Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік қасиетерін қалыптастыру

Кіріспе
І тарау. Оқушылардың адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық негіздері
1.1. Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік тәрбиесінің теориялық негіздері
1.2.Ауыл мектебі оқушыларын рухани адамгершілікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары.
1.3.Білім мазмұнының рухани адамгершілік құндылықтармен ықпалдастығы.
ІІ тарау. Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік құндылықтарын қалыптастырушы тәжірибелік эксперимент жұмыстар.
2.1.Тәрбие процесінде жоғары сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру жолдары.
2.2. Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік құндылықтарын қалыптастырушы тәжірибелік эксперимент жұмыстар.
        
        Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік қасиетерін қалыптастыру
І тарау. Оқушылардың адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық ... Ауыл ... ... ... ... ... ... оқушыларын рухани адамгершілікке тәрбиелеудің
педагогикалық шарттары.
1.3.Білім мазмұнының рухани адамгершілік құндылықтармен ықпалдастығы.
ІІ тарау. Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік құндылықтарын
қалыптастырушы ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік құндылықтарын
қалыптастыру жолдары.
2.2. Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік құндылықтарын ... ... ... көкейкестілігі. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында қоғам
өмірін демократияландыру мен ізгілендіру бағытында болып ... ... ... ... мен ... беру ... де мол ... отыр. «2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы»
ұсынылып, «Мәдени мұра» бағдарламасы талқыланып жатқан тұста, мектептің
тұтас педагогикалық процесіндегі ... жаңа ... ... ... да XXI ... ... ... мен ұлттық
тенденциялардың бірлігі мен күресі, үйлесімі мен текетіресі елдің, ұлттың,
жеке адамның адамгершілік қасиет сапаларын, ар ... жаңа ... ... етіп отыр.
Өйткені жаңа ғасырдың басында адамның қоршаған ортамен өзара қатынасы
шиеленісе түсті. Бұл бір ... ... ... ... ал ... рухани азғындаудың бас көтеріп, үдеу үрдісімен түсіндіріледі.
Бүгінгі таңда республикамызда күннен күнге нашақорлық, маскүнемдік,
жұмыссыздық пен тастанды ... ... ... ... ... жер
жүзіне таралып қолды болуына, жалпы тәрбие процесінің күрделенгендігін
байқатты.
Жеке ... мен ... ... ... адам ... ... болып саналатын адамгершілік, ұқыптылық, ар мен намыс, ... ... ... іс сияқты жалпы адамзаттық құндылықтар болып
саналатын, адамгершілік құндылықтарды бүгінгі ұрпақтың бойына қалыптастыру
тәрбие процесінің өзекті мәселелері болып отыр.
Осы ретте, жеткіншек жас ... ... ... бағытталған
жүйе қалыптастыруды, тәрбие жұмысын ұтымды жоспарлай білуді және жаңа
технологиялық негіздерді оңтайлы ұйымдастыруды ... ... ... жаңа ... педагогикалық тұрғыда зерттелуін де талап етеді.
Демек, қоғамдық, әлеуметтік және мәдени өмірдің белсенді қатысушысын,
яғни жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарының жоғары ... ... ... ... жаңа ... ... қажеттігі туындады.
Мектеп оқушыларында адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру мәселесі
барлық кезеңдерде де өзектілігін жоймай, педагогика ғылымының зерттеу
нысаны болудан тайған емес. Оның өнегелі ... ... ... ... ... мен теориялық-педагогикалық негіздері Аристотель,
Сократ, Платоннан басталып, бұны алыс және жақын шетел педагогтары Я.А.
Коменский, Ж.Ж.Руссо, К.Д.Ушинский, В.А.Сухомлинский, А.С.Макаренко,
Б.С.Гершунский, В.М.Гинецинский, И.П.Подласый, ... ... ... ... ... ... Л.С.Выготский,
С.Л.Рубинштейн, Ж.Ы.Намазбаева, Қ.Б.Жарықбаев, т.б. ғылыми-теориялық
тұрғыдан тереңдетті.
Қазақ даласының ойшылдары әл-Фараби, Ж.Баласағұни, М.Қашқари, ғұлама
ағартушылар Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, ХХ ғасырдың бірінші
жартысындағы педагог ағартушылар тобы ... ... ... С.Торайғыров ұлттық адамгершілік құндылықтардың
негізін салған; философтар мен мәдениет танушылар Ә.Нысанбаев, Д.Кішібеков,
Ғ.Есім,Т.Ғабитов, т.б. ары ... ... ... тәрбиесінің
тарихи даму жолдарын зерттеген педагогтар Т.Т.Тәжібаев, А.И.Сембаев,
Қ.Б.Бержанова, Г.А.Уманов, А.П. Сейтешев, халықтық педагогиканың негізін
зерттеген
Сонымен зерттеу барысында бүгінгі ... ... ... ... ... жеткіншектер бойындағы адамгершілік құндылықтарды
қалыптастыру мәселесін теориялық тұрғыда шешу қажеттілігімен, мектеп
тәжірибесінің өз дәрежесінде болмауы арасындағы қарама-қайшылықтар ... ... ... нысанасы: Жалпы білім беретін ауыл мектептерінің тәрбие үрдісі.
Зерттеу пәні: жеткіншек оқушыларды сыныптан тыс тәрбие іс ... ... ... ... ... ... Ауыл ... жеткіншек оқушыларын рухани
адамггершілікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттарын теориялық тұрғыдан
негіздеу және оны тәжірибеде қолданудың тиімді жолдарын белгілеу.
Зерттеудің ғылыми болжамы:
Егер:
-рухани адамгершілік ... ... ... ... ... оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеудің моделі құрылып,
критерийлері, көрсеткіштері мен деңгейлері айқындалып, шарттары анықталса;
-бағдарламалар мен әдістемелікнұсқауларды тәжірибелік эксперименттен
өткізіп, мектеп ... ... ... құндылыққа толы халықтық педагогика материалын сбақтан тыс
жұмыстарда пайдалану ұдайы қарастырылса, онда ауыл ... ... ... ... ... туралы теориялық
білімдері кеңейіп, бойында ізгі қасиеттер сіңірілген жеке тұлға
қалыптасуына ықпал ... және ... ... ... нәтижесі
адами қасиеттердің қалыптасуына мүмкіндік туады.
Зерттеу әдiстерi:
1) Педагогикалық-психологиялық әдебиеттерге, ... ... ... ... ... ... эксперимент.
4) Озат ұстаздар тәжiрибесiн талдау.
5) Сұрақ-жауап, салыстыру әдiстерi.
Зерттеудің көздері: Қазақстан Республикасының конституциясы, білім туралы
заңдары, Үкіметтің білім беру саласына арналған ... ... ... ... ... ... этномәдени білім беру
концепциясы және басқа құжаттар мен ресми материалдар, оқу әдістемелік
құралдар, автордың жеке басына тән іс әрекет ... мен ... ... ... әлеуметтанушылардың дүниетанымы, білім, даму
негіздері жөніндегі ғылыми шығармалары, озат педагогтардың іс-тәжірибелері.
І тарау. Оқушылардың адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық негіздері
1.1. Ауыл мектебі оқушыларының ... ... ... ... ... мен ... жедел дамуы нәтиже берумен қатар
әртүрлі қателерді тудырып отырғаны да белгілі. Жастарымыз адамгершілік
қасиеттерден гөрі материалдық пайданы алғашқы орынға қоюда. ... ... ... сай мектептер алдына жаңаша міндеттер қойылуда. Сол
міндеттердің бірі ауыл ... ... ... адамгершілікке
тәрбиелеу өзекті мәселелердің бірі. Біздің бүгінгі таңдағы жастарды
тәрбиелеудегі мақсат міндетіміз - өз жерін, елін сүйетін , ... мол , ... ... ... мен салт ... ... ... өзгерістерге бейім, өз ойын еркін жеткізе алатын
дарынды, ... де, ... және ... ... ... ... рухани байлығымыздың бастауы және ошағы өйткені, жас
ұрпағымыз өз тілін, ділін құрметтеп және ... ... ... ... ... келешекте ұлтымыздың тәлім тәрбиесін дамытып
жалғастыратын, ұлт тілегін орындайтын ... ел ... ... шығатынына
сенімдіміз. Ауыл мектебі туралы ғалымдар М.П.Гурьянова , Л.Ф.Стирлин мен
Е.С.Зайцева, Ғ.Жалғасбай, Ә.Сәдуақасұлы және т.б. ... ... ... орын ғана ... ауылдың мәдени өміріне қан жүгіртетін, рухани
өсуіне ықпал ететін ордасы» және «бұл ауыл ... ... ... ... ұйымдар түрлерінің жиынтығы, олардың территориялық орналасуы,
әлеуметтік ортасы, ұлттық құрылымы әр түрлі, оқушылардың білім және еңбек
дайындығының ... ... ... және ... ... талаптарын
қанағаттандыруға тырысады» -деп ауыл мектебінің оқу тәрбие үрдісінің
қалалық ортадан ерекше менталитет артықшылығы, халықтық тұрмысы мен
өндірісі, ... ... ... ... түсіндіреді. Ауыл
мектебі дегеніміз – жас ұрпақтың ой өрісін жан жақты дамытып, оларға
қазіргі заман талабына сай білім беру және ... ... мол ... ... ... , ... ... тәрбиелеу
орталығы. Мұнда жеткіншектердің рухани адамгершілік тұрғыдан дамуы – жан
дүниесінің байып, рухани өсуі, қабілеті мен дарынының анықталып, кең
өрістеуі, парапсаттылық ойы мен ... ... ... жасалады.
Өткен ғасырдағы педагогика тарихына көз жібертсек әл-Фараби, Ибн
Сина, Фердауси, Ж.Баласағұн, шетел педагогтары Я.А.Коменский,
И.Г.Песталоции, К.Д.Ушинский, А.С.Макаренко, Н.Г.Чернышевский,
Н.А.Добролюбов, Л.Н. толстой, Отандық педагог ... ... А. ... ... А.Байтұрсынов. Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев сынды ойшыл ғалымдардың еңбектерінде рухани адамгершілік
қасиеттерді қалыптастыру мен ... мәні мен ... ... ... көз ... адам ... ... адамгершілік
құндылықтарды қалыптастыруда халықтық педагогика мұрасы шешуші орын алған.
Қазақ халқы өзінің сан ғасырлық тарихының барысында халық ауыз әдебиетінің
шығармашылығын тірек ... жан ... ... ... ... ... ерте кезден ақ зор мән берген. Мәселен қазақ халқының мақал
мәтелдері, нақыл сөздері, ырым тыйымдары жай ғана ... ... ... ... олардың бәрінің тәрбиелік, рухани адамгершілік мәні болған. Яғни
рухани адамгершілік қасиеттердің маңызы өте жоғары бағаланған.
М.Шаханов, «мүмкіндігі мен еркіндігін рухани байланысулармен ... ... ... ... жұмсаған адам-өзіне, ұрпағына, ұлтына,
адамзатқа, өркениетке пайдалы. Ал, еркіндігін тыймаған, мүмкіндігін
мағынасыз бағытта сарқып біткен, рухани ізденіп дамуға еріншек те енжар,
өзінің ... ... ... ... өзі ... ... ... - өзі
үшін де, өзгелер үшін де, қоғам үшін де қауіпті» деп ... ... өмір ... ... түсіндіреді. Ал жеткіншектерді рухани
адмгершілікке тәрбиелеудің қажеттігін ғалым Ж.Р.Бәшірованың пайымдауынша
«құндылық дүниесі – жеке ... ... ... ... іс-әрекеті мен
тұрмыс тіршілігін сипаттайтын, өмірлік ұстанымының беріктілігін анықтайтын
адамзатқа, қоғамға, идеологияға, саясатқа, имандылыққа, білімге, ғылымға,
өнерге қатысты өзі ... ... ... , ішкі және сыртқы әсерлерге
байланысты адам бойында ... биік ... ... ізгі ... сүру ... ... деп жеткіншектердің құндылық дүниесінің
дамып қалыптасуына құндылықтардың оның бағасының зор екендігін айтады.
Мектептегі рухани тәрбиенің мәні, негізінен шындықты ... ... ... ар ... ... Руханилық жайлы
философтар, тарихшылар да жоғары құнды идеялар айтқан. Аталған ойшылдардың
рух, руханилық, рухани адамгершілікке байланысты ой пікірлеріне сүйене
отырып, ауыл ... ... ... ... ... ... беруге болады. Рух-сүйіспеншілікте қайырымдылықта, әділеттілікте,
шығармашылықта, еркіндікте, борышта және жауапкершілікте, қарым қатынаста
көрініс ... ... адам ... мен сезімінің, сенімі мен сапасының,
білім мен өмір сүру тәсілінің көрсеткіші. Ауыл мектеп жеткіншектерін рухани
адамгершілікке тәрбиелеу ... ... ... өз орнын, атқаратын
міндетін, қазіргі және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігін, ... ... ... және өзін өзі ... ... мен ... ... қалыптастыру.
Рухани адамгершілік қадір-қасиеттер мен сапаларды ауыл мектеп
жеткіншектерінің бойына дарыту үшін біріншіден, олардың ой-санасын көтеру,
екіншіден, адамгершілік тұрғыдан ... ... және ... ... бойына жағымды мінез құлықтың дағдылары мен іс
әрекетті меңгерту мұғалімдер мен ата-аналардың үздіксіз атқаратын ісі.
Рухани адамгершілік тәрбие адамгершілік сапаның ... ... ... ... жан рух ... ... ішкі ... дамуы, яғни
жеткіншек өміріне белгілі бір бағыт беретін бастауы. Бұл бағыт кеңес
дәуірінде тәрбие ... ... ... еді. ... оқу ... ... ... білім, білік, дағды негізінде жан, рух, нұр, руханилық деген
ұғымдардан оқушыларды ада еткен болатын. Қазіргі тәрбие ... ... ... мен жан ... ... ... және ... барысында пайдалануда.
ТМД елдері мен өз еліміздің ұрпақ тәрбиесіне бұрыннан өзгерістер
әкелген педагог ғалымдардың рухани қасиеттер жайлы еңбектері де өмірге
келіп, тәжірибеге енуде: ... И.А. ... ... ... И.А.Ильин « оқушылардың рухани дүниесін дамытпай, білім беру
қажетсіз дүние. Мұғалімнің зерттеу объектісі – оқушының жеке жан дүниесін,
адамгершілік қасиеттерін қалыптастыра ... ... ... оқыта
отырып тәрбиелегенде ғана, олардың өздігінен жетілуіне мүмкіндік жасалады»-
деп түйіндейді. Демек терең, тиянақты білім алу үшін ... ... ... ... ... ... ... түсінеміз.
Отандық ғалымдардың зерттеулерінде негізінен рухани – адамгершілік
құндылықтарға назар аударылған, зерттеуші Б.Игенбаева кандидаттық
диссертациясында бастауыш сынып ... ана тілі ... ... ... ... ұсынған, А.Қаплиева болса, рухани
адамгершілік құндылықтар арқылы оқушыларды салауатты өмір салтына даярлауды
қарастырған.
Жеткіншектерді рухани адамгершілікке тәрбиелеу барысында ұстаздар
тарапынан ... ... ... ... әрқандай болады.
Өйткені жеткіншек ықпалдарды үнемі қабылдай бермейді, себебі оның ішкі
қажеттілігін қанағаттандырса ғана нәтижелі болмақ. Сыртқы көріністер
адамның ішкі жан дүниесінің ... ... ... ... ... сыртқы әсерлерге көбірек тәуелді деген түсінік қалыптасады. Олай
болса жеке тәрбиелеу, рухани адамгершілікке тәрбиелеудің жолы, жеткіншек
ішкі дүниесіне қалай әсер ... ... ... Ауыл ... мінез құлықтарындағы жағымсыз қылықтарды жою, рухани
адамгершілікк тәрбиелеу үшін, ... ... ... күйін, яғни
қуанышын пайдалана отырып, мектептегі қызықты да, тартымды қоғамдық
жұмыстарға белсенді қатыстырып, олардың пікірлерімен де бөлісіп отыруы
тиіс. Осы сәтте ... ... ... ... теріс қылығын
өзіне сендіріп, бұл қасиеттің дұрыс еместігіне көзін жеткізіп, одан бойын
аулақ ұстауға ақыл кеңес берілуі керек. Бұл тұрғыда, ауыл ... де ... ... ... осы ... ... ... өз
уақытының көп бөлігін ұжымда өткізетіндігін есепке ала отырып, іс-
шараларды іске ... ... ... ауыл ... ... жетекшісі өз
жұмысының жоспарын оқушылар жан дүниесінде терең мағыналы із қалдыратындай
, білімдерін қоғамдық өмірде қолдана отыратындай , оқу ... ... пен ... ... ... ... іс әрекеттен
олардың рухани-адамгершілік қасиеттері көрініп отыратындай құрастырғаны
абзал. Әсіресе рухани жұтаң оқушыларға әр түрлі ... ... ... оның ... ... ... беру, ұжымдық шығармашылық істерге
тарта отырып, оның қабілетін жақсы жағынан көрсете білуіне жәрдемдесу,
олардың мектеп ... ... ... әсер ... ... ... болып
табылуына өзіндік үлес қосқаны құптарлық.
Адамгершілік оның ішінде рухани адамгершілікті жастарымыздың бойына
сіңіру қаншалықты маңызды екендігі жөнінде ғалымдарымыз өз зерттеулерінде
айтып, ол ... ... ой ... ... халқының арғы тарихымен байланысты жеткен жазбаша деректердегі
А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Ш.Уалиханов еңбектеріндегі оқу, білім,
адамгершілік, тәлімдік ой ... және ... жапа ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов халықтық
тәрбиенің ұлттық негіздері жөніндегі ой-пікірлері мектеп ... ... ... ... мәні ... ... аса ... бар.
Алып ойдың кеніші - Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн
Үзлаг Әл-Фараби (870-950) дүние ... ... ... ... ... ұлы ғалым. «Ақылдың мәні туралы», «Қайырымды қала тұрғындарының
көзқарасы», « Мемлекет ... ... ... ... ... т.б. ... ... мол. Әділдік, инабаттылық, мейірім,
жомарттық – адамгершілік көрсеткіші екендігі әр саладан баяндалған. Тәрбие
мәселесінде ... ... ... ... ... жеткізетін даналық жол – қайырымдылық, имандылық,
адамгершілік екендігін әр жақты дәлелдеді. Ал оған жетудің кілті тәләм
тәрбие, ... өзін өзі ... ... ... айтып: «... .адамгершілікке
негізделген татулық, жарасымдылық, келісе білушілік бақытқа жеткізеді.»
Бұл игі қасиеттерді бойға дарыту – бала ... ... ... ... түрде жүргізілуін ұлы ұстаз қайырымды қала басшысына тән мінез
құлықтар арқылы ... ... ... ... ізгі ... ... болатын. Тәрбие арқылы жүзеге асуға тиісті асқақ арманға
толы бабамыздың педагогикалық толғанысы осыдан он бір ... ... де, күні ... ... өзінің қадір қасиетін жоймаған, қайта
уақыт озған сайын жаңарып жасара беретін ... ... қолы ... ... ... ... иегерлерінің бойына ұлы ұстаз нұсқаған
адамгершілік әдістерінің мейірім шапағаттарын балбөбектердің ... ... ... ... ... алсақ ісіміз табысты болары
хақ. Әрине дана ойшыл бабаларымыз ұсынған тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... деп ... де ... ... тәлім,
үйрету, тиісті әдет дағдыларын меңгертіп машықтандырудың тиімді жолы – ойын
екені баршаға аян. Қазақ халқының көне тарихындағы аты әлемге ... ... ... ... ... ойларын шола қарағанда ХІ
ғасырдың ұлы мұрасы, Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... орны ... Өзі өмір ... уақыт деңгейінен Жүсіп Баласағұн
«Құтты білікте» (1069 жылы жазылған ) адамгершілік ... ... ... ... ... ... Бұл дастан 72 тараудан
тұратын 6600 тармақ болса, онда - Әділет, Бақыт, Ақыл, Қанағат ... ... ... арқылы аталып отырған төрт қасиет суреттелген.
Дастандағы кейіпкерлер кеңесінде өмір ... ... ... ... ... озық ... дидиактикалық таным
түсініктер суреттелген. Ізгілікке жетелейтін ғибраттар айтылған:
Тәрбиеші ал ізгілікті көшелі,
Ұл-қыз жақсы, таза болып өседі...
Ұл-қызыңа әдеп үйрет, білім ... көне ... ... ... ... ... ... отбасынан басталатындығын Жүсіп Баласағұн дөп басып, дәл ... ... ... ... ... еш, ... ажал ... біткен қылық парыз мойнына
Бірге кетер қара жердің қойнына
Ғасырлар қойнауында жатқан жазбаша ... ... ... ... ХІІ ... өмір ... Қожа Ахмет Иассауиді (1094-1167) айта
аламыз. Оның үстіне бүкіл әлем халқы 1500 жылдық мерей тойын тойлады.
Түркістан қаласындағы Қожа ... ...... ... ... ... ... Қожа Ахметтің «Диуани Хикмет» («Даналық
кітабы») әдебиеттің ... ... ... туынды болуымен бірге, тәлім
тәрбиелік пайымдауларының да мәні зор. ... ... ... ... бабамыз
ұстанған тәрбиелік қағидасы құдай жолына берілуге негізделген
әділеттілікті тұтыну. Ойшыл ұстаздың тәрбие жөнінде ... ... ... ... ... ... дүниеқұмарлық пен баққұмарлыққа салынба,
жоқ жітік пен кем-кетіктерге шын ниетіңмен жәрдемдес. Тәрбие арқылы бойға
сіңірілген өмір ... ... ... қанағат пен рақымшылдық , тағдырға
тағзым етіп, басқа түскенге көне ... ... ... ... ... ... ... екі етпей ұғыну қағидалары. Бұлардың бәрі жұртшылыққа
өнеге ретінде дәріптелді:
Ақ дәптерге даналық ... ... ... қанағат қыл...
Әуелде ақыл –ойдан кенде болдым,
Біртіңдеп білім алып жөнге келдім.
Ұлттық ... ... және оның жеке ... ... ... әсері туралы ой-пікірлердің қалыптасуына Ш.Уалиханов,
Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов,М.Жұмабаев
сынды халқымыздың ойшылдары, ағартушылары мен өнер ... ... зор ... ... халық педагогикасында адамгершілікті, үлкенді
сыйлауға, өнерге үйретуге уағыздаған ... ... ... ... ... ... озат ой пікірлерімен толықтырып дамытты. Ол елін
надандыққа қамап отырған феодалдық-патриархалдық, кертартпа отаршылдық
саясатты сынай отырып, туған халқының келешегіне зор сеніммен ... ... ...... ынтымақтастық, татулық,
әділдік, еңбексүйгіштік, адалдық, талапкерлік, т.б. Бұл мәселелерді ... ... ... ... ... талдау барысында зұлымдық, сұрқиялық,
екіжүзділік, барымташылдық тәрізді мінез ... ... қоя ... адам ... ... ... мен ішкі жан дүниесінің
үйлесімділікте болғаны дұрыс екенін ескерте отырып, Абай өзінің ... қара ... ... ... ... ... ... киініп
... таза кимек дұрыс іс өз дәулетінен артық киінбегі, не киімі артық
болмаса да, көңіліне қуат ... тым ...... ісі» -
деп түсіндіреді. Қазақ халқының ұлттық тәлім мұраларын жариялау, зерттеу
тек соңғы жылдары ғана ... ... ... Бұл салада Қ.Б.Жарықбаев,
С.А.Ұзақбаева, Б.Х.Балтабаев, Ә.Табылдиев, С.Қ.Қалиев тындырымды істер
атқарып, этнопедагогикаға байланысты еңбектер жариялануда. Соңғы жылдары
көрнекті ғалым педагог-психологтар Қ.Б.Жарықбаев, ... т.б. ... ... ... педагогиканың
дамуы, педагогикалық заңдылықтары, жеке басты қалыптастырудағы отбасының
алатын орны т.б. ... ... «ХV – ХІХ ... ақын ... поэзиясындағы
педагогикалық ой- пікірлер» атты еңбегінде жыраулар ... ... аз ... ... ...... ... мен келешек,
адамгершілік, жақсылық, жамандық жайлы ойлар, болжаулар, қағидалы сөздер
айтып отырған. Сондықтан да қазақ поэзиясында ... ... ... ... атқарады», дей келіп жыраулар поэзиясының
тәлімдік мәніне терең тоқталып, жан жақты талдау жасаса, Қ.Б. Жарықбаев
пен С.Қалиевтердің авторлық бірлесуімен ... ... ... тәрбиесі»
оқу құралының 2 тарауы осы мәселеге арналған. Сонымен қатар этнопедагогика
арқылы адамгершілікке тәрбиелеу мәселесімен шұғылданған Ұ.О. Асанова, Ә.С.
Әмірова, ... ... ... ... ... ... ... өнері арқылы
адамгершілік – эстетеикалық тәрбие беру мәселесін қарастырса, Ә.С.Әмірова
бала тәрбиесіндегі қазақ балалар әдебиетінің алар ... ... ... ... (5-6 жас) ... ... ... қажетті
әдеби шығармалардан ұлттық ойындарды іріктеп, жүйелей отырып, оны
балабақшадағы тәрбие үрдісінде ... ... ... ... ... этнопедагогикасының оқушылардың адамгершілік –жыныстық
тәрбиесіндегі маңызының ерекше екендігін анықтаған.
Р.К. Төлеубекова бастауыш сынып оқушыларын қазақ ... ... ... тәрбиелеу мәселесін қарастырса, Ж.Б.Сәдірмекова
жеткіншектерді этнопедагогика арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұнын
теориялық тұрғыдан негіздеп, оның бала тәрбиесіндегі мүмкіндіктерін
айқындаған. Тағылым дегеніміз - ... ... үшін одан оң ... алып, оны күнделікті өмірге пайдалану. Демек қазіргі және өткен
замандағы қазақ ... ... ... ... ... оқушыларының оқу-тәрбие процесінде кеңінен қолдану керек.
Бабаларымыздың ұлттық тағылымдары біздерге мұра ... ... ... ... ... борышымыз. Себебі, өскелең ұрпақ – туған
жер мен халқының перзенті. Ол қайда жүрсе де, өз ұлтының жарқын болашағы,
ірі өкілі. Сондықтан ... ... ... ... ... мен ... орындары ерекше. Өйткені отбасы мен мектепте жеке тұлғаға халықтық
тағылымдар ... ... ... беріледі.
Адамгершілік тәрбиесі отбасынан басталатыны белгілі. Сондықтан да
халқымыз «ұяда не көрсен, ұшқанда соны ілесің» деп текке айтпаған. ... ... ... ... ... ... салт ... ел тарихы, туған жер, ата баба шежіресіне қанығуға да, бесік
жырынан бастап халық көкейінен сусындатуға да алғашқы қадамды отбасынан
бастайды» деп ой ... ... ... ... басы ... деп
текке айтпаған.
Тәрбие мақсатының айналасындағы айтыс көне заманнан басталды. Көне
данышпан ... ... ... ...... ... ... түсіндіруге келгенде, олардың ойлары әр түрлі болып келді. ... ... және ... ... ... ... дамыту қажет деп
есептесе, Аристотель ерік пен шыдамдылыққа, әділдік пен ... пен ... жан ... көңіл бөлген.
Ағылшын философы және педагогы Дж.Локк тәрбиенің ең басты мақсаты – ер
жігіттікті қалыптастыру – «өз ісін ақылды да жан ... ... ... ... деп ... ... қатар бұндай адам белсенді, іскер
болып, ұшқыр ойлы, білімді болып келуі қажет деп есептеген.
Француз материалисі К.Гельвеций тәрбие ... ... ... ... ... мақсаты – азаматтардың жүрегін
адамгершілікке, ақылдарын шындыққа, ақыр соңында сезімталды дұрыс пікірлі
азаматтар тәрбиелеп, өз пікірлерін қоғамның мүддесімен үндестіре алатын
патриоттр ... ... ... мектеппен байланыстырып, мектеп
қай заман өзгерісі болмасын, өз ұрпағын оң шешімдер қабылдап, өз қылығын
саралай білетін және басқалардың да ... ... ... ... ... белсенді қоғам мүшелерін тәрбиелеп шығаруы тиіс»- деп тұжырым
жасағанда адамгершілік тәрбиесінің тұлға қалыптастыруда белсенділік
көрсететінін атап ... ... ... ... ... ... ... бірлікте қарастыру керектігіне мән берген және адалдық,
адамгершілік сезімдерін тәрбиелеу ... ... ... теориялық
ереже ұсына отырып, адамның адамгершілік қасиетінің көрінісі мейірімді,
қайырымды, кішіпейіл болу, адамдарға деген сүйіспеншілік, адамдарды сыйлау,
адамдлардың жан күйзелісін ... ... ... ... ... білу т.б.
деп атап көрсетеді.
Я.А.Коменский адамгершіліктің ең маңызды белгісі деп: дінді, гуманизм
мәдениетінің ережесін жатқызды. Ізгілік жанның үші, сабырлық, ... ... ... ... ... ... шыншылдық,
сыпайылықты, әсемдікті және үлгі болуды жинақтады.
Сондықтан да олардың педагогикалық мұрасының бүгінгі таңда ғылыми
мәні орасан зор. ... ... ... ... жас ұрпақтың
тәлім тәрбиесі мен білімдарлығына, зор саналылығына тікелей байланысты
екендігі баршаға аян. Өзінен бұрын ... ұлы ... ... ... ту етіп ... ... ... мәселесі қай заманда болсын уақыт
талабынан түскен емес. Олай болса, қазіргі кезде қоғамдық гуманитарлық
ғылымдар саласында зерттеу ... ... ... сан ... мұраларын әсіресе, оның тәлім-тәрбие, педагогика, психологияға
байланысты асыл қазыналарын жоғары теориялық биіктен талдап, зерделей
көрсете білуі тиіс.
Педагогика ... ... ... ... ... адамгершілік
қасиеттерге тәрбиелеу мәселесі кеңінен көтерілуде. Бұл мәселе ... ... ... ... ... мектептердің міндеттерінің бірі –
кез келген жасөспірімге білімді меңгеру ғана ... оның ... ... ... ішкі жан ... әсер ету ... жас
ұрпақтың өзін өзі дамытуына жол көрсету.
Болашақ ізбасарларға адамгершілік, имандылық, әдептілік, сияқты
қасиеттер арқылы жас кезінен сан ғасырлар бойы ... ... ... ... негізінде тәрбиелеудің саласы мол, мазмұны бай, атадан
балаға ұласатын құндылық сезім ниеттерден , ізгі ... ... ... ... ... ... арқылы тәрбие беру – рухани
азғындықтан шығудың ең басты жолы. Сондықтан бүгінгі таңдағы мектептерде
жүргізілетін тәрбиенің өзіндік басты мақсаты да ... ... ... ... Ауыл ... рухани адамгершілік тәрбиесінің
нәтижелі болуы үшін, оның нақты педагогикалық шарттары болу қажеттілігі
туындайды. Жалпы шарттарға әлеуметтік, ... ... ... ... болуы жатқызылса, арнайы шарттар ретінде белгілі
бірі мектептің ерекшеліктері, ... ... ... ... ... сұраныстарға қатысты мазмұны жатқызылады. Сондықтан тәрбиелеудің
құрылымы мен бөліктерін айқындауға нақты шарттардың орындалуы әсер етеді.
Тәрбие үрдісінде оқушылардың ... ... ... ... шарттарын анықтамас бұрын шарттар ұғымының
мәнін ашуды жөн деп санадым.
Қазақ ... ... ... «Шарт - өзара міндеттер алу
жөніндегі келісім, міндет, борыш, ... ... деп ... ... , тәрбиені ұйымдастырудың шарттарына: мақсат,
міндет, мазмұн, әдіс-тәсіл, амал құралдар және нәтиже жатады. Сонымен қатар
тәрбиеге ықпал ... ... да ... ... әдістемелік, қаржылық, ұйымдастырушылық, нормативтік, құқықтық
және ақпараттық) қалыс қалдырмаған. Ал зерттеуші Ә.Садуақасов ... ... ... тәрбиелеу, тұтас мектеп үрдісін ұйымдастыру,
мектепке дейінгі, мектептен тыс тәрбие, отбасылық тәрбиеге) ... ... ... белгілеп, этнопедагогиканың дәстүрлі қағидаларын пайдаланған
шарттар белгілі бір объектінің туындауы, өмір сүруі немесе өзгеруі үшін
қажет объектілер жиынтығы. Мәселен, экономикалық, әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... қасиеттерін қалыптастырудың
кеңістіктік, уақыттық, оқу материалдық, моральдік психологиялық,
эстетикалық, мектеп гигиенасына және қоршаған ортаға сай туындайтын
шарттарын негіздейтін объектілердің арасында тура және ... ... ... ... ... объектілердің аз да болса жиынтығы айқындалады
да, педагогикалық шарттар деп ... ... ... ... ... ... үшін нақты
белгілі бір шарттарға тоқталу қажет.
Айталық әлеуметтік, экономикалық шарттар. Мұнда әлеуметтік жағдайдың
рөлі басым. Ауыл ерекшеліктерін ескеретін ... ... ... ... ... ... ескеретін болсақ сөзбен айтып қою
жеткіліксіз, жасөспірімдер өздері көріп, көз жеткізгендері нәтижелі болмақ.
Айтайын деп отырғанымыз руханилықты жазба мұралар, мұражайлар, көрмелер ... ... ... ... ... ... ... бала немен
шұғылдануы керек, қалай дами алады. Яғни осы мәселеге байланысты ауылда
кітапханалардың, мұражайлардың, мәдени орындарының орын алуының
қажеттілігін атап өткіміз келеді. Өйткені бала ... ... ... де ... тиіс ... ой туындайды. Яғни рухани
байлық мәңгілік ұдайы байлық екеніне көз жеткізуіміз керек. Экономикалық
жағдайға келетін болсақ мектептің базасын ... үшін ... ... ... ... ... ... жобаға ұсынуы тиіс.
Біріншіден мұғалім рухани адамгершілік тәрбесіндегі алдына қоятын
мақсатты анықтап алған жөн. Педагогика ғылымының жүздеген жылдардан бергі
тәжірибесіне сүйенетін болсақ, мақсат ... ... тән- ... рухани
адамгершілікті болуға тәрбиелеу. Қазіргі таңда рухани адамгершілік
қасиеттердің маңыздылығы төмендеп, озбырлық, арсыздық, ұсқұнсыздық,
көргенсіздік, мейірімсіздік, қатыгездік, т.б. белең алып, ... ... ... ... ... ұяты, ары бар адамдарға қарағанда ... ... ... ... ... қарамастан әлемді ұстап тұрған
жақсылық пен жақсы адамдар. Адамның дамгершілік түйсігі оның эмоциялық
танымы мен ... ... ... ... ... ... ... құқықпен тығыз байланысты. Адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру
мақсатында түрлі педагогикалық теориялар мен шарттар қалыптасты.
Рухани адамгершілік тәрбиесі біртұтас педагогикалық үрдіс ретінде
оқушылардың бар өміріндегі: ... ... ... ... ... сай жүзеге асырылуы керек. Адамның танымындағы мақсатты
тұлғаның , оның ... ... ... ... ... қоғамдық бағалы
мінезінің қалыптасуы-біртұтас үрдістің нәтижесі болып табылады.
Адамгершілік нормалары баланың сезімдік қабылдауының субъектілік
ынтасына байланысты қалыптасады. Адамгершілік оған ең алдымен тірі ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Адамдық сезім адамдық адамгершіліктің қалыптасуына әсер ететін жүйелік
бастау болып табылады. Осыған орай рухани адамгершілік ... ... ... ие ... Адамгершілікті түсінік адамгершілік
шарттарына бағынышты болады және де баланың өз адамгершілік қатынасындағы
белсенді үрдіс.
Педагог балалардың субъективті адамгершілік климатын көрсететін
адамдық ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиені терең
түсінуге көмектеседі. Сыртқы және ішкі қарама қайшылықты игеру адамдық
қасиетті тұлғаның қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... бала ... ... қайшылықтарды , сұрақтарды,
мәселелерді шешуде маңызы зор.
Адамгершілік тәрбиенің нәтижесі адамдық тәрбие болып табылады. ... ... ... ... мен ... ... қатынастарында
қалыптасады. Рухани адамгершілік тәрбие – бұл дұрыс дағдылар мен өзін өзі
ұстаудың дағдыларының нормалары, ұйымдағы ... ... ... ... ... тәрбие жөнінде сөз қылғанда
баланың ерік жігері, өзін өзі бақылаушы ... ... да мән ... ... ... ... сөз бен іс ... өмірдің қиын тұстарында өз
тұжырымына адал қалуына әсер етеді.
Мектептегі, ... ... ... ... ... баланың
Отанға деген махаббатын, еңбекке тағы да басқа нәрселерге қатынасын
қалыптастырады. Оның нәтижесі, дұрыс жеке тұлғалық, адамға деген көңіл
бөлушілік, өзіне ... ... ... ... ... ... шарттардың бірі
–кешенділік. Яғни, педагогикалық үрдістегі оқушының дүниетанымымен, мінез-
құлқының бағалы негіздерімен, оқуға, еңбекке, табиғатқа, өз-өзіне, басқа
адамдарға қатынасымен байланысты жүргізілетін ... ... ... ... ... тағы бір ... оқу тәрбие жұмыстарының
өмірмен тығыз байланыста жүргізілуі. Педагогика ... тек ... ... ... қатар жаңа нәрселерді дұрыс қабылдап, ескірген
нәрселермен күресуге де дайындауы керек.
Біртұтастық және ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін дамыту мақсатында жүзеге асырылады.
Балалардың ұжымдық ортада өзін өзі ұстайына қатысты педагогикалық
үрдістегі адамгершілік тәрбиесінің орны ерекше. Бұл баланы ... ... өзі ... ... ... ... Ұжымдық қарымқатынас дағдыларын
:ұстамдылық, бақылау, талаптылық тағы сол сияқтылар осы шарттың ішінде
қарастырылады.
Рухани адамгершілік тәрбиенің тағы бір шарты ... ... ... ... ... ... тағы басқа қызметтерге қызығушылығын арттыру
мақсатында , рухани адамгершілік тәрбиедегі маңызды педагогикалық
шарттардың бірі- танымды, қабілетті қалыптастыру болып табылады.
Тағы бір шарт ... ... мән беру ... ... ... ... жас ... мен тығыз байланысты болмақ: оның білім деңгейін,
қабылдау дәрежесін, өмірлік тәжірибесі мен мінез ... оның ... ... аударылуы керек.
Рухани адамгершілік тәрбиесінде алдымен баланы тек ... ... ... ... ... соны ... ... да ата ананың да болашағы зор болмақ.
Мұғалім мен ата ананың беделін ұтымды пайдалануды да шарт ретінде
қрастырамыз.
Тағы бір шарт ... ... және ... ... ... сыртқы физикалық мүмкіндіктерін дамыту
бағытында жүзеге асырылады. Оқушылардың ұжымдық ортада өзін өзі ұстау
тактикасы педагогикалық үрдістегі адамгершілік тәрбиенің алатын ... Бұл ... ... ... ... ... керектігін үйретеді.
Адамгершілік қарым қатынас дағдыларын, ұстаздық бақылау, талаптылық,
дамушылық шарттардың ішінде қарастырамыз. Сонымен қатар, балалардың
шығармашылық қабілетін дамыту да ... Сол ... ... өзін өзі еңбекке
қызықтырады өзінің жан дүниесінің қажеттілігін қанағаттандырады, яғни оның
дамытушылық қабілетіне ... ... ... Ш.А.Алтынбай, З.Н.Бекбаева, Н.Т.Есеналина, Ә.Садуақасов,
С.М.Бахишева, Т.Б.Машенбаев, А.С.Мустояпова, Ә.Ә.Сағымбаев т.б. еңбектері
мен ата аналар мен ... ... ... ... ... ... ... ауыл мектеп оқушыларын рухани адамгершілікке
тәрбиелеуде тиімді болатын педагогикалық шарттарды анықталады. Олардың
мазмұны оқушыны жақсы ой, жағымды ... ... ... ... ... ... деп ... Рухани адамгершілік тәрбиесінің
педагогикалық шарттары дегеніміз – ауыл ... ... ... ... ... байлық қалыптастыру үшін бағытталған
мұғалімнің, ата аналар мен ... ... ... жасалған жағымды
жағдайлар, ол, оқушылардың рухани байлығы мен әлеуметтік ахуалын қамтиды.
Бұл мектепте, ... ... ақыл ойы, ... ... мен ... ... ... оның бойындағы қабілеттерін дамытуға мүмкіндік туғызатын
шынайы жағдайлар деуге болады. Яғни туындаған жағдай жағымды болса, оның
әсері де пайдалы ... ... ... ол ... ... ... ... орай, рухани адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру барысында,
мұғалімдердің, ата аналардың ықпалын арттыруда төмендегідей педагогикалық
шарттарды қарастыруға болады:
Мотивациялық-мақсаттылық шарттар- мұғалім ... ... ... ... әсер ... ... жағдаяттарды және
өзара қатынас жолдарын алдын ала ... мен ... ... ... таңдауы және нәтижесін көрсетуінде. Сонымен қатар ауыл мектеп
оқушыларының бойында азаматтық, борыштылық, толеранттылық, құқықтық,
өзіндік сана ... ... ... ... ... ... тәрбие мақсатына жету үшін: рухани- адамгершілік тәрбиенің
жеткіншек тұлғасына бағытталуы, ауыл мектеп өмірінің ерекшелігіне
сәйкестендірілуі және ... ... мен ... дәлдігін
ұстануқажеттігін сезінуі. Кез келген оқушы тәрбиені оған қатысты сәйкес
мотивациясы болса ған ... ... ... ... ... негізі-
оған қажет мотивацияны қалыптастыру. Мотивация болу үшін әрекетті
ынталандыратын мотивтер жиынтығы қажет, ... ... ... Себебі,
мотивация оқушы бойында әрекет түрін (қабілеттерін өз ... ... ... ... ... жағымды қылықтарын өзі
тәрбиелеу бойынша әрекеттері, ... ... ... анықтау, т.б.) тиімді
орындайтынын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл орындалу үшін олардың
қызығушылығын арттыру, ол оқушыларда бар қажеттіліктерге ... ... ... ... ... етіп іс шаралар
ұйымдастырылып, жағымды жағдайлар (сендіру, ... үлгі ... ... ... тәрбиелеудің ғылыми-әдістемелік шарты- бұл
мұғалімнің рухани адамгершілік тәрбиесіне арналған жоспарын құруда, оқушы
дамуы мен тәрбие ... ... ... күші ... ... ... ... туралы қазіргі педагогикалық тұжырымдарға, отандық және шет
елдік ғалымдардың технологиялық жасалымдарына сүйенуі. Соңғы шыққан
педагогикалық технологияларды меңгеріп, пайдлану жолдарын білуі. Өзінің
тәжірибелік ... ... ... ... таныстығы мен
хабардар болуы.
Рухани адамгершілік тәрбиесінің интеллектуалды-әмоциялық шарты-
мұғалім жеткіншек оқушылардың өзара қатынасын біліп, бірлесіп орындалатын
іс-әрекет нормаларына сай, олардың мінез-құлықтарындағы ... ... ... ... ... ... ... қарым
қатынасында бірін бірі қорғау, бірінің бірі көңіл күйін түсіне білу, әрбір
іс ... ... ... ... ... пен келісімге келу
ерекшеліктерімен сипатталады. Сонымен қатар, эмоциялық сезімдер, уайым,
шындық, адамгершілік қатынастар мен ... ... ... ... адамгершілік сезімдердің тұтастығымен және рухани адамгершілік
нормалары, жеткіншектің ... ... ... ынтасына
байланысты қалыптасады. Интеллектуалдық құрамына әрекет тәсілдерін
меңгеру, толықтыру, ... ... өз ... ... ... ... ережелер шығару, бірігіп жұмыс істеуге дағдылану жатады.
Жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесі, олардың табиғи ортада өзін-өзі
қалай ұстау керектігіне үйретеді. ... ... ... ... ... ... осы шарттың ішінде қарастырылады.
Рухани адамгершілік тәрбиенің тұлғалық ...... ... ... қорғау, сенім көрсету, құрметтеу) бағыттылығы мен жас
ерекшелігін ескеріп, оның дамуы мен ... ... ... ... ... ... ... алынуы. Бұл жағдайда
жеткіншектердің тәрбиелілігі педагогикалық көмек өлшемімен,
қамқорлылығымен, көңіл бөлуімен, оның дамуына оңтайлы жағдай туғызуды
қамтамасыз ету үшін ... ... ... Тәрбиенің нәтижелі
болуында әр оқушыны қайталанбас тұлға ретінде қабылдап, оның өзгеше
қасиеттерін джамытудың мәні зор. ... ... ... мен ... қызметінің сыйласымдылығы мен мейірімділігі; олар қағамның рухани
құндылықтарын өркендетуші, оқушылардың зердесі мен эмоционалды іс
әрекеттерін ынталандыру үшін педагогтар іс ... ... әрі ... ... қоғамдық бағалы қасиеттері мен сапалары, қарым
қатынастарында қалыптасады. Рухани адамгершілік тәрбие барысында тұлғаның
ішкі жан дүниесінің байлығы мен өзін өзі ... ... ... ... ... ... ... орнықтырады.
Танымдық-шығармашылық шарт – рухани адамгершілікке тәрбиелеуде
жеткіншектің өміріндегі ерік жігерінің, өзін өзі бақылау дағдысының
болуында. Ол оның белсенділігінде, сөз бен іс ... ... ... өз ... адал ... ... табады. Шығармашылықты
қалыптасу барысында қатаң қадағалау мен бақылау емес, еркіндіке жол ашылып,
жарыс шығармашылық бәсекелестік рухы өрістетіледі. Мұнда, қазіргі ғылым,
техника, өнер және т.б. ... ... ... қолдануға мүмкіндік
туындайды. Оларды пікірталас жүргізе білуге, дәлелдеуге, көзқарастарын
баяндауға төселдіруге болады. Рухани адамгершілік тәрбиесінің нәтижесі
жеткіншектің өзін-өзі ... ... мен ... іс әрекеті, мектептегі,
ұжымдағы, отбасындағы қарым қатынаста көрініс береді де, ... ... ... қызығушылығын , білімінің тиянақтылығын ,
жауапкершілігін қалыптастырады. Рухани адамгершілік тәрбие оқушының
дүниетанымымен, ... ... ... оқуға, еңбекке,
табиғатқа, өз өзіне, басқа адамдарға деген сезімі мен ішкі жан дүниесіне
байланысты жүргізіледі.
Рухани адамгершілік тәрбиенің ақпараттық ...... ... және оқушылардың әр түрлі қарым қатынаста болуына
мүмкіндіктер туындауы. Бұл шарт жеткіншек оқушылардың дүниетанымын, өзі
өмір сүріп отырған қоғамға, табиғатқа, көзқарасының ... ... ... ... ол, ... ... ... әлеуметтік
құқықтарын білуге, қорғауға ықпал жасаумен бірге, қоғамда болып жатқан
экономикалық, саяси, ... ... әр ... ... ... ойын ... мүмкіндік тудырады. Ақпаратты қолданудың
бағыт бағдарын көрсетуге педагогикалық талап ... ... ... өмірге дайындауда әр саладағы, жаңалықтарды дұрыс қабылдап,
жағымсыз әдеттермен күресуге де үйрету қажет.
Жеткіншек оқушыларды рухани адамгершілікке ... ... - ... бірлікті қалыптастыру, жеке тұлғалардың арасындағы қарым-
қатынасты, қауымдастықты сақтауға, біріктіруге ... ... ... ... ... көңіл-күйіне,рухани-
адамгершілік тұрғыдан өздері- өздерін танып білуге, әлеуметтік ортада
өзара қарым қатынасына әсер етіп, жеткіншектің рухан адамгершілік
деңгейіне ... ... ... есте ... Ауыл мектеп оқушысы
өз мектебінің тарихымен, жалғасып дамып келе жатқан дәстүрін ... ... ... оның ... құрметтейтін, ұлттық ерекшелігін сақтай
отырып, әлемдік мәдениетке кіруге қабілетті, өз құқығын қорғауға даяр, өз
ауылына ... ... оның ... өз ... ... ... шешуші, ауқымды ойлауға қабілетті азамат екенін сезіндіреді.
Рухани-адамгершілік тәрбиесінде алдымен жеткіншекті тек ... ... ... ... ... соны ... ... ата ананың да болашағы зор болмақ. Жеткіншек оқушыларды рухани
адамгершілікке тәрбиелеуге байланысты модель жасаудың ұтымды болатынын
Г.Қ.Нұрғалиева, К.Әтемова, ... ... ... ... ... ... барысында түсініп, ауыл жеткіншектерін
рухани адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық моделін жасадым. Ол 1кестеде
көрініс алды.
Кесте1-Ауыл мектебінің жеткіншектерін рухани адамгершілікке
тәрбиелеудің теориялық моделі
|Компоненттері|Критерийлері ... ... ... ... рухани байлықты дамытуға|
|мақсаттылық |меңгерудегі ынталылықтары; |талпынулары; |
| ... ... ... ... ... |
| ... игеруге |мәдениеттілігі; |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... сапа ... тұрғыдан рухани |
| ... ... ... |адамгершілік сапа қасиеттерді |
| ... ... ... ұмтылулары; |
| | ... ауыл ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиеге |
|мазмұндық |жүйелі түрде меңгеруі; ... пен ... |
| ... құралдарынан қажетті|әлеуметтік мүмкіндіктер |
| ... түзе ... ... ... ... |
| ... рухани |-өмір құндылықтарын бағалауы; |
| ... ... ... ... сыйласымдылықты |
| ... ... ... |
| ... ... басқаның орнына қоя |
| | ... ... ... |-педагогикалық технологияларды|
| ... ішкі ... |
| ... әсер ... ... ақпараттық технологияны |
| ... ... ... ... мен |
| ... ... ... |қабылдауы; |
| ... ... мен |-іс ... ... |
| ... ... ... |-рухани адамгершілік сапа |-халық педагогикасындағы ... ... ... ... ... |
| |-іс ... саналылығы;|тәрбиелеу мәселесіне |
| |-өз іс ... баға ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| |құндылықтарды ... ... ... бағалауы; |
| | ... ... өз ... |
| | ... ... ...... ... тәрбиелеуде қазақ халқы педагогикасы материалдарындағы ой-
тұжырымдарды, өсиет өнегелерді, нақыл, дана сөздерді саралап, талдап,
зерттеуде, ... оған ... ... ... ... ... көзқарастарының қалыптасуына жағдай туады. Осының
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... көзқараспен қарауы, рухани адамгершілікті іс
әрекеттердің маңызын түсініп ... ... ... компонент – жеткіншектерді рухани- адамгершілікке
тәрбиелеуде қазақ халық педагогикасының мұраларынан меңгерген ... ... ... ... ... мен өзіндік
ерекшеліктерін ескере отырып, тәжірибеде қолдануға бағытталады. Мұнда
тұлғаның рухани адамгершілік сапа қасиеттері олардың қарым ... ... ... ... ... ... салауатты өмір сүру,
бостандық, сөз бостандығы, дін еркіндігі, өркениеттілікке ұмтылу, ұлт
аралық қатынас мәдениеті үлкенді сыйлау, кішіні құрметеу, ар ұят,
төзімділік, жауаптылық, тиянақтылық ... ... ... ... ... болады.
Технологиялық компонент – жеткіншектерді рухани адамгершілікке
тәрбиелеу іс шараларында, әдістемелік жұмыстарда теория жүзінде меңгерген
білім, білік, ... ... ... ... ... ... ... рухани адамгершілікке тәрбиелеуге байланысты білімдерін
жетілдіріп, бір бірімен қарымқатынас барысында өзінөзі бақылап, өзін өзі
жетілдіруге ... ...... компоненті – жеткіншектерді рухани
адамгершілікке тәрбиелеуге байланысты іс ... ... ... өзін өзі ... ... ... ... көрініс алады. Жеткіншектердің халық
педагогикасындағы рухани мұралар мен байлықтарға, олардың шығу тарихына,
рухани ... ... ... ... ішкі жан ... орын алып, бағаланады. Рухани адамгершілік қасиеттерді өздерінің
іс әрекеттерінде пайдалана отырып, маңыздылығын сезінді. Жеткіншектердің
түрлі шығармашылық қабілеттері қалыптасып , ... ... ... ... көрсетілген компоненттер өз зерттеуіміздің шешімін
іздестіру мақсатында және ауыл ... ... ... тыс ... ... адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудағы құрылымдық
мазмұндық моделін жасауға мүмкіндік берді. Оны сурет-1 көре аласыздар. ... ауыл ... ... ... ... қалыптасуы мен
оның жетілуінде қамтитын педагогикалық шарттардың (мотивациялық-
мақсаттылық, ғылымилығқ, тұлғалық, әлеуметтік, ақпараттық, танымдық-
шығармашылық, интеллектуалды-эмоциялық) тиімділігін және принциптер
(ғылымилық, көрнекілік, бірізділік, үйлесімділік, ... ... ... ... жүйесін анықтады. Бұл жасаған модель осы
қалыпта қалмайды, ол рухани адамгершілік тәрбиені жетілдірудің әр даму
кезеңіне негіз бола ... ... ... ... ... ... ... – ол мәдениетті, рухани адамгершілікті, ұлттық және
жалпы адамзаттық құндылықты ... ... бар ... ... ... зерттеу барысында ауыл оқушыларының рухани адамгершілік және
азаматтық қасиет сапаларының тәрбиелілігін, бүгінгі қоғам қажеттілігін
айқындап алдық. Екіншіден, оның ішкі ... ... ... айқындап,
рухани адамгершілік құндылықты меңгерген тұлға ол қағам азаматы болатынын
көрсеттік. Ауыл оқушыларының бәсекелестік қабілеттілігін , рухани
адмгершілік қасиет сапаларын, мәдениеттілігін , ... ... ... ... негіздеп , рухани адамгершілкті
тұлғаны тәрбиелеудің мазмұнын жүзеге асырудың жолдарын айқындадық.
Жасалған модель негізінде мен сыныптан тыс ... ... ... жарыс,
талқылау, талдау, бақылау, үлгі өнеге көрсету, талап қою, ... ... ... ... тренингтер беріп, ауыл мектеп
жеткіншектерінің рухани адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың үш
деңгейін (жоғары, орта, төмен) анықтадық.
Жоғары деңгей: рухани ... ... ... ... ... өзін ... ортада қалыптасатын руханилық қағидаларын
меңгерген; халықтық тәрбие ... ... ... ... бағалай білетін
және олардың ішкі жан дүниесінің сеніміне айналып, жеке ... ... ... серігіне дағдысына орныққан; рухани адамгершілік
сапа қасиеттерді бойына сіңірген, өзін өзі кезкелген ортада еркін ұстай
алатын, өз ... бар, өзін өзі ... ... ... қасиетке ие.
Орта деңгей: рухани адамгершілік сапа қасиеттер туралы білімі бар;
бірақ, ол ішкі сеніміне айналмаған сондықтан іс ... мен ... ... ... қоғамдағы қалыптасқан руханилық қағидаларын толық
меңгермеген; халықтық тәрбие мұрасының мәнін жете түсінбейді және іс
әректінде тұрақты қолданбайды. ... мен ... ... өзін ... ... пікір айтып, қорғауға сенбейді.
Төмен деңгей: рухани адамгершілік құндылықтар туралы түсінігі шамалы,
білімі аз; өзін қоршаған ортада қалыптасатын рухани адамгершілік ... жеке ... ... ... және ... ... ... өзін
қоршаған ортада қалыптасатын руханилық қағидаларын меңгермеген; халықтық
тәрбиелік мұрасының мәнін түсінуге ықыластығы төмен, өз шешімі жоқ, тұрмыс
тіршілікте пікірін пайдалану дағдылары ... ... ... психология ғылымында М.Мұқанов,
Қ.Жарықбаев, Л.С.Выготский, Д.Б.Эльконин, Л.И.Божович және И.С.Конь,
Д.И.Фельдштейн, Л.Б.Филоновтың еңбектерінде айтылған. Жеткіншек жаста (10-
12 жаспен 14-15 жасқа дейінгі ... ... ... ... ... ... ... психологиялық дисгормония пайда болады. Бұл
өзгерістердің әсері олардың бойына әр түрлі жаңадан мінез құлық әкеледі
олар: шыдамсыздық, тура айта салушылық, мінез ... т.б. ... ... ... ... ... сезу сезімдері жетіледі. Жеткіншектің
жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру мен тәрбиелеу, физиологиялық ... ... ақыл ... ... ... ... әсерін тигізеді. Ғалымдар : Фридман К.М., Кулагина И.Ю.,
В.И.Семеновтар ауыл мектебінің оқушыларына төмендегідей сипаттама береді:
«Баланың сөздік қоры жұтаң, ... ... ... Өз ... ... ... ... алмайды. Олар жаңа материалды түсіндіру кезінде
алаңғасарлық танытып, зейін қойып тыңдай алмайды, тез ... ... ... ... ... жеңе ... ... десе
біздің зерттеулеріміздің нәтижесі бойынша ондағы жеткіншектердің
мүмкіндіктері мен қабілеттері қанағаттанарлық жағдайда екеніне көз
жеткіздік. Ауыл оқушыларының білім деңгейі де ... емес . ... ... ... ... Себебі, химиялық және физикалық зертханалардың өз
деңгейде еместігі, компьютердің аздығы, сапасыздығы және музейлердің
жоқтығы, оған қоса үйірмелер, клубтар, өнер ... ... ... үшін ... ... жұмыс істей бермейтінінде. Осыған орай, ауыл
мектебі жеткіншек оқушыларын рухани адамгершілікке тәрбиелеуде, олардың
ішкі жан ... ... ... ... ... білім алу қажеттілігі
мен өзін өзі үздіксіз тәрбиелеп, қасиеттерді қалыптастыруды педагогикалық
эксперимент шарттар арқылы көрсеттім.
Білім мазмұнының танымдық тәрбиелік мәнділігін ашуда ... ... ... ... ... мен ... сипаты
әдіснамалық бірлікте кіріктіріліп, олардың мағыналық байланыстарын өзіндік
таным қағидасымен ұштастыру ойластырылды. Мәтін таңдауда балалардың
қызығулары мен қажеттіліктерін қанағаттандыратын және ... ... ... ... ... мазмұндағы ізгілендіру идеялары басшылыққа
алынды.
Орта буындағы рухани адамгершілік тұрғыда ... ... ... ... өзегін құрайтын қазақ халқының ауыз әдебиеті
үлгілері, атап айтқанда, тұрмыс салт жырлары, мақал мәтелдер, жұмбақ,
жаңылтпаштар, ертегі, әдеби ертегілер, аңыздар, ... лиро ... ... жырлар, айтыс өнері мен шешендік сөздердің ... ... ... Халық ауыз әдебиетіндегі адамзаттық мүддені қорғайтын,
өмірге бейімдейтін, әр түрлі әдептілік, әсемдік, әділдік және шыдамдылыққа
жетелейтін құндылықтарды оқып үйрену ... ... ... ... ... ... ... тәлім алатын болады. Батыр
бабалардың елін, жерін қорғаудағы ерліктері; лиро эпостық жырлардағы
сүйіспеншілік, құрмет сезімін ... ... ... ... ... ... кейіпкермен кездесе отырып оқушылар адам бойындағы
жағымды немесе жағымсыз қасиеттердің мәнін ... өз ... ... түсінетін болады.
“Адамға ең бiрiншi керегi бiлiм ... ... ... бiлiм-
адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның ... апат ... деп ... ... педагогика ғылымы зерттейтiн негiзгi категорияларының
бiрi- тәрбие.
Тәрбие адам тағдырын ойластырады, болжайды, алдын- ала адамның рухани
өмiрiнiң көптеген ... ... ... алыс пен ... ... және
өзiн қоршаған ортаға қатынас ... ... ... өсиетiн сақтата
отырып, олардың адамгершiлiк құндылықтарын ұрпақтан- ... ... ... тек қана материалдық жағдайлар ғана емес, тәрбие - адамзат
тiршiлiгiнiң мiндеттi шарты.
В.Соловьев: “Адамгершiлiк бiр адамның екiншi ... ... ... ... ол ... ... ... ғана жететiн адамның iшкi жағдайы”-
деп ... ... ... ... ... ... -
өмiрдiң өзi сияқты күрделi де көп қырлы.
Еңбекке ... ... ... эстетикалық тәрбие,
адамгершiлiк ... ... ... дене ... Осы барлық
тәрбиенiң өзегi- адамгершiлiк тәрбиесi, бiрақ ол жападан ... ... ол осы ... ... ... ... демек адамгершiлiкпен
қоса барлық тәрбие ... ... келе ... ... ... ... ... сапаларын индивидтiң өзi анықтап,
адамгершiлiк ұстанымын да өзi қалыптастырады.
Адамгершiлiк – (орысша нравственность) қоғамдық ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге ... ... ... сай ... бiр ... ... ... ұғым
[87, 12].
Халыққа бiлiм беру iсiнiң зор ... ... ... ... ... ... ... жолға қоюды талап етедi.
Ата-бабаларымыз өздерiнiң сан ғасырлар бойғы ұлы ... ... ... берудiң бай тәжiрибесiн жинақтап, өзiндiк салт-сана, ... ... ... ... ... тұрғыдан ми ... ... бiр ... Бұлар ми сыңарларының тек оптимальдық қозуы бар
алаптарында ғана емес, сонымен бiрге тежелуге ұшыраған ... да ... ... да ... жеке ... жағымды қасиеттердi тәрбиелеуде
әдеттiң ерекше маңызы зор. Ежелгi үндi мақалында былай деген: “Қылық ... әдет ... әдет ...... ... ... ексең – тағдыр орасың”.
Әдет адамның мiнез–құлқының фундаментi ... ... Әдет ... ... А.С. ... ... ... әдет қалыптастыру қажет
екенiн атап көрсеткен [78].
Әдеп адамның ешбiр күш салуынсыз пайда бола ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады. Олар: адамгершiлiк немесе
моральдық (әрқашан шын сөйлеу, ... адал ... ... тiлiн ... ... ... ... болу, үлкендерi-кiшiнi сыйлап-
құрметтеу, дұрыс сөйлеу, т.б).
Гигиеналық әдептер: (таза жүру, қол жуу т.б) ... ... ... Атақты ағылшын драматургы В. Шекспир: “Жақсы әдет жақсылыққа
бастайтын перiште” ... орыс ... К. Д. ... ... әдет өсiмге
берген ақша, адам өмiр бойы соның жемiсiн пайдаланады, жаман әдет- ... өмiр бойы сол ... ... азап ... ... ... ... бiрi қарсы екi күш болады. Бiрi
жақсылық жаққа, екiншiсi жамандық жаққа тартады.
Ал оқуға деген әдет ... ... ... бiр түрi ... Ол ... ... мен ... құлқының әдеттегi формаларының
құрамына енедi. Олар оқушылардың бiлiм алуына және ... ... ... зор ... тигiзедi. Сол әдеттенудiң арқасында оқушы
жинақы, тәртiптi бола түседi. Егер оқушы өз-өзiне ... оған ... ... ... ... кедергiлердi жеңу қиын болады. Оқушының
пайдалы әдеттерiн ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының адамгершiлiк ... iс- ... ... ең ... әдiстерiнiң бiрi-
мұғалiмнiң оқушыларға жүргiзiлетiн ... ... ... ... тек теория жүзiнде ғана уағыздамай, пайдалы
әдеттердi ... ... ... ... ... “Әдет - дейдi
А.Макаренко әрдайым жаттығып ... ... ... ... ... ұйымдастыру қажет” [86].
Бұл проблема жан-жақты қарастырылып, үнемi iзденiстер ... ... ... ... да ... күнге дейiн нақты жауап таба алмай
келедi. Бұның шындыққа сай ең ... ... ... яғни ... үлкен айырмашылықтардың болуында [88].
Болашақта өмiр сапасы, мүмкiн адамзат цивилизациясының өзiнiң өмiр
сүруi. Бiздiң қаншалықты өзiмiздi және ... ... ... ... бiлiм беру жүйесiнiң анықтаушы белгiлерiне мыналар ... ... ... әлеуметтiк тәжiрибелер жиынтығын беру емес,
жеке адамдарды ... ... ... ... ... Мұның өзi бүкiл оқудың мазмұнын қайта қарауды талап етедi. ... ... бiлiм ... ... ... ... жеке адамдық
қасиет мол болады деген тұжырымды басшылыққа алып келдiк. ... ... ... жеке ... ... қалыптастыра алатынын болжау.
Адам - табиғаттағы кемелденiп жетiлген ақыл-ой иесi және қоғамдық
тұлға. Осы ерекшелiктерiне орай ... ... ... ... зерттейдi.
Ал педагогика мен психология ғылымы болса, адам ... ... даму ... жеке ... қасиеттердiң жетiлiп, қалыптасу
жолдарын зерттейдi.
Совет психологы С.А.Рубенштейн бұл түсiнiк туралы былай деген: «Адам
өзiнiң ерекше қайталанбайтын қасиеттерiнiң күшi арқасында ... ... ... ... ... ... ... түрде анықтау арқасында жеке
бас. ... ... өзiн ... ... және ... ... Адамның қоршаған ортаға қарым- ... оның ... ... ... ... ... мен қатынасынан, ең
бастысы оның әрекетiнен (еңбек, оқу, т.б) көрiнедi.
Баланың жеке басының дамуы мен ... ... ... 3 ... бар. Ол ... ... (iшкi ... орта мен тәрбие (сыртқы
жағдайлар). Осы үш фактор баланың дамуына қалай әсер ... олар ... ... ... қайсы және қашан жетекшi болып шығатыны туралы
мәселенiң өте зор ғылыми және ... ... бар. ... адамның
дамуына әрқашан мақсат көздеп, ықпал ету болып табылады. Адам қажеттiлiктi
қанағаттандыру көзi болатын қоршаған ... ... бола ... ... ... ықпал етедi, оны және өзiн мақсатты iс- әрекет процесiнде
саналы түрде қайта құрады. Сондықтан да ... ... ... ... ... оның жеке ... ... негiзi. Жеке адамды бөлшектемейтiн,
оның мүддесiн қоғам мүддесiмен ұштастыратын жоғары мативтердiң жалпылану
және тұрақтылық ... ... ... ... ... қоғамның
адамгершiлiк нормаларына сай ... жеке ... ... ... ... адамдарға, өзiне, өмiрге деген көзқарастарда
жеке адамның дүниетанымы, көзқарасы, ұмтылысы, нанымы байқалады. Сондықтан
жеке адамның ... ... ... тәрбиенiң өзегi» [88].
Адамгершiлiкке тәрбиелеу мақсатында жоспарлы түрде әр қилы
әрекеттердi ... ... ... қолданудағы жаттығудың мәнi әрекет
пен қылықтарды бiрнеше рет қайталату арқылы жеке бастың адамгершiлiк мотивi
мен мiнез- құлқындағы қажеттiлiктi қалыптастыруға әсер ... ... ... моральдiк мiнез- құлқын (әдет) механизмдерiн, адамгершiлiк
сапаларын стимулдандыру тәсiлi деп ... Оны ... ... ... ... ... психолог Л.Кольберг адамгершiлiк
тәрбиелеудiң басты мақсаты ... ... ... ... ... ... қабiлетi деп түсiндiредi. Дәстүр туралы мәлiмет беруде ... ... ... ... ... беру ... қолдану адамгершiлiктi тұлға
қалыптастыруға негiз бола алады.
Бала дамуының алғашқы кезеңiнен яғни ... ... ... ... ... ... Моральдiк-этикалық дәстүр мәдениетiнiң
толысқан сферасы ретiнде дәстүрлi педагогикалық мәдениеттi қалыптастыра
отырып ... ... ... ... негiзгi құралы,
формасы, әдiс-тәсiлдерi, адамгершiлiктiң қайнар көзi, iлкi ... ... ... ... ... ... ... күйде өзгерiссiз, ал өзгерген жағдайда ұзақ уақыт қызмет ететiн
мораль элементiнiң тұрғысында қарастырады.
Бұған А.Д.Макаренконың ... ... ... ... ететiн және моральдық қатынасты бейнелейтiн дәстүрлер” дей ... ... деп ... ұғымдарымыздың түп төркiнi моральды-
этикалық дәстүрдiң сара жолына әкеп тiрейдi. ... ... ... тұңғыш қарастырушы К.Д.Ушинский болды. Ол өз ... ... ... ... ... және ... ... тәрбиедегi адамгер-шiлiк мәселелерiне көңiл бөле отырып “Тәрбие көзi-
халықтық педа-гогика” деген тұжырымға келген. Осы ... ... ... ... Ы. ... ... адамгершiлiктiң түрлерiн атап
көрсетедi, 7 жақсы қасиет:
Бiрiншi: Имандылық.
Екiншiсi: ... ... ... ... ... ... Адал ... өсиет беру.
Алтыншысы: Жомарттық, қайырымдылық.
Жетiншiсi: Дұрыс заңдылық [ 21, 266].
Жалпы осы адамгершiлiк мәдениетi ... ... ... ... ... К.Д.Ушинский, ... ... ... орын ... ... зиялы қауымынан:
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
М.Дулатов, Х.Досмұхамедовтер ... ...... ... қасиет, бұл өзi адамның
басқа адамдармен тиiстi шамада қарым-қатынас ... ... ... ол ... жүрiс-тұрысынан, сол адамдармен әңгiмесiнен жақсы
ләззат алады. Бұл ... ... кету – ... соғады, ал достыққа
кемтар болу – тәккаппарлыққа ... Ал ендi осы ... ол ... iс жасаса, онда бұл дүрдараздыққа апарып соғады” [48,45].
М.Әуезовтың ... ... ... ... мәселе көтергенi
белгiлi. “Ғылым” атты еңбегiнде: “Адам ... ... ... ... өскен орта, алған үлгi, өнеге бiлетiндiгiнен және ... ... ... ... Көпшiлiктi адамгершiлiкке тәрбиелеу үшiн жас ... ... ... ... таза ... үшiн – көп ой керек, ойлау
үшiн оқу керек және оқу әр тараптан мағлұмат берiп, ақиқатқа ... ... ... ... ... беру ... ... шәкiрттердiң адамгершiлiк пен әдеп, саналы тәртiпке
тәрбиелеу мәселелерiне байланысты бiрнеше еңбек жазды. ... өз ... ... ... Ян Амос Каменскийдiң “Тәртiп жоқ мектеп
– сусыз диiрменмен тең” дейтiн афоризмiн эпиграф етiп алады. Ол ... ... ... ... саналы түрде өзiнiң бар ... ... ... ... ... ... жолдастарына
көзқарас, қарым-қатынасы, сыпайы, қадiрлi, қошеметтi болуын талап етедi ” .
Табиғат – адам тәрбиешiсi. Адам ... ... адам ... қалу ... ... ролi зор. Табиғат бөлшектерi: жан-жануарлар дүниесi,
өсiмдiктер әлемi, өзен, сай, биiк ... ... ... сары дала – ... ақыл-ойына – сана , денесiне – қуат, бойына – күш, өнерiне ... ...... ... ... ... түсiнiктi оқушылар дүниетану
сабағында алады. Ал В.А.Сухомлинскийдiң пiкiрiнше адамгершiлiк тәрбие беру
дегенiмiз – баланы гүлге су құюға немесе ... ... ... ол ... ... ... – бiртұтас жүйе, ол адам мен табиғаттың
бiрлiгiнен ... ... ... ... ... ... мәселесiне халықтық педагогика
аса көп мән берген А.Б.Измаилова табиғатпен қарым-қатынас үрдiсi, оны ... және ... бала ... ... күндерiнен бастап жүргiзу
керек. Ертегiлер мен ойындардағы мейiрiмдi үй жануарлары, құстар ... ... мен ... ... ... табиғатты тануына әсер
етедi, табиғатпен үздiксiз байланысқа түседi. ... ... ... ... деп ... Б.Т.Лихачев жеке адамның мәдениетiн қалыптастыру қажеттiлiгi
мәселесiн қарастыра келiп, мектеп жасынан бастап бұл ... ... ... ... ... байланыстылығын адам тәрбиесiнiң жетекшi
құралы деп түсiндiрдi.
Мектептер қызметi мен мектептен тыс ... ... ... жұмысы
үздiксiз болатыны жайлы көптеген көрнектi ғалымдар ... ... ... ... ... ... тәрбие мен бiлiмнiң негiзгi мақсаты ... ... ... оның қызметiне деген жауапты көзқарасын
қалыптастыратын берiк ғылыми бiлiмдердi меңгерту ... ... ... ... ... ... ретiнде оқушылардың табиғи ортаға
деген көзқарасы, оның адамгершiлiк нормаларын айтуға болады [24,29].
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... белгiлейдi:
-Табиғи және әлеуметтiк ортаға деген жауапкершiлiкпен қарауды
қалыптастыру – тәрбиенiң ... бiр ... Өзiн ... ... зиян ... ... iзеттiлiкке
үйретудi мектептiң бастауыш сыныбынан бастау.
-Табиғатты қорғау, ағаштар отырғызу, бұталар мен гүлдердi баптау, үй
жануарларын ... ... iзет, ... ... ету ... ... ... негiзi – адамгершiлiк, еңбек тәрбиесi”-дейдi
М.Жұмабаев. ... ... сәби ... озық ... ... керек.
Оқушының адамгершiлiк мәдениетi қай кезде де ... тыс ... ... ... де ... адамгершiлiк мәдениетi жоғары болуы
маңызды мәселе ретiнде ... ... ... ... ... ... ... дүниетану сабағының өзiндiк орны
бар.
Осы орайда бабамыз Әбу-Насыр Әл-Фарабидiң ... ... ... ... ... ... дамуына көңiл бөлуi қажет. Шын
мағынасындағы бiлiмдiлiк–тамаша адамгершiлiк сипат”-деген ұлағатты пiкiрiн
мойындай ... жас ... бiлiм ... ... да педагогтық парыз
екенiн ұмытпағанымыз абзал [2,38].
Адамгершiлiк iлiмінiң және ... ... ... ... ... оқушылардың жоғары адамгершiлiгiнiң дамығандығының айғағы.
“Адамгершiлiктерiң жоғары ... Бұл ... ең ... мiндеттерiң” деп
жазды философ жазушы Ж.Ж.Руссо. Ал Абай: ... ...... ... әдiл ... деп ... болатын. өмiрде адам ... ... ... сайын, соғұрлым өзгенiң жақсылығын да бағалағыш келедi.
“Жас өспей ме, жарлы ... ма!” ... ... ... ... ертеңгi азамат екендiгi де еш күмән ... ... ... ... адамгершiлiк мәдениетiн бүгiннен бастап сiңiре бiлу, адал
болу, арлы болу әркiмнiң парызы. Адам жақсылыққа жамандық iстеу арқылы жете
алмайды, ... да ... ... ... ... асыл ... – оның
жасаған жақсылығы. Адам – қоғамның мүшесi десек, әрқайсымыз осы атқа ... ... Ал ... ... ... ... сабағында танысады.
Сондықтан да ұлы Абайдың 19-қара сөзiнде “Адам ... туа сала ... ... ... ... татып, естiлердiң айтқандарын есте сақтап
қана ... ... ... ... ... есте ... ғибрат алу ғана
естi етедi”-деп ақыл-естiң, тәрбиенiң жемiсi арқылы жетiлетiнiн ... ... ... Адам ... түрлерiн адамгершiлiк, моральдық,
имандылық тұрғыдан қарастырып, оларды жақсы және ... деп ... ... ... үлгi ... ... адамгершiлiк iзгi
қасиеттердi өзiне ұран тұтып балаға қатарыңнан қалма, ... өсек ... әуес ... ... ... қаш, ... ... жастарынан үйрен, оқу оқып, бiлiм ал, талаптан деп өсиет айтады:
Ақылды сол – ынсап пен ар ... сол – ... жан ... сол – таза еңбекпен күнiн көрiп,
Жаны үшiн адамшылық ар сатпайды.
Ақынның жастарға ұсынған адамгершiлiк жолы ... пен ... Осы екi жол ... ... ... адамгершiлiк тезге салады
[54,236].
Бүгiнгi тәуелсiз мемлекетiмiздегi жаңа қоғам мүддесiне лайықты, жан-
жақты жетiлген, бойында ұлттық сана мен ... ... ... ... ... бiлiм беру ... мен барша халықтың мiндетi.
Өзiмiздiң өркениеттi ел ... ... ... ... бiрi ... ... ... дамуы.
Адамгершiлiк ұғымы iзгiлiк, гуманизмнiң синонимi ретiнде адамның ... ... ... ... ... жүйесi мен қоғамдық
ахуал ретiнде неғұрлым кең ... ... сүю, оған ... ... ... болу – ... Адамның шынайы байлығы ... ... ... ... ... ... ... белгiлi бiр бағытта, мақсатты жүйелi
ұлттық көзқарасты, мiнез-құлықтағы адамдық тәртiп пен ... ... ... ... – адамдық қасиетiнiң өлшемi. Оның жақсылыққа
талпынуы, өзге ... ... ... Айналадағы адамдарға қайырымы,
өмiр сүру мәселелерi жайында iзденуі, өзiн-өзi танып сол ... ... ... ... ... ... “Мәдениет - адам әлемi. Мәдени көрiнiстерде
адамдық парасат, ақыл-ой, iзгiлiк пен ... ... ... ... Сонымен бiрге мәдениет адамды тұлға деңгейiне көтеретiн
негiзгi құрал”.
Тәрбие өмiр бойы үздiксiз ... ... да, ... ... жетелеген
тұлғаның сипатын “Сегiз қырлы бiр сырлы “ деген бiр ауыз ... ... Адам ... үш түрлi құрамнан тұрады, ол ақыл-ой, сезiм, ерік.
Осыған орай оның санасында адам ... қай ... ... ... ... ... мен ... да соны бейнелейдi.
“Қазақстан – 2030” Ел Президентiнiң Қазақстан халқына жолдауында
Қазақстан ... ... бiлiм мен ... ... ... ... ерекше мән берiлген.
Демек, жас ұрпақтың денсаулығын нығайту, рухани-адамгершiлiгiн
жетiлдiру мәселелерiне тың ... ... ... Сондықтан да
ұрпақ тәрбиесiндегi көкейкестi мәселелердiң бiрi - жетiлген тұлға тәрбиелеу
[3,21].
Яғни, оқушының – ... ... ... ... ... өнегелi мiнез қалыптастырып, адамгершiлiк қағидаларды меңгерген
адам болып өсуi. ... ... ... ... ... жақсы көру, өз
махаббатын адамдарға арнау. Оның бойындағы әдептiлiк сипаттар төмендегiдей
болуы ... ... ... өз ... ... қойып, кеңпейiл болу,
тәкаппарлыққа жол бермеу.
- Ата-анаға балалық құрмет көрсете бiлу, оларды құрметтеу, оларға
адал болу, ... ... ... ... ... сенiмiн ақтау.
- Өз iсiн iзгiлiк мақсатқа арнау, басқалардың мүддесiне қызмет ету
және маңызды iстiң шешiмiне жету үшiн ... ... ... ... Барлық адамдардың пiкiрiн, құқын, жеке меншiгiн құрметтеу.
- Өзгелердiң пiкiрiн ... ... ... та ... ... ... ... Жанашырлық таныту, өзгелердiң қайғы-қасiретiне, мұң-мұқтаждығына
ортақтаса бiлу, оларға көмек көрсету.
- Кешiрiмдi болу, ренiшке, өшпендiлiкке жол бермеу, ол үшiн жамандық
ойлап, кек ... ... ... ... мейiрiмдi болу, адамның көңiл-күйiн алдын-ала сезе бiлу.
- Көмектесу, көмек ... ... ... беруге әзiр тұру.
Сонымен қатар рухани ... ... ... ... да ... ... ... қадiр-қасиетiн сақтау, яғни өзiнiң кiсiлiгiн сақтап, өзiне-
өзi сенiмдi болу.
- Жауапкершiлiк таныту, адал болу, ... ... ... ... аулақ болу.
- Ержүрек болу, қорқынышты жеңе бiлу.
- Өзiн-өзi бiрқалыпта ұстай бiлу, өз ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының жеке тұлғасын қалыптастыру мәселелерi
бiлiм мен тәрбие беру тұжырымдамасында негiзгi орын алады. Онда ... ... ... тұлғаның қалыптасуы үздiксiз күрделi процесс. Әрбiр
балаға жеке тұлға ретiнде қарап, оның ... тән ... еркi, ... ... ... ... бар екенiн ескерiп, олардың ақыл-ой қабiлетiн,
жеке бас ... ... оны ... талабына сай iске асыруға
көмектесу”.
Белгiлi психологтар Б.Г.Ананьев, В.В.Давыдов, ... ... ... С.Л.Рубенштеин, Д.Б.Эльконин,
Л.В.Занковтың еңбектерiнде ... ... ... ... мен рухани байлықтарына, мiнез-құлықтарына, дүниетанымдарына
қалыптастырып отыру қажеттiлiгi айқындалған.
Д.Б.Эльконин оқу ... ... ... ... қарым-
қатынастарының барлық жүйесi мен жеке қарым-қатынасы бiлiнедi, деп ... iшкi ... ... ... ... оның ... ... мөлшерде нәтижеге жетуiне байланысты болады. Психикалық
процестердiң жұмыс iстеуiнiң ... ... ... қалыптасуы ерiктi мiнез-
құлық түрiнiң дамуының негiзiн құрайды, баланың мiнез-құлық ... ... ... байланысты барлық мақсатқа бағытталған
ниет, талаптары артады. Өзiмен бiрге ... ... ... ... ... ... ... да орнын анықтау, әр түрлi
жағдайлардағы мiнез-құлық ережелерiн ... ... ... ... етiп
қоюының қажеттiлiгi, бастауыш сынып оқушыларының мiнез-құлық факторлары,
эмоционалды және адамгершiлiк жүгiн арттырады.
Бастауыш мектептiк кезең, ... ... ... ... ... ... ... меңгерудiң қарқынды даму кезеңi.
Адамгершiлiк дамуы ... ... ... адамгершiлiк мiнез-
құлық және адамгершiлiк қарым-қытынасты жинақтайды. Бұл кезеңде ... ... ... - ... ... мен ... ... жаңа келген балаларда бұларды қалыптастыру ... ... ... олар әлi де ... ... жағдайларды
бiржақты қабылдайды, оларға талдау жасауға қиналады, жасы өсе келе ... ... ... ... бейiмделiп, адамгершiлiк мiнез-құлық
ережелерi негiзделе бастайды. ... ... ... ... ... шын ... сүю, ұғу ... Тiптi жай ғана мысалмен түсiндiруге
болады: егер де гүлдi ... ... ... қарасаң, онда ол жайқалып
өседi, адамдарға көңiл әсемдiгiн сыйлайды. Ал егер оны ... ... ... ... Мiне, бұл ... ... ... бастап қарым-қатынас мiнезi, құрбы-құрдастарымен
өзара қатынастары ... ... Тiптi олар үшiн өте ... ... ... көмек қолын беруге дайын тұру, достықты сүю,
мейiрiмдiлiк, қайырымдылық сияқты қасиеттер табылады [7,23].
Атақты орыс ғалымы Н.И.Пирогов: ... ... ... ... ең алдымен адамшылыққа үйренуі тиiс” деп жазады. ... ... ... ... оқушыларға түсiндiрiлетiн материалдың адамгершiлiкке,
еңбексүйгiштiкке, мамандықтың бәрi жақсы екендiгiне, оны ... ... ... ... ... ... қажет.
Дүниетану - аты жағынан да, ... ... да ... ... ... ... мазмұнға құрылып оқытылмаған жаңа пән.
Қорыта айтқанда, ғалымдардың көпшiлiгiнiң пiкiрi оқушыларға адамгершiлiк
мәдениетiн қалыптастыру сөзге емес, тiкелей ... ... ... ... керек деп есептейдi. Табиғат туралы оқығандарын
түсiнiп қана қоймай, табиғаттағы заттарды дұрыс, ... ... ... ... бiлуге үйрету. Қоршаған ортаға зиян келтiретiн
әсерлерге қарсы адамгершiлiк ұғымдар қалыптасады
-----------------------
Мақсаты
Принциптері
Нормативтік негіздері
-ғылымилық ... ... ... мен ... ... мектебі жеткіншек оқушыларын рухани адамгершілікке тәрбиелеудің
бағдарламасы мен әдістемесін жасау
Нәтижесі
Рухани ... сапа ... ... ... бәсекелестікке
қабілеті бар, өзін өзі дамытып, жалықпай ізденуші, шығармашылық жұмыспен
айналысатын, жан ... ... ... ... ... тыс, ... тыс іс шаралар, мәдени жорықтар,
іскерлік, рөлдік, спорттық, танымдық, пікірталас, пікірсайыс, әкскурсия,
пәнаралық байланыс
Жазба мұралар, бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... және т.б) және ... педагогика
материалдары
Ойын, жарыс, талқылау, бақылау, үлгі-өнеге көрсету, талап қою, жаттығу,
мадақтау, дебаттар, тесттер, сауалнамалар, шағын шығармалар, тренингтер
Жеткіншек оқушылардың жан ... ... ... жол ... ... ... ... қоса өз халқының ғасырлар бойы
тұнып тұрған рухани мөлдір бұлағына сусындатып, адамзат мәдениетінің
бөлігіне жетелейтін саналы азамат қалыптастырудың әдіс ... ... ... ... адам ... ... ... тұжырымдамалар, рухани
адамгершілік тәрбие бағдарламалары мен әдістемелік құралдары
Әдістері
Құралдары
Түрлері

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар бақшасындағы дене шынықтыру10 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет
Ауыл мектебіндегі оқушыларды оқыту үрдісінде экономикалық тәрбие беру41 бет
Оқушылардың ауылшаруашылық машиналарын жөндеу мамандығына қызығушылығын қалыптастырудың әдіс –тәсілдер жүйесі76 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь