. Содан кейін ... ... ... ... одан ... ... ... Мәміледе несие
берушілердің (кредиток карточкаларды ұстайтын фирмалар) қатысуы сатушы үшін
экономикалық жағынан тиімді, өйткені оған сатып ... үшін ... ... жоқ. ... ... бойынша сату есебін жүргізудің екі тәсілі
бар:
Бірінші жолы – сатушы несие беруші компанияның төлемін күту керек.
Екінші жолы – ... сату ... ... ... ... ... Дебиторлық борыштардың есебін жүргізу әдістері
Дебиторлық борыштар субъектілердің қаржы шаруашылық қызметіндегі
бухгалтерлік есептің бас ... ... 1200 - ... ... келесідей бас шоттарында есептелінеді:
1210 - «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің борышы»;
1220 - «Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық борышы»;
1280 - «Басқадай ... ... - ... ... ... ... - «Берілген аванстар»;
1620 - «Алдағы кезең шығындары ».
1210 - «Сатып алушылар мен тапсырыс ... ... - деп ... ... ... шоттары, сатып алушылармен тапсырыс берушілердің
субъектіге деген ... ... ... ... ... ... Аталған бөлім келесідей шоттар жайлы ақпараттарды ашып көрсетеді:
1210 - «Алынуға тиісті шоттар»;
1280 - ... ... ... ... активті шот болып табылады. Сондықтан да бұл шоттардың дебетінде
борыштың сомасы жазылса, ал кредитінде ... ... ... 1210 ... ... ... деп ... шотта тиеліп жіберілген ... ... мен ... ... үшін ... ... ... берушілердің банк мекемесі қабылдаған есеп айырысу құжаттары
бойынша төлеуге тиісті ... ... ... «Алынуға тиісті
борыштар»; шотын сипаттай келе, олардың қысқа мерзімді ... ... ... ... болатындарын аңғаруға болады. Сондықтан оларды
кейбір уақыттарда «Саудалық міндеттемелер» - деп те ... Олар ... сату ... де ... ... ... алудың көздеріне
басқадай нұсқаулар болмаған жағдайда, ... ... ... деп ... кез - келген адамға тауарларды несиеге сату кең ... ... ... ... ... ... ушін сатып алынған тауарларының төлемін
бір немесе ... ... ... ... құқығы да берілген. Мұндай несиені
коммерциялық несие деп те атайды. Тауарларды несиеге ... ... ... шотты тиісиі уақытында төлеу кабілеттілігі бар болатындығына
бақылау шараларын жүргізулері қажет. Сол үшін ... ... ... жұмыс істейді. Бұл бөлімдер арқылы, жеке және заңды ... ... ... қаржылық жағдайларын білуге, сатып
алушыға несиеге тауарды беру ... ... ... ... ... ... білуге болады, сонымен қатар тауарлар сатушының арнаулы
ақпараттық несиелік ... ... да ... жайлы басқадай мәліметтер
алуға мүмкіндік бар. Осындай несиелік акпарат бөлімдерінің ... да ... ... сату, сатпау жайлы шешімдер ... ... ... сомасын ұсынуды, несие көлемін шектеуді және сатып
алушылар мен ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін белгілі бір қаражаттарды талап етуі мүмкін. Осыған орай шаруашылық
субъектісінің таңдап алынған ... мен ... ... ... ... ... Бұл шотта сатылған материалдық емес активтер, негізгі
құралдар, бағалы ... және тағы да ... ... ... борыштар
есептелінуі мүмкін [7, б.23].
1210 - «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің борышы» - деп ... ... ... шоттарында қатысты бухгалтерлік есепте ... ... ... мен ... ... тиеліп жіберілген тауарлар,
атқарылған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер үшін есеп айырысу құжаттары
ұсынылғанда 1210 «Сатып ... мен ... ... ... ... 6010 ... өткізу мен қызметтер көрсетуден түскен кіріс»
- шот кредиттелінеді.
- Тиеліп ... ... ... ... мен ... ... ... кұн салығы есептелінгенде 1210 «Сатып
алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық ... ... ... 3130 ... құн ... - шот кредиттелінеді
- Сатылған материалдық емес активтер, негізгі құралдар, бағалы қағаздар
бойынша дебиторлық ... ... ... 1210 «Алуға арналған шоттар»;
1280 «Алынған ... және 1210 ... ... мен ... ... берешегі» шоттардың тиістілері дебеттелініп, оған сәйкес
6210 «Активтерді істен ... ... ... шоты ... ... материалдық емес активтер, негізгі кұралдар, бағалы ... ... кұн ... есептелгенде 1210 «Алуға арналған шоттар», 1280
«Алынған вексельдер», және 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің
басқа берешегі» ... ... ... 3130 ... ... - шот ... Шетелдік валютада сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ... ... ... ... 1210 ... ... шоттар», 1280
«Алынған вексельдер» және 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің
басқа берешегі» ... ... ... 6250 «Бағамдар
айырмашылығынан алынатын ... шот ... ... ... 1210 ... ... ... 1280
«Алынған вексельдер» және 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің
басқа ... ... ... ... 6280 ... емес
қызметтен алынатын өзге де кірістер» шот кредиттелінеді.
Сатып алушылардан оларға сатылған ... ... ... ... ... үшін ... ... түскенде 1050 «Ел ішіндегі
ағымдағы, корреспонденциялық счеттардағы шет ел ... ... ... ... ... ... ... шет ел валютасындағы
ақша», 1030 «Ағымдағы, корреспонденциялық счеттағы ұлттық ... ... ... ұлттық валютадағы қол ақшалар» және 1010 ... ... қол ... ... тиістілері дебеттелініп, 1210
«Алуға арналған шоттар»- шот кредиттелінеді.
Сатылған тауарлар мен дайын өнімдер ... ... ... ... 6120 ... ... ... - шот
дебеттелініп, 1210 «Алуға арналған шоттар», 1280 «Алынған вексельдер» ... ... ... мен ... ... басқа берешегі» шоттардың
тиістілері кредиттелінеді.
Кейіннен қайтарылған тауарларға жасалған сату және баға шегерімдерінің
сомасына 6030 ... және ... ... - ... ... 1210 ... арналған шоттар», 1280 «Алынған вексельдер» және
1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ... ... ... ... [8, ... тауарлар мен өнімдерге (жұмыстар мен қызметтерге)
есептелінген қосылган құн ... ... 1210 ... ... ... ... ... 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің
басқа берешегі», 1220 «Еншілес (тәуелді) ... ... және ... және ... ... ... берешегі» шоттардың
тиістілерінің дебетіне, 3130 «Қосылған құн ... - ... ... ... ... валютада сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің борыштары
бойынша пайда болған ... ... ... ... ... 7430 ... ... бойынша шығыстар» - шот дебеттелініп, 1210
«Алуға арналған ... 1280 ... ... және 1210 ... мен ... берушілердің басқа берешегі) шоттардың тиістілері
кредиттелінеді.
Сатып алушылар және тапсырыс берушілермен есеп ... ... ... ... онда сатылған айналымнан тыс активтер,
қаржылық инвестициялар, тауарлы материалды қорлар бойынша фактура - ... ... есеп ... ... ... ... ... жазулар, шоттар, фактуралар немесе олардың
орнына қолданатын басқадай құжаттар ... ... ... ... ... ... бағанында сатып алушылар бойынша ай басындағы
қалдықтар көшіріледі. Екінші мен оныншы аралығындағы бағандарда бұйымдардың
аттары немесе топтары ... ... ... ... ... Он ... ... шоттар бойынша сомалар» бағанында ай
ішінде сатылған активтер шоттары бойынша мәліметтер енгізіледі. ... ... ... байланысты операциялар 113 және 114 - «Төлемдер
жайлы белгілер» бағанында банктер жіберген ... ... ... ... мен басқадай ақша құжаттары негізінде көрсетіледь 1210 -
«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер» бас шотының бөлімше кредиті бойынша
операциялардың ... үшін №11 ... ... [9, ... сату мен ... алу ... ... қатынастар, жеткізу
келісімдері, консигнация жайлы ... мен сату және ... ... ... - ақ ... - шарттарымен және тағы да басқа құжаттар
құқықтық рәсімделуі қажет. ... және ... ... ... ... «тауар» болып табылады. Сондықтан келісім - ... ... ... көрсетіліп, оның бағасымен келісілген жалпы құны
аталып етут қажет. Келісім - ... ... ... және ... ... ... ... мүмкін.
Тұрақты баға келісім - шартта көрсетіліп, тауарларды төлеу кезінде
қадағаланады және өзгерістерге ұшырамайды. Инфляция ... ... - ... қол қою мен ... ... ... уақыт
айырмашылығына байланысты тиімсіз жағдайға тап болуы мүмкін. ... ... ... ... валюта түрінде белгілеуге тырысады. Бұл
жағдайда тауардың жалпы валюталық сомасы ... және жәке ... ... ... ... ... мен бағамы белгіленеді. Әртүрлі
банктердегі бағамдар әртүрлі болғандықтан, бағалы тауардың жетклзілген
күніне таңдап алынуы мүмк. Осындай ... ... үшін ... ... бір
сомасының немесе 100 % сомасынң төленгендігі тиімді ... баға ... - ... ... ... тұрақты бағаны анықтау
қиын болған жағдайда белгіленеді.
Дебиторлық қарыз айналыстан қаражатты ... ... ... жүргізуші субъектілер бірінші кезекте олардың
айналымдылығын талдайды. Әдетте, дебиторлық қарыздың айналымдылығы 30 - ... ... ... тең ... егерде осы мерзімнен асып кетсе, онда ... өтіп ... деп ... ... ... ... ... талап ету құқын
факторингалық ... ... ... есебі. Факторинг, басқаша айтқанда, қаржылық
агент болып табылады және ол үшінші тұлға ретінде қарызды ... ... ... ... қаржылық агент болып банктерде басқа да несиелік, коммерциялық
ұйымдар бола алады, бірақ олар аталған ... ... ... үшін ... ... ... кез - келген кәсіпорын немесе ұйым факторинг қызметімен
шұғылданбастан бұрын екі жақтың да несие ... ... ... қызметі үшін өз құқын берген кәсіпорын автоматты түрде төлеуге
тиіс. Бұл арада өзшің дебиторлық қарызды талап ету құқын ... ... ... ... келісім - шартқа отырады. Ондай келісім - шарт
ашық та, ... та ... ... ... - ... ... ... өзіне қайтып беру ... ... яғни ... құқы да қарастырылады. Факторингалық қызметтің құны
көрсететін қызметтің түріне, қаржылық жағдайына және және т.б. факторларына
тәуелді болып келеді.
Қойылған талапқа ... ... ... - ... ... жасалатын
операииялардың есебі. Бір заңды тұлға ... - ... ... ... ... ... беруші.) келісім – шарт бойынша екінші бір заңды
тұлғаның (цессионер - ... ... ... ... ... ... кредитор болып табылады.) қандай да бір міндеітемесін
орындаған кезде өзінің заңды ... ... ... басқ ... ... ... ... өзінің заңды құқын біреуге беру.)
толық немесе ішінара көлемде азайтып ... ... ... ... ... жататын құқықтық талап бұрындары
берілген тұлғадан басқа тұлғаларға өтуі мүмкін. Бұл ... ... ... тұлғаға өтуі регрессивтік (бұрындары берілген заң талабын
қайтарып алу немесе қайтару) талап болып табылмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... етпейді, егер олар заң актілері мен
келсім — шартқа қайшы келмесе. ... ... ... ... ... кредиторларды ауыстыру болып табылады.
1280 «Алынған вексель» шотында жөнелтілген тауарлар үшін ... ... ... ... ... ... ... операциялардың есебі.
Төлем мерзімі жеткенге дейін ... ... ... ... ал ... алғаннан кейін, банкіге берілген вексельдің индоссаменті бойынша
жүзеге асырады. Банкіде ... ... ... ... ... оны ... сату деп те қарастыруға болады.
Өтеу мерзімі жеткеннен кейін банк өтеу сомасын алуды топшылайды, ... ақ ол ... ... ... да құқы бар. Ал бұл ... ... жауапты екенін білдіреді.
Форфейтинголық операциялардың ... ... ... ... бір түрі ... табылады. Форфейтинголық – бұл
өшмді сатып алушылармен акцептелген, сатушылардан тауарлы вексельді ... ... ... ... ... ... шарты
бойынша өнімді сатушылар вексель бойынша өз талабын қаржылық делдалңға
кайта жүктейді, ал ол өзіне ... ... ... ... ... ... төлейді. Бұндай қоржындық (портфельдік) вексель ... ... ал оның өтеу ... бір ... болып келеді. Форфейтингінің
жай вексель есебінен айырмашылығы: мұнда дебиторлық қарызбен ... ... ... ... тиеді, яғни вексель бойынша қайта
жүктеу процесі жүреді.
Дебиторлық берешек айналым қорларының маңызды ... Бір ... ... ... ... немесе қызмет көрсеткенде оның ақысы
бірден төленеді. ... өнім үшін ... ... ... ... ... берешектердің көп бөлігін құрайды.
Халықаралық тәжірибеде қаржылық есептің мақсатында дебиторлық
берешектер ағымдағы ... ... және ... емес (ұзақ мерзімді)
болып жіктеледі. Ағымдағы дебиторлық берешек бір жылдың ... ... ... ... ... деп жорамалданған. Қандай да басқа
ағымдағы (ұзақ мерзімді) деп танылмаған берешектер халықаралық ... және ... емес ... ... ... ... ... дебиторлық берешектер - бұл клиенттер кәдімгі қызмет ... ... ... мен қызмет үшін төлеуі тиіс сомалар. Олар екі топқа
бөлінеді: сатылған өнімдер үшін алынуы тиіс шоттар және ... ... ... алушылардың шотты төлейтіндігін жазбаша мшдеттемемен рәсімдеген
берешектері.
Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттары бойынша дебиторлық берешек
тауарларды өткізу мен ... ... ... пайда болған алынуы тиіс
шоттар мен вексельдер ретінде анықталады. Дебиторлық берешек ... ... ... мен ... кезеңде есептелген алынуы тиіс
басқа да сомалар.
Ұйым дебиторлық берешегін күмәнді қарыздар бойынша резервті ... ... ... ... ... пен ... да ... Кеулімжаевтің сипаттамасы бойынша: Кәсіпорынның активтері мен
олардың қорлану көздерінің ... бір ... бір ... ... ... ... ... екі жақты кестеде ... ... деп ... [11, ... есеп стандартына сәйкес бухгалтерлік баланстың актив
бөлімінде кәсіпорынның ... ... яғни ... бар ... Ұйым ... пайдалану арқылы ғана алдағы уақытта табыс
таба алатындықтан бұл ... ... ... ... ... Ал баластың пассиві деп аталатын бөлімінде кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... көздері меншікті
капитал және таратылған ... ... ... ... ... ... деп ... бөлінеді. Мұндағы таратылған капитал
дегеніміз кәсіпорынның міндеттемелері, яғни ... ... ... табылады. Кредиторлар қатарына тұлғаларды жаткызуға болады. Егер
кәсіпорын өз ... ... ... ... ... ... олар ұйымнан активтер сату арқылы қарызын қайтаруын талап ете
алады. Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ол активтің жиынтық соммасынан міндеттемелерді шегеріп ... ... тең ... ... ... айырмашылығы – өз
алашағын алу үшін жанталасатын болса, ал инвестор жоғарыда аталған активтің
жиынтық ... ... ... ... ... ... меншікті капиталға ие және де кәсіпорынның қожайыны ... ... ... ... ... ... барлық активтері инвесторлар
мен кредиторлардың меншігі ... ... ... ... ... мына ... ... тең болатындығы
сөзсіз.
Актив = меншікті капитал + ... ... ... шет ... ... ... ... – міндеттеме = меншікті капитал
Әдетте кәсіпорынның бухгалтерлік балансы есеп ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Баланстың актив
бөлімі ұзақ мерзімді активтер және ағымдағы активтер деп ... ... ... Ұзақ ... ... ... ... емес активтері, негізгі құралдары, ұзақ мерзімді қаржы салымы
(инвестициялар), ұзақ мерзімді дебиторлық борыштары ... ... ... тарауында ұйымның материалдық құндылықтары, тауарлары,
дайын өнімдері, ... ... ... ... ... борыштары,
қысқа мерзімді қаржы салымы, алдағы кезең ... ... және ... ... ... қарастырылады [12, б.96].
Бұл бөлім шоттары дебиторлық берешектердің барлық түрі, болашақ кезең
шығындары және берілген аванстар, сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... Қаржы активі және қаржы
міндеттемесі анықтамалары "қаржы активі" және ... ... ... ... ... ... ... болып табылмайды. Егер шартқа сәйкес
қаржы құралдарын айырбастау құқығы немесе міндеттемесі бар ... ... ... ... немесе үлестік ... ... ... болады. Шарттфқ құқықтырды немесе міндеттемелердің
жүйелілігін орнатуға болады, бірақ сайып келгенде оның нәтижесі ... алу ... ... ... ... ... ... алу немесе шығару
болып табылады. Қаржы ... ... және ... берешек және
үлестік бағалы қағаздар сияқты базистік құралдарды да, туынды құралдарды
да: қаржы опциондарын, фьючерстік және ... ...... және ... ... ... ... немесе танылмаған
туынды қаржы құралдары қаржы құралы анықтамасына сай келеді және, тиісінше,
осы стандартты ... мәні ... ... ... қаржы құралдары
құқықтар мен міндеттер туғызады, солардың нәтижесінде бір тараптың шарт
бойынша ... ... ... ... құралындағы бір немесе бірнеше қаржы
тәуекелдерін беруі пайда болады. Туынды құралдар ... ... ... ... ... басында беруге әкеп соқтырмайды, және ... шарт ... ... орын алуы міндетті емес. Болашақ экономикалық
пайдасы ақшалай қаражаттар немесе басқа да қаржы активті ... ... ... ... ... ... тұратын авансталған шығыстарға
ұқсас активтер қаржы активтері болып табылмайды. Сол ... ... ... ... ... және ... міндеттемелерінің көпшілігі
қаржы міндеттемелері болып табылмайды, өйткені ... ... ... ... түрде істен шығуы ақшалай қаражаттарды
немесе өзге де ... ... ... ... ... мен ... көрсетулер
беруден тұрады.
1.3 Дебиторлық борыш аудитінің бағдарламасы, мақсаты
Дебиторлық берешектің құрылымының ... ... іс ... ... ... мен ... есебінің ұстанымы тұрғысынан
дебиторлық берешекті жіктеу мен ... ... ... Дебиторлық берешектің аудитінің маңызды мақсаты дебиторлық
берешектің ... ... ... есеп ... мен ... жүргізілетін
субъектінің жағдайын жақсарту болып табылады.
Осындай мақсатты жүзеге асыру кезінде ... ішкі ... есеп беру ... ... ... ... және
мекеменің қаржылық жағдайын дұрыс бағалауда іске ... ... ... ... ... әр ... жасалатын аудиттің басты
мақсаты мынадай: мақсаттың жалпы мағынасы, дұрыстығын тексеру, ... ... ... ... шектеу, арифметикалық дәлдік, ашу. Бұл
мақсаттар дебиторлық берешек үшін: берешекке ... ... ... ... ... дебитордың барлық есептері іске
қосылған, дебиторлардың есеп шоттарының ... бар, ... ... ... ... ... бағаланған, дебиторлық берешектің қабылдауға
болатын корреспонденциясы бар, ... ... ... ... есеп ... ... ... [13, б.152].
Қандайда болмасын кәсіпорынды аудиттеудің ... мен ... ... ... ... ... негізгізгі
міндеті өзінің тұжырымы мен пікірін ... ... ... мен қаржы есептемесінің әрбір беркітілімен растау немесе ... ... ... Ал ... процедуралар жекеленген аудиторлық
дәлелдемелер жинақтаудың әдістерінен, тәсілдерінен, жолдарынан құралады.
Аудитте тексеру ... ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән тексеру әдістері болады.
Тәжірибеде ... ... ... таза, жеке-жеке емес, бірнеше әдіс қатар
бірігіп пайдаланылады. Аудиторлық ... ... ... ... ... ... ... міндеті мен тексеру әдістері шама ... ... ... [14, б.445].
Есеп айырысу немесе дебиторлық және кредиторлық қарыздарды аудиттеудің
міндеті – қаржы ... ... және ... ... ... байланысты көрсеткіштерінің толықтығы мен шынайылығын
есепке алу операцияларын ішкі бақылау және ... ... ... ... ... ... ... жағдайын зеріттеп,
талдау. Осымен байланысты аудиттің бағыттыры мыналар болып табылады:
1. ... және ... ... ... ... ... синтетикалық есепке сәйкестігін, бухгалтерлік баланста есепте
тұрған қарыздардың көлемінің шынайылығы мен негізділігін тексеру;
2. Алашақ қарыздардың ... ... ал ... ... төленуінің
нақтылығын күмәнді қарыздар мен күмәнді міндеттемелердің ... ... және ... ... ... ... Алашақ және берешек қарыздарды кәсіпорынның ағымдағы қаржылық жағдайын
зеріттеу және ... ... ... жиі ... жарамдылығын, формальды,
арифметиаклық тексеру тәсілдері, бухгалтерлік баланста есепте ... ... ... қарыздардың заңдылығы мен негізділігіне құқықтық баға беру,
растау, ... ішкі ... және ... ... ... ... қолданылады.
Алашақ және берешек қарыздарды талдаудың ... ... ... ағымдағы қаржылық жағдайына әсерін, сондай-ақ болашақта
тоқыраусыз, крезиссіз қызмет ... ... ... айналымдылығын
анықтау болып табылады.
Есеп айырысу немесе дебиторлық және кредиторлық қарыздарды аудиттеудің
міндеті – ... ... ... және ... ... ... байланысты көрсеткіштерінің толықтығы мен шынайылығын
есепке алу операцияларын ішкі ... және ... ... ... ... кәсіпорынның ағымдағы қаржылық жағдайын зеріттеп, талдау
болып табылады [15, б.76].
Есеп айырысуды бақылаудың ... ... ... және ... кірістік құжаттарды тіркеудің дұрыстығына функционалдық
аудитті уақтылы өткізу, тіркелген ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан қарағанда, кірістік ордерлер бойынша ... ... ... ... ... ... қажет. Кассалық
ордерлерді төлегенде және төлеушінің қолына құжат беруді тіркеудің жоқтығы
немесе шоттардың төленбеуін атап өту ... ... ... ... ... ... бағдарламасы кестеде ұсынылған.
Ағымдағы активтердің функционалдық аудиті 1 – ші кестеде берілген
Кесте 1
Дебиторлық берешектің ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері мен |
| ... |
|1 |2 ... ... шарттар-ды, |
|міндеттемелерін орындау мен |жабдықтаушыларды, шот-фактура-ларды, ... ... ... ... тіркеу |
|шынайылығын тексеру ... ... ... ... жаб- ... аудит және ішкі ... және ... ... ... ... ... ... орындауды |бұйрықтар, өкімдер, бастапқы құжаттар, |
|талдау ... 1230, ... және ... |
| ... ... ... мен дебитор- |Сатып алушылармен, есеп беретін ... ... ... көлем және |адам-дармен, кәсіпорын қызметкер-лерімен |
|мерзімдер бойынша жіктеу |және басқа дебиторлармен есептесу-лерді |
| ... ... ... мен |
| ... ... ... |
| ... хаттары және т.б.) |
1 ... ... |2 ... берешектің жағдайын |Бас кітап, 10 журнал-ордер, 1200 |
|дебиторлармен есеп ... ... ... ... ... |
|түгендеу, өткізу жолымен тексеру |аналетикалық есептің 30 бөлікшесінің |
| ... ... мен ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... берешекті есептен шығаруға |
| ... ... ... ... ... | ... ... ... және | ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... негізділігі мен | ... ... ... | ... | ... берешекті уақтылы |11 журнал-ордер, ... ... ... ... мен ... ... тапсырыс берушілермен есеп |
|талдау ... ... ... ... |
| |1210 ... ... ... есеп |
| ... ... ... мен ... |Контрагенттермен шарттар, төлем |
|берушілермен, есеп айырысуды ... банк ... ... вексельмен төлегендегі |анықтамалық-нормативтік ақпарат |
|операцияларды көрсетудің | ... ... | ... ... ре- ... ... және ... |
|сімдеу мен ұсынудың уақтылығы мен ... ... ... және|
|дұрыстығын тексеру |т.б. ... |
| ... ... ... ... 1210, 1290, 1220-1230, ... ... ... шоттары бойынша |1240-1260, 2110, 2120, 2130, 2140-2180 |
|Бас кітаптың мәліметтерімен |Бас ... ... ... |
|сәйкестігін тексеру | ... ... ... ... көрсетілген шоттар жөнін-дегі |
|алық есебін жүргізудің дұрыстығын |Бас кітап, 11, 7, 8 ... ... ... ... ... есеп |
| ... ... ... ... ... және ... тәуелді |8, 11 журнал-ордерлер, бас кітаптары |
|серіктестермен есептеу жөніндегі |1210-1230 ... ... ... ... ... ... есеп ... ... ... | |
| ... ... берешекті |8 журнал-ордер, Бас кітаптың 1240-1260 |
|тексеру ... ... ... ... |
| ... ... есеп ... |
| ... кем ... ... ... |
| ... ... және т.б. |
|Есептеулерді реттеу мен ... ... және ... ... ... ... |шығатын тұжырымдар мен аудитордың |
|жөніндегі ... ... ... берешекті басқаруды |
|резервтердің, басқарудың жағдайын |жетілдіру жөніндегі ... ... | ... шаруашылық бақылаудың | ... мен ... | ... ... ... | ... - автормен құрастырылған ... ... ... ... ... ақшасыз аударым
тәртібімен банктер арқылы жасалады. Банктер арқылы ... ... ... операциялар арнайы ережелермен реттеледі. Алайда есеп айырысудың
іс ... ... ... ... ... және қатысуынсыз)
теріс пайдалануды жасау мүмкіндігін толықтай болдырмайды. Оларды негізінен
басшылар, бухгалтерия мен кәсіпорынның қаржы ... ... ... банк ... ... ... ... жазумен және бұл
операцияларды есептік ... ... ... жазу сипатында
болады.
Дебиторлық берешекте көбінесе, кәсіпорын еңбеккерінің берешегін жедел
өндіріп алу теріс ... ... ... ... шара ... Ордерлерді дұрыс тіркеу мен түбіртекті тікелей ... ... ... ... ... ... ... жазбалардың
анық сенімділігін арттырады және теріс пайдалануды болдырмайды. Ақшаны
сіңіріп кетумен ... ең ... ... мүмкін жағдайларда қолма-қол
ақшасыз есеп айырысу жүзеге асуын талап ... мен ... ... ... ... мұндай
теріс пайдалануларды тексеру оларды мынадай сызба (схема) бойынша жіктеуге
мүмкіндік береді:
1. банктен алынған ... ... ... ... ... түскен ақшаны жасыру мен иемдену үшін ... шот ... ... ... ... есеп ... ... дұрыс есептемеу;
4. анық емес міндетті шоттар негізінде жабдықтаушыларға ақша аудару;
5. жасанды заңды және жеке тұлғаларға ақша аудару және ... ... ЖШС – НЕ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ҰЙЫМДАСТЫРУЫ
2.1 «Мирас-2000» ЖШС - нің қаржы- шаруашылық қызметінің жағдайы
«Мирас - 2000» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өзінің қызметін ... ... ... кәсіпкерлік туралы» ҚРЗ негіздерінде шектелмеген
мерзімге құрылып және қызметкерлерінің орта ... саны елу ... ... әрі ... ... құны бір ... ... алғанда алпыс мың еселік
айлық есептеу көрсеткішінен аспайтын шағын кәсіпкерлік субъектісі ретінде
заңды тұлға болып ... ... ... Зұлқия Шайкеновна, жеке куәлік
№ 015283218, ҚР ІІМ 19.04.2000 жылы берілген.
Мекен – жайы: ҚР, ... ... ... ... Аль ... ... 69 үй (сол жақ).
Қоғамды тіркеу туралы деректер: 2009 жылғы 29 мамыр мемлекеттік ... ... ... БСН ... ... тіліндегі атауы: «Мирас - 2000» жауапкершілігі
шектеулі серіктестігі.
Серіктестіктің орыс ... ... с ... ... ... атауы: қазақ тілінде - «Мирас -2000» ЖШС, орыс тілінде – ТОО
«Мирас -2000».
Серіктестік құру және оның қызметінің мақсаты ... ... ... ... қызметтерге ) қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру
және өатымушы мен кәсіпорын қызметкерлерінің әлеуметтік және экономикалық
мүдделерін жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... және ... құрылыс жұмыстары;
-Өндіріс және азаматтық құрылыс жұмыстары;
-Коммерциялық қызмет;
-Сауда- саттық делдалдық қызметі;
-ҚР заңдары ... ... ... ... да ... ... ... үшін қатысушысы 127 300 ... ... ... ... ... ... құрайтыны
қатысушысы: Сулейменова Зұлқия Шайкеновна, 103000 ... ... ... ... 100 % ... өту ... ... капитал толығымен
енгізген.
Қаржылық және өндірістік есептеу, салықты есептеуді және ішкі ... ... ... ... ЖШС ҚР ... есеп ... ... ҚР
«Салық Кодексін», ҚР «Аудиторлық қызмет туралы» Заңын басшылыққа ... құны ... ... ... есептен шығару әдісі арқылы
есептеледі.
Жұмыс істейтін барлық адамдар саны -22 Негізгі ... саны - ... ... ақы - 47510 ... ... ... ... жүйесін уақытында бюджетке төлемдерді
төлеу, сатып алушылар мен тапсырушылар, есеп ... ... ... және тағы ... ... міндеттері бас бухгалтерге
бекітілген. Ай ... бас ... ... ... ... және ... ... туралы есеп береді.
Қаржылық есептің маңызды элементі болып ... ... ... осы ... нақты қолда бары, құрамы, құрылымы және оларда
болған өзгерістер зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және оның ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Активтердің өсуі (артуы) кәсіпорынның болашақтағы дамуын ... ол осы ... ... оң нәтижесін сипаттайды. Алайда,
кәсіпорын мүлік құнының өсу себептерін талдағанда, жоғары деңгейі баланстық
есептің номиналды ... ... ... ... ... ... инфляция әсерін ескеру қажет. ... ... ... алу тек ... ... ... ... барысында жүргізіледі.
Отандық есептік-аналитикалық тәжірибеде өндірістік қорлар, дайын өнім
және тауарларды ... ... ... Сондықтан да олардың құнының
өсуі, инфляциялық ... ... ... ... - 2000» ... ... ... көрсеткіштері 2- ші кестеде
берілген.
2-ші кесте «Мирас - 2000» ЖШС-нің негізгі экономикалық көрсеткіштеріне
талдау жасасақ біз 2010 жыл мен 2011 ... ... көре ... ... ... не шығыс болып табылады. 2011 жылы ... ... ... 2010 жылға қарағанда 26,7 % немесе 8067517
теңгеге жоғарлаған. Негізгі құралдар бойынша есеп ... олар 8,5 ... ... ... Қор ... 2010 жылы 1289, 2011 жылы 185,2,
оған қарап -1103,8 ... -5,9 есе ге ... ... ... 0,0043 ... 2010 жылы 0,0008 %, 2011 жылы 0,005 ... Кәсіпорынның жалпы табысы 2011 жылы 7814614 тенгені құрады, оның
нәтижесінде 2010 жылға (2994368 ... ... 61,7 % (4820246 ... Таза табыс 2011 жылы 773863 теңге болды, ол ... 2010 ... ... 773288 ... ... 1344,8 ... дейін өскен. Сату
рентабельділігі 2010 жылы 0,003 % тең болса 2011 жылы 2,5 % тең, яғни ... ... ... 2,497 % ... Сәйкесінше активтер
рентабельділігіде 2011 жылыды 2010 ... ... 21,694 % ... 2
«Мирас - 2000» ЖШС -нің негізгі экономикалық көрсеткіштері, теңге
|Көрсеткіштер |2010 жыл |2011 жыл ... |
| | | |+;- |% ... ... көрсетуден табыс, теңге |22093667 |30161185 |8067517 |26,7 |
|2. ... ... ... орта |11 |7 |-4 |-36 ... саны | | | | ... ... құралдардың жылдық орташа|17138 |162883 |145745 |8,5 есе |
|құны, теңге | | | | ... ... ... ... |3557691 |-5903966 |-1,6 есе|
|құны, теңге | | | | ... ... ... ... |2008515 |4308740 |2300225 |53,3 ... | | | | ... Қор қайтарымы (1жол / 3жол), |1289 |185,2 |-1103,8 |-5,9 ... | | | | ... Қор ... ... теңге|0,0008 |0,005 |0,0043 |0,84 ... ... ... құны, теңге |19099299 ... |3247272 |14,5 ... ... ... |2994368 |7814614 |4820246 |61,7 ... ... ... Мың теңге |2368817 |6385144 |4016327 |62,9 ... ... ... ... табыс |6082 |967328 |961246 |158 есе ... ... ... ... |5507 |193466 |187959 |34,1 ... шығындар, мың теңге | | | | ... Таза ... |575 |773863 |773288 |1344,8 |
| | | | |есе ... ... ... (бір) |111 610 |41 479 |-70 131 |-62,8% ... ... ... айналымы (бір)|333 421 |122 848 |-210 573 |-63,2% ... ... бір рет |3 093 |6 906 |+3 813 |+23,2% ... ... (күн) | | | | ... Сату ... |0,003 |2,5 |2,497 |0,99 ... Активтер рентабельділігі; |0,006 | 21,7 |21,694 |0,99 ... ... ... ... |96,8 |94,6 |43 ... - ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша сипаттайтын
көрсеткіштер есептеу мен олардың өзгерістерін талдау негізінде активтер ... ... ... ... пен төлем қабілеттілігі, өтімділік
пен несие қабілеттілігі, кәсіпорын іскерлік белсенділігі оқылынады ... ... ... ... баға берілінеді [16, б.201]
Өндірістік потенциал (немесе өндіріске арналған мүлік) ол кәсіпорынның
материалдық – ... ... ... сипаттайды және негізгі
құралдар, өндірістік запастар мен басқа да ұзақ ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Өндірістік потенциалды бағалау үшін өндірістікке анралған мүлік коэфиценті
падалынады. Бұл коэфицент мөлшері 0,5 төмен болмауы ... ... ... ... ... ... ... активтер бөлімі бойынша балансты қанағатанарлық бағалауға болмайды,
өйткені баланс валютасының кемуі байқалады және ұзақ мерзімді активтердің
өсуі ... ... ... ... елеулі түрде жоғарлағанын
айқын көрініп отыр.
Баланс пассивтерін оқып білу ... ... өз ... ... ... ... көздері жөнінде жіне өз капиталын қандай
әрекеттік салаға салу жөнінде айқын ... ... ... ... ... ... қалыптастыру көздерімен жайғастыруын оқып білу, сондай-
ақ өз іс-әрекеттерін жеткілікті қаржылық ресурстармен қамтамасыз ... ... өте бір ... ... боып ... ... «Мирас - 2000» ЖШС – нің активтер құрамы мен құрылымы 3 –
ші кестеде берілген
Кесте 3
«Мирас - 2000» ЖШС – нің ... ... мен ... (2011 ж), ... ... жылдың |Есепті жылдың |Ауытқулары | |
| ... ... |+,- |%-қ |
| | | | ... ... | | | | |
| |∑, ... |∑, |Үлес |мың тг |% | |
| |мың тг ... тг ... | | |
| | |ы, | |ы,% | | | |
| | |% | | | | | ... ... ... |9461,6 |99,8 |3557,6 |95,6 |-5904 |-1,6 ... |
|актив | | | | | | | ... ... |2561,0 |27,0 |1453,4 |39,0 |-1107,6 |-43,2 |12,0 ... мерзімді |6369,3 |67,1 |1969,7 |52,9 |-4399,6 |2,2 есе |-14,2 ... ... | | | | | | ... |530,9 |5,6 |133,9 |3,6 |-397 |-2,9 ... ... Ұзақ ... |17,1 |0,2 |162,8 |4,3 |145,7 |8,5 есе |4,1 ... | | | | | | | ... ... |17,1 |0,2 |162,8 |4,3 |145,7 |8,5 есе |4,1 ... ... |9478,7 |100 |3720,5 |100 |-5758,2 |-1,5 ... ... ... | | | | | | | ... - ... ... ... ... ... қысқа мерзімді активтері жыл басында
9461,6 мың тг ... ал жыл ... ол 3557,6 мың тг ... ... мың ... ... -1,6 есе азайған. Жоғарыда келтірілген кесте бойынша
кәсіпорынның активтерінің нақты құнын көрсететін баланс валютасының ... ... -5758,2 мың тг ... ... отырмыз. Бұл кәсіпорынның
теріс нәтижесін сипаттайды.
Кәсіпорын қысқа ... ... үлес ... жыл ... ... /9478,7) жыл ... 95,6 -ге ... төмендеді. Мұндай
жағдайды оңынан бағалай алмаймыз, ... бұл ... ... ... берешектерін өтеу үшін, өндістің тоқтаусыздығын
қамтамасыз ету үшін және ... ... ... ... айналымдылығын
жылдамдату үшін көп мүмкіншілік береді, ал ... ... ол ... ұзақ ... ... жыл ... 17,1 мың теңгені ал жыл ... ... ... 145,7 мың ... ... 8,5 ... өскен. Бұдан
ұзақ мерзімді активтердің негізі болып саналатын негізгі құралдардың өсуі
нен ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді
дебиторлық берешектер сомасының есепті мерзім аяғында 2,2 есеге азайып
отыр. Мұндай өзгерістің ... ... ... ... ... мерзімді
активтердің барлық құнының ішіндегі ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылығын сипаттайды. Ал
мәліметтер бойынша, дебиторлық берешектер коэффициенті ... ... ... ... ... ... ішіндегі үлесі жыл басында 67,1
(6369,3/2561,0), жыл ... 52,9 ... тең, яғни 2,2 ... ... берешектер сомасының кемуіне сату көлемінің азаюы,
кейбір сатып ... ... ... мен банкроттылығы, сондай-ақ
сатып алушыларға қатынасты жасайтын несиелік ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Мәліметтер бойынша
дебиторлық берешектердердің ... ... ... ... ... есепті
жылы сату көлемінің едәуір өскені орын алып отыр.
Келтірілген кесте бойынша ұзақ мерзімді активтердің өсуі ... Егер жыл ... ұзақ ... ... 17,1 мың тг ... 0,2 %
болса, ал жыл соңында 162,8 мың тг немесе 4,3 % құрады, яғни 145,7 мың ... 8,5 есе ... ... ... Оған ... болған негізгі құралдарды
сатып алудан болып отыр.
Активтерінің құрамы мен құрылымын 1 ші суретте ... 1. ... ... мен ... 2011 ... ... меншікті капиталдың өсу қарқынына факторлардың әсерін
анықтау қажет. Мұнда меншікті ... өсу ... ... айналған пайда сомасын меншікті ... ... бөлу ... Ал ... ... өсу ... әсер ететін факторлар
ретінде пайдадан салықтық және пайыздық алу ... ... және ... ... ... саналады.
Сонымен бірге, кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... мен ... арқылы да сипатталады. Жоғарыда
келтірілген мәліметтер бойынша есепті жылы қысқа мерзімді ... ... ... -1,1 есеге. Ал, ұзақ мерзімді міндеттемелер 3200 мың
теңгеге кеміген.
Пассивтердің құрамы мен құрылымын олардың ... оқып білу ... ... ... мен ... қалыптастыру көздерінің
мәліметтері негізінде іріленген баптар жасау арқылы арнайы кесте құруға
болады «Мирас - 2000» ЖШС -нің ... ... мен ... 4-ші ... ... - 2000» ЖШС -нің ... құрамы мен құрылымы (2011ж)
| ... ... ... ... ... | ... ... |соңына |+,- |%-қ |
| | | | ... |
| |∑, ... |∑, ... |мың тг |% | |
| |мың тг ... тг ... | | |
| | |,% | |, % | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... ... мерзімді |6252,9 |65,8 |2920,8 |78,5 |-3332,1 |-1,1 |12,7 ... | | | | | |есе | ... ... |62,3 |0,6 |495,0 |13,4 |432,7 |6,9 |12,8 ... | | | | | |есе | |
|4 ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... міндетті және|12,7 |0,1 |106,0 |2,8 |93,3 |7,3 |2,7 ... ... | | | | | |есе | ... ... | | | | | | | ... ... |6177,9 |65,1 |1857,5 |49,9 |4320,4 |2,3 |-15,2 ... берешек| | | | | |есе | ... ... | | |462,1 |12,4 |462,1 |100 |12,4 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... Ұзақ ... |3200 |33,7 | | |3200 | |-33,7 ... | | | | | | | ... ... |3200 |33,7 | | |3200 | |-33,7 ... ... | | | | | | ... ... |25,8 |0,3 |799,6 |21,5 |773,8 |29,9 |21,2 |
| | | | | | |есе | ... капитал |110,0 |1,1 |110,0 |2,9 |- |- |1,8 ... ... |-84,1 |-0,9 |689,6 |18,6 |773,7 |9,1 |17,7 |
| | | | | | |есе | ... ... |9478,7 |100 |3720,5 |100 |-5758,2 |-1,5 |х |
| | | | | | |есе | ... - автормен құрастырылған ... ... ... ... ... активтерді
қалыптастырудың негізгі көзі ретінде меншікті капиталды айтуға болады,
өйткені оның жыл бойы ... және ... ... байқалады. Ол 29,9
есеге немесе 773,8 мың теңгеге артып ... ... ... ... ... төленген капитал мен өзге капитал артуы, екіншіден
пайданың капиталға айналуы атты ... ... ... мен ... ... мен құрылымы 2-ші суретте
қарастырамыз.
Сурет 2. Міндеттемелер мен капиталдың құрамы мен ... 2011 ... ... ... ... ... ... капитал
мен міндеттемелердің ахуалын, оның іс-әрекетін қаржыландыру көздерінің
қалыптасуы мен жайғастыруы ұтымдылығын ... және ... ... мүмкіндік береді.
2.2 Кәсіпорынның сатып алушылар және тапсырыс берушiлерінің ... ... және ... - 2000» ЖШС есеп ... ... ... 2007 жылы ... қабылданған № 343 «Бухгалтерлiк есеп және ... есеп ... ... ... ... ... ... басқа да нормативтiк құжаттарға сәйкес ... ... ... және ... есеп беру ... ... негiзiнде
жүргiзiледi.
Заң немесе жұмыс шарты өзгерген жағдайда Есеп саясатының ... ... ... ... және осы ... ... тиiс. Есеп саясатына қосымшалар ... ... ... ... ... ... [17, ... - 2000» ЖШС есеп саясаты акционерлердiң ... ... және ... ... және ... ... дайындау
және беру үрдiсiнде жасалған, ҚР заң және ... ... ... ... қағидалар, ережелер мен тәжiрибелiк нұсқаулардан тұрады.
Есеп саясатын құрастыру және жасау ... 1 ... ... және ... атты ... ... есеп ... реттелген
қағидалар есепке алынған.
Корпорацияның бухгалтериясының құрылымдық бөлiмшелерi өз қызметтерiнде
бас бухгалтерге бағынады. Қабылданған есеп формасы ... есеп ... ... ... ... және қаржылық жағдай
туралы қызметiнiң нәтижесi туралы сенiмдi ақпаратпен қамтамасыз ... ... ... ... ... автоматтандырылған түрде
жүргiзiледi. Ай сайын бухгалтерлiк есеп ... ... ... ... қолы қойылып, тiгiледi. Есеп деректерiн қорғау
мақсатында магниттiк ақпараттарға пароль ... есеп ... ... ... ... ... - ... операцияларының фактiлерiн тiркеу және топтастыру
үшiн «Мирас - 2000» ЖШС –де ... ... ... ... жасалған және
кейiннен халықаралық стандарттарға қөшуге байланысты жұмыс жоспарына сәйкес
жасалған шоттар жоспарын қолданады.
Ұйымдастыру - өкiмдiк, қаржылық және есеп айырысу ... қол ... ... ... және оның екі орынбасары ие.
Бухгалтерлiк есептi жүргiзуге өкiлеттi тұлға бас бухгалтер, ... ... ... есеп ... мен кассалық
тәртiптiң сақталуына жауапты.
Есептiк-бухгалтерлiк ақпараттарды сақтау және жою iс қағаздарын жүргiзу
туралы ... ... ... ... ... ... ... негiзгi қағидалары мен
әдiстерi келтiрiлген. Серіктестік жинақтама қаржылық есеп жасайды. Қаржылық
есеп Қазақстан ... ... ... ... ... Ақша
қозғалысының есебi тiкелей әдiспен жасалады.
Өткен кезеңдердiң қаржылық есебiн жасау кезiнде жiберiлген қателердi
түзету ... ... ... ... немесе зиянына апарылады.
Қоғамда дебиторлық берешек негiзгi қызмет пен Жарғымен қарастырылған
басқа да қызметтер ... ... ... ... Сонымен қатар
дебиторлық берешек қатарына есептi кезеңде ... ... үй ... ... ... ... ... берешек, пайыздар мен тағы
басқа алынуы тиiс сомалар жатады [18, ... ... ... ... ... яғни оған ... ... кезде ғана танылады. Ол бастапқы құнмен, одан күмәндi
қарызға түзетулер мен ... ... ... алып ... бағамен
бағаланады.
Дебиторлық борыштар субъектiлердiң қаржы шаруашылық ... ... бас ... ... 1200 ... ... ... келесiдей бас шоттарында есептелiнедi:
1210 - «Сатып алушылар мен тапсырыс берушiлердiң борышы»;
1220 - ... ... ... ... ... - ... ... бойынша резервтер»;
1280 - «Басқадай дебиторлық борыш»;
1610 - ... ... - ... ... ... ... есепте өзара қойылатын талапты есепке алу тек бiр жеке
немесе заңды тұлғаның дебиторлық және кредиторлық берешектерi ... ... ... және қредиторлық берешеқтер арасында өзара есептесу
жүргiзуге ... ... ... ... ... ғана ... ... бухгалтерлiк баланста «Ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... қарай
ағымдағы немесе ұзақ мерзiмдi берешектер ретiнде көрсетiледi.
Дебиторлық берешек бойынша резерв құру ... ... ... ... негiзделуi керек. «Мирас - 2000» ЖШС қызмет көрсету
деректерiнiң кейiнгi үш жылдағы ақпаратына талдау ... ... ... ... ... қалуы мүмкiн берешектердi
анықтау мақсатында ... ... ... отыруы қажет.
Серіктестікте ... ... ... ... ... ... ... бағалау бұрын құрылған резерв сомасына өзгерту
енгiзу жолымен жүргiзiледi. Осындай жолмен өткен ... ... ... ... бойынша құрылған резерв сомасы ай сайын түзетiлiп
отырады. Ағымдағы жылдың ... осы ... ... ... бойынша
жиынтық резерв сомасы шығады. Келесi жылы күмәндi берешектер ... ... осы ... ... алушылар мен тапсырыс берушiлермен жасалған келiсiм шартқа сәйкес
бiр жылдан астам уақытта қайтарылатын дебиторлық ... ... ... ... ... бөлiмiнiң «Дебиторлық берешектер»
бабаында көрсетiледi.
Қарастырылып отырған кәсiпорын ... ... ... ... ... ... ... кестеде көрсетiлген.
Серіктестіктің есептi кезеңдегi шаруашылық қызметiн ашатын есеп
деректерi ... ... ... ... ... алынады. Есеп беру
кезеңдерiн бiрнеше саты ретiнде көрсетуге болады.
Дебиторлық берешектiң кез келген ... ... ... ... мен ... кейiн жүргiзiледi. Мүлде қайтарылмайды деп
танылған берешектер құрылған резерв ... ... ... ... берешектерiн есептен шығаруға құқықты, егер төмендегi
жағдайлардың бiреуi орындалса:
дебитор кәсiпорын жойылған және дебиторлық берешектер мерзiмiнiң ... ... ... ... тұлғаларды тiркеуден алынып тасталған;
дебиторлық берешектер мерзiмi заңмен ... ... ету ... ... ... төленуi күдер үздiрген дебитор берешектiң есептен
шығарылған кезеңiнен кейiнгi кезең ... ... ... ... кейiн,
толығымен немесе жартылай өз берешегiн өтесе, бұл жағдай ағымдағы кезеңнiң
негiзгi емес қызметтен алынған табысы ретiнде танылып, ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Кесте 5
Дебиторлық берешектердi есептеу бойынша шоттар корреспонденциясы
|Мазмұны ... ... ... ... ... ... (Дайын |Қызмет көрсетуден |1210 |6010 |36 898 ... ... ... ... табыс | | | |
| |ҚҚС ... |1210 |3130 |5535 ... да ... |Жұмыскерлерге берiлген |1250 |1010 |21332 |
| ... | | | |
| ... ... ... |1620 |1030 |202361 ... - автормен құрастырылған ... ... ... ... ... есеп ... ... бухгалтерлiк баланста көрсетiлмейтiн шоттарды жабуды
жүргiзу керек.
Дебиторлық берешектер туралы ақпараттар қаржылық есепте ашып көрсету
керек.
Құжаттар қозғалысын 3-ші ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... қоса ведомостер ... ... ... ... ... ... жабу үшін бухгалтерлік анықтамалар |
|↓ ... есеп ... 3. ... ... мен ... ... ... мен тапсырыс берушілердің
борышы» деп аталатын бөлім шоттары ... ... мен ... берушілердің
осы кәсіпорынға деген әр түрлі қарыздары жайлвы ақпараттарды қорытындылау
үшін арналған.
Бұл активті шот ... ... ... да бұл шоттардың дебитінде
борыштың ... ... ал ... ... азаюы көрсетіледі. Алынуға
тиісті шоттар «дебиторлық борыштар шоты) сатып алушы заңды енемесе ... ... ... ... ... ... оларға көрсеткен
қызметі үшін қарыз сомаларын ... ... ... деп ... ... ... жебірілген өнімдер
(тауарлар), атқарылған жұмыстары мен ... ... үшін ... мен ... ... банк ... қабылдаған есеп айырысу
құжаттары борышына төлеуге тиісті соамсы есептелінеді. Жалпы ... ... ... ... ... ... мерзімді активтер екендігін
және олардың сату нәтижесінде пайда болатындығын аңғаруға боады. Сондықтан
оларды кейбір уақыттарда «саудалық ... деп те ... ... ... стау ... де ... болады. Міндеттемелердеің өтелу
(орындалу) көздеріне басқадай нұсқаулар болмаған жағдайда, ... ... деп ... ... ... кез келген адамға тауарларды
несиеге сату кең ... етек ... ... ... ... ... үшін
сатып алған тауарлардың төлемін бір немесе бірнеше айдан кейін төлеу (өтеу)
құқығы да ... ... ... ... ... деп те ... ... сататын фирмалар, сатып алушының шотты тиістіуақытында
төлеу қабілеттілігі бар бболатындығына бақылау шараларын жүргізу ... ... ... жеке және ... ... немесе компаниялардың қаржылық
жағдайларын білуге, сатып алушыларға тауарда несиеге стауға ... ... ... ... керекті ақпараттарды білуге болады, сонымен қатар
тауарлар сатушының арнаулы ақпараттың, несиелік бюролар ... да ... ... ... ... ... шешімдер қабылданады. Несиелік бөлім
төлем сомасын ұсынуды, несие көлемін ... жйне ... ... ... ... ... ... өтеуді қамтамасыз ететін белгілі бір
қаражаттарды талап етуі ... ... орай ... мен
ұйымдардыңтаңдап алған ережелері мен негізгі қағидалары есеп ... ... ... Бұл ... ... материалдық емес активтер, негізгі
құралдар, бағалы қағаздар және тағыда басқа ... ... ... емес ... ... құралдар, бағалы қағаздар
бойынша дебиторлық борыштардың пайда ... ... ... ... ... ... алушылар мен тапсырыс берушілердің өзге де
борыштары» деп аталатын шоттардың ... ... оған ... емес ... ... ... алынатын кіріс», «Негізгі
құралдырдың есептен шығарылуынан алынатын кіріс» деп аталатын шоттардың
тиістілері кредиттелінеді.
Сатылған материалдық емес ... ... ... ... ... құн ... есептелінгенде «Алынуға тиісті борыштар»,
«Алынған вексельдер», «Сатып алушалр мен ... ... өзге ... деп ... шоттардың тиістілер дебиттелініп, «Қосылған құн
салығы» шоты кредиттелінеді.
Алынуға ... ... ... ... «Алынуға тиісті
борыштар», «Алынған вексельдер», «Сатып алушалр мен тапсырыс берушілердің
өзге де борыштары» деп аталатын шоттардың ... ... ... ... ... басқадай кірістер» кредиттелінеді [19, б.30].
Сатып алушылар және тапсырыс берушiлермен есеп айырысу операциялары
арнаулы ведомостарда ... онда ... ... тыс ... инвестициялар, тауарлы материалды қорлар бойынша фактура - шоттары
немесе басқадай есеп ... ... ... ... Ведомостардағы жазулар, шоттар, фактуралар немесе олардың
орнына қолданатын басқадай құжаттар негiзiнде ақтивтердiң ... ... ... бiрiншi бағанында сатып алушылар бойынша ай басындағы
қалдықтар көшiрiледi. Екiншi мен оныншы аралығындағы ... ... ... ... ... ... активтердiң сандық мәлiметтерi
көрсетiледi. Он бiрiншi «Көрсетiлген шоттар бойынша ... ... ... ... активтер шоттары бойынша мәлiметтер енгiзiледi. Ұсынылған
фактура шоттарды төлеуге байланысты операциялар 113 және 114 - ... ... ... ... ... ... үзiндi көшiрмесi,
кассалық ордерлер мен басқадай ақша құжаттары негiзiнде көрсетiледi. 1210 -
«Сатып алушылар мен ... ... бас ... бөлiмше кредитi бойынша
операциялардың есебi үшiн №11 ведомості ... ... ... ... қатысты келесiдей ақпараттар
көрiнiс табады:
1. бухгалтерлiк баланста:
а) Ұзақ ... ... ... ... шоттар;
2. байланысты тараптардың берешегi;
3. басқа да дебиторлық берешектер
б) Ағымдағы дебиторлық берешектер және алынатын шоттар:
1 аванстық ... ... ... ... ... да ... ... күдер үзген берешектер.
2.Түсiнiктеме жазбада:
1. алынуы тиiс дебиторлық ... ... ... ... ... ... берешектер бойынша қүрылған резерв сомасы;
4. күмәндi берешектер ... ... қүру ... ... тараптар арасындағы қарым-қатынастың сипаты мен ауқымы туралы
ақпарат (ақпараттардың қүндық немесе пайыздық бiрлiкте; төленбеген
шоттар ... ... ... бiрлiкте; бағаны тағайындау саясаты).
Сатып алушылар мен ... ... ... шот ... ... 6-шы кестеде берілген.
Кесте 6
Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің берешектері шот бойынша
жүргізілетін ... ... ... ... ... ... мың |
| | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... ... өнімге, | | | |
| ... ... ... ... |6010 |5505 |
| ... ... берушілердің борыштары | | | |
|2 ... ... ... ... | | | |
| ... ... ... |1210 |3130 |660.6 |
| ... құн ... ... | | | |
|6 ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|3 ... ... ... ... аванс |3510 |1210 |350 |
| ... ... | | | |
|4 ... ... және ... берушілерден |1030 |1210 |500 |
| ... ... ... келіп түскен сома | | | |
|5 | ... ... және ... ... | | |5005 |
| ... ... кредиторлық карызы |3370 |1210 | |
| ... ... | | | |
|6 ... ... ... өнімге, |1280 |1210, |68 |
| ... ... үшін ... вексель | |1220,123| |
| | | |0 | |
|7 ... ... және ... берушілер |1030 |1210 |68 |
| ... ... үшін ... | | | |
| ... | | | ... - ... ... ... ... ... ... ... ... мен
тапсырыс берушілер мен тауарлар, жұмыстар және қызметтер үшін ... ... ... ... ... ... ... елеулі салмағы бар ма және оны тексеру ... ... ... ... ... ... ... және ол дұрыс
дайындалғаны;
жіберілген тауарлар мен ... ... ... дұрыс
алынғанын;
өнімнің өзіндік құнына дебиторлық берешек пен қуыным мерзімі ... ... ... ... ... ... - 2000» ЖШС –де ... алушылар мен тапсырыс берушілердің
дебиторлық берешегінде аудиторлық тексеріс жүргізілменедіктен ... бере ... ... ... есебi, резервтер кұру тәсiлi
Сатып алушалыр мен тапсырыс ... ... және жеке ... ... ... ... ... арттырғанымен, оларға несиеген
сатыа алынған тауарлар немесе көрсетілген қыөмет үшін ... ... ... алынуға тиісті сомаларының бір бөлігі ғана өтеліп, қалған
бөлігінің алынбай қалуы іс-тәжірибеде әрдайым кездесіп ... ... ... ... болып борышкер кәсіпорындар мен ұйымдардың
банкрот болып қалуы немесе ол кәсіпорындар мен ұйымдардың таратылуы, сондай-
ақ ... ... ету ... өтіп ... табылады. Стаып алушылардың
келісім – шартқа сәйкес белгіленген ... ... ... «күмәндә
қарыздар» деп аталады. Күмәнді қарыздарға – уақытында төленбеген,
жабылмаған және де ... ... ... етілмеген дебиторлық
борыштар жатады.
Күдiктi талаптар бойынша резерв есептi ... ... ... ... ... құрылады.
Күмәндi қарыздар - сатып алушылардың келiсiм шартта тағайындалған
мерзiмде төлебеген шоттары бойынша ... ... ... - ... ... ... өтiп ... дебиторлық
берешектер. Берешектiң үмiтсiз деп тануға нақты бiр ереже жоқ. ... ... ... ... ... ... ... үмiтсiз
берешектер қатарына өтуiн бiлдiрмейдi.
Дебиторлық берешектiң толық немесе бiр бөлiгiнiң ... ... ... борышкердiң банқроттығы;
- борышкер – кәсiпорынның жойылуы;
- берешектердi ... ... ... бiр немесе бiрнеше сәтсiз
талпыныстардың болуы;
- талап қою ... өтiп ... ... ... заң жағдайына
байланысты берешектi қайтарып ала алмау мүмкiндiгi;
- ақшаның ... ... ... 18 ... стандартының әдiстемелiк нұсқауларына сәйкес
дебиторлық берешектер бухгалтерлiк ... ... ... ... ... көрсетiлуi керек.
Халықаралық қаржылық есеп стандарты дебиторлық берешектердi
бухгалтерлiк ... ... ... ... ... ... көрсетiлуiн
тiкелей талап етпейдi. Бiрақ № 36 «Активтердiң құнсыздануы» ХҚЕС - ... ... мен ... ... баланста көрсетiлетiн
дебиторлық берешектiң көлемiн анықтау үшiн мына ... iске ... ... ... құнсыздануын айқындау, яғни үмiтсiз
берешектердi есептен шығару;
- ... ... ... ... ... ... бойынша
резревтi есептеу және осы ... ... ... ... ... 36 «Активтердiң ... ХҚЕС ... ... ... деген термин енгiзген. Үмiтсiз берешектер есепте
көрсетiлуi тиiс емес, олар есептен шығарылуы керек.
Қазақстандық № 18 ... есеп ... ... ... ... бойынша резерв құру кәсiпорынның құқығы болса, Халықаралық
қаржылық есеп стандарты бойынша бұл мiндеттi болып саналады.
Қазақстан ... ... ... ... ету ... өтіп кеткен
дебиторлық берешек күмәнді қарыз болып саналады. өтелу-өтелмеуі белгісіз,
күмән тудыратын борыштарды есептен шығарудың екі ... ... ... ... ... ... резерв есептеу әдiсi.
Тiкелей есептен шығару әдiсi бойынша күдiктi берешектердi алдын-ала
бағалау жүргiзiлмейдi. Қайтарылуы мүмкiн емес берешектер 7440 ... ... ... ... ... ... ... шығындар» шотына
берешектердiң қайтарылмайтыны анық болған есептi кезеңде тiкелей апарылады.
Бұл әдiстiң кемшiлiгi: бiр ... ... ... ... ... мен ... шығындардың дұрыс ара қатынасы қағидасының
бұзылуы.
Резерв құру әдiсi екi тәсiлдi қарастырады:
1. таза ... ... ... ... ... берешектердi төлеу мерзiмi бойынша бөлу.
Бiрiншi тәсiлде кәсiпорын бойынша өткен ... ... үш ... сомасы, дебиторлық берешектер сомасы, соның iшiнде қайтарылмай
қалған сома көлемi анықталады. Оның сомасын дебиторлық ... ... ... бөлу ... ... есептеледi. Келер кезеңге болжамды түрде
анықталған ... ... осы ... ... берешектердiң орташа
пайызын тауып, күдiктi берешектер бойынша кәсiпорында құрылатын ... ... [20, ... ... ... қағидасына негiзделген, оған сәйкес активтер
сақтықтың ең ... ... ... ... Бұл ... резерв көлемi
дебиторлық берешектi бұл берешектiң төленбеуi мүмкiн пайызына көбейту
арқылы ... ... ... ... мына ... ... жүргiзiледi:
1. Күдiктi берешектер бойынша резерв құрылған:
Дебет: 7440 ... құру ... : 1290 ... ... ... ... ... резерв есебiнен дебиторлық берешектi есептен шығару
Дебет: 1290 "Күдiктi ... ... ... : 2110 ... ... мен тапсырыс берушiлердiң ұзақ
мерзiмдi берешегi"
Тікелей есептен ... ... ... есеп тұрғысынан қолайлы болып
саналмайды. өйткені ол кірістер мен шығындарды сәкестілікке ... яғни ... ... ... жеткізіліп түсірілген немесе
қызметтер көрсетілген сәтінде емес, оның ... деп ... ... ғана ... ... Кәсіпорындар мен ұйымдар күмәнді
қарыздарға ... ... ... ... ... Күмәнді қарыздар
бойынша резервтердің ... 1290 ... ... бойынша резервтер»
шотында жүргізіледі. Күмәнді қарыздар бойынша резервтер есеп беретін жылдың
соңында жабдықтаушылар мен сатып ... ... ... ... ... нәтижесіне сүйене отырып жасалынады. Азаматтық кодексінің
1-бөліміндегі 178-бабына ... ... ... ... ... ... 3
(үш) жыл болып белгіленеді. Үш жыл уақыт аралығында өтелмеген борыш күмәнді
қарыздарға жасалған резерв сомасының есебінен есептен шығарылады.
Қазақстан ... ... ... ... ету ... өтіп кеткен
дебиторлық борыштар «Үмітсіз қарыз» деп танылады. Ал үмітсіз қарыздар
сомалары ... ... ... ... ... ... ... шығарылады.
Егер кәсіпорындар мен ұйымдар күдікті қарыз бойынша резерв құрмаса ... ... ... ... пайда болса,онда бұлсома кезең
шығындарына ... ... ... Сондай-ақ бұл сома қаржы-
шаруашылық қызметнің нәтижесі туралы есеп беруде көрсетілуі ... ... ... ... қарызы үмітсіз қарыз ретінде есептен
шығарылып және ол осы есеп беретін кезеңде ... ... ... жазу ... ... ... осы есеп беру ... 1290 «Күмәнді қарыздар бойынша резервтер шоты»
Кредит: 1210 «алынуға тиісті борыштар шоты»
Бұрын есептен шығарылған дебиторлық қарыз сомасы есеп ... ... ... онда ол сома ... емес ... ... табыс ретінде
танылады. Бұл жағдайда бухгалтерлік есепте:
Дебет: 1010,1030 Ақшалы ... 6280 ... емес ... түскен кірістер»
«Күмәнді қарыздар бойынша резервтер» есебі № 10 ... ... мен ... ... ... деп есептеген борыштары үшін
100000 (жүз мың) теңге көлемінде резерв құрғанда ... ... ... ... ... ... 1290 ... қарыздар бойынша резерв шоты» ... ... ... ... ... ... 80000 (сексен мың)
теңге дебиторлық борыш есептен шығарылғанда:
Дебет: 1290 ... ... ... резерв»
80000
Кредит: 1210 ... ... ... ... ... ... ... сомалары сторно етіледі.
Кәсіпорындар мен ұйымдар бұл жағдайда ... ... жазк ... ... 7210 ... ... ... 1290 «Күмәнді қарыздар бойынша резервтер» ... мен ... ... ... ... бабында, кәсіпорынның дебиторлық борыштары сомасынан күдікті қарыз
бойынша құрылған резерв сомасы алынып тасталып, қалған айырма ... ғана ... ... кәсіпорындар мен ұйымдарды алып қарасақ та ... ... қай ... ... ... ала ... білуі мүмкін емес.
Дегенмен, қаржылық есеп беру ... жыл бойы ... ... ... ... ... Бұл ... бағалаудың салдарынан елеулі
айырмашылықтардың да пайда болуы ықтимал. Жалпы халықаралық тәжірибеде
күмәнді ... ... ... екі ... ... несиеге сатудан алынатын таза табыстан есептелінген пайыз ... ... ... ... есеп беруде);
- дебиторлық қарызды өтелу мерзімі бойынша есептеу әдісі (бухгалтерлік
баланста(.
Күмәнді қарыздар бойынша резервтер шоты арқылы жүргізілетін операциялар
7-ші кестеде ... ... ... ... ... шоты ... жүргізілетін операциялар
|№ |Оперциялар мазмұны ... ... ... ... | | | ... |
|1 ... қарыздарға резерв жасады |7210 |1290 |890 |
|2 ... ... ... ... ... |1290 |1210, |765 |
| ... ... дебитоолық борыш | |1250, | |
| ... | |1260 | |
|3 |Жыл ... ... ... ... ... |1290 |125 |
| ... ... ... ... ... | | | |
|4 ... ... дебиторлық қарызы үмітсіз |1290 |1210, |765 |
| ... ... ... ... ... | |1250, | |
| |бір ... ... кейін бұл қарыз сомасы | |1260 | |
| ... ... ... осы есеп беру | | | |
| ... ... | | | |
|5 ... ... дебиторлық қарызы үмітсіз |1010, |6280 |765 |
| ... ... ... ... белгілі |1030, | | |
| |бір ... ... ... бұл ... сомасы |1040 | | |
| ... ... ... ... есеп ... | | |
| ... ... | | | ... - ... ... ... ... аталған әдістің мақсаты күмәнді дебиторлық ... ... ... ... ... болса, екінші әдістің
мақсаты дебиторлық борыштың таза өзіндік құнын есептеу болып ... ... мен ... бұл әдістің екеуі де ... ... ... үшін ... ... қарыздарды
өтелу мерзімі бойынша есептеу әдісі бухгалтерлік баланста таза дебиторлық
қалдықтың ... ... Бұл әдіс ... ... ... ... уақытта өткен кезеңдердегі мәліметтер пайдаланылады. әдістің
негізгі мақсаты болып күтіп ... ... ... ... ... ... ... анықтау есептеледі. Несиеге сатудан алынатын таза
табыстан есептелген пайыз ... ... ... ... ... ... ... әдісі дебиторлық қарыздардың нақты өзіедік құнын
өтеуге қажетті күмәнді ... ... ... ... ... жасалуына
мүмкіндік береді. Кейінен күдікті қарыздарға ... ... ... ... ... ... қалдыққа сәйкес түзетіледі. Бұл дағдайда
күмәнді қарыз берілген түзетілім ... ... ... ... ... жасалған қажетті резерв сомасының мөлшерін анықтау үшін
мыналар қалданылады:
- ... ... ... ... бірыңғай құрамдастырылған
мөлшерлеме;
- алынуға тиісті шоттың мерзіміне ... ... ... ... ... ... сатудан алынатынтаза табыстан есептелген пайыз әдісі
бойынша әрдайым дебиторлық қарыздың таза ... ... ... ... ... Бұл әдістің тұжырымдамалық негізі болып сәйкестілік принципі қызмет
етеді. өйткені күдікті қарыз ... ... ... әдіс қолданылу
барысында өте қарапайымдылығымен және тиімділігімен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... әрдайым
жаңартылып (жаңадан есептреліп) отыруы тиіс.
2.4 Басқа да дебиторлық берешектердің есебі және ... мен ... ... ... ... ... ... төмендегідей шоттарда есептелінеді:
«Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық берешегі»
«Алынуға тиісті қосылған құн алығы»
«Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың берешегі»
«Өзге де дебиторлық бершектер»
Бұл шоттарда ... ... мен ... ... ... ... (сатылған тауарларға, көрсетілген қызметтерге,
орындалған ... ... есеп ... ... ... (тәеулді) серіктестіктердің дебиторлық борыштарының есебі
Жалпы кез келген ұйымның бухгалтерлік есебінің мына шоттарда:
- «Еншілес серіктестіктердің борыштары»
- «Тәуелді серіктестіктердің ... ... ... ... ... ... сол ұйымның барлық
еншілес және тәуелді ... ... ... ... дебиторлық борыштары жайлы ақпараттар көрініс табады.
«Алынуға тиісті қосылған құн салығы» шоты ... ... ... ... ... тағы да ... бойынша жабдықтаушыларға төленген
қосылған құн салығы сомасы жайлы ақпараттарды ... ... ... түрі ... мен қызметтерді қамтитін жанама салық болып саналады.
Осыған орай бұл салықты ... ... ... ... ... ... ... бюджетке тауарларды сатып алатын заңды және жеке
тұлғалардан түспейді, ... осы ... ... ... ... жоғары болса, соғұрлым салық сомасы да жоғары болады. Бюджетке
төленетін ... құн ... ... ... ... мен ... сатып алушылардан алынған салық пен материалдық ресурстар үшін
жабдықтаушыларға ... ... құн ... сомалары арасындағы
айырмашылық ретінде анықталады.
Еншілес серіктестік дегеніміз, басқа (негізгі) ... ... ... қорына үлесін қоса алатын сеіктестік юолып табылады. Еншілес
шаруашылық серіктестігі өзінің ... ... ... жауап бермейді. ... ... ... ... олар ... ... ... және ондай
серіктестіктердің өз алдында жарғылық қорлары болмайды, ал олардың балансы
ішкі ... ғана ... ... ... тәуелді серіктестіктер өзінің
қаржы-шаруашылық қызметінің ... ... ... есеп
тіркелімдерін, бас кітапты толтырады және ... ... ... және ... ... заңды тұлғалардың дебиторлық берешектері
шотв бойынша жүргізілетін операциялар 8-ші кестеде көрсетілген.
Алынған тауарлар мен ... ... және ... ... ... ... ... қосылған құн салығы
Дебет: «Алынуға тиісті қосылған құн салығы» шоты
Кредит: «Жеткізушілер мен ... есеп ... ... ... жазу ... пайыздар (проценттер)» штында ұйымның шартта қаралаған
жалға берілген негізгі құралдары, берген несиелері мен ... ... үшін ... ... ... сомасы, сондай-ақ салынған
инвестициядан алатын диыиденттерінің сомасы есептелінеді. Осыған байланысты
«Еспетелген пайыздар» шотына сәйкес негізгі ... ... мына ... Жалдағы негізгі құралдар, алынған вексельдер, берілген заемдар бойынша
пайыздар ... ... ... ... «Акциялардың дивиденттері және пайыз түріндегі кірістер» деп
аталатын шот түріндегі бухгалтерлік жазу жазылса,
Есептелген пайыздар бойынша борыштардың жабылуына:
Дебет: ... ... ... ... ... деп ... шоты ... бухгалтеріл
жазы жазылады.
Кесте 8
Еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардың дебиторлық
берешектері шотв бойынша жүргізілетін операциялар
|№ |Операциялар мазмұны ... ... ... мың |
| | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... және ... | | | |
| ... ... ... берешек |1030 |1220, |1890 |
| ... ... есеп ... ... ... | |1230 | |
| ... | | | |
|2 |Ай ... ... тәуелді және бірлесіп| | | |
| ... ... ... ... |3320 |1220, |596 |
| ... ... олардың алашақ борышы | |1230 | |
| ... ... | | | |
|3 ... бағасы бойынша ұзақ мерзімге | | | |
| ... ... ... ... үшін |1220, |1220, |350 |
| ... алушылардың берешек сомасы |1230 |1230 | |
|5 ... ... ... ұзақ ... | | | |
| ... ... ... құралдар үшін |1220, |2160 |56 |
| ... ... ... |1230 | | |
|6 ... ... ... есептелген |1270 |6110 |45 |
| ... ... | | | |
|7 ... ... ... ... |1270 |6120 |133 |
| ... | | | |
|8 ... ... және ... ... |1270 |133 |
| ... сомасы есеп айырысу шотына келіп | | | |
| ... | | | ... - ... құрастырылған ... мен ... ... берешегі» деп аталатын шотта
жұмысшылар мен басқа да тұлғалардың дебиторлық ... ... ... Бұл ... жұмысшыдар мен басқа да тұлғаларға ... ... ... ... үшін және ... ... үшін ... сонымен қатар жұмысшылар мен қызметкерлерден олардың ... ... үшін ... ... ... Жұмысшылар мен
басқа тұлғалардың берешегі шоты ... ... ... 9-шы
кестеде берілген.
Кесте 9
Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың берешегі шоты ... ... ... ... ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... мен ... ... | | | |
| ... және ... да ... үшін |1250 |1010 |175000 |
| ... ... ... | | | |
|2 ... мен ... ұйымның | | | |
| ... ... ... ... ... |1010 |1250 |33000 |
| ... ... қалған артық | | | |
| ... ... | | | |
|3 ... мен қызметкерлерге аванс | | | |
| ... ... ... ... |3350 |1250 |13000 |
| ... ... ... ... еңбекақы | | | |
| ... ... | | | ... - ... ... ... ... шығындары» деп есеп беретін кезеңде шығарылған, бірақ
келесі есеп беретін кезеңнің шығындарына жататын шығындарды айтады. ... ... ... ала ... ... ... сомасы,
- Келесі кезеңдерге жазылған газет, журнал және басқа да ақпатар
құралдарының құны;
- Маусыммен ... ... ... ... ... және ... басқалар.
Алдыға кезең шығындары шоты бойынша жүргізілетін операциялар ... ... ... ... ... шоты бойынша жүргізілетін операциялар
|№ |Операциялар мазмұны ... ... ... |
|1 ... ... алу үшін есеп |1620 |1030 |25000 |
| ... ... ... сома | | | |
|2 ... ... алу ... | | |25000 |
| ... шығындар сомасы есеп беретін |7110,7210 |1620 | |
| ... ... ... ... | | | |
|3 ... кезеңнің жал төлемі есеп |1620 |1030 |150000 |
| ... ... ... ретінде алдын | | | |
| |ала ... | | | |
|4 ... ... ... жал ... |7110 |1620 |150000 |
| ... ... |7210 | | ... - ... ... ... ... қатар алдағы кезең шығындарына жаңа ... және ... ... шығындар, кен өндіруші өнеркәсіпті
пайдалануға дайындау жұмыстарының шығындары, жаңа ... іске ... ... ... шоты ... ... ... 11-шы кестеде
берілген.
Кесте 11
Берілген аванстар шоты бойынша жүргізілетін операциялар
|№ |Операциялар мазмұны ... ... ... |
|1 ... ... ... ... |1610 |1030, |85000 |
| |алынатын тауарлар үшін аударылған аванс | |1040 | |
| ... | | | |
|2 ... ... алдағы уақыттағы | | |23000 |
| ... ... мен ... |1610 |1030, | |
| ... үшін ... ... ... | |1040 | |
|3 ... ... ... сомасы есебінен |3310 |1620 |38000 |
| ... ... ... сома ... | | | |
|4 ... ... ... ... ала |1030 |1620 |13000 |
| ... ... ... бөліні|1040 | | |
| ... | | | ... - ... ... ... ... шотында төленген сақтандыру полисінің сомасы
есептелінеді.
«Жал ... шоты ... ... үшін ... жал ... көрсетеді.
«Басқадай алдағы кезең шығындары» шоты «Сақтандару» және «Жал төлемі»
деп аталатын шоттарда аталмай кеткен басқа да алдағы кезең ... ... ... үшін ... ... келесі шоттарда есептілінеді:
- «Тауарлық-материалдық құндвлвқтарды жеткізіп беру үшін ... ... ... ... мен ... қызметтер үшін берілген аванстар»
шоты
Ал берілген аванстар дегеніміз ұйымның жабдықтаушылар мен қызмет
көрсетушілерге ... ... ... ... ... ... емес ... үшін және олардыі көрсетілетін қандай
да бір қызметі үшін ... ала ... ... ... ... ... ... бөлімшенің шоттары тауарлық-материалдық құндылықтарды
жеткізгені үшін алдын ала берілген ... ... ... ... ... шоттар мен олардың сипаттамысы, дебиторлық борыштар жайлы
түсініктеме алуға мүмкіндік береді.
3 КӘСІПОРЫНДА ДЕБИТОРЛЫҚ БОРЫШТАР ЕСЕБІНІҢ ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ... ... құрамы мен құрылымының аудитi
Зерттелiп отырған серіктестік ерікті аудит субъектiлерiне жатады
Дебиторлық берешек құрылымының аудитінің міндеттері:
сатып алушылар мен ... ... есеп ... ... берешектің жинақтамалық және сараптамалық ... ... ... ... ... оның ... ... пайдалануын тексеру,
Осы қосылған мақсаттан шығатын тағы бір ... – бір ... ... ... ... қаржылық есеп берудің растамасын алу болып
табылады. Олар мынадай түрде анықталады:
Қолда ... және ... ... ... мен міндеті; бағалау мен
бөлу; өлшеу; таныстыру мен ашу. Өз ... бұл ... ... тексеру
кезінде мынадай аспектілерді қамтиды:
- Дебиторлық берешектің шоты, яғни бұл компанияға ... ... ... ... ... шарт ... ... міндеттемеге орай өзара
сеніммен байланысты жасаған күні;
Баланста көрсетілген дебиторлық берешек баланс ... ... ... тиісті барлық қаржыларды өзіне қосады;
Резервтер құрылатын күдікті қарыздар жоқтығын бар болса, өз ... ... ... ... туындап отырғандығын анықтау.
Егер үмітсіз ... ... мен ... ... ... әдістері
қолданылса, барлық күдікті шоттар есептен шығарылса, оларды ... ... ... дебиторлық көрсеткіштер дұрыс ашылған әдістемемен
дұрыс ашылған басқа ... ... және ... ... берешекке
ерекше көңіл аударылған;
Барлық дебиторлық берешектің шоты баланста ... ... ... ... және қаржылық есеп беруді көрсетумен ашу негіздерінің
тұжырымдамалық талаптарын ескеріп жіктелмеген.
Жоғарыда көрсетілген кейбір аспект ... ... ... ... ... ... аса тиімді аудит жүргізуге, яғни
мақсатқа сәйкес таңдап алуына мүмкіндік береді. Ол дебиторлық ... ... өз ... ... және ... ... мүмкіндік туғызады. Таңдаудың осындай әдісі негізгі тәуелсіз үдеріс
жүргізуге және аудит мақсатын ... [21, ... мен ... ... ... ... кей ... оның шындығы
туралы дәлелдемелерді алудың басты әдісі. Шот пен вексельдер аудитордың
басшысының мақсатына орай ... ... да бір ... ... ... ... Дебиторлық берешек статистикалық әдістердің қолданылуы
мүмкін ... бір ... ... ... және ... алу үшін, дебиторлық берешектің компьютерлік файлына кіріп
аудиттің ... ... ... ... ... Дебиторлық
берешектің растамасы мүмкін болған жағдайда барлық уақытта ... ... ... ... ... алу мүмкін болмаса, шоттардағы
қалдықтар да ... көз ... үшін ... ... ... ... Дебиторлық берешектің растамасы әр түрлі нысанда әзірленеді.
Растамалардың оң және теріс нысандары пайдаланылады.
Құжаттық растама дебиторлық берешектің ... ... ... ... ... және бағалауға көмектесетін басқа үдеріс болып
табылады. Соған ... ... ... ... қажетті құжат
алынғаннан кейін расталады. Тапсырыскер дерегімен қайшы тұтынушыдан алынған
теріс растама болса, немесе ... ... ... ... құжаттау
үдерісінің көмегімен оның шоттары тексеріледі. ... ... ... бір ... ол ... ... уақыты өткен шоттарындағы
қаржыларды мерзімі бойынша жіктемелеп тексеру.
Көшірмелеу нақтылықты анықтайтын үрдістің бірі. Ол кез келген ... ... ... көз ... ... өткізілім шотта
көшірмеленді мысалы, қосымша құжаттауды талап ететін әдеттегідей емес, ірі
өткізілім болған ... ... ... ... емес ... кеткен
қателердің белгілері болатын ауытқуларды табу үшін қарастырылады.
Бас ... ... ... ... ... ... сомаларды салыстыру ақпаратты толықтыруда маңызды үдеріс
болады. Дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... сынама құжаты болады. Бұл құжаттың барлық бөлшегі өз ... ... ... ... ... ... ... деректерін
жалпы тексеру сараптамалық үдерістің көмегімен жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... кірістерді аудиторлық
тексеріс кезінде өте пайдалы. Аудиторлар әдетте ... ... ... операцияларын бөлшектеп құжаттаудан ... ... ... ... ... ... жөнінде келетін болсақ, бұл бағыттағы тағы бір үдеріс, ол
дебиторлық берешектің тек ... ... ... ... ғана
көрсетеді. Дебиторлық берешекті бағалаудың басқа бір ... ... ... ... берушінің сараптамалық бағасында болады.
Осындай тәсілмен мүмкін өткізілімнің таза құнын нақты бағалауды анықтайды.
Дебиторлық берешектің ... ... ... ... ... ... ... берешектің құрылымдық аудитінің талдамалық жұмыстары
|Талдамалық жұмыс ... ... ... ... ... өткен жылдың |Өткізілім көлемін төмендету немесе |
|дерегімен салыстырыңдар ... ... ... ... ... ... |Өткізілім көлемін төмендету немесе |
|салыстырыңдар ... ... ... ... ... ... қателер |
|шегерілгім мен қайтарылым ... | ... ... ... | ... ... ... пайызы мен |Дебитордың қарызы жабылмаған шоты |
|үмітсіз қарыздар шығынын өткен жылдардың|кепілдемемен қамтамасыз етілмеген. |
|деректерімен салыстырыңдар | ... ... ... ... ... қарызды жабудың рұқсат |
|күндердің саны өткен жылдардың дерегімен|етілетін шегін төмендету немесе ... ... ... ... ... алу ... |Шоттағы қарызды жабудың рұқсат |
|уақытша санатын өткен жылдардың ... ... ... ... |
|деректерімен салыстырыңдар. ... ... ... ... ... ... |Шоттағы қарызды жабудың рұқсат |
|етілетін шегін өткен жылдардың дерегімен|етілетін шегін төмендету немесе ... ... ... - ... ... ... ... сатылды ма, қайта кемітілді ме немесе қамтамасыз ету
үшін аманатқа салынды ма, соны анықтау үшін, құқықты, ұсынысты, ашу ... ... ... ... Одан ... сауда шоттары мен
вексельдер бөліп тастап, басшылардың, директорлардың және ... ... алу ... тексеру талап етіледі. Ең соңында,
міндеттеме ... ... ... несиелік қалдықтары көрсетілген
шоттардағы қалдық тізімін қарап шығу орынды.
Аудит мақсатында жету үшін, ... ... – бір ... ... ... ... ... есеп шотын тексеру үшін бағдарлама жасау
кезінде дәлелдеме алу үшін екі бағытты жетекшілікке алу ... ... МСО 500-ге ... ... ... ... мен ... өткізу жолымен. Бұл тәртіптеменің соңында ... ... ... үшін ... ... ... мүмкін.
Аудит құрылымын өткізу мен оны ұйымдастыруға бақылауды енгізу және
дәлелдеме алуға ... ... ... ... анықтаудан басталады.
Дебиторлық берешекке өткізілетін аудит құрылымының тәртібін орындау ... ... ... ... ... қағаздар қажет:
дебиторлық берешекті толық қамтитындығы туралы қысқа жазбаша;
жұмыстың байқау ... ... ... баланстың шотында ... ... жеке ... және ... ... ... тізімдеме;
іріктелген зерттеудің тәртіптемесінің құжаттары;
күмәнді қарыздар бойынша аударылым ... және ... ... ... ... есеп ... тексере отырып, дебиторлық берешек
баланста дұрыс көрсетілгені анықтауы қажет. Оның ... ... ... 1 ... ... мерзімді активтердің» 2 бөлімдегідей
жыл басында және аяғында көрсетіледі. 1 бөлімде есеп беру ... ... ай ... ... ... дебиторлық берешек көрсетілсе, 2 бөлімде есеп
беру күнінен кейінгі мерзімі 12 айдан да көп ... ... 2 ... ... ... тексеру кезінде қуаным мерзімі өткеніне көп
болған берешек пен уақытында ... ... ... назар аударылады
[22, б.76].
Ұзақ мерзімді активтерде дебиторлық берешектер мына ... ... ... ... мен ... ұзақ ... ... тума ұйымның ұзақ мерзімді берешегі;
3 қауымдасқан және бірлескен ұйымдардың ұзақ мерзімді ... ... мен ... ... ұзақ ... дебиторлық
берешегі;
5 қызметкерлердің ұзақ мерзімді дебиторлық берешегі;
6 ... ақы үшін ұзақ ... ... ... ұзақ ... ... ұзақ ... дебиторлық берешектің басқалары.
Қысқа мерзімді активтердің дебиторлық берешек жөніндегі осы бабына
«Күмәнді талаптар бойынша резервтер» бабы қосылған.
Аудитор ... ... ... ... ... баптарында дұрыс
көрсетілгенін анықтауы тиіс. Ол үшін № 11 – журнал – ... ... ... мен есеп ... ... ... ... есептің
регистрлерін тексеру барысы кезеңінде әрбір есеп айырысудың түрлерімен,
соған сәйкесті баланс ... ... ... содан кейін есеп
айырысудың барлық түрлерін тексереді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер әдеттегідей, мұндай түгендеуді сапасыз
жүргізілетінін ескеріп, ... ... ... ... есеп ... ... материалдарын сараптаудан бастаған
жөн. Сатып алушылармен, есеп беруші ... ұйым ... ... да ... есеп ... ... мәні соған сәйкесті
құжаттардан қалдықтарды анықтау мен ... ... ... тиянақты тексеру. Аудитор мен түгендеу комиссиясының мүшелері
дебиторлық берешектің көбеюінің себептері мен оған ... оның ... әлде ... ... қайтару мүмкіндігін қуаным талабының
мерзімі өтпегенін, берешекті өндіру жөнінен ... шара ... ... ... дебиторлық берешектерді айтарлықтай көп ұйымдардың
есеп айырысуларын салыстыруды өткізу керек. Ыңғайласпаса тексеру, бірінші
кезекте, сауда және жабдықтау ... ... [23, ... ... түгендеу қорытындыларына акт жасалады. Ол актіде
түгенделген шоттардың аттары тізімделіп, ... ... ... қуаным мерзімі ертеде өткен дебиторлық берешектің сомалары
көрсетіледі. Ал іс жүзіне салық заңында ... ... бұл ... ... ... болған қарыздар және кірістерді сәтінен бастап екі жыл
ішінде өтелмеген қарыздар» деп көрсетілген. Күмәнді ... ... үшін ... ... ... ... резерв құрылады.
Аудитор күмәнді қарыздар үшін құрылған резервтердің негіздемесін және
мерзімі ертеде өткен дебиторлық берешектерді баланстық есебінен ... ... ... ... ... ... мен ... туралы
ақпараттарды қорыту үшін 1290 «Күмәнді талаптар резерв» шоты тағайындалған.
Осы шоттар шаруашылық ... ... ... ... ... яғни, күмәнді қарыздар резервінің ... оның ... ... ... ... ... жүргізуші субъектінің балансында көрсетілген дебиторлық
берешектің нақтылаған анықтап аудитор сараптың тәртіптеменің көмегімен оның
құрылымындағы өзгерістерді ... оның ... ... ... ... ... ... болу уақытына қарай мерзімдерге бөлуі керек [24,
б.54].
Зерттелiп отырған ... ... ... ... жатады.
Міндетті аудит жүргiзу нәтижесiнде анықталғандай қаржылық ... ... ... ... шынайы ақпарат беретiндiгi анықталды.
Бухгалтерлiк есептi жүргiзу субъектiнiң қаржылық-шаруашылық ... ... ... ... ... бухгалтерлiк есеп
стандарттарына сәйкес жүргiзiледi.
Серiктестiкте 1210 «Сатып алушылар және ... ... ... шоты ... де 1030 ... ... ақша ... 1030 «Ұлттық валютадағы ... ... ... 1010 ... ... валютадағы ақша»,
3310 «Жабдықтаушы және мердiгерлермен есеп айырысу» шоттары дебеттеледi.
Бухгалтер ай сайын сатып алушылармен есеп ... ... ... ... Қоймадан тауар накладной бойынша жөнелтiледi [25, б.87].
Дебиторлық берешектердiң дұрыстығын анықтағаннан кейiн, дебиторлық
берешектердiң құрамы мен ... ... ... ... нақты құны
тұрғысынан баға беру, дебиторлық берешектердi кұралу мерзiмiне қарай бөлу,
бұл берешектердiң ... мен ... ... керек.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайына дебиторлық берешектердiң болуы емес,
олардың мөлшерi, ... және ... яғни ... не үшiн ... Дебиторлық берешектiң пайда болуы қол ақшасыз есеп ... ...... объективтi үрдiсi болады. Дебиторлық
берешек әрқашанда есеп ... ... бұзу ... ... ... ... ... жағдайды төмендетпейдi.
Сондықтан оны толық мөлшерде меншiк қаражаттарды ... ... ... ... ... оның ... банк ... беру кезiнде кәсiпорын
төлем қабiлеттiлiгiн анықтауға қолданылады. Осыдан ... ... ... ... ... деп ... дебиторлық берешектерге шағым берiлген, келтiрiлген
материалдық ... ... ... ... және өтеу ... өтiп кеткен
есеп айырысу құжаттары бойынша берешектер жатады. Бұл берешек түрi айналым
қаражатының айналымнан заңсыз ... және ... ... ... ... кезiнде ерекше көңiл бөлiнетiнi осы ... ... ... ... ... мен құрылымын жалпы
талдаудан кейiн оның шынайы құны ... ... ... ... ... берешектiң барлығы талап ... ... ... ... ... ... мүмқiндiгiн анықтау дұрыстығы
мен шынайылығын бiлу қажет. Қарыздардың берiлмеу пайызын ... ... ... ... анықталады. Бiрақ бұл пайызды талданып отырған
кезеңде бiрден қолдана салуға болмайды. Нақты жағдайды есепке алынуы ... ... ... өсуi. ... талдау мақсатты
жүргiзiлгенi дұрыс:
бiр ... ... ... ... ... ... пайызы; басты борышкерлердiң ... ... ... ... әсер ете ме;
дебиторлық берешектердiң құралу мерзiмi бойынша бөлу қалай
жүргiзiледi;
дебиторлық берешектегi вексельдердiң iшiндегi бұрынғы
вексельдердiң мерзiмiнiң ұзартылуы ... ... ... мен ... да ... ба, ... ... қайтарудағы оның құқығы.
Дебиторлық берешектi талдау кезiнде ұзақ мерзiмдi ... ... ... құрамындағы дебиторлық берешектер қарастырылады.
Айта кету керек біздік зерттеп отырған «Мирас - 2000» ЖШС ... ... ... ... ... ... ... мен
аудиторлық нәтижелер бере алмадық
3.2 Дебиторлық берешектердiң сапасы мен өтiмiдiлiгiн талдау
Сапа көрсеткiштерi дебиторлық берешектердiң ... болу ... ... ... ... алу ... ... Тәжiрибеде
көрiнiп жүргендей дебиторлық берешектердiң мерзiмi жоғары болған ... ... алу ... төмен болады.
Дебиторлық берешектердiң қайтарылуын сипаттау үшiн оны пайда болу
мерзiмдерiне ... ... ... ұзақ ... ... ... 1 жылдан 2,5 жылға дейiн;
2 қысқа мерзiмдi дебиторлық берешектер 1 айдан 12 айға дейiн.
Нақты жағдайларға ... ... ... болу ... ... ара қашықтықтар қолданылуы мүмкiн. Бұндай ақпараттардың ұзақ мерзiм
бойынша болуы есеп айырысу тәртiбiнiң ... ... ... ... ... ... жиi ... нақты сатып алушыларды анықтауға
да мүмкiндiк бередi.
Берешектердi қайтарудың жиынтық ... ол ... ... оның ... ... ақша ... айналытындығын
көрсетедi, яғни бұл ... ... ... берешектердiң
өтiмдiлiгi мен сапалық көрсеткiшi ретiнде оның айналымдылығы болуы мүмкiн.
Дебитолық ... ... ... сату ... ... кейбір
сатып алушылардың төлем қабілеттіліксіздігі мен ... ... ... ... ... ... немесе бағалық саясаттың
ойланбағандығының нәтижесі ... болу ... Егер де ... ... ... ... ... жалпы сомасылық мөлшері
азайса, онда мұндай жағдай оңынан бағаланады. Ал егер де ... ... сату ... ... ... ... ... жағдай кәсіпорынның іскерлік белсенділігі төмендегені ... алды ... ... бар ... ... кредиторлық
берешектердің де, айналымынан меншікті қаражаттарды бөліп алынғанын әрдайым
көрсетпейді, кәсіпорынның қаржылық ахуалын нашарлататын фактор ... ... ... ... бұзудың нәтижесі болып әрдайым
табылмайды. Жөнді ... ... деп ... ... ... ... меншікті қаражаттырдың бір бөлігі банк несиелеудің ... ... ... ... ... әсер ... жағдай болады, егер де кәсіпорыныда ... ... деп ... ... ... яғни ... қаражаттарының бір
бөлігі қаржылық тәртіп бұзу нәтижесінде заңсық ... ... ... ... ... ... өткен тауарлыр үшін, талаптар бойынша,
залалдардың есесін қайтару ... және ... ... ... ... ... ... жете оқып білу, оларды қайтарып ... мен ... ... ... және ... берешектер
өтімділік көрсеткіштерін есептеу қажет.
Сонымен бірге дебиторлық берешектердің құрамы мен динамикасы, олардың
пайда болуына себепші факторлар зерттеледі, ... ... ... борыштар мен мезгілдік талаптары өткен борыштар бар екені ... ... ... ... ... ... терең талдау жасау үшін
тек қана баланстағы ақпарат пайдаланылмайды, оған ... ... ... ... мәліметтер қолданылады.
Дебиторлық берешектердің сапасы мен өтімділігін бағалу үшін ... ... ... ... ... ... бірі ... оның айналымдылық коэфиценті немесе
борыштардың инкассациялау мерзімі атты коэфиценті табылады.
Бұл коэфицентті есептеу үшін ... ... ... ... ... бойы ... ... берешектер сомасына бөлу қажет. Енді
осы коэфицентті мезгіл бойындағы күндер санына (30 күн,90 күн, 180 күн, 360
күн) ... ... ... ... ... ұзақтылығы
анықталады. Динамикада осы көреткіштердің мөлшері жоғарыласа, ... ... ... ... ... ... айтуға
болады. Ал егерде дебиторлық берешектердің жалпы сомасының ішіндегі
күмәнді ... ... үлес ... ... ... ... берешектердің сапасының төмендегені деп есептеуге болады.
Айналымдылықты талдау ... ... ... ... мен қоса ... ... жеке элементтері бойынша айналымдылықты
анықтау мен бағалауды қажет етеді. Мысалы, запастардың, ... және ... ... ... ... пен ... ... деңгейлері оқылады. Мұндай элементтік талдаудың
сраптамалық құндылығы қысқа ... ... ... ... оқып ... ... берешектер (яғни кәміпорынның айналымынан ... ... мен ... ... (яғни кәсіпоын
айналымына уақытша жұмырылдырған құралдар) арасындағы ара ... ... ... ... ... мен оның ... ... ... үшін ... ... кредиторлық
берешектер мөлшерін бірталай арттыру жіберілсе, яғни дебиторлардан түсетін
ақша қаражаттарына қарағанда кредиторларға жиі ақша ... крек ... ... ... ақша ... ... пайда болады,
себебі дебиторлық берешектер ахуалынан тәуелсіз ксіпорын қай ... ... өз ... ... ... ... ... тиіс.
Кері орайда, егер де дебиторлық берешектер көлемі кредиторлық
берешектер ... ... онда ... ... ақша ... ... деп есептелінеді. Ондай артық ақша қаражаттарын кәсіпопын басқа
мақсаттарда пайдалануы ... ... ... ... ... ... ... жағдайының тұрақтылығына қауып
туғызуы және қосымша қаражаттандыру көздерін жұмылдыруға әкелуі ... ... ... ... ... кредиторлық берешектер дебиторлық
берешектерден ... онда ... ... ... ... ... деп айтуға болады, себебі мұндпай ... ... ... ... дерексізденген құралдардан асып
түскені [26, б.35].
«Мирас - 2000» ЖШС - гі бойынша ... ... ... ... ... 13 - ші ... де ... 13
«Мирас - 2000» ЖШС - гі бойынша дебиторлық берешек ... ... ... 2011 жыл, теңге.
|№ |Дебиторлардың аттары |РНН |Шот ... ... ... | | | ... |к |
| | | | | ... | | | | |ы |
|1 ... ... ... |1210 |49 260 |2,5 |
| ... | | | | |
|2 ... ... ... |1210 |85 300 |4,3 |
| ... | | | | |
|3 ... Асем ... |1210 |55 480 |2,8 |
| ... | | | | |
|4 ... Беласар |302000217479 |1210 |9 308 |0,4 |
| ... | | | | |
|5 ... ... ... |1210 |289 560 |14,7 |
| ... | | | | |
|6 ... ... ... |1210 |1 431 086 |72,8 |
|7 ... ... ... |1210 |49 800 |2,5 |
| ... | | | | |
| ... | | |1969 794 |100 ... - ... ... |
11 – ші ... көріп отырғанымыздай «Мирас - 2000» ЖШС – ... ... ... құрамының ең үлкен бөлігін КазТрнасОйл
кәсіпорыны яғни 1 431 086 ... ... 72,87 % ... ... сәйкесінше «Мирас - 2000» ЖШС - гі ... ... ... мен ... ... 14 - ші ... де ... 14
«Мирас - 2000» ЖШС - гі бойынша кредиторлық берешектердің құрамы ... 2011 жыл, ... ... |РНН |Шот ... ... |
| |аттары | | ... ... |
| | | | ... | |
|1 ... Жанар |302000213291 |3310 |1 210 368 |65,1 |
| ... | | | | |
|2 ... Алма ... |3310 |30 |0,002 |
| ... | | | | |
|3 ... ... ... |3350 |252735 |13,6 |
| ... | | | | |
|4 ... Сабит |330420082018 |3350 |182734 |9,8 |
| ... | | | | |
|5 ... ... |031410716889 |3350 |202735 |10,9 |
| ... | | | | |
|6 ... ... |3394 |2571 |0,1 |
| ... ... | | | | |
|7 ... ... |330420075169 |3395 |6411 |0,3 |
| ... | | | | |
| ... | | |1 857584 |100 ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65,1 % ПОЛИКОМ кәсіпорыны құрап отыр.
Талдау прцесінде белгіленген мерзімге есептелінген дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына жалғыз ғана қүралдардың айналымдылығы ... ... ... ... ... ... ... (дебиторлық
берешектер) мөлшері сату құнына тәуелді болса, ... ... ... ... ... ... байланысты болады.
Сондықтан, запастарды толық меншікті көздермен қаржыландыру шарты маңында
дебиторлық пен ... ... ... ... ... ... ... бойынша оның айналымындағы құралының жетпейтін
немес артықша көлемін көрсетеді.
Дебиторлық бершектердің айналымдылығын бағалау үшін келісі көрсеткіштер
пайдаланады:
- дебиторлық бершектердің айналамдылық коэфиценті;
- ... ... өтеу ... ... ... ... ... дебиторлық берешектердің
үлесі;
- дебиторлық берешектердің жалпы көлеміндегі күмәнді қарыздардың
үлесі.
Мәнінде, дебиторлық берешектердің айналымдылық ... ... ... ... ... немесе төмендегенін көрсетеді, яғни
басқа ... ... ... ... көлемінің артқанын,
егерде осы коэфицент деңгейі ... ... ... егерде осы коэфицент
деңгейі төмендесе.
Айналымдылық коэффициенті өнiм өткiзуден ... ... ... ... ... ... ретiнде мына формула бойынша анықталады:
Код=ДР/ДЗ
(1)
мұндағы: Код - дебиторлық берешеқтiң айналымдылық коэффициенті:
ДР - өнiм (жұмыс, ... ... ... ... - ... ... ... көлемi.
Бұл коэффициент зерттелген кезеңде берешектiң неше рет пайда болып және
кәсiпорынға түсетiнiн көрсетедi.
Дебиторлық ... ... ... де ... мүмкiн. Бұл
көрсеткiш оны қайтаруға қажет орташа күндер ... ... ... ... ... ... коэффициентiне қатынасы:
Од= П/ ДК П*ЗДқ
ЗДк ... Од= ... П – ... ...... ... дебиторлық берешектiң сомасы
Кей кездерде дебиторлық берешектердiң ... ... өтеу ... деп те ... Есте ... ... қайтару
мерзiмiнiң өтiп кетуi ұзақ ... ... ... ... ... ... ... көрсетқiштерiнiң салыстырылуы:
1. бiрнеше жылдар бойынша;
сала бойынша орташамен;
келiсiм шарттың ... ... ... шарттың шарттары бойынша есептелген
көлемiмен салыстырылуы сатып алушылардың төлем ... ... ... ... ... ... ... келiсiм шарттан
ауытқуы берешектi қайтаруды талап ету бойынша нашар жұмыстың, ... ... ... ... ... мүмкiн.
Келесi кестеде зерттелiп отырған кәсiпорын ... ... ... мен сапалық көрсеткiштерiнiң талдауы келтiрiлген.
«Мирас - 2000» ЖШС – нің 2010-2011 жылдар ... ... ... ... 15-ші ... ... 15
«Мирас - 2000» ЖШС – нің 2010-2011 жылдар арасындағы дебиторлық
берешектің айналымдылығы ... мың ... | |2010 жыл |2011 жыл ... (+,-) |
| | | | ... ж |
|1 ... ... ... табыс |22093,6 |30161,1 |+8067,5 |
| ... ... | | | |
|2 ... ... (мың, |6369,3 |1969,7 |-4399,6 |
| ... | | | |
|3 ... ... |3,5 |15,3 |11,8 |
| ... | | | |
|4 ... ... ... |102,8 |16,6 |-86,2 |
| ... | | | ... - автормен құрастырылған ... ... ... ... ... дебиторлық
берешектерінің айналымдылық көрсеткіштері 2010 жылы 3,5 тең ... ... 15,3 ... 11,8 ... Ал ... берешектің өтелу мерзімі 2010
жыл 102,8 ал 2010 жыл 16,6 болып -86,2 ... - 2000» ЖШС – нің ... ... 2011 ... 2010 ... -4399,6 мың теңгеге, ал кредиторлық ... -4320,4 ... ... ... пен ... ... арақатынасы 2010
жылы 1,06 болса, 2010 жыл 1,06 болып, 2011 жылы -0,03 азайған. Осы ... ... ... көрі ... ... сомасы көбірек.
Яғни кәсіпорынның даму тактикасы ... ... ... ... ... ... арасындағы дебиторлық және кредиторлық
берешектерінің ара ... ... 16 -ші ... ... ... - 2000» ЖШС – нің ... ... арасындағы дебиторлық және
кредиторлық берешектерінің ара қатынасының көрсеткіштері
|№ | |2011 ж мың |2010 ж ... (+,-) |
| | |тг |мың тг ... ж |
|1 ... ... (мың тг) |1969,7 |6369,3 |-4399,6 |
|2 ... берешек (мың тг) |1857,5 |6177,9 |-4320,4 |
|3 ... және ... |1,06 |1,06 |0,03 |
| ... ... | | | ... - ... құрастырылған ... және ... ... ... ... 4- ші
суретте көрсетілген.
Сурет 4. Дебиторлық және кредиторлық берешектерді салыстыру диаграммасы
Жоғарыда аталып кеткендей ... ... ... бiр ... атап ... қәсiпорынның айналым құралдарын
құрайтын ағымдағы активтер құрамына кiредi.
Банктегi шоттардағы ақша қаражатының ... ... ... ... куәсi болады. Ақша қаражатының мөлшерi бiрiншi кезекте
өтелетiн барлық берешеқтердi ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы көп қалдығының болуы айналым қаражаттарын
дұрыс зерттемеу ... ... ... ... ... алу ... ... немесе басқа қәсiпорынның ақцияларына тез ... ... ... ... ... ... өнiм ... азайтуы мүмкiн, сонда
дебиторлардың шоттары азаяды. Демек, ... ... ... ... ... ... Сондықтан қалыпты және мерзiмi өтiп
кеткен дебиторлық берешектердi айыра бiлу ... ... өтiп ... ... қаржылық қиындықтар туындатады, өйткенi кәсiпорын
өндiрiстiк корлар алу, еңбек ақы беру үшiн, т.б. ... ... ... ... ... ... қою ... айналымдылығының
бәсеңдеуiне әкеледi. ... ... ... мерзiмiнiң
қысқартылуына мүдделi болуы қерек. Төлемдердi жеделдетудi есеп айырысуларды
жетiлдiру жолымен, есеп айырысу құжаттарының дер кезiнде ... ... ... ... есеп ... ... түрiн қолдану жолдарымен
жүргiзуге болады. Талдау ... ... ... ... ... ... қажет. Дебиторлық берешектердiң үлесi
дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... толық көрiнiсiн алу үшiн ағымдағы активтер
iшiндегi күдiкгi берешектер үлесiн талдау керек, ол ... ... ... ... ... бөлу ... анықталады.
Жыл iшiнде қысқа мерзiмдi дебиторлық берешек пайда болады, ол ... ... ... Тура ... ... ұйымның кредиторларымен есеп
айырысуында да орын ... ... ... ... ... алдындағы мiндеттердi өтеу мерзiмiнiң сақталмауына әкеледi.
Бұдан бұрын ... ... ... ... кәсiпорын бойынша ең
тиiмдi жыл ол 2010 жыл болып отыр. Дебиторлық берешектер сияқты ... ... ... 2011 жылы өткен жылмен ... ... ... ... ... қоса ... де ... қарастырылады.
Дебиторлық берешектер мен ... ... ... ... ... ... берешектермен толық
жабылып ... ... ... ... ... берешектердiң
айналымдылығының бәсеңдеуi оларды өтеуге кететiн мерзiмнiң ұзарып кеткенiн
көрсетедi. Бұл кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiнiң төмендегенiн ... ... ... ... ... ұзарып кеткенiнен де
көруге болады.
Экономиканың тұрақтылығы жекелеген ұйымдардың қаржылық тұрақтылығынсыз
мүмкiн ... Нақ ... ... кәсiпорынның берiк жағдайының негiзi
және жұмысын жалғастыру кепiлi болады. Тұрақтылыққа ... ... ... кәсiпорынның тауарлық нарықтағы орны; сыртқы кредиторлар мен
инвесторлардан ... ... ... ... жоқ ... және қаржылық операциялардың тиiмдiлiгi.
Қаржылық тұрақтылық табыстардың шығындардан тұрақты түрде жоғарылығын
бейнелейдi, кәсiпорынның ақша қаражаттарын ... ... ... және ... ... ... ... үрдiсiнiң үздiксiздiгi мен өнiм
өткiзуге мүмкiндiк бередi. Ақша қаражаттарының ... ... ... және ... ... ... ... өсуi
дебиторлармен есеп айырысуды басқару және болжау қажеттiлiгiне әкеледi.
3.3 Есептi ұйымдастыруды жетiлдiру жолдары
Бүгінгі таңда ел экономикасының ... ... ... байланысты жаңа
кәсіпкерлік қызметтердің пайда бола бастауына сәйкес бухгалтерлік есептің
маңызы мен ролі арта түсуде.осыған орай ... ... ... ... ... ... Серіктестікте жүргізіліп отырған
бухгалтерлік есеп ... ... ... ... есеп ... сай орындалады.
Серіктестіктегі бухгалтерлік есеп қоғамның қаржылық ақпараттарын
өлшейтін, есептейтін және оны ... ... ... ... ... жотыратын жүйе. Бухгалтерліе есеп басқару жүйесінде ең
маңызды орындардың бірін ... ... ... есеп ... оның қаржылық жағдайын жоспарлау, бағалау, бақылау және талдау
секілді ... ... үшін ... ... ... ... есеп
қоғамның активтері мен міндеттемелері, кпиталы және көрсетілген қызметтері
туралы ақпараттарды жинақтап ... ... ... ... мен ... және ... қызметінің соңғы қаржылық
нәтижесін анықтуға тек қана бухгалтерлік есеп арқылы ғана ... ... ... ... ... экономикасына енуіне байланысты
коммерциялық және комерциялық емес ... ... ... ... табыс табуды, халыққа қызмет көрсетуді мақсат
тұтады. Солардың бірі ... ... ... АҚ ... ... есеп ... ары ... дамытудың мәселелерін қарастырып, оны
халықаралық ережелерге бағыттау қажеттілігі туындайды. Яғни, ... есеп ... ... ... есеп беру
стандарттарына көшу болып табылады. Осыған байланысты «Аграрлық ... АҚ да ... ... ... стандарттарына көшті. Бұл
серіктестік үшін өте ... ... ... ҚЕХС-ға көшу коғамға есеп
берудің дайындық паринциптері мен оның бақылау сапасы, аудит ... ... ҚЕХС ... ... реформасын максималды тығыз көру
арқылы, оның негізгі принциптер қатарын біліп көрсетуге ... [29, ... ... ... ... есеп ... және ... баптарын
қалыптастырады, яғни тез арада ақпараттарды ашады.
ҚЕХС-на көшу барысында басқару аспектілері ... ... ... ... ... әртүрлі жағдайына есеп тәсілдерін
нақты жазып көрсетуге бағытталған стандарт бойынша, бухгалтерлер ... ... ... шарт қоя ... өз ... ... ... спалы, сенімді және ... есеп ... ... ... ... ... ... есептеме құратын бухгалтерлік еепті ... ... ... ... ... есепті қалай жүргізуді ... құқы ... ... ... ... тағы да бір ... ... кәсіби біліктілігін жоғарлату болып табылады. Қазіргі таңда
нарықтық экономикаға көшуге байланысты көптеген жаңартулар, ... ... мен ... ... ... ... өзінің
шаруашылық қызметін экономикалық талаптарға сай ... үшін ... ... ... ... ескере отырып, бұрынғы есепті деп
саналып келген бухгалтер ... ... ... ... ... ... отырумен қатар кәсіпорыннң алдағы уақыттағ экономикалық әл-
ауқатын дамыту жолдарын жоспарлай білуі ... ... да ... ... ... ... ... даярлау қоғамның экономикалық
жағынан тұрақты дамуына кепілдік береді.
Дебиторлық берешектер есебiне әлемдiк ... ... ... ... ... ұсынуға болады.
Көптеген шетелдiк бөлшек сауда жасаушылар өздерiнiң клиенттерiнiң алған
тауарлары үшiн төлемдi үшiншi жақтың ... ... жол ... ... ... кейiннен кредиттiк карточкалар көмегiмен есеп
айырысады. Сатып алушы кредитормен кредиттiк келiсiмге отырады және ... ... ... ... ... алады. Егер сатушы ақша
орнына карточка алса ол кредиторға шот жазып ... оған ... ... ... ... ... және ... алушының қолы қойылады.
Содан кейiн сатушы кредиторға шот қояды да одан ақша алады.
Мәмiлеге катысу сатушыға ... ... ... ... ... ... алушыға кредит ашудың, одан ақша алудың немесе қаражатты
дебиторлық берешектерге аударудың ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... 100 ... төлемейдi, бiрақ шот сомасынан 2 ден 6 ... ... ... ... ... ... тәжiрибесi көрсеткендей
мiндеттердi орындаудың бұл үлгiсi тараптарды келiсiм шарт ... ... ... ... ... есебi. Форфейтинголық қызмет
факторингалық операциялардың бiр түрi ... ... ... - ... ... ... акцептелген, сатушылардан тауарлы вексельдi сатып
алынғандығын бiлдiретiн факторингалық арнайы нысан. ... ... ... ... ... ... өз ... қаржылық делдалға қайта
жүктейдi, ал ол өзiне тиесiлi марапаттау сомасын шегерiп, қалған сомасын
бiрден ... ... ... ... ... ... ... ал оның өтеу мерзiмi бiр қалыпты болып келедi. Форфейтингiнiң
жай вексель есебiнен айырмашылығы мұнда ... ... ... шығыстар форфейтордың еншiсiне тиедi, яғни вексель ... ... ... ... ... айналым қорларының маңызды бөлiгi. Бiр кәсiпорын
екiншi кәсiпорынға тауар сатқанда, немесе ... ... оның ... ... ... өнiм үшiн ... шоттың төленбеген сомасы
әдетте дебиторлық берешектердiң көп ... ... ... ... ... өзгерту және факторинг келiсiмiн
құру.
Факторинг, басқаша айтқанда, қаржылық агент болып ... және ... ... ... ... өндiрiп беру үшiн қызмет етедi.
Ондай қаржылық агент болып банктерде басқа да ... ... бола ... ... олар аталған қызметтi жүзеге асыру үшiн лицензия
болуы қерек. Бiрақ кез – ... ... ... ұйым ... ... ... екi жақтың да несие қабiлеттiлiгiн ... ... ... үшiн, өз ... берген кәсiпорын автоматты түрде төлеуге
тиiс. Бұл арада өзiнiң дебиторлық қарызды талап ету құқын ... ... ... ... келiсiм – шартқа отырады. Ондай келiсiм - шарт
ашық та, жабық та ... ... ... - ... ... құқын өзiне қайтып беру мәселесi де
айтылады, яғни регресс құқығы да ... ... ... ... ... түрiне, қаржылық жағдайына және және т.б.
факторларына тәуелдi болып келедi.
Қойылған талапқа жеңiлдiк берудiң ... - ... ... ... есебi. Бiр заңды тұлға (цедент - ... ... ... ... ... ... ... - шарт бойынша екiншi бiр ... ... - ... ... басқа бiреудiң құқықтық талабы
берiлгендiктен, кредитор болып ... ... да бiр ... ... ... ... құқықтық талабын (цессия - басқа тұлғаға
мiндеттемесiндегi талабын азайту немесе өзiнiң заңды құқын ... ... ... ... ... азайтып немесе төмендетiп бередi [30, б.87].
Мiндеттеменiң негiзiнде кредиторға ... ... ... ... ... басқа тұлғаларға өтуi мүмқiн. Бұл жерде кредитордың
құқысының басқа тұлғаға өтуi регрессивтiқ (бұрындары берiлген заң ... алу ... ... ... ... ... Бұл кезде кредитор
бiрiншi заңды ... ... ... ... егер олар заң ... ... - ... қайшы келмесе. Құқық талабын азайту мiндеттемелерiне жауап
беретiн кредиторларды ауыстыру болып табылады. Факторингтiң маңызды шарты
қредиттiк тәуекелдiлiктi ... ... ... ... анықтау.
Батыс елдерiнде оны қолдану жеткiзiлген тауар үшiн төлемдi кейiнге
қалдыру түрiнде коммерциялық ... ... ... кей ... ашық ... Жабдықтаушы сатып алушыға тауар жөнелтедi. Берешек сомасы ашық шот
дебетiне немесе сатып алушының атына ашылған шотқа жазылады. ... ... ... ... мерзiмде берешегiн төлейдi. Төленбеу
немесе уақытында төлемеу тәуекелiн ... ... ... ... ... ... төлем талаптың сомасын өтейдi.
Факторингтi жүзеге асырудың артықшылығы факторға ... ... және ... ... ... ... ... алу мiндетi ауысады.
Үшiншiден дебиторлық және кредиторлық берешектердi өтеу үшiн ... ... ... ... келiсiм шарт жасау тауарлар мен
қызметтi ақшасыз айырбастауды бiлдiредi. ... ... мен ... ... ... ... сақтандыру сомасын анықтау, қойылатын
талапты бағалау мақсатында бағалау жүргiзiледi.
Бартер келiсiм-шарты сатып алу - сату ... ... ... ... ... бiр ... ... алушы және сатушы болады. Бартерлық
мәмiле жасалғанда айырбасталатын тауарға иелiк құқығы ... ... ... ... ретiнде мойындалады. ... ... ... жүргiзуге болады: пара-пар тауарлармен, бара-барлық айырбастау,
бара-бар емес айырбас.
Пара-пар тауар айырбастау ұқсас тауарлармен жасалады. Айырмашылық теқ
нақты өзiндiк құнында ғана ... ... құны ... ... ... жолымен
жүргiзiледi, яғни бара-бар айырбас. Бартерлiк операцияларды бара-бар емес
айырбас жолымен жүргiзуге болады. Бұл ... ... ... ... сомаға жасалады. Келiсiм-шартта тауар құнындағы айырмашылықты
қосымшатөлеу көрсетiледi.
ҚОРЫТЫНДЫ
Нарықтық қатынастар ... ... ... субъектiсiнiң
күрделi экономикалық механизмiн бүгiнгi күнгi экономикалық ... ... ... ... негiзгi бөлiгiн нақты ... есеп ... ... ... ... ... маңызға тұтынушылар мен сатып
алушылармен есеп айырысу есебi ие. Дебиторлық берешектер қорлар айналымынан
қаражатты алып кететiндiктен, оның ... ... ... ... ... ... ... талдау және ... алу ... ... ... ... ... арта ... экономикалық сипатын беру кезiнде мүлкiнiң құрамын кейiнгi
жылы өткен жылдармен салыстырғанда ... ... ... ... 2010 ... ... 2011 жылы мүлiк көлемi қатты өскен, жүз
есеге дейiн. Ал 2010 ... ... арту ... 29 пайыздан асып
отыр. Активтердiң құрамын қарастырғанда бұл күрт өсудiң қысқа ... ... ... болып отырғанын көруге болады.
Кәсiпорын өздерiнiң ақтивтерiнiң жағдайына көп көңiл бөлуы ... ұзақ ... ... ... дебиторлық берешектiң болуы
кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiне керi ... ... ... ... ... ... де талдаудың маңызы зор.
Меншiктi капитал құрамында тек бiр көрсеткiш: бөлiнбеген ... ... Оның ... ... жылы ... ... ... 1,4 есе өскен.
Талдау барысында бағаланатын көрсеткiштерге (сату көлемi мен табыс)
ерекше көңiл бөлiнедi, ал олар өз ... ... ... ... ... ... ... кезiнде оның осы жылдардың
барлығында да қызмет нәтижесiн ... ... ... ... 2011 таза ... ... ... салыстырғанда 61,7 есеге
өскен. Соған қатысты табыстылық көрсеткiштерi жоғарыдеңгейде. Активтерге
салынған әрбiр теңге ... 2010 жылы 205 ... ... ... 2011 ... ... екi еседей азайып 100 теңгедей деңгейде. Айналымдылық та осындай
деңгейде бәсеңдеген. Сату ... ... ... ... ... ... негiзгi құралдарын қолданудың
төмендегенiн, еңбек ... ... ... ... Ал сату ... жылдан жылға өсу бағытында болып отыр.
Айналым қорларының ... ... - ... жағдайын жақсартудың маңызды бiр резервi. ... ... саны ... көрсетуден түскен түсiм көлемiн айналым корларының
орташа жылдық мөлшерiне болу ... ... ... отырған жылдар
iшiнде бұл көрсеткiштiң катты ... ... ... ... есеп ... мақсаты есептi жүргiзу және қаржылық жағдай
туралы қызметiнiң нәтижесi ... ... ... ... ... ... ... тәсiлi компьютерде автоматтандырылған түрде
жүргiзiледi. Ай ... ... есеп ... ... ... ... қолы қойылып, тiгiледi. Есеп деректерiн қорғау
мақсатында магниттiк ақпараттарға ... ... есеп ... ... ... ... ... – шаруашылық операцияларының фактiлерiн тiркеу және топтастыру
үшiн «Мирас - 2000» ЖШС -гі типтiк шоттар жоспары ... ... ... ... ... ... байланысты жұмыс жоспарына сәйкес
жасалған шоттар жоспарын қолданады.
Қазақстандық 18 «Табыс» стандартының әдiстемелiк нұсқауларына сәйкес
дебиторлық ... ... ... ... ... ... шегерiп көрсетiлуi керек.
Халықаралық қаржылық есеп стандарты дебиторлық ... ... ... ... бойынша резервтi шегерiп көрсетiлуiн
тiкелей талап етпейдi. Бiрақ № 36 ... ... ... ... мен ... ... ... көрсетiлетiн
дебиторлық берешектiң көлемiн анықтау үшiн мына ... iсқе ... ... ... ... ... яғни үмiтсiз
берешектердi есептен шығару;
- қалған дебиторлық ... ... ... ... ... ... және осы қүрылған резервтi дебиторлық берешектiң
көлемiнен шегеру.
Дебиторлық ... ... екi жолы ... ... ... әдiсi;
-резерв есептеу әдiсi.
Резерв құру әдiсi екi тәсiлдi қарастырады:
-таза өткiзу құнынан процентпен анықтау;
-дебиторлық берешектердi төлеу мерзiмi бойынша ... ... ... қағидасына негiзделген, оған сәйкес активтер
сақтықтың ең жоғары дәрежесiнде бағалануы ... Бұл ... ... ... ... бұл ... төленбеуi мүмкiн пайызына көбейту
арқылы анықталады.
Дебиторлық берешектер есебiне әлемдiк ... ... ... ... ... ұсынуға болады.
Бiрiншiден, көптеген шетелдiк бөлшек сауда жасаушылар ... ... ... үшiн ... ... ... шоттарына
апарылуына жол бередi, олармен сатып алушылар ... ... ... есеп айырысады. Сатып алушы кредитормен кредиттiк
келiсiмге отырады және сатып алу кезiнде пайдаланатын ... ... ... ... үлгiсiн өзгерту және факторинг ... ... ... ... ... агент болып табылады және ол
үшiншi тұлға ретiнде қарызды өндiрiп беру үшiн ... ... ... және ... ... өтеу үшiн ... пайдалануға болады. Бұндай қелiсiм шарт жасау ... ... ... айырбастауды бiлдiредi. Келiсiм-шартта тауар мен қызметтi
бара-бар ... ... ... ... ... ... қойылатын
талапты бағалау мақсатында бағалау жүргiзiледi.
Бартер келiсiм-шарты сатып алу – сату келшiсiм шартына ... ... ... бiр ... ... алушы және сатушы болады. Бартерлық
мәмiле жасалғанда айырбасталатын тауарға иелiк ... ... ... ... ... ... мойындалады.
Дебиторлық берешектердi тексеру кезiнде аудитордың алдына қойылатын
талаптар:
кәсiпорын баланста есепте тұрған ... ... ... ... және ... ... тексеру;
есеп айырысу және қаржылық тәртiп ережелерiнiң сақталуын тексеру.
Дебиторлық берешектер есебiнiң жағдайын тексерудi дебиторлармен есеп
айырысуды түгендеу материалдарын ... ... ... айырысуларды түгендеу нәтижелерi актiмен рәсiмделедi, сондықтан
талдау барысында барлық түгендеу актiлерi ... ... ... ... ... және дебиторлық берешектердiң, күдер
үздiрген берешектердiң, өндiрiп алу мерзiмi өтiп еткен берешектер сомаларын
талдау керек.
Өндiрiп алу үшiн ... қою ... өтiп ... ... ... бұл мерзiмдi өткiзуге кiнәлi тұлғалар анықталады.
Талдау кезiнде кәсiпорынға келтiрiлген залалдың ... ... ... Кей ... залал сомасы есептiк немесе сауда шегерiмiн
алғаннан қейiнгi ... ... ... Бұл ... ... ... ... немесе ұрланған құндылықтардың сол аймақтағы нарықтық
бағасымен есептеу керек.
Сапа көрсеткiштерi дебиторлык берешектердiң ... болу ... ... ... ... алу мүмкiндiгiн анықтайды. Тәжiрибеде
көрiнiп жүргендей дебиторлық берешектердiң мерзiмi жоғары ... ... ... алу мүмкiндiгi төмен болады.
Дебиторлық берешектердiң сапалық көрсеткiштерiнiң ең жақсы деңгейi осы
қарастырылып отырған жылдарда 2010 жылы ... бiр ... ... 3,5 айналым жасаған және оған небәрi 102,8 күн керек болған.
Өткен 2010 жылмен салыстырғанда өнiм өткiзу көлемi 26,7 пайызға өсуімен
қатар ... ... ... ... 2,2 ... кеміген.
Берешектердiң айналым жылдамдығы да күрт ... Бұл өз ... ... ... әкеледi.
Ұйымның төлем қабiлеттiлiгi мен қаржылық тұрақтылығының деңгейi ұйымның
жұмыс тиiмдiлiгiн ... ... және ... ... ... байланысты. Дебиторлық және кредиторлық
берешеқтердiң айналымдылығын талдау есеп айырысудағы ақша ... ... ... ... ... ... ... бередi.
Есептесу-төлем жүйесiнiң тиiмдiлiгi есеп айырысудағы ақша қаражаттарының
айналым үрдiсiн жеделдетедi, ұйымның басқа ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Сонымен дебиторлық берешектi өтеу сипаты өткен жылдардың ... ... 2011 ... ... ... деп болжаған күннiң өзiнде олардың
көлемi 1969,7 мың теңгеден астам соманы құрайды. ... ... ... ... өседi деп айтуға болады. Сондықтан кәсiпорын дебиторлық
берешектi төмендететiн жолын табу керек.
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ҚР ... Ұлы ... ... 28 ... 2012 ... халқына жолдауы «Әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... 2012.-5 бет ... «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заңы, 28 ақпан 2007
ж.
3. Абленов Д.О. Қаржылық аудит және ... ... ... ... ... Алматы: Экономика, 2010.- 528 б.
4. Басқару есебі: оқу ... / А.К. ... Ә.Қ. ... ... М.С. ... Ә.Е. ... ... Экономика, 2009.- 304
б.
5. Бухгалтерлік есеп шоттарының ... ... ... ЖШС "LEM
баспасы", 2011.- 35 б.
6. Бухгалтерлік есепті жүргізу ережесі.- ... ЖШС "LEM ... ... ... ... Д.С. ... кәсіпорындардағы салық салу, салық есебі
мен есептілігін ұйымдастыру: оқу ... / ... Д.- ... ... ... ... М.К., Халықаралық қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес
бухгалтерлік есеп: ... ... / М.К. ... ... "Қаржы
жүйесі органдарының мамандарын даярлау, қайта даярлау және
біліктілігін ... ... ... ... 2011.- 119 ... ... В.П., Бухгалтерлік есеп "басынан бастап" балансқа дейін:
көмекші құрал / В.П. Проскурина; қазақ тіліне бірінші рет ... ... М.К. ... ... ЖШС "LEM ... 2010.- 374 ... Проскурина В.П., Бухгалтерлік проводкалар / В.П. Проскурина; қазақ
тіліне бірінші рет аударылған / аудырған М.Қ. ... ... ... ... 2011.- 292 б.: ... ... Б.С., ... А.А., Әдішүкіров Р.С. Бухгалтерлік есеп
теориясы және тәжірибесі: оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2008.- 832
б.
12. Оразбекұлы Б. ... есеп және ... ... оқу ... / ... ... ... 2011.- 409 б.
13. Проскурина В.П., Бухгалтерлік есеп "басынан бастап" балансқа дейін:
көмекші құрал / В.П. Проскурина; ... ... ... рет ... /
аудар. М.К. Акишев.- Алматы: ЖШС "LEM ... 2010.- 374 ... ... В.П., ... ... / В.П. ... ... бірінші рет аударылған / аудырған М.Қ. Акишев.- Алматы: ЖШС
"LEM баспасы", 2011.- 292 б.: табл.
15. Тайгашинова К.Т., ... ... оқу ... / К.Т. ... ... "LEM", 2011.- 332 ... ... қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес бухгалтерлік
есеп: оқу құралы / А.С. Садиева, М.К. Жуматов, Э.М. ... ... ... ... жүйесі органдарының мамандарын даярлау, қайта
даярлау және біліктілігін арттыру орталығы" Акционерлік қоғамы"/ ... 393 ... ... А.Қ. Салық есебі: оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2009.- 334
б. ... Э.О., ... ... ... / Э.О. Нурсеитов.- Алматы:
ТОО "Издательство LEM", 2011.- 236 ... ... Э.О., ... ... ... пособие / Э.О.
Нурсеитов.- Алматы: ... "LEM", 2011.- 112 ... ... К.Ш. ... ... ... оқулық.- Алматы: Экономика,
2011.- 348 б
20. Дүйсембаев К.Ш. Қаржы есептілігін талдау: оқулық.- Алматы: Экономика,
2011.- 348 б
21. Анализ и диагностика ... ... ... Под ред. ... М.: ... 2009.- 617с.- ... ... Р.Е., Анализ финансового положения организации: учебное
пособие / Р.Е. Джаншанло.- ... ... "LEM", 2010.- 76 ... ... К.Ш. ... ... отчетности: Учебник.- Алматы:
Экономика, 2009.- 366 с.
24. Кравченко Л.И. Анализ хозяйственной деятельности в торговле: учебник.-
10-е изд..- ... ... ... 2009.- 512 с.
25. Либерман И.А. ... и ... ... 5-е изд.- М., 2010.- 220 ... ... ... ... учебное пособие / под ред. Р.П.
Казаковой, С.В. Казакова.- М.: ... 2010.- 239 ... ... ЭО., ... Д.Э. Международные стандарты аудита: принципы
и практика: Учеб. пособие.- Алматы: Экономика, 2008.- ... ... А.Қ. ... оқу ... Алматы: Экономика, 2010.- 288 б.
29. Чернов В.А. Инвестиционный анализ: учеб. пособие для ... ... по ... ... ... ... и аудит», «Финансы и
Кредит», «Налоги и налогообложение».
30. Нурсеитов ЭО., Нурсеитов Д.Э. ... ... ... ... ... пособие.- Алматы: Экономика, 2008.- 478с.
| | | | | | | |
| | ... ...... | ... ... ... | ... ... ... | |чел. ... | ... ... | |
| | | | ... ... ... ... адрес | г. Астана, ул. ... | |
| ... ... на 31.12.2011 года |
| | | | |
| |  |  |  ... ... ... |  |  |  ... ... |010 |1453423 |2561000 ... ... ... |011 |- |- ... ... задолженность |012 |1969742 |6369312 |
|Запасы |013 |133963 |530937 ... ... ... |014 |- |- ... ... предназначенные для |015 |- |- ... | | | ... ... активы |016 |- |- ... ... ... |100 |3557678 |9461645 ... ... ... |  | | ... финансовые инвестиции |020 |- |- ... ... ... |021 |- |- ... ... ... ... |022 |- |- ... | | | ... ... |023 |- |- ... средства |024 |162873 |17132 ... ... |025 |- |- ... и ... активы |026 |- |- ... ... |027 |- |- ... ... активы |028 |- |- ... ... ... |029 |  |  ... ... ... |200 |162873 |17132 ... (стр. 100 + стр. 200) |  |3720554 |9478734 ... и ... | | | |
| | | | ... ... ... |  |- |- ... финансовые обязательства |030 |  |- ... по ... |031 |495000 |62324 ... по ... ... и |032 |106000 |12753 ... ... | | | ... ... ... |033 |1857534 |6177935 ... ... обязательства |034 |462142 |- ... ... ... |035 |- |- ... краткосрочных обязательств |300 |2920834 |6252985 ... ... ... |  |  |  ... ... ... |040 |- |- ... кредиторская задолженность |041 | |320000 ... ... ... |042 |- |- ... ... ... |043 |- |- ... ... ... |044 |- |- ... ... обязательств |400 | |320000 ... ... |  |  |  ... капитал |050 | | ... ... |051 |799645 |25847 ... ... долевые |052 |- |- ... | | | ... ... |053 |- |- ... |054 |- |- ... ... ... |055 |689643 |-84143 ... | | | ... ... |056 |- |- ... ... |500 |799653 |25853 ... (стр. 300 + стр. 400 + стр. 500) |  |3720542 |9478751 |
| | | | | |
| | ... имя, ... | | ... | |
| |Гл. ... Б.Ж. |/ | |
| | ... имя, ... | | ... | |
| | | | | ... ... | |
| ... год, ... 31 декабря 2011 года |
| | | | |
| |  |  |  ... от ... ... и оказания|010 |30161185 |22093667 ... | | | ... ... продукции и |020 |22346571 ... ... ... | | | ... ... (стр. 010 - ... |030 |6385144 |2368817 ... от ... |040 |  |  ... ... |050 |96734 |718333 ... на ... продукции и |060 |  |  ... ... | | | ... ... |070 |6385144 |2994368 ... на финансирование |080 |991267 |677040 ... ... |090 |140271 |754460 ... ... / убытка организаций, |100 |  |  ... по ... ... ... | | | |
| |  |  |  ... ... за ... от |110 |1133922 |1301730 ... ... (стр. 030 + | | | ... 040 + стр. 050 - стр. 060 - стр. | | | ... - стр. 080 - стр. 090 +/- ... | | | |
| |  |  |  ... ... от прекращенной |120 |  |  ... | | | ... ... до ... |130 |967328 |6082 ... 110 +/- стр. 120) | | | ... по ... ... |140 ... | 5507 ... | | | ... ... ... за ... (стр. |150 |575 |773863 ... - стр. 140) до вычета доли | | | ... | | | |
| |  |  |  ... ... |160 |  |  ... ... ... убыток) за |170 |  |  ... (стр. 150 - стр. 160) | | | ... на ... |180 |  |  |
| ... ... К.Б. |/ | |
| | | ... имя, | | ... | |
| | ... | | | | |
| |Гл. ... Б.Ж. |/ | |
| | ... имя, | | ... | |
| | ... | | | | ... ... | | | | | | | |

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудиторларды бағалау кезеңдері5 бет
Аудиторлық қызметті жүзеге асыру31 бет
Қорлардың есебінің аудитінің теориялық негізі7 бет
"Стандарт-кост” әдісі бойынша шығындар есебінің жүйесі.20 бет
«Кит со» ЖШС еңбекақы есептеу және еңбекақының «1С бухгелтерия» жүйесінде жүргізілуі31 бет
«Шымкен құс» ЖШС дебиторлық және кредиторлық қарыздар қозғалысын талдау және жетілдіру жолдарын ұсыну63 бет
«Шымкент май» ақ-дағы басқа да дебиторлық қарыздарды аудиторлық тексерудің қажеттілігі69 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Ішкі және сыртқы борыштар14 бет
Активтер есебінің түсінігі, бөлінуі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь