Дене мәдениеті және спорт тарихы. Футбол

Жоспар

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

І.Тарау. 1. Дене мәдениеті. Дене мәдениетінің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.1 Қазақстан Республикасындағы дене мәдениетінің дамуы ... ... ... ... ... ..10
1.2. Әлемдік спорт тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.2.2. Әлемдік спорт түрлері және олардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... .19
1.2.3 Қазақ елінің ұлттық спорт түрлері және олардың даму тарихы ... ... ..22


ІІ. Тарау.
2.1. Футбол. Футболдың пайда болу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.2. Қазақстан Республикасында футбол ойынының дамуы ... ... ... ... ... ... 39
2.3. Футбол ойының ережесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.3.1 Футбол командалары және атақты футбол ойыншылары ... ... ... ... ... 47
2.3.2. Футбол ойынында жиі ұшырасатын терминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ...50


ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

ІV. Әдебиеттер көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
        
        Жоспар
І.
Кіріспе.....................................................................
........................................4
І.Тарау. 1. Дене мәдениеті. Дене мәдениетінің
тарихы...............................6
1.1 ... ... дене ... ... ... ... спорт түрлері және олардың ерекшеліктері
.........................19
1.2.3 Қазақ елінің ұлттық спорт түрлері және олардың даму
тарихы..........22
ІІ. Тарау.
2.1. Футбол. ... ... болу ... ... Республикасында футбол ойынының
дамуы........................39
2.3. Футбол ойының ережесі
..........................................................................42
2.3.1 Футбол командалары және атақты футбол
ойыншылары....................47
2.3.2. Футбол ойынында жиі ұшырасатын
терминдер...................................50
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
..............................53
ІV. ... ... ... ... дамуы, денсаулығының нығаюы, жұмыс
қабілетінің артуы сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына қарсы тұруға ықпал
етеді. ... ... ... ... және ... ... ... маңызды кепілі. Адамзаттың денсаулығына қамқорлық жасауға біздің
қоғамымыз мейлінше мүдделі.
Табиғи қозғалыстың түрлері жүгіру, қарғу, жүзу, ... ... ... ... ... ... қажетті дағды және іскерліктерді
қалыптастырады. Жас адамдардың денесі түрлі ... ... ... ... күш, жылдамдық, төзімділік, икемділік сияқты адам
қабілетін ... ... ... ... байытады, дене қозғалысын
үйлестіреді.
Дене тәрбиесі ... ... жеке ... дене шынықтыру мәдениеті,
туризм, спорт ерекше орын алады.
Дене тәрбиесі ең ... күн ... ... ... демалыс, тамақтану,
ұйқы, бос уақыт ырғақтарын дұрыс ұйымдастыруда талап етеді.
Дене жаттығулары - бұл саналы ... ... ... және ... Дене жаттығулары бұлшық ет жүйесін, қан айналымын және тынысалу
мүшелерін дамытады.
Спорт - адамның денсаулығын нығайтатын, дене күшін, қозғалыс ... ... ... дамытатын дене тәрбиесінің құралы. Дене
тәрбиесіндегі маңызды ... бірі - ... ... күн ... ... шомылу, душ қабылдау.
Табиғат факторларын балалардың денесін сауықтыру жұмысы ... ... ... Дене ... ... мақсаттарының бірі - балалар ... ... дене ... ісіне жұмылдыру.
Дене тәрбиесінің міндеттері:
- денсаулықты нығайту және шынықтыру, дененің дұрыс өсіп-жетілуіне және
ағзаның ... ... ... әсер ... қимыл дағдылары мен іскерліктерін қалыптастыру және жетілдіру;
- қимылдың жаңа ... ... және оны ... ... негізгі қимыл-қасиеттерін күшті, төзімділікті, шапшаңдықты және
ептілікті дамыту;
-  еріктілікке, батылдыққа, табандылыққа, ... ... пен ... сезімге, мәдениет мінез-құлық дағдысына еңбек пен
қоғамдьщ меншікке ... ... ... ... қалыптастыру және дене жаттығуларымен үнемі шұғылдануға ынтаны
тәрбиелеу;
- гигиеналық дағдыларды сіңіру, дене жаттығулары мен ... ... ... ... ... ... дене ... мен спорттың адам өміріндегі алатын орны;
- әлемдік және өз еліміздегі ... даму ... ... еліндегі ұлттық спорт түрлері, зерттелуі және дамуы;
- Футбол ойынының ... ... ... ... ... зерттеу жасай отырып, спорттың, оның ішінде ... ... мен ел ... ... ... жүргізілді. Мемлекеттік
тілдегі және орыс тіліндегі ... ... ... дене ... ... ... пікірлеріне сараптама жасалды, сол
арқылы қорытынды шығарылды.
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Дене ... Дене ... ... ... денсаулықты сақтау мен қорғауда дене қабілетін
жетілдірудің жинақталған қоғамдық түрі, жалпы мәдениеттің бір ... ... мұны тән ... деп ... ... ... ... қалыптастыру және дене ... ... ... ... ... ... жағынан тәрбиелеу құралы.
Дене мәдениеті әрқайсысының өз алдына атқаратын міндеттері бар ... ... ... ақпараттық саласы. Тарихи дамудың барысында ... ... ... және ... байлық ретінде жинақталып,
ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Адам туралы ... мен ... ... жетілдірудің жолдары мен тәсілдері оның табиғи сапасын
үнемі жетілдіріп жаңа мүмкіндіктерді түсінуге жол ... ... ... ... ... құралдары, радио мен теледидар,
газеттер мен ... ... ... ... ... ... ... дене мәдениеті жайлы хабарлар адамдардың ол ... ... дене ... ... ... ... ... нормативтік өлшемдері. Дене тәрбиесі адамдардың
мүмкіншілік көрсеткіштерін анықтап, оны үнімі ... ... ... ... Осы жұмыстың барысында мүмкіншіліктердің
шегі анықталып, оның әртүрлі дайындықтарын қалыпқа келтіреді. Әсіресе, ... ... ... бір ... ... ... спортта айқын
көрінеді. Спортқа адамның мүмкіншілігі ... ... оның шегі мен ең ... ... ... ... жасалған әрбір рекорд тек қана бір
адам емес, ол тәрбиеленген қауымның, ұжымның, қоғам мен ... ... ... ... мәдениетінің пайдалылығы. Тәннің дұрыс демала ... ... сау ... ұсталуы және салауатты өмір салты адам өміріне үлкен
пайда әкелетін факторлар. Жаяу, ... ... ... ... т.б.
туристік жорықтар, дене тәрбиесі және спортпен айналысу адамдардың көңіл-
күйлерін көтеріп, өмірге пайдалы ықпал жасайды. (1.185)
Дене мәдениетінің ... Оның ... ... мен ... ... ... түскен, ілімі мен тәсілі жетілген және күнделікті
тәжірибеде іске ... келе ... ... ... Бұл жүйе қоғамдық
құрылысқа, қоршаған ортаға, табиғи жағдайларға, мемлекеттің күш-қуатына,
мүмкіншілігіне, ғылыми-техникалық ... ... ... ... т.б. ... қарай қалыптасады. (1-сурет)
Дене тәрбиесінің жаттығулары. Дене тәрбиесінің алдына қойған ... ... үшін оны ... мен ... ... ... ... қатар ол науқастарды емдеуге және түрлі аурулардың ... ... ... ... өзінің мазмұны мен ... ... оның ... ... ... ... де ... Ол өзінің тәнге тыныс алу, қан айналысы, зат алмасу, жүйкенің
қозуы, тежелуі сияқты әсер ... ... Дене ... ... әдісі деген атау да осыдан ... ... Осы ... ... ... ... пайдалы етеді. Жеке бастың және қоғамдық
гигиенаның талаптарын сақтау, режиммен ... ... ... ... мен
ұйықтау, адамдардың көңілін көтеру оларды ... ... ... айналысуды ұтымды етеді. Күнделікті тұрмыста жан-жақты шынығу,
күнге ... суға ... ... ... ... ... ... ұстану және тағы басқалары.
Дене тәрбиесімен айналысқан кезде оның әсерлігін арттыру үшін барлық
санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... ... ... оны ғылыми негіздемелерге сай жүргізу мен тәсілдерін
таңдаудың маңызы зор. ... дене ... ... ... ... ... ... еңбек ету, оқу ерекшеліктері, мінезі және
үнемі дәрігердің бақылауында болуы есепке алынады. (2-сурет)
|№ |Жаттығулар тобы ... ... ... ... |Жүру, жеңіл жүгіру ... ... ... |
|2. |Тартылу жаттығулары |Қан ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |екі ... ... ... ... ... ... |
| | ... және қан айналымын |
| | ... ... ... ... ... ... |Икемділікті, омыртқа |
| ... ... ... ... ... ... бұлшық |
| |иілулер, айналмалы қозғалыстар) |еттерді нығайту, ішкі ... |
| | ... ... ... |Қол және иық ... ... |Қозғалмалылықты арттыру, бұлшық |
| ... ... ... ... |Аяқ пен қолдар үшін сермеу |Икемділікті буындардың |
| ... ... ғын ... қан |
| | ... және ... алу |
| | ... ... ... |
|7. |Қарын прессі бұлшық еттеріне, |Бұлшық еттерді нығайту |
| ... ... ... ... | |
| ... ... жаттығулар | ... ... ... секіртпелер |Бұлшық еттерді нығайту, жалпы зат|
| | ... ... ... ... ... ... әсер ету, ағза |
| | ... әдеттегі ырғаққа |
| | ... ... ... ... Дене тәрбиесін жан-жақты байытып оның
қолданымын кеңейтіп, маңызын ... ... ... ... ... оның ... ... жүгірушілер күні, футбол апталығы ... ... мен ... ... ... ... “алтын шайба”,
“торлама доп”, “жарысқа шық Жас ... т.б. ... көп. Дене ... ... ... мен ... ... атқаратын әлеуметтік
ағымы. Әрбір елдегі қоғамдық құрылыстың түрлеріне байланысты жалпы ортақ
мақсаттары болғандығына қарамай дене ... ... ... ... Елдегі дене тәрбиесінің бұқаралығы адамдардың жеке бастарының
мәдени деңгейіне, оған деген қоғамның ... ... ... есеп ... 2009 жылдың 1 қаңтарында ... 2 млн. 156 000 адам дене ... ... ... ... сапасы. Жаттығулардың нәтижесінде қимыл-қозғалыстың
нәтижесін көрсететін өлшем. Бұл ... күш, ... ... ... арқылы көрінеді. Жақсы
спортшы атанып жоғары көрсекіштерге жету үшін адамның бойында осы қасиеттер
біркелкі дамуға тиіс.
Дене тәрбиесінің спартандық жүйесі. Спарта ... ... - ... ... бірі. Біздің дәуірімізге дейін VI ғасырда ол үлкен
Пелопоннес жарты аралын ... ... ... ... ... ... айтуынша, Лакедемондағы адамдардың бүкіл тәрбиесі
және заң шығару жүйесін әскери мақсатқа бағындырды. Ол отбасында ... ... ... ... ... ... шөлді, дене түсетін
үлкен күшті жеңе ... ... Жеті ... ... ... ... Балаларды отбасынан алып, айрықшы мектептерге араластырды. Ондағы
тұрмыс-тіршілік салты әскери ... ... ... ... ... дене ... шынығу, әскери ойындар болды және
оқу мен жазуға аз дәрежеде ... ... Жыл ... жасөспірімдер үшін
жарыстар ұйымдастырылды. 15 жастағы жасөспірімдер “айрендердің”- әскери
өнерді үйренуші, ... әлі де ... құқы жоқ, ... ... 21 мен 30 жас арасы азаматтық толық құқыққа ие болатын өтпелі
жас деп ... Тек 30 ... ... ... ... құқы бар ... ... осыдан кейінде, олар өз отбасына ғана қонуға келетін, ал ... ... ... ... ... Ежелгі грек мемлекеттерінің
көпшілігінен айырмашылығы, Плутарх айтқандай, “олардың балаларының денесі
мықты болуы ... ... ... да дене ... ... ... да әскери жорықтарға қатысқан. Полопеннестік соғыстан кейін, б.д.д.
V ғасырда дене тәрбиесінің спартандық жүйесі ... ... ... ... ... әскери-қолданбалы маңызын жоғалтты.
1.1 Қазақстан Республикасындағы дене мәдениетінің дамуы
Қазақстан Республикасындағы дене шынықтыру және ... ... ... ... ... дамуының қазiргi заманғы үрдiстерi
республикада ... ... ... ... ... шаралар
қабылданбайынша, қазақстандық спортшылардың әлемдiк аренадағы көрсеткiштерi
төмендей ... ... ... ... ... деңгейi өзiнiң даму сатысында спорттық
нәтижелердiң ... ... және ... ... ... ... маңызды рөл бередi. Жаңа спорт ареналары, жаттығулар мен
жарыстар үшiн ... ... ... ... жаңа жетiстiктер, арнайы
киiм, құрал-сайманмен жарақтандыруды қолдану және құрастыру әлемнiң мықты
спортшыларының көрсеткiштерiн күрт жақсартуға ... және ХХI ... ... ... бағыттарда қарыштап енетiнiн айқындады.
Ел ... дене ... ... төмендiгi жүрек-қан аурулары
мен тыныс жолдары органы ауруларынан өмiр сүру жасын ... әсер ... өлiм ... ... ... әкеп ... факторлардың бiрі болып
табылады. Ел тұрғындарының тұратын аймағына қарай 5-тен 10,5 пайызы ғана
дене ... және ... ... ... ... ... ... спорттың дамуына әр ұлт өкiлдерiмен арадағы қарым-
қатынастың нығаюы көп әсер еттi. Мұндай жағдай, әсiресе, Қазан ... ... ... ... ... спорт пен дене тәрбиесi
еңбекшiлердiң ... ... ... ... ... ... ... жақсарту мақсатында жүргiзiлдi. 1918 ... ... ... ... ... ... үйiрмелер
ұйымдастырыла бастады. Халық ағарту органдары мен комсомол ұйымдары қыруар
жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... iсiне
жаттығу өткiзетiн орындар жасады. 1920 жылы 1 қазанда Қазақстанның сол
кездегi ... ... ... дене ... ... ... әскерге баратын жастарды спортқа баулуға арналған
курстар ұйымдастырылды. Оған жүзден астам кiсi қатысты. Оның тең ... ... ... ... ... соң Ақтөбе, Гурьев (қазiргi Атырау),
Орал, Верный (қазiргi Алматы), Орынбор, ... ... ... iрi ... ... ... Сол ... Семей, Қостанай,
Жетiсу губернияларында спартакиадалар өте бастады. Әйелдер арасында дене
тәрбиесiн дамыту мақсатында 1925 жылы ... ... ... спартакиада
өттi. Дәл осындай әйелдер арасында спартакиадалар Орал, Петропавл, ... да ... 1928 жылы ... ... ... өз ... көтердi. Оған қатысушылар
футбол, жеңiл атлетика, қалашық (городки), қазақша ... ... ... көздеуден сынға түстi. Қазақстанда дене тәрбиесi мен ... 1931 жылы ... ... ... ... ... дайын бол”
(ГТО) деп аталған бәсекелердiң маңызы зор ... Бұл ... ... ... ... ... бердi. Дене тәрбиесiнен ұлттық кадрлар
даярлауға көңiл бөлiне бастады.
1932 жылы Алматыда дене ... ... ... 1934 ... ведомствоаралық 1-спартакиада, Орта Азия мен ... ... ... және ... ... ... ... өттi. Қазақстан К(б)П-нiң 1937 жылы өткен 1
съезi дене тәрбиесi мен спорт және бұқаралық қорғаныс жұмыстарын ... атап ... ... соғыс қарсаңында ... саны 150 ... ... оның ... 30 мыңнан астамы қазақ
жастары болатын. Соғыс жылдарында ... ... ... ... ... ... 1,5 ... жуық әскери-спорт мамандары
тәрбиелендi. 1945 — 56 жылы Қазақстанда дене ... ... ... ... өсiп ... 1945 жылы ... дене тәрбиесi институты
(Қазақ физкультура институты) ашылды. 1946 жылы ... ... ... бойынша бокстан КСРО чемпионы атанып, қазақ жастары арасында бiрiншi
болып ... ... ... ... ... 1950 жылы Қазақстан спорт ұйымдары
құрылды. 1959 жылы бұл ұйымдар спорт федерациясы болып өзгертiлдi. ... ... ... ... ... 1956 ... ... “Қайрат” деп
аталды. 1956 жылы Мәскеуде КСРО халықтарының ... ... ... 1956 ... олимпиялық ойындарға да қатыса бастады.
Тау шаңғышысы А.Артеменко 1956 жылы Италияның Кортина Д’Ампеццо қаласында
өткен 7-қысқы ... ... ал ... ... ... жазғы 16-олимпиялық ойындарда 3000 м-ге тосқауылдар арқылы жүгiруден
сынға ... ... ... арасынан шыққан жеңiл атлет Ғ.Қосанов 1960 10 м-
лiк эстафеташылар жарысында күмiсґжылы Римде өткен 17-олимпиялық ... ... ... ... және ... ... заң. 1999 жылы 2 ... (N490)
Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісінде қабылданған заң. Бұл заң
дене тәрбиесі мен спорт саласындағы құқықтық түр ... ... ... мәселелерді қамтып бұқаралық дене ... ... және ... ... ... негіздерін бекіткен.
Сонымен қатар осы сауалдағы негізгі мемлекеттік міндеттерді түсіндіреді
алға ... ... ... ... ... ... Республикасының
Президенті қол қойған. (1.187)
Дене шынықтыру мен спорт тарихы қоғам өмір сүруінің әр ... дене ... ... құралдар, түрлер мен әдістердің,
идеялар мен теориялардың ... ... мен ... ... Ол ... мен спортты бүкіл адамдардың мәдениеті, тәрбиесі мен бөлімінің
құрамдас ... ... ... өндірістік және әскери қызметке дайындау
ретінде қарастырылады. Тарих дене ... мен ... ... ... ... ... даму ... қарастырып келеді.
Дене шынықтыру мен спорт тарихы үлкен тәрбиелік және білімдік маңызға
ие. Ол ... ... ... ықпал етеді, адамдар санасын
өткеннің маңызды оқиғаларымен байыта түседі, адамгершілікке ... ... ... дене шынықтыру мен спорттың дамуы мен
қалыптасуына үлес қосқан барлық халықтарға құрмет ... ... ... мен спорт тарихы ұлттық және ... ... ... үйретеді, шовинистік және ұлтшылдық
сипаттағы насихаттауларды теріске шығарады.
1996 жылдың 19 ... ... ... ... ... ... 1996-2000 жылдарға арналған ... ... ... қол ... ... арқасында өткізілетін спорттық шаралардың
саны артып, салалық спартакиадалар, оқушылар мен студенттер жарыстарын
ұйымдастыру үрдісі қайта ... ... ... қарай, яғни 2001 жылы спортпен шұғылданушы
халықтың саны 24,1%-ға артып, 1436,3 мың ... ... ... 290
спорт мектебі жұмыс ... ... 134 мың ... мен ... Дене ... мен ... ... штаттық қызметкерлер саны
23 239 адам ... ... ... ... арналған мектеп-интернат
жаңадан ашылып соның нәтижесінде мектеп-интернаттардағы шәкірттер саны 942-
ден 2385-ке ... ... ... резервтер даярлаудың облыстық
орталықтарын құру ісі ... ... ... ... ... ... 2001 жылдың 12 наурызындағы «Қазақстан Республикасында дене
шынықтыру мен спортты дамытудың ... ... ... Мемлекеттік
бағдарламасы туралы» Жарлығы бұған дейінгі Мемлекеттік бағдарламаның заңды
да қисынды жалғасы еді. Мемлекеттік бағдарлама енді ғана ... ... яғни 2001 ... басында спортпен шұғылданушылар саны 1436,3 мың
адам болса, салауатты өмір салтын серік еткендер 2002 жылы – 1546,3 ... 2003 жылы – 1752,1 мың ... 2004 жылы – 1885,9 мың ... ... ... ... жылында 2 миллион адамнан асып, ел ... ... ... ... ... қызметкерлер саны 2002 жылы 24 684 адам болса,
2003 жылы – 26 624 адам, 2004 жылы – 28 337 ... 2005 жылы – 29976 ... жылы ... мен ... спорт мектептерінің жалпы саны 389-
ға жетіп, оларда тәрбиеленуші ... 200 529 адам ... және ... ... арналған Мемлекеттік
бағдарламалардың жүзеге асырылуы спорт саласын ... ... ... ... саланы дамыту механизмін тұрақты жетілдіру, соған қажетті
шараларды үздіксіз жүзеге асыру қажет еді. Осы ... ... ... 2006 ... 28 ... ... дене шынықтыру мен ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Бұл Мемлекеттік бағдарламаның мақсаты – спорттың халықаралық талаптарға сай
инфрақұрылымын дамыту, нормативтік-құқықтық базаны ... ... ... ... ету, спорт ғылымын дамыту, дене ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... ... болды.
Мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асырудың нәтижесінде спорт саласының
бойына қан жүгіріп, ... ... ... ... ... ... ... спартакиадасы мен студенттер сайысы сынды спорттық
бәсекелер қайта ... ... ... ... бұқаралық
спорт түрлерінен өтетін жарыстар көбейді. Мектептен тыс спорт мекемелерінің
аула клубтарының жұмыстары жанданды. ... ... ... ... спорттық ізбасарлар даярлау орталықтары ашылып,
спортпен шұғылданушылар ... ... мол ... ... жылға дейін спорттық ұжымдар мен клубтардың ... ... ... шұғылданушылар саны арта түсті. Бұл, бір ... ... ... алға ... ... екіншіден –
Қазақстан спорт саңлақтарының халықаралық ... ... ... ... үлгі бола ... және ... ... мемлекеттік
деңгейде көңіл бөлінуінің арқасы еді. Сонымен, ... ... саны 2009 ... ... 2 433 742 ... ... ел
халқының 15,6 пайызын құрады.
Бүгінде елімізде спортпен жүйелі ... саны 2 900 ... ... ... ішінде 6-18 жас аралығындағы балалар мен ... 1 527 256 ... ... мен жасөспірімдер спорт мектеп-интернаттарында –
237 165 адамды құрайды. Елімізде барлығы 31 266 спорт ... бар. ... ... ... ... ел ... алға басуына үлес қосуда.
Балалар мен жасөспірімдер спортының қанат жаюы спортшыларымыздың шеберлігін
арттыруға, олардың халықаралық жарыстарда сәтті өнер ... оң ... ... ... ... мен ... спорт мектептерін дамытуға
айрықша мән беріліп келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... біліктібапкерлерден тегін тәлім ... ... ... ... ... ... ... саны да жыл
артқан сайын көбейе түсуде. Бұл оқу ... ... ... ... аз ... ... балалары оқып, оқумен, ... ... ... тегін жатақханамен, тамақпен қамтамасыз
етіледі. ... ... ... жаттықтырушылар мен тәрбиешілер
жұмыс істейді.
Футбол – жер-жаһанды «жаулап алған» ең беделді спорт түрі. Елбасы
Нұрсұлтан ... ... 2009 жылы ... «Оле ... ... 26 ... жас ... үш жылдық келісім-шартпен
білім алуға, спорттық шеберліктерін шыңдауға ... ... ... ... ... ... тың бастама дана шешім еді.
«Астана» велокомандасы да Елбасымыздың тікелей қолдауымен құрылған еді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының жазғы және қысқы спорт түрлері бойынша
спартакиадаларын, «Ақ бидай» ауыл спорты ... ... ... бойынша бұқаралық сайыстар, отбасылық ... ... ... ... айналды. Мұндай бұқаралық жарыстар бүгінде
2000 жылмен салыстырғанда екі есе көп өткізіледі. (8.28)
Көп ... ... ... ... жерлерде қазақ күресі,
тоғызқұмалақ, кір тасын ... ... ... қыз қуу, ... ... ілу ... ... спорт түрлері мен халықтық ойындар да бел ... ... ... ... ... ... мақсатында түрлі чемпионаттар,
республикалық, халықаралық турнирлер ұйымдастырылады. 20 тамызда Елорда
төрінде ... ... ... Республикасы Президентінің жүлдесі үшін
«Қазақстан Барысы» атты айтулы дода ... ... ... бойынша жүз
мыңдаған балуан күресіп, содан ... ... ең ... ... 64 ... ... ... жарыс қазақ күресінің тарихында бұрын-соңды болған емес.
Өскелең ұрпақ осындай биік ұлттық рухта тәрбиеленіп, ... ... ... ... шарт. Республика мектептерінің 98 пайызында аптасына
сағаттық дене ... ... ... ... 48 жоғары оқу орнында
спорт клубтарында жұмыс істейді.
Елімізде жұмыс істеп тұрған 23 мыңға жуық ... ... ... ... бала ... шұғылданады. Бұл еліміздегі барлық мектеп
оқушыларының 26,8 пайызын ... ... ... ... ... арта ... ... қиын емес.
Бүгінде елімізде 1769 спорт клубы жұмыс істесе, соның 106-сы балалар
мен жасөспірімдердің дене тәрбиесі клубы, 530-ы балалар ... ... ... дене ... ... және ... спорт түрлері бойынша кәсіпқой клубтар.
2010 жылы еліміздегі спорт нысандарының жалпы саны 31 266 болса,
соның ... 1 717 ... ... ... 20166 нысан ауылдық
жерлерде еді. Жыл соңына дейін жаңадан 936 құрылыс қатарға қосылып,
ауылдық ... 721 ... ... 690 ... пайдалануға берілді.
Соңғы үш жылда мүмкіндігі шектеулі жандардың да дене шынықтыру мен
спортқа деген ... ... ... ... 486 мыңнан астам
мүгедек болса, осы санаттағы 13 мың адам ... ... ... ... ... ... шұғылданатын Республикалық
паралимпиалық комитет құрылды. ... ... ... ... олар ... ... ... ішінде халықаралық деңгейдегі
сайыстарға қатыса алады. Қазірде 127 ... адам ... әр ... ... ... ... Бір ғана 2010 жылдың өзінде
мүгедектер санатынан 41 адам ... ... 24 адам ... ... ... ... ... спортты дамыту жолымен спортпен ... ... жаңа ... ... мен клубтар ашу ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл
орайда Елбасы мен Үкімет ... ... әлі де ... ... ... материалдық-техникалық базасын нығайтуға «Жол
картасы» бағдарламасының шеңберінде зор қолдау ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөліп отыр. Бұл ... ... ... жыл ... ... ... ... назардан
тыс қалдырған емес.
Жоғары жетістіктер спорты – елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының
бірден-бір көрсеткіші, патриотизм мен ... ... ... ... ... ... ... күндерінен бастап-ақ халықаралық олимпиадалық
қозғалысқа белсене араласты, оның ... ... ... ... ... ... ... 80-нен астам спорт түрлері бойынша
спорттық федерациялар ... ... ... ... ... олардың бірқатары әлемдік деңгейдегі ірі ... ... ... ... ... уақытта біздің олимпиадашылар айтарлықтай жоғары
нәтижелерге қол ... 1996 жылы ... ... ... ... ... ... 3 алтын, 4 күміс және 4 қола медаль жеңіп
алды. 2000 жылғы Сидней олимпиадасында 3 ... 4 ... ... ... ... ... ... Ойындарға қатысқан 199 мемлекеттің ішінен
22-орынға ие болдық. 2004 жылғы Афины олимпиадасында біздің команда ... 4 ... және 3 қола ... ... Ал 2008 жылы ... ... 2 алтын, 4 күміс және 7 қола медаль олжалады.
Қысқы Олимпиада ойындарына келсек, 1994 ... ... ... спортшылары 1 алтын, 2 күміс медаль жеңіп алды.
1998 жылғы Нагано ... ... олжа – 2 қола ... Ал ... ... олимпиадасына 1 күміс медаль бұйырды. Тәуелсіздік
жылдарында қазақстандық спортшылар ... Азия ... 5 рет ... 1998, 2002, 2006, 2010 жылдары), барлығы 110 алтын, 118 ... ...... 395 ... ие ... уақыт аралығында біздің спортшылар қысқы Азия ойындарына да 5 ... (1995, 1999, 2003, 2007, 2011 ... 69 ... 51 ... және ...... 164 медаль жеңіп алды.
1991 жылдан бері олимпиадалық спорт түрлері бойынша 31 ... ... ... 23 ... ... және 47 спортшы қола жүлдегер атанды.
Яғни, олимпиадалық спорт түрлерінен әлем ... ... ... ... жылы ... ... І жасөспірімдер Олимпиадасында біздің
жеткіншектер лайықты өнер ... 2 ... 2 ... 2 қола ... жеңіп
алды.
Азиадаға әзірлік барысында Астана мен Алматы қалаларында халықаралық
деңгейдегі бірегей ... ... бой ... бұрын болған ғимараттардың
өзі адам танымастай қайта жаңарды.
Елімізде өткен қысқы Азия ойындарына «Сары құрлықтағы» 27 ... ... ... ... ... он бір түрі бойынша 69 медаль жиынтығын
сарапқа салды. Бұған дейінгі Азиадаларда Қытай, ... ... ... ... спорттық державаларды өкшелеген Қазақстан спортшылары осы жолы
ерледі. Командалық есепте бірінші орынға 32 алтын, 21 күміс және 17 ... ... ... ... ... ие ... Бұл Азия ойындарының
тарихындағы өз алдына жеке рекорд! Бұған дейін бірдебір ел бір ғана ... ... ... ... алып ... ... Азия ... Қазақстан
командасы 11 спорт түрі бойынша 70 жүлде жеңіп алып, алтын ... ... да, ... ... саны бойынша да көш бастады.
Осы Азиаданың барысында шорт-тректен 3, коньки спортынан 9 ... ... ... ... ... спорт тарихына алтын
әріптермен жазылды. Азия ... ... ... ... елінің әлеуетін
танытып қана қоймай, әлемдік деңгейдегі спорттық шаралар өткізуге де әбден
лайық мемлекет екенін көрсетті. Елбасы Нұрсұлтан ... ... ... ... ... ... сөйлеген сөзінде Тәуелсіздігіміздің 20
жылдығының осындай іргелі спорттық ойындармен басталуын ... ... елі ... ... ... өз кандидатурасын ұсынады деп
сеніммен айтты.
Ағымдағы жылдың ... бір ...... ... ... Назарбаев халықты сауықтыру мақсатымен 2011-2015
жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» Мемлекеттік ... ... ... қол ... Осы бағдарламаның шеңберінде Туризм және спорт
министрлігі дене шынықтыру мен ... ... ... ... салалық бағдарламасын әзірледі.
Ауыл спортын дамытудағы игі қадамдардың бірі – 2010 ... ... ... және ... ... мен ауыл шаруашылығы министрі
спорт саласындағы әріптестік туралы Меморандумға қол ... ... одан әрі ... ... денсаулығын арттыру үшін әсіресе ауыл
спортын көтеруге күш салғанымыз абзал. ... ... ауыл ... ... ... ... мен ауыл спорты қоғамын ... ... ... ... ... ... ... «Ел Қайраты» ауыл спорты қоғамының құрылуы қазақ спортының
көсегесін көгертер игі ... бірі деп ... ... ... ... ... ... комитеті ауыл спортын
дамыту жөніндегі ... ... ... ... ... ... құруға қажет алғашқы ұйымдастыру шараларына қаражат бөлді.
Егемен Қазақстанның жаңа даму кезеңінде оның халықаралық қауымдастықтағы
беделі мен ... ... ... зор. Мемлекет мақсаттарының
жолында Қазақстан спорты да әлем көшінен кейін қалмауы тиіс. ... ... ... ел ... ... ... ... біз өзіміздің ұлттық спорттық тәрбие жүйемізді құруға
кірісуіміз керек. Ол жүйе халықты ... ... қана ... ... ... ... дене шынықтыру мен спорттың аса қажеттігін
ұғындыра білуі ... ... ... өз денсаулығы үшін жауапкершілікті терең
сезінуі қажет.
Осыған орай қорытынды ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша спортты еңбек және демалыс
орындарының жүйесіне енгізсе, ... ... еді. ... ... демалыс орындарында спортпен шұғылдануға жағдай жасалуы керек;
Кез - келген саланы жете меңгеру үшін оның түп ... ... ... ... жету ... ... тұрғыдан
зерттеп отырмаса болмайды. Спорт әлемі ... ... ... Осы ... ... ... ... ғылыми-зерттеу институтын құрып, ғылыми-
әдістемелік базаны жетілдіру күн тәртібінде тұрған аса маңызды мәселе;
Спорт ... ... ... ... ... жас ... аса маңызды. Спорт кадрларын даярлау мен қайта даярлау ... осы ... ... мектеп-интернаттарды қайта құру
жолымен ... ... ... пен ... спорт саласындағы әріптестігін дамыту қажет.
Жекеменшік бизнесті еліміздің спорт саласына ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Салық Кодексіне спорт саласына
айтарлықтай қолдау көрсеткен бизнес ... ... ... ... ... ... енгізу керек;
1.2.1. Әлемдік спорт тарихы
Спорт (фр. desport — жалқу) — белгілі ... ... ... сай
көбінесе жарыс күйінде өтетін әрекет. Спорт жалпы алғанда ... өте ... ... ... ... ... ... әрекетті
сипаттағанымен, ақыл-ой немесе құрал-жабдық сапасы да маңызды рөл атқаратын
ақыл-ой спорты және мотор спортына қатысты айтылады. Адам ... ... ... моральді және затты қанағаттану үшін, өзін-өзі ... ... даму ... зер ... ... өзгерістер мен қатар
спорттың мән-мағынасын да түсінуге болады. Бүгінгі күнге белгілі үңгір
өнерінің көп ... ... ... ... ... Осы ... көріністерді сенімді түрде қазіргі мағынадағы
спортқа жатқызуға болмағанымен сол кездің өзінде спортқа жақын әрекеттердің
орын алғаны хақында ... ... ... Франция, Африкада ... ... бұл ... осыдан 30 000 жыл бұрын жасалғанын
айта кеткен жөн. Қытай территориясында біздің дәуірден 4000 жыл ... ... ... ... ... ... ... заттар мен
құралыстар бар. Гимнастика ежелгі Қытайдағы кең тараған спорт түрі болыпты-
мыс. Перғауындар ... ... мен ... ... ... ... спорттың әр түрі болғандығынан хабардар етеді, оның ... жүзу ... ... айта кетуге болады. Ежелгі Персияда поло және атты рыцарлардың
найзамен жарысы негіздері қаланды.Ежелгі Грекияда өзінде алуан түрлі ... Ең ... ...... жүгіру, диск лақтыру және арба жарысы.
Осы тізімге қарағанда ... ... ол ... ғана емес т.б.
жерлерде) әскери мәдениет мен әскери өнер ... ... ... ... жерде әр төрт жыл сайын Пелопонессе атты ауылда Олимпия деп аталған
өтіп ... ... ... даму ... ... әсіресе пен
жаһандық байланыс жүйелерінің пайда болуымен ... ... ... ... ... кәсіпқой спортқа айналып одан әрі
адамзатты қызықтыруда.
Спорт және дене тәрбиесi. ... ... дене ... ... ептiлiкке, денсаулықты, көңiл-күйдi ... ... ... дене ... мен спорт нышаны ерте заманда-ақ халық ... ... ... ... дәлелдейдi. 1970 жылы Оңтүстік
Қазақстан облысында б.з.б. 4 — 3 ... ... ... ... жылы Тараз қ-нан 30 км жерде археологтар тоғызқұмалақ ... ... ... ... кездестiрдi. Түрiк қағандығы дәуiрiнде Қазақстан
жерiнде көптеген қалалар салынып, мәдени ... бой ... ... ... ... садақ тартушылар, балуандар, басқа да
күш өнерiн көрсетушiлер бас ... ... VІІ ... Орта Азия мен
Қазақстан жерiн жаулап алған Араб халифаты ислам дiнiн ... ... ... ойынының таралуына, оның дамуына айтарлықтай ықпал еттi.
Сөйтiп, көшпендi деп аталып келген қазақ ... дене ... оның ... ... көңiл бөлгенi байқалады. Ежелден садақ ... ... ... ... ... спорт түрлерiмен айналысқан қазақ халқы
басқа да ... ... ... ... өздерiнiң рухани байлықтарын
жетiлдiрiп, толықтырып отырған. Халық өзiне лайықты деп ... ... ... әр түрлi дене жаттығуларын үнемi жетiлдiрiп келген. Әр
рудың, әр жүздiң, ... хан мен ... ... өз ... ... өз ... ... Олар бәйге-жарыстарда iрi рулардың намысын
қорғағанСпорттың даму тарихына зер салсақ ... ... мен ... ... да түсінуге болады.
Бүгінгі күнге белгілі үңгір өнерінің көп ... ... ... ... ... Осы бейнеленген көріністерді сенімді
түрде қазіргі ... ... ... ... сол ... өзінде
спортқа жақын әрекеттердің орын ... ... ... ... ... Африка, және Аустралияда орналасқан бұл бейнелердің осыдан 30 ... ... ... айта кеткен жөн.
Қытай территориясында біздің дәуірден 4000 жыл бұрын қазіргі спорт
мағынасына жақын әрекеттің ... ... ... мен ... бар.
Гимнастика ежелгі Қытайдағы кең тараған спорт түрі болыпты-мыс. Перғауындар
мазарларындағы бейнелер мен заттар бірнеше ғасырлар бұрын да ... ... ... ... ... оның ішінде жүзу мен балық аулауды ... ... ... ... поло және атты рыцарлардың найзамен жарысы
негіздері қаланды.
Ежелгі Грекия ... ... ... ... ... Ең дамыған түрлері — күрес,
жүгіру, диск лақтыру және арба ... Осы ... ... ... ол ... ғана емес т.б. жерлерде) әскери мәдениет мен
әскери өнер спортқа тікелей қатысты болған. Сол ... әр төрт жыл ... атты ... ... деп аталған Олимпиада ойындары өтіп тұрған.
Осы күндері адамзаттың даму деңгейіне сәйкес, әсіресе БАҚ пен ... ... ... болуымен спортпен шұғылдануға көпшіліктің
мүмкіндігі өсуде. Спорт кәсіпқой спортқа ... одан әрі ... ... ... түрлері және олардың ерекшеліктері
ТЭКВОНДО
Тэквондо – Кореяда неше мыңдаған ... бері ... келе ... әскери өнер. 2000 жылдан бері ... ... ... ... уақытта 150-ден астам әлем елдерінде 300 млн- адам осы шығыс жекпе-
жегімен айналысады.
1991 жылы – ҚР ... ... ... Мұстафа Өзтүріктің
басқаруымен Тэквондо Федерациясы құрылды.
ТАЙЛАНД БОКСЫ
Тайланд боксы – ежелгі тарихы бар, ... ... ... ... тән мәдени мұрасы болып табылады. Қазақстанда бұл спорт
түрі тамырын жайып өсе ... көп бола ... ... тай Федерациясының ҚР-сына табыстаған ресми мәртебесі бұл қызықты
спорт түрінің ... ... ... әсер ... 1999 жылы ... ... королінің кубогі» атты дәстүрлі турнирде ... 2 ... және 2 қола ... ... ... Келесі жылында дәл осы
жарыста жастардан құралған Қазақстан құрамасы 2 ... ... ... ... жылы 17 ... ... ... тарихында бірінші
халықаралық матч, Еуропа және Орталық ... ең ... ... ... ... өтті.
КАРАТЭ - ДО
Каратэ-до (кара-бос, тэ-қол, до-жол). Каратэ қарусыз күрестің өнер
жолы. Каратэ дененің кез-келген бөлігін ... ... ... ... ... ... ... қабілетке ие. Каратэ тарихының тамыры
ғасырлар тереңіне кетеді. Бірақ ... ... ... XX ... жүз ... ... (Жапония) пайда болған. Жапон жекпе-жегінің
тартып алынбайтын бөлігі болып білім жүйесіне кіргізілген. Қазіргі ... ... ... ... ... ... 2 негізгі ұйым бар.
КИКБОКСИНГ
Кикбоксинг (КБ) – кик-аяқ соққысы, боксинг-қолдың ... күні ... ... ... ... ... ... бөлімде 40 шақты студент білім алып ... ... ... ... оқып ... ... Қазіргі білім алып жатқан студенттер мен
магистранттар арасында дарынды және ... ... ... ... ... әр ... жарыстарда жоғары көтеріп, қорғап
жүр.
АЙКИДО
Айкидо – жапон тілінен аударғанда «Жер жүзінің үйлесімділігі» ... ... өнер ... 1931 жылдан бастап дамып ... ... ... қалаушы Мори-хей Уесибо (1884-1969) өзінің ... ... ашып және онда бұл ... ... ... мен
философиясын үйрете бастады. «Айкидо – айкикай» ассоциациясы 1948 жылы 9
ақпанда ашылды. Өзін ... ... ... ... айки ... «өмір әдістері» атты тұжырымдамасын (концепция) ... ...... ... ... ... ... бойынша
жиынтық 2002/2003 оқу жылында жүргізіледі. 2003 жылы көктемде факультетте
халықаралық семинар ... Оны ... ... 5-ші дан ... Шампеймо өткізді. Айкидоны дамыту жұмыстары ары ... ... ... ... өнер және ... Қытай шығыс жекпе-жегі. Ушу
негізінен әлеуметтік-мәдени фено-мен ... ... Олар ... ... және басқа мәдениетке ешқандай ұқсастығы жоқ.
(6.45)
Қазақстанда ушу, шығыс жекпе-жегінің бір түрі ретінде ... ... ... ... ... дами бастайды. Ушу федерациясы 1989 жылы құрылған.Бұл
әдеттегідей кейбір адамдардың
құлшыныстарының ... ... ... ... бірі – ... ... зор тұлғалы маманы, республикалық ушу федерациясының басты
хатшысы, еліміздің еңбегі сіңген бапкері,
философия ғылымының кандидаты.
Хоккей — ... ... ... ... ... доп не ... ... спорт түрі. Алғашқы ресми матч 1875 жылы 3 наурызда
Монреал қаласындағы «Виктория» мұз айдынында өткізілді.
Ол кездегі хоккейді ... ... ... ... ... ... Ол ... әр командада 9 ойыншыдан топтастырылған еді. Ал, бүгін
де әр құрамаға кем дегенде 18 ойыншыдан келеді.
Алғаш рет хоккей арнайы ... 1900 жылы ... ... ... ... ХІХ ғасырдың 70 жылдары Канадада хоккей қысқы
олимпиада ойындары ... ... Оның ... ... университеттердің бірінде білім алып жүрген студенттер қауымы
жасады.
1899 жылы Монреалда жасанды мұз айдынында ірі хоккей жарысы болып ... 10.000 ... ... Оны ... ... хоккей лигасы
ұйымдастырылды. 1914 жылы хоккейде кәсіби клубтар Ұлттық Хоккей Лигасына
топтастырылған.
Ал, 1908 жылы ... ... ... ... және ... ... ... құрды.
Әлемдік спорт ойындарының аталған түрлері өзіндік белгілерімен,
ережелерімен, дамып-таралуымен ерекшеленеді. Бұл мәселе берілген
анықтамаларынан айқын көрініп тұр.
1.2.3. Қазақ елінің ұлттық спорт ... және ... ... ... ... ... ... қалыптасты? Осы сұраққа жауап
табу үшін ... ... ... ... ұлан- байтақ жерімізде спорттың
дамуына түрткі болған оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... 7 ғасырда пайда болды деген
болжамды Араб халифатының Орта Азия елдеріне ислам дiнiн уағыздаумен қатар,
шахматты  ... мен ... ... ... ... ... айта аламыз. Көне
заманнан бастап, халқымыз садақ тарту, ... ... ... сияқты көптеген
спорт түрлерімен айналысып, өздерінің рухани ... ... ... ... ... ... түрлерін, дене жаттығуларын
жетілдіріп, оларды кейінгі ұрпаққа насихаттаған. Әр ... жүз бен ... ... ... мен аты ... ... ... мергені болатын. Олар өз
руының намысын қорғап, қарсыласын жеңу үшін барлық күштерін аямайтын.
Қазақ спортының дамуына әр түрлі ұлт өкілдер ... ... ... нығаюы айтарлықтай үлес қосты. 1918 жылдың бірінші жартысында
шаруалар клубтарында жеңіл ... мен ... ... жастарға спортты насихаттау жұмыстары жүргізілетін. Халық
ағарту органдары мен комсомол ұйымдары қыруар жұмыс атқарып, халық ... ... ... ... мен жарыстарды өткізуге арналған ғимараттарды
салған. Орныборда 1920 жылы 1 қазанда әскерге ... ... ... ... дене ... нұсқаушылары мен тәрбиешілердің ... ұйым ... Бұл іске ... ... ... ... ... Бұдан кейін Ақтөбе, Гурьев (қазiргi ... ... ... ... ... ... ... қалаларында ірі
спорттық жарыстарды өткізуге ... ... бой ... Дәл ... бастап, Қостанай, Жетісу, Семей губернияларында спартакиадалар
ұйымдастырылып, бұл жарыстарға ... ... ... ... ... 1925 жылы ... қаласында әйелдер арасында спортты
насихаттау мақсатында арнайы спартакиада ұйымдастырылған болатын. ... ... ... Петропавл, Алматы қалаларында ұйымдастырылып,
қазақ спортының дамуына үлкен ... ... 1928 жылы ... Бүкiлқазақстандық бірінші спартакиада өз жалауын ... Осы ... ... ... атлетика, қалашық (городки),
қазақша күрес, баскетбол және нысана көздеу спорт түрлері ұйымдастырылған.
Еліміміздің спорт ... ... 1931 жылы ... ... қорғауға,
еңбек етуге дайын бол” атты жарыс та өз септігін ... Сол ... ... тәрбиесiнен ұлттық кадрлар даярлауға көңiл бөлiне бастады
1932 жылы ... ... дене ... ... ашылды. Ал, 1934 жылы
Орта Азия мен ... ... ... ... сондай-ақ,
мектеп оқушылары арасында бүкілқазақстандық 1-спартакиада ... ... ... қарсаңында қазақ жерінде спортшылардың саны 150
мыңға жеткен, олардың 20 пайызы қазақтар еді. ... ... ... ... көп ... ... ... 1,5 миллионға жуық әскери-
спорттық мамандары тәрбиеленді. 1945-56 ... дене ... ... ... ... ... деңгейге жеткен. 1945 жылы
Алматыда дене тәрбиесі институты бой көтеріп ... ... ... ... ... ... 1946 жылы ... Бөлтекұлы “Спартак” қоғамы
бойынша бокстан КСРО чемпионы атанып, қазақ жастары арасында бірінші болып
спорт шебері деген ... ... 1956 жылы ... КСРО ... ... ... ... спортшылары 1956 жылдан бастап, ... да ... ... ... жастары арасынан шыққан жеңiл атлет
Ғ.Қосанов 1960 жылы 10 м-лiк ... ... ... жүлдеге қол
жеткізді.
Бұл жетістіктердің бастауы ретінде қазақ спортында ... ... ... ... Қазақ спортының қалыптасуы айтарлықтай ұзақ ... ... ... өз ... ... келеді. 
Қазақ халқы қашаннан ұлттық спорт түрлеріне бай ... ... ... қыз қуу, ... ... тағы ... ... түрлері бағзы заманнан
бері халқымызбен бірге жасасып келеді. Күні бүгін де олар ... ... ... жоқ. ... спорт жолдарын қазақша күрестен бастаған
республикамыздың мақтанышы, ... ... ... ... чемпионы Үшкемпіров, сондай-ақ қазақша күрестен Қазақ ССР-
нің чемпионы, самбодан жастар ... әлем ... ... ... ... ... ... әлем және Европа чемпионы
А. Мұсабековтердің еңбектері куә.
Қазақ ұлттық спорт түрлерінің дамуына ... ... ... ... ... ... серпіліс тудырды. Оған әрбір оьлыс,
тіпті әрбір аудан атсалысып, спартакиаданың табысты ... өз ... ... ... ... өткізу ережелері жасалып, бекітілді.
1965 жылы Қазақ ССР Министрлер Советінің ... дене ... ... жөніндегі комитеті қазақша күрес үшін талаптар жасап, ... ... қыз қуу, ... алу сияқты ұлттық спорт түрлері жыл сайын СССР Ауыл
шаруашылығы министрлігі өткізетін ат ... ... ... жарысының
бағдарламасына енгізілген. (8.4)
Қазақ халқының ұлттық ойындарының зерттелуі
Қай халықтың болмасын, оның ... ... ... бір ... ... тұрғыдан ерекше қасиеттері болады. Сондықтан халық
арасында қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мен талдауды қажет етеді.
Ұлттық дәстүрлі халық ойындарының ел арасындағы беделі, тарихи қоғамдағы
алатын орны және ... ... ... ... оның шығу ... ... тұрғыдан бізге дейінгі ғалымдар да көп ізденді. Осы мәселеге
байланысты зертелеген ... ... біз ... ... ... ... ... қарастырамыз.
1. Орыстың отарлау саясаты кезеңіндегі алғашқы орыс ... ... ... ... хақындағы зерттеу жұмыстары;
2. Кеңес заманы кезеңіндегі Орта Азия және Қазақстан халықтарының ұлттық
ойындары туралы жазылған ғылыми еңбектер;
3. ... ... ... ... дене ... баулу әдістерін
педагогикалық сипаттағы бағыт-бағдарлама тұрғысынан зерттелген жинақтар.
4. Тәуелсіз егеменді елдер кезеңіндегі (1992 жылдан бүгінге дейін) аталған
тақырыпқа қатысты ... ... ... тарихнамалық тізгінін Ә.Диваевтың еңбегін
талдаудан бастайық. Ол ... ... ... детей» атты еңбегінде
тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады.
Ә.Диваев алғашқы ... ойын ... ... құрылыс кезеңінде
өмірге келген ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ... ... ... ...... ойын түрлерін жатқызады. Ізденуші
этнографтың дәлелдеуінше, халық ... ... ... ... ... ... ... шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін
атқарады. Ә.Диваев: «Как киргизы развлекают ... ... ... ... ... көтеріп оған пайғамбарымыз не дейді деп көк аспанға қарап,
құдай ... ... ... - дей келіп, «Бес саусақ» ойыны мен саусақ
атауларын алға ... және ... ... ... пен қимыл-қозғалыс
жасау әрекеті негізінде баланы тәрбиелеп, ... ... ... ... ... сөз ... балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ... ... оның «О ... и воспитании детей киргизов,
правилах и ... ... ... 1891) атты ... ... ... бұл еңбегінде көшпенді қазақ халқының өмір сүру салтындағы баланың
дүниеге келген сәтінен бастап өсу ... ... ... ойын мен ... ... алатын орны және балғындардың денсаулығы мен дене
мүшесінің ... ... жеке ... ойындарының қажетті жақтарын
ашып көрсетеді. Қазақтың ... ... ... ... Ы.Алтынсарин халық ойындарының ... ... ... ... жоғары бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен алтын құрметтеп,
адамдардың ойы мен ... ... ... ... ... ой ... өсуіне оның атқаратын қызметін жоғары бағаласа,
М.Жұмабаев ойындарды халық ... ... алар ... ... ... өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру ... ... деп ... ... ойындар халық тәрбиесінің ... ... ... ... ... ... өмір сүру әдісі,
тұрмыс-тіршілік еңбегі, ұлттық дәстүрлері, батырлық-батылдық ... ... ... ... шыдамдылық, т.б. құндылықтарға мән
берілуі – халық ... ... ... ... өмір ... этнограф М.Гуннер қазақтың ұлттық ойындарын
былайша жіктейді:
1. Жалпы ойындар;
2. Қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар;
3. Ашық алаңқайдағы ... Қыс ... ... ... ... Ат ... ойындары;
7. Аттракциондық-көрініс ойындар;
Қазақтың ұлттық қозғалыс ойындарын спорттық ... ... ... рет
бөліп қараған ғалым М.Гуннер қазақ ойындарына топтамалық жіктеу ... ... ... оқу үрдісінде пайдалануға ұсыныс жасайды. Бұл
жерде айта кететін бір ... ... КСР ... ... Кеңесінің 1943
жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы ... ... ... сборник казахских
народно-национальных видов спорта» атты еңбегі М.Гуннердің ... ... ХХ ... ... ... ... ... өзбек,
қырғыз, түркімен, қалмақ, т.б. отар елдері туралы этнографиялық ... ... ... ... ...... ойындары, оның
ішіндегі құрамдас бөлшегі болар ойынын жинап зерттеуді Түркістан генерал-
губернаторы арнайы шенеуніктер мен ... ... ... ... ... «Игры сартовских детей» атты мақаласында Ферғана және
Сырдария аймақтарын мекендеген өзбек халқының ... ... ... ... ... ... нақты зерттеген.
Ізденіс барысында автор Ферғана балаларының күнделікті ойнайтын ертеден
келе жатқан ... ... ... ... ... ... сарт
балаларына таныс емес екендігін айтады. Ал М.Гавриловтың авторлығымен
жазылған «Перепелиный спорт у ... ... атты ... ... ойын түрлерінің айрықша маңыздысы жыл мезгілдерінің белгілері
уақытында «Құстар ... ... қаз, т.б.) ... ережесі, ойын
түрлері, тәртібі зерттеледі.
Кеңес дәуірі жылдарында қазақтың ... ... ... ... күн
тәртібіндегі өзекті мәселе болғанына қарамастан, сол ... ... ... ... ... ... ... М.Тәнекеев,
Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, т.б. есімдерін атауға болады.
Әсіресе М.Тәнекеевтің қазақтың ... және ... ... ... өзі жеке ... Оның ... еңбектері Қазақстандағы спорт
пен дене тәрбиесі саласына ... Ең ... ол дене ... ... ... көкейтесті мәселесінің негізін қалаған
М.Тәнекеевтің авторлығымен шыққан алғашқы туынды ... ... ... и ... ... 1957). Бұл зерттеуінде ізденуші қазақтың
«Тоғызқұмалақ» ойынының ереже тәтіптерін ... ... ... ... ашып, сонымен қатар басқа да ұлттық қозғалмалы, спорттық ойын
түрлеріне ... ... ... жіктеп, құнды мұрағат деркетеріне сүйене
отырып, ғылыми сараланған пікірлер айтады. Ғалым негізінен Қазақстандағы
Қазан төңкерісіне дейінгі ... дене ... ... ... ... ... тұңғыш рет, дене мәдениеті мен спорттың екі даму бағытын
қара халқтық және ... деп ... оны ... әдістемеге
сүйеніп, яғни таптық тұрғыдан қарастырады. Сонымен бірге ... ... ... ... бар ... ... және ойын түрлерінің өрлеуіне
отаршыл Ресей патшалық өкіметінің саяси көзқарасын көрсетеді. М.Тәнкееввтің
аталған еңбегінде таптық-формациялық идеологиялық ... ... ... сай зерттелгеніне қарамастан, бүгінгі күні өз құндылығын жоймаған,
ғылыми тұрғыдан аса жоғары еңбек болып табылады. М.Тәнкеевтің ... ... да ... ... монографиялық еңбектер жазылды. Кеңестік
кезеңдегі ұлттық ойындардың ... мен ... ... ғалым Б.Төтенаев «Қазақтың ұлттық ойындары» (Алматы, 1994) атты
еңбегінде дәстүрлі қазақ ойындарын бірнеше топқа ... ойын ... ... үшін ... мәнін дәлелдеп, ойын зерделеген.
Аталған автор қаламынан халықтың этнопедагогика мен ... ... ... және ойындардың ертеңгі болашаққа керекті қасиеттілігін
зерттеген басқа да қомақты ізденістер дүниеге ... ... ... ... ... ... ойындарды оқу-тәрбие ісінде
пайдалану» (Алматы, 1993) деп аталады. Ғылыми еңбекте қазақ ... ... ... қазақ халық ойындарын жекелеген классификацияларға топтап,
оны сабақта және сабақтан тыс ... ... ... ... қазақ халық ойындарына педагогикалық талдау жасалып, оқу
үрдісінде пайдалану қажеттілігі негізделеді. ... ... жылы ... ... ... ойын ... және оның тәрбиелік мәні»
жинағында ұлт спорты түрлері мен ұлттық спорт ойындарының ... ... ... орны, тәрбиелік маңызы және ат ... ... ... ... ... ... «Қазақтың ұлттық
спорт ойыны түрлері» (Алматы, 1985) атты еңбегіндегі ат спортына қатысты
бәйгені ... ... ... ... ... ату, ... ... т.б. жарыс
түрлеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бала өміріндегі ... ... ... және ... ... орны, формасы және мазмұны
үлкен адамның ... ... ... ... және мазмұнымен
салыстырылса, қаладағы қажеттіліктің бір тұсы адамды дағдыға ... ... ... ... өз ... ойынның мәнін баланың
дербес іс-әрекеті, айналасындағы өзгерістерді танып-білуге, белсенді әрекет
етуге жол ашуы ретінде ... ... ... мен оқыту барысндағы спорттық жаттығулар
И.Давыдов, Л.Былеева, В.Яковлев, Н.Поддьякова, ... ... ... ... ерекше назар аударған. И.Давыдов ойын мен ойыншық және
дидактикалық құралдарға ғана ... ... ... ... ... ... ... нақты түсініктер, жинақтау кезеңі деп түсіну қателік деп
дәлелдейді. Бұл кезде дене шынықтыру мен ақыл-ойын ... ... ... пен ұғымның қалыптасуында, маңызды ойлау ... ... ... қабілетіне қажетті организм деп аударған. ... және ... ... ғана ... ... дейінгі
барлық кездерге заттар жөнінде жекелеген нақты түсініктер ... ... ... ... деп ... Бұл ... дене ... мен ақыл-ой
дамуына, жалпы түсінік пен ұғымның ... ... ... талдау, салыстыру, қорыту қабілеттеріне қажетті организм деп
тұжырымдайды.
Д.Хухлаеваның пікірінше, дене шынықтыру ... ... ... ... тұрақты іс-әрекетке бейімділігінің қалыптасуы айқын сезіледі,
сондықтан дене шынықтыру күнделікті қажеттілік болуымен қатар денсаулықтың,
шыдамдылық пен тез қимыл-әрекеттің символы ... ... ... ... ... ... жыл ... қыс айларында ойналатын ойындар, топ болып ойнайтын, жеке бір балаға
арналған ... ... ... ойындарының әдістемелік нұсқауы
берілген. Ойын түрлері мен шарттарын бала жасына ... ... ... ... ... ... ұсынған. Олардың ішінде «Қояндар» (2-3
жасарларға), ... мен ит және ... (4 ... ... «Торғай мен
мысық» (5-6 жастағыларға арналған) қозғалмалы ойындарын зерттеп, қолданысқа
түсірген.
А.Быкованың басшылығымен ... ... ... воспитание в
детском саду» кітабында балабақшаның әр ... жас ... ... ... ... ұйымдастыру және оны өткізу әдістері,
т.б. мәселелер қарастырылған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... тежеуге үйрету, сонымен қатар барлық
баланың ... ... ... емес ... яғни ... ... әлсіз балалар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қасиеті, ... ... ... тарту арқылы шыңдау, ұмтылдыру, бірнеше рет бір ойынды ойнату
барысындағы баланың физиологиялық өзгерісімен қатар ... ... ... ... ... ... ... егемендік алуы Қазақстандағы дене шынықтыру, ұлттық ойындар
мәселесіне басқаша сын көзбен қарауды талап етеді. Осы ... ... ... ... ... ... тьақырыбымызға орай бірнеше ғылыми
еңбектер жарық көрді. ... ... ... ойындарын дамыған
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық құрылыммен байланысты қарастырады. Дене
шынықтыру пәнінің теориялық ... ... ... ... ... ... алып қарайды.
А.Құралбекұлы мен С.Әкімбайұлы жалпы білім беретін қазақ мектептерінің дене
шынықтыру жүйесінде қазақ этнопедагогикасы материалдарына, оның ... ... мен ... ... тиімді пайдаланудың ғылыми
теориялық-әдістемелік негіздеріне сүйене ... ... ... ... еңбегінде орыс тілінде оқытатын мектептердің бастауыш
сынып оқушыларын тәрбиелеу ... ... ... ... ойындарын
пайдаланудың теориялық-әдістемелік негіздері жасалып, олардың тәрбиелік
мүмкіндіктері айқындалған.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... ойындарынан айырмашылығы - оның шығу, ... болу ... ... ... бір ... ... ... ойын түрлері
Өте қызық әрі терең ойлауды талап ететін, ... ... ... ... ... ... бірге жасасып келе жатқан
тоғызқұмалақ ойыны қазір Республикамызда кең тарап, дамып, жетіліп келеді.
Көшпелі халықтың өмірінде ... ... төрт ... есептеп шығару осы
тоғызқұмалақ ойыны арқылы қалыптпсқан. Сондықтан да бұл ойыy ... деп ... ... ... далада кездесе кеткен екі
малшы осы ойындағы «қазан» мен «отаудың» ... оя ... ... қойдың кепкен 81 құмалағын әр отауға ... ... ... ... беретін болған.
Тоғызқұмалақ ойыны қай кезде шығып, қалай ... ... ... ... ... ... ... немесе төбенің үстіндегі
тегіс тастың бетіне ойып салынған тоғызқұмалақ тақтасы бейнесінің қазірге
дейін сақталуы бұл ... ... көне ... ... ... ... ... таяу жердегі Ақшұқыр тас жотасынан ... ... ... төбенің үстінде тоғызқұмалақ ойнаған. Тоғызқұмалақ
ойынының тақтасы Тарбағатай тауының ... ... ... ... жартастарға да ойып салынғаны белгілі болып отыр.
Осындай тарихи деректерге ... ... ... ... ... ... жасасып келе жатқан оның ұлттық ойындарының бірі деп толық
айтуға болады.
Тоғызқұмалақ ... ... тән ... ... аса ... ... етпейді. Сондықтан да ертеректе ойыншылар кездескен ... ... ... ... ойын ... ... ... Барлық құмалақты
салатын шұңқырды-қазан, тоғыз-тоғыздан құмалақ салатын шұңқырды-отау ... ... көп ... ... ... қарапайым болуы оның
халық арасына кеңінен тарауына мол мүмкіндік берген. Бұл ойынның тағы ... ... екі ... ғана ... ... оның көптеген
қызықтаушы жанкүйерлері де болады. Мәселен, бірнеше адам жиналған жерде екі
адам ойнаса, қалғандары ... ... ... ... ... ... ... Былайша айтқанда, әр ойыншының жақтас жанкүйерлері
болған. Тіпті, мықты ойыншылар басқа ... өзі ... ... барып ойнағанда да жанкүйерлері, ақыл-кеңес беретін адамдары бірге
ілесіп ... ... ... ... қарай, яғни, сағат тілінің ... ... ... ... ... ... ... өзінше атауы бар:
сол жақтағы шеткі, яғни, бірінші отaу- «таңдық», екіншісі-«көшпелі»,
үшіншісі-«атөтпес», ... ... ... ... сегізіншісі-«көкмойын», тоғызыншы-
«маңдай». Әр отауды осылай деп атаудың ... тән ... ... бар, ... ... процесі толығынан осы отау аттарына ... ... ... ... ... адам «қандықақпан» десе ... ... ... ... Енді ... ... жалғастырып, «бел»
десе, қарсыласы ойыншы оның жүрісті қай отаудан бастағанын біліп, соған
қарсы ... ... ... ... ағаштан жасалып, әр отау солдан оңға қарай- а, ... г, ғ, д, е, ж, з ... ... ... бұлай белгілеу ойынды
жазу процесінде ... ... 1970 ... бері ... ... ... цифр ... болды. Бұл математикалық есептеу
тұрғысынан ойынның есебін шығару, жүрісті ... ... ... ... ... ... ... ойынын тек қазақтар ғана емес, Республикада
тұратын басқа да ұлт өкілдері көптеп ойнай ... ... ... ... Д.С. Поляков алғашқы ... ... ... ... ... ... чемпионы атанды. Қазіргі
кезде тоғызқұмалақ ... ... ... бар. ... ... ... және ... жастардың жеңімпаздарына
«Қазақстан спорт шебері» деген атақ беріледі. Тоғызқұмалақтан Республиканың
жекелей біріншілігімен қоса командалық жарыс та ... ... Ойын ... Тоғызқұмалақ тақтасының отауларына тиісті құмалақтар
салынып дайын болған соң, төреші ойынының басталғандығын ... ... ... ... анықталған ойыншы бастайды. Есте болатын
нәрсе: алғашқы жүрісті ойыншы тоғызыншы отаудан бастауына ... ... кез ... ... жүре ... ерікті.
Жүрісті бірінші болып бастаған ойыншы өзі ... ... ... ... отауда бір ғана құмалақ қалдырады да, қалға ... сол ... ... ... бір-бірден салып шығады. Ең соңғы құиалақты
қарсыласының тоғызқұмалағы бар отауына салып, сол ... он ... ... өз ... ... ... ... ойыншылар ойын барысында өздерінің ... жұп ... ... ... ... Ойыншылардың мұндай
жағдайдағы отауы «жабық отау» деп ... Ойын ... әр ... өз
қарсыласының отауларындағы құмалақтар санын тақ жасауға тырысады. Демек,
саны тақпен аяқталған отау «ашық отау» деп ... ... Ойын ... «тұздық алу» деген болады. Жүрген ойыншы ең соңғы
құмалағын қарсыласының екі құмалақ жатқан отауына ... үш ... ... бұл ... өзінің қарсыласынан тұздық алған болып есептеледі. Тұздық
алудағы мақсат - әрбір жүріс ... ... ... ... ... ... Ойын ... бойынша тек «маңдайдан» , яғни, тоғызыншы отаудан
«тұздық» алуға ... Ойын ... ... ... рет ... ... Ойын ... әсіресе, ойын соңына таман келгенде ойыншының
біреуінің құмалағы таусылып қалады да, жүретін жүрісі бітеді. ... бұл ... ... деп ... ... ... тап ... партиясы ұтылғанға есептеледі. Себебі, ол ... одан әрі ... Ал енді ... ... ... алып ... ойыншы өз
отауларындағы құмалақтың барлығын жинап өз қазанына салады да, ... ... ... ... ... ... бұл екі ойыншының бірі 82 ... ... ... жүру ... ... ... ... болып
есептеледі. Ойын барысында «атсырау» ... ... ... Себебі
ойынның айла-тәсілін білетін ойыншы өзін «атсырау» жағдайына жеткізбеуге
тырысады.
5. ... жазу ... ... ... барысы шахматтағы сияқты
басынан аяғына дейін жазылып отырады. Мысалы, 711 саны жазылса, ондағы ... ... саны да, ... отаудағы құмалақ саны. Енді осы саннан кейін
сызықша арқылы қарсыласының жүрісі жазылады. Мұнда да ... ... ... сол ... ... саны жазылатын болады. Сонда бірінші жүріс шамамен
былай болып шығады: 711-815. ... ... 15 ... бар ... басталған жүріс.
6. жүріс ережесі. Ойын барысында ойыншы қарсыласының ... қол ... ... Егер ... ... құмалаққа қолын
тигізуіне тура келіп жатса, құмалағымды реттеп санаймын деп ... ... Егер де ... бір ... ... қол тигізсе
сол отаудан жүріс жүруге тиіс ... ... ... ... ... ... керек ал қарсыласының құмалағына қол тигізуге ешқайсысының да
қақысы жоқ. Бұл ережелер ойын ... ... ... ... ... ... бірінші жүру кезегіне ие болған ойыншы ... ... да ... ... ... жазып отырады. Ойын барысын жазу
кезінде, ... ... ... ... ... құмалақ қалғандығын
қарсыласы сұрап білуіне ерікті. Ойын соңында жеңіске жету үшін қазанына
міндетті ... 82 ... ... керек. Ойынның тең аяқталуы-сирек
кездесетін ... Тек ойын ... екі ... бірдей тұздық алғанда ғана
ойын тең аяқталуы ... Ойын ... ... осы ойында жеңген ойыншыға-
бір ұпай, тең ойынға ... ... ... Ал ... ойыншыға ұпай
берілмейді. Жарыс қорытындысын шығарған кезде ұпай ... қоса ... ... саны қоса ... ... ... тең түссе, 0,5 81-
0,5 81 деп ... ... ... ұпай санымен қоса құмалақ санының
жазылуы біріншіліктің қорытындысын, яғни, жеңімпазды анықтау кезінде ... ... ... болып қалса, жеңімпаз ... ... ... ... Қазақша күрес туралы жалпы мағлұмат
Қазақ халқының ерте кезден қалыптасқан спорт ойындарының бірі – қазақша
күрес. Басқа халықтардың ... ... ... ... ... өзгеге ұқсамайтын өзіндік ерекшелігі бар.
Кеңес дәуіріне дейін қазақша күрес негізінен әдетғұрыпқа байланысты ... ... ... ... ... жиын-тойларда
өткізіледі. Бұрын қазақша күрес «күш ... ... ... ... дәрежесіне, жасына қарамай өткізіле берген. Тіпті, ағасы мен
інісі ... ... кезі де ... Сондай-ақ, күрестің белгілі бір
жүйеге ... ... ... де ... ... түскендер үлкен
-кішілігіне қарамай, қайсысы күшті болса, сол ... ... ... күш ... ... кім ... деп егеске түскен екі балуан кездескен
жерде ат ... түсе ... ... ... ... Ел ... ... Қажымұқан, Балуан Шолақ, Битабар, т.б. ... алып ... ... ... ас ... қыз ... ... алу, наурыз сияқты
жиын-тойларда белдесу күресі өтетін жерге ... ... ... ... шыққанда аяқтарына мәсі киіп немесе жалаңаяқ ... ... ... ... ... киіп, беліне екі-үш қабат белбеу
байлаған.
Төреші ... ... ... ... ... ұстатып
белдестіреді. Бұл белдесуді қазақтар «қоян-қолтық ұстау» деп ... ... ... ... ... ... босатуға болмайды.
Қазақша күресте қолданылатын әдіс-тәсілдердің негізгі түрлері мыналар:
- иықтан асыра лақтыру әдісі (лақтырылған ... ... ... ... ... әдіс ... ... өзі құлай беріп, қарсыласын астына түсіру;
- қарсыласын жамбасқа салып жығу;
- іштен шалып ... ... ... ... жығу ... ... кезде қолдануға рұқсат етілмейтін әдіс-тәсілдер:
- белдесе күресу барысында қолды белбеуден босатуға ... (тек ... ғана бір ... ... ... ... ... ұруға, итеруге болмайды;
- тамақтан, саусақтан, құлақтан ұстауға болмайды;
- лақтырған кезде қарсыласын жерге ... ... ... ... ... түскен қарсыласының аяғын, қолын, т.б. мүшелерін бұрауға
болмайды;
- белбеуден басқа киімнен ұстауға ... ... ... жатқан қарсыласын тіземен, шынтақпен нығарлап басуға болмайды;
- ... ... ... ... ... орынды деп
есептелмейді;
- уақыт белгіленбейді.
Белдесу барысында жеңіске жеткен балуан орнында қалады. Егер ол ... ... жаңа ... ... бас ... басқамен күресемін
десе, онда оған рұқсат етіледі. ... ... ... аталатын балуан
біреу ғана. Оның барлық ... де ... ... ... ... ... ... қарсыластарының біреуі жығылып, жауырыны ... және ... оның ... ... кетсе, ол жеңілген болып есептеледі.
Егер де қарсыластың біреуі әдіс ... ... оған ... ... ... бірдей құлап түссе, онда бұл белдесуді «итжығыс» (ешқайсысы да
жықпаған) деп ... ... ... ... ... күрестіреді.
Бұрын белдесу барысында тең түсу немесе ұпай санымен ұту деген болмаған.
Белдесудің уақыты шектелмегендіктен, міндетті түрде ... ... ... ... күрес
Кеңес дәуірінде қазақша күрестен арнаулы жарыстар өткізіліп тұрды. 1950
жылдарға ... үш ... 66 ... ... ... 82 кг-5а ... орта және 82
кг-нан жоғары қарай ауыр салмақ дәрежелері ... ... ... ... өту ... белгіленді. Әр белдесуден кейін демалуға ... 30 ... ... берілді. Жарыс арнаулы әзірленген күрес кілемінің
үстінде өткізілетін болды.
Кілем үстіндегі төреші балуандарды «қоян-қолтық ұстастырғаннан»
Кейін күресті бастауға ысқырық ... ... ... ... ұпай ... таза жеңіс қана есепке алынады. Демек, қарсыластардың біреуінің
жауырыны жереге тигенде ғана ... ... ... тең ... тең ... жатса, сол 10 минут ішінде қолданған әдіс-тәсілдері
ескеріліп, жеңіс, ұпай ... ... ... кеңес дәуіріне дейінгі дәстүрлі белдесу түрі ... бері ... ... ... ... Қазір ол «қазақша күрес» деп
аталғанымен, күрес түрі, ережесі, ... ... ... ... деп ... ... ұқсап шықты. Оны мынадай белгілерінен байқауға
болады.
Біріншіден, балуандар кілем үстіне шыққанда ... ... ... ... сияқты кілем үстінде еркн жүріп күреседі. Ол
бір-бірінң қай жерінен ұстаса да өз еркі.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ұпй ... анықтау ережесі енгізілді.
Үшіншіден, тең аяқталатын белдесу түрі де пайда ... ... ... ... ... ... балуанға береді.
1971 жылдан бері қарай қазақша күрестен үлкен нәтижеге жеткендерге
берілетін ... ... ... ... жоғары атақ белгіленді. Жарысқа
қатысушы балуандар міндетті түрде дәрігерлі ... ... және ... дәрігерлік бақылауда болады. Қазақша күресте балуандар 11 ... ... ... ойындары
1. Алшы
Алшы – асық ойындарының бір түрі. Ол жекелей біріншілік түрінде ... ... ... есепте өтетін болғандықтан, әр ойыншының ұпайы жеке
есептеледі. Көнге әр ойыншы бір ... ... де, ... ... ... арқылы ойнаудың кезеңін анықтайды. Бірінші кезекке ие ... ... ... ... ... ... ... сақасы тәйке түсе қалса, оны
ойыннан шығару үшін өзінен кейінгі ойыншы ... ... ... ... ... Егер ... ... ойыншы шығып қалады. Ал тигізген ойыншы көннен
бір асық алады да, сақасы ... ... өз ... келгенде көндегі
асықтарды атады. Тәйкеге тигізе алмаса, ойыннан өзі ... ... ... кезектегі ойыншы сақасын иіреді. Егер сақасы алшы
түссе, көннен бір асық ... да, өз ... ... ... ... ... асықтарды атады. Ойын осылай жалғаса береді.
Егер бірінші кезектегі ойыншының сақасы бүке не шік ... ... жата ... де, ... ... сақасын иіруді бастайды.
Егер соңғы ойыншының сақасы тәйке түссе, онда бірінші ... ... ... өз ... жатқан орнынан атады. Тигізсе, соңғы ойыншының
біп асығын алады да, ... ... ... өз ... ... ... ататын болады. Тигізе алмаса өзі ойыннан шығады.
Ойыншы ... ... ... ... да, ... да бүк (шік, ... ... немесе сақасы ғана алшы түссе, атақан асығын алатын болады. Егер ... шарт ... ... ... ... ... келесі кезектегі
ойыншы атуға кіріседі.
2. Омпы
Асық ойынының бір түрі. Омпыда да бес адам топ ... ... ... бойынша адам саны өзгеруі де мүмкін. Жарыс кезінде ойыншылар бір
түсті спорт ... ... Әр ... ... ... ... мазмұны. Ойын командалық есепте өткізіледі, яғни, әр команданың
асық ұтқандары жеке есептеледі. Диаметрі 10 метр ... ... ... ... әр ... ... өз ... тігеді.
Асықтардың дәл ортасында бір асықты ... ... ... ... қаратып)
тігеді.
Ойында асықтарды ату кезегін анықтау үшін ... ... ... ... Әр ... ... ... нөмірлерінің ретімен
шеңбер сызғаннан екі метр қашық жерге қатарға тұрады. Осыдан кейін ... ... ... тұрған аға төреші ойын басталғандығын
хабарлайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... бастап асық атуға сөреге шақырады.
3. Бестас
Бестас ойынын бес адам топ құрап ойнайды. ... ... ... 5 домалақ тас пайдаланылады.
Ойыннын мазмұны:
Ойыншылар ең алдымен, кім-кімнен кейін ойнайтынын өздері анықтайды. ... ... ... ... ... ... лақтырып, қолдың сыртымен
тосып алады да, тағы да лақтырып, қолдың сыртымен ... ... да, тағы ... ... қаршып ұстайды. Қаршып ұстау дегеніміз-тасты қолды
еңкейте жоғарыдан төмен қарай қағып алу. ... бес ... ... ... алу және ... алу ... бірнеше жерге түсіп кетуі де
мүмкін. Кім көп тас қаршып алса, сол ... ... ... ие ... ... ... ... бестас ойынының шартын бұзып ... ... Одан ... ... ... ол тоқтаған соң, үшінші кезектегі
ойыншы ойнайды. Ойын ... ... ... ... ... алу ... басқа тастарды қозғалтуға болмайды және
қақпа тасты түсіріп алмауы керек. Ойыншы ойыннын шартын бұзғанға ... ... Тек ... ... ... жағдайда ғана келесі ойыншы кезек
алады. Ал ... ... ... ... ... болсын, ойынды
өзінің бұрынғы тоқатаған жерінен жалғастырады.
ІІ Тарау
2.1. ... ... ... болу ... ... ... foot - аяқ және ball – доп), ... спорт
ойыны. Футболдың тарихы сандаған ғасырларға ... ... ... ... ... ... беру қиын, өйткені ол жайлы болжамдар өте ... ...... деп айтқанымызбен, әр ел оны өзіне тартуда.
Мәселен, археологтер Египет ... ... ... дейінгі 1900
жылдарға тиесілі футболдың элементтері бейнеленген жалпақ ... ... ... Грекия жерінен де футболға қатысты археологиялық заттар
табылған. Нақтырақ айтсақ, Афины ... доп ... ... адамның
бейнесі бейнелен­ген қыш құмыра сақталып тұр. Зерттеушілер бұл ... ... ... 4000 жылдыққа жатқызады. Айта берсек, мұндай
мысалдар жетіп-артылады. ... ... ... ... ... де ... біздің заманымызға дейінгі пәленбай мың
жылдықтарға ... ... ... ... ... жасы 147-де ... ... ойлап тапқан» деп кесіп айтуға болмайды. Ал «147 жас
деген қайдан шықты?» ... ... ... болсақ, бұл тұңғыш ресми футбол
қауымдастығының пайда болуына байланысты. Яғни 1963 жылы Англияда ... ... ... ... ... ... футболды
ағылшындар иеленіп алған болатын. Тағы бір айта ... ...... ... Ұлттар Ұйымының шешімімен 10 желтоқсан дүниежүзілік
футбол күні ... ... деп ... ... ... ... көне ... елдерінде Мысыр (Египет) мен Шында (Қытай) ойнапты,
мұндай ойынның түрлері көне ... “Ла ... ... ... аталған. Рим империясындағы “гарастум” тура футболдың бастапқы қалпына
ұқсайды. Мұнда легионерлер ... екі ... ... алып ... ... ... Рим империясы құлағаннан кейін бұл ойын да V ғасырда ... ... ... ... “гарастум” империя халықтарының әсіресе
итальяндардың ... ұзақ ... ... өте ... ... ... Леонард да Винчидің өзі осы ойынға жанкүйер ... ... ... Оның ... ... өзінің флоренциялық
құрдастарымен “аяқдопты” құмартып ойнайтындығы жазылған. XVII ... ... ... Карл I-нің ... Италияға қашып келгенде осы
ойынды үйреніп Карл II-нің тұсында елдеріне ... оны ... ... Өте келе 1863 жылы ... бірінші рет футбол қауымдастығы
құрылды.(1.387)
Футбол тарихы XII ғасырдан ... ... рет ... ... ... де Фуа өз заманында футболды бар ынтасымен бақылап,
«Ағылшындар футболды ойын деп есептесе, онда ... не ... деп ... ... ... ... көрсеткендер болды. Мысалы, шіркеудегі
діндарлар, феодалдар футболға тыйым салынуын талап ... ... ... ... ... ... өте қауіпті ойын саналып келеді.
1313 жылы белгілі феодал ... II қала ... ... ... ... ... 1314 жылдың 13 ақпанында король Лондон қаласында ... ... ... ... жылы ... II пашта сарайы маңында доп тепкендерді өлім жазасына
кескен. Патшаға бірнеше мәрте ... ... ... ... ... ... ... алып отырған.
Футболға тыйым салған патшалар тізімі төмендегідей: Генрих IV 1399-1401,
Генрих, V 1413 - 1433 ж, ... VI ... ж, ... IV 1471 ж, ... 1491 ж, ал ... VIII ойыншыларға шектеу қойып қана қоймай, ... ... ... ... ... ... қатаң қағидаларға мойымаған халық
футбол ойнаудан бас тартқан жоқ.
Тек 1908 жылы футбол олимпиадалық ойындар тізімінен орын ... 1863 жылы ... ... жаңа ... ... Жобаға
енгізілген ережелерді арнайы комиссия жіті қараған.
1872 жылдан бастап футболдан халықаралық кездесулер өткізілді. ... мен ... ... ... бар ... тамашалаған жанкүйерлер үшін ойын сәтсіз аяқталды.
Өйткені, алғашқы кездесуде есеп ашылған жоқ.
1884 жылы ... ... ... ... ... Жарысқа Англия,
Шотландия, Уэльс және Ирландия командалары қатысып, бақ ... ... ... ... 1920 жылы еуропалық футбол бәсекесінде
Белгия мен Чехословакия кездесті. Онда чех футболшыларын ойсырата ... ... ... танылды. Ал, 1924 жылы Оңтүстік Америкада
ашылған олимпиадада ... ... ... ... Олар ... ... ... пен Швейцария ойыншыларын қапы қалдырды.
Ағылшындардан футболды үйренген ... ... ... ... еді.
Италия мен Испания, Мажарстан, Аустрия, Чехословакия да ... ... тең ... ... Бұны 1934-38 жылдары Италия құрамасының екі рет
әлем чемпионаты атанғаны дәлелдейді.
Ежелгі Шығыс елдерінде (антикалық ... ... ... ... тіпті Франция, Италия, Англияда футболға ұқсас ойын болған.
Ежелгі Мысырдағы футбол ... ойын ... ... ... 1900 ... 19 ... ... футбол Еуропа мен Латын Америкада ... жылы ... ... ... мен Швейцария елдері футбол
қауымдастығынан халықаралық федерацияның (ФИФА) құрылуына ... ... жылы ... құрамасы Скандинавия турнирінде Швеция мен Норвегия
командаларын қапы ... Одан ... ... ... Түркия ойыншыларын сан
соқтырды.
1946-48 жылдары Оңтүстік Америка үш рет қатарынан аргентиналықтардан басым
түсті. 1950-60 жылдары ... ... ... ... мыналар еді:
Лев Яшин мен Игорь Нетто, Альфреде ди Стефано мен Франсиско Хенто, Раймон
Копа мен Жюст ... ... ... ... және ... Драгослав
Шекуларац пен Драган Джаич, Иозеф Масопуст пен Ян Поплухар, Бобби Мур мен
Бобби Чарльстон, Герд Мюллер, Уве ... мен ... ... Ференц Вене
мен Флориан Альберт, Джачинто Факкеттии Джанни Ривера, Жаирзиньо ... ... жылы ... ... футболшылары алғаш рет олимпиада чемпионы атанды.
Төрт жылдан кейін олар Еуропа кубогының жеңімпазы танылды.
Әлем ... ... ... ... құрамасы - Бес рет: 1958,
1962, 1970, 1994 және 2002 ... ... ... ... - төрт рет: 1934, 1938, 1982 және ... ... - үш рет: 1954, 1974, және ... құрамасы - екі рет: 1978 және 1986.
Уругуай құрамасы - екі рет: 1930 және ... ... - бір рет: ... ... - бір рет: ... жылы Тунисте алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем ... ... 19-ға ... жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар
арасындағы ... ... ... КСРО ... жылы ... ... халықаралық кездесу өтіп Англия мен ... ... ... 0:0 ... ... Келесі жылы футбол
турнирі Англия, Шотландия, Ирландия, Уэльс ... ... ... ... ... футбол ойнау Еуропа және Латын Америкасы елдеріне
жайылды. 1904 жылы Бельгия, Дания, Нидерланды және ... ... ... ... ... ФИФА ... Арада жарты ғасыр
өткен соң 1954 жылы Еуропа футбол 0ауымдасты5ы УЕФА ... ... ... ... ... 4 ... бір рет ... әлем чемпионаты, 1958
жылдан Еуропа чемпионаты өтіп, ... ... 1956 ... ... ... 1961 ... Кубок иелерінің кубогі, 1958 жылдан
бастап УЕФА кубогі өтіп ... ... 1900 ... бастап олимпиадалық
ойындардың бағдарламасында. Мұнда көбінесе Еуропа ... ... ... отырды. Тек 1904 жылы Канаданың, 1924-28 ... 1956 жылы ... ... ... ... Халықаралық
стандарт бойынша футбол ұзындығы 100-110 метр, ені 64-75 метр ... ... ... алаң әртүрлі сызықтармен белгіленеді. Маңдай сызықтың
дәл ортасына ... ... екі ... бағанасының арасы 7 метр ... ... ... биіктігі 2 метр 44 см. Қақпаның сыртын тор
жауып тұрады. Ойын диаметрі 68-71 см., салмағы 396-453 грамм келетін ... ... ... 45 мин. ... 2 ... ... ойын ... созылады. Бірінші таймнан кейін 15 минуттық үзіліс бар. Балалармен
жасөспірімдерге арналған ойын уақыты аз, ... 10 мин. ... ... ... ... көп доп ... ... допты қолмен тоқтатуға,
ұруға рұқсат етілмейді. Мұндай мүмкіндік тек ... бар. ... ... бай. ... ... үшін ... ... шыдамды, жан-жақты
дайындығы мол, күшті болуға тиіс. Жеке ойыншылардың әдістерді өте жақсы
меңгеруіне қоса ... ... де ... шешуші міндет атқарады.(1.388)
Оның сан қырлылығы ойыншылардың өзара байланысы, бір-бірлерін түсінуі,
стильдік ерекшеліктері осы ... ... ... ... болып табылады.
2.2. Қазақстан Республикасында футболдың дамуы
Футбол ойынын ежелгі халықтар әртүрлі ойнаған. Мәселен, ... ... ... «цу чю» ... ... деп ... екі топқа теңдей бөлінген
ойыншылар ортада тұрған допты бір-бірінен ... ... ... да сол ... ... мұз ... ... ойында командалар
допты бір-біріне беріп қоймауға тырысқан. Ежелгі ... ... ... ... ... Ал ... мекен еткен саксондар
соғыстан кейін жауларының бастарын доп ретінде теуіп ойнаған. ХVI ... ... ... ... ... ережесіне ұқсас ойынды
ойнаған. Алайда ол кезде ешқандай ереже болмағандықтан, көп ... ... ... ... аяғы ... ... ұласып отырған. Футболдың
алғашқы ережелері жоғарыда айтып өткендей, тек 1863 жылы ғана пайда болған.
Ережелері қабылданған футбол Англиядан ... ... де ... ... ... ... 1873 ... бастап халықаралық ойындар ойнала
бастады. 1884 жылы Британия, Шотландия, Уэльс және Ирландия құрама­ларының
арасында алғашқы ... ... ... өтіп, ХІХ ғасырдың соңына қарай
Еуропаны жаулап алған футбол Латын Америкасына да ауыз салды. Ал 1904 ... ... ... және ... ... ... ... федерациясы (ҒІҒА) дүниеге келді. Бүгінде УЕФА-ға
әлемнің 208 елі ... ... ... Қазақстан да бар. Жалпы, отандық футбол
зерттеушілерінің айтуынша, футбол қазақ жерінде 1913 жылдан бастап ... ... ... ... ... спортты Қазақстанға
Англиядан келген көпестер жеткізген көрінеді. 1913-14 жылдары Семейде ... ... ... ... ... футбол клубтары пайда болған.
Тіпті солардың бірі «Ярышта» қазақтың көрнекті ... ... ... те
өнер көрсеткен екен. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... ... саналады. Рас, «Ярыштың» халықаралық ойындары
ресми кездесулерге жатпаған. Десек те, бұл клуб еліміздің басқа ... ... ... ... ... ... Атап айтар болсақ, Семейден
кейін Кереку, Тараз қалаларында да футбол ... ... бола ... ... ... бастауын 1913 жылдан алады. Осы жылы Семей
қаласында “Жарыс” атты ... ... ... ... ... 16 ... ... ұлы жазушы. Мұхтар Омарұлы Әуезов ойнаған еді. XX
ғасырдың алғашқы ... ... ... мен ... дене ... ... соларда футбол секцяалары ұйымдастырылды. 1939 жылы
“Динамо” футбол клубы бастауыш ... ... КСРО ... ... ... 3:1 ... ұтып еліміздің кубогін жеңіп
алды. Команданың құрамында ағайынды Г. және К. Бедрицкийлер, В. ... ... Н. ... сияқты белгілі футболшылар ойнады. Олардың көбісі
соғыстан кейінгі ... да ... ... ... ... ... арсындағы 1946 жылы өткен жарыста да жүлделі үшінші орынға
ие болды. Орта Азия республикалары мен ... ... ... ... ... ... ... құрамасы “Буревестник”
тобында өнер көрсетті. Ақыры 1957 жылы Алматыда “Қайрат” ... ... ... байланысты үлкен қалаларда ... ... ... ... ... ... стадиондары іске
қосылды. 1957 жылы Алматыда алғашқы халықаралық жарыс өтті. Астаналықтар
(сол ... ... ... астанасы) Финляндияның командасын қабылдап
жеңіске жетті. 60-шы ... ... ... ... тобы
құрылды. Бұл топта көптеген облыс орталықтарының командалары өнер ... жылы ... ... ... одағы УЕФА-ға мүше болып
қабылданды.
Үлкен футболды басқа түрі ... ... ... ... кең тараған
ойын. Үлкен футболдан команда құру үшін міндетті ... 11 ... ... ... ... ... әр ... жаттықтырушы, білікті төрешілер
қажет.(1.389) Футболмен айналысқан кезде көпшілігіміз шын мәнінде шағын
футболды ойнап жүргенімізді байқай ... ... ... ... ... ... шағын футболдың тигізетін әсері мол.
Шағын футболды ойнауға азғантай ғана адам қажет. ... де ... ... Әдейі дайындаған көгал өсірген алаң да қажет ... ... ... ... ... бар болғаны 30x15 метр ғана. Әр командаға 4-7
ойыншы керек. Қақпаның көлемі 2x3 метр, оны бір-ақ ... ... ... футболдың ережесінің қарапайым екендігін айттық. ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... ... сырт
жағына шығып кете алмайды. Мұндайда ойыннан тыс ережесі іске қосылады.
Қақпашының алаңында тәртіп бұзғандық үшін мұнда да ойын добы ... 11 ... емес 7 ... Ондай ойын добы мынадай жағдайда ... ... доп ... ... ... ойыншының тізесінен жоғары деңгейде ұшуы
керек;
- егер дөрекі ойыны үшін ... ... ... оны ... бірі ... ... Осы жағдайда қақпаға доп соғылса есепке
алынады;
- қақпашыны алмастырған алаңдағы ойыншы қақпаға ... ... ... ... ... ... ... аутқа кетсе оны сол жерден лақтырып немесе ... алып ... ... алады. Егер алаң қоршалған болса онда қоршаудан серпілген допты
теуіп алып жүріп ойынды ... ... ... қай ... ... ... жайлы мәлімет жоқ. Бірақ біздердің
ата-бабаларымыз футболға ұқсас ойынды білген деп ... ... ... гректер де латындар да (римдіктер), қытайлар мен жапондар да айта
алады. Қай жерде доп туіп ... да, тап ... ... үшін ... ... Матадан тігіп ішін шоқпытпен тығыздаған допты ертеде
гарпостон, ал ... ... ... ... ... “паганисан” деп атайды
екен. Ол заманда допты қарсыластарының алаңына жеткізу, жерге ... ... ... ... ... императоры Гай Юлий Цезарьдың әсерлері британ аралдарына түскенде
бос уақыттарында қазіргі футболға ұқсас ойын ойналған. Сол ... ... ... не ... те ... ... ... Англия болып есептеледі.
Орта ғасырлық Англияда футбол кең ... ... ... ... ... садақ тартуды, арбалетпен атуды екінші орынға ысырған
және бұл ойын қалада дүрлігу у-шу ... ... ... Англияның
королі Эдуард Л., қала көшелерінде футбол ойнауға тыйым салған.(1.390)
Француздар футбол франктердің “аксуль” деп ... ... ... деп ... ... ... ... күндігін кескен күн
1863 жылдың 26 қыркүйегінде Лондонда өтті. Осы күні футбол жанкүйерлері
жиналып ... деп ... ... ресторанда ойынның ережесін
ойлап шығарды. Осы ереже бойынша футбол добы регбидегідей ... ... ... деп ... қызу ... үстінде дами берді. Бірде допты қолмен ұстауға тыйым
салынды. Тіпті біраз уақыт бойы ... ... қол ... Тек ... ... ... допты қолмен ұстауға рұқсат берілді.
Алғашқы ойындар төрешілерсіз өтті. ... ... ... ... Тек 1880 жылы ... алаңға төрешілер шыға ... жылы ... рет ... топ ... ... ... ережесі
Футбол ойынын ежелгі халықтар әртүрлі ойнаған. Мәселен, ежелгі Қытай
жерінде футбол «цу чю» (допты итеру) деп ... екі ... ... ... ... ... допты бір-бірінен өткізуі керек болған.
Эскимостарда да сол ... ... мұз ... ... ойында командалар
допты бір-біріне беріп қоймауға тырысқан. Ежелгі ... ... ... ... болған. Ал Англияны мекен еткен саксондар
соғыстан кейін жауларының бастарын доп ретінде теуіп ойнаған. ХVI ... ... ... ... ... ... ... ойынды
ойнаған. Алайда ол кезде ешқандай ереже болмағандықтан, көп жағдайда ойын
ауыр жарақатпен аяқталып, аяғы ... ... ... ... Футболдың
алғашқы ережелері жоғарыда айтып өткендей, тек 1863 жылы ғана пайда болған
Жаттығу және ... ... ... ... ... ... біліп
алдық. Енді жаттығуға батыл кірісуге болады. Жаттығулар мен ойын ... ... ... ... ... ... өткізу алдында екі жақ
болып өзара ойнап ... жөн. Бұл ... ... ... ... мүмкіндік береді. Жаттығу кезінде шеберлік шыңдалады,
ойын әдістері меңгеріледі. Жақсы футболшы боламын деген спортшы күн ... ... ... тиіс.
Футболшы өзін жан-жақты дайындауы керек. Ол үшін ... ... ... ... ... жөн. Жүгіру болғанда да жәй жүгіре
беру емес шапшаң жүгіру керек.(1.392) Ойын ... ... ... басымдылық көрсетеді. 5-10 км. кросс жүгірген ... ... 30-50 ... шапшаң жүгіріп өтіп дағдыланған дұрыс.
Шапшаңдыққа қоса футболшыға жылдамдық та қажет. 2 таимды ... ... ... ... 17-20 км ... ... ... арнайы дамытпай
мұндай жүктемені кез-келген спортшы көтере алмайды. Шаңғы тебу, жүгіру,
конькимен ... ... ... ... тепе-теңдік қалпын жақсы ұстап алаң үстінде ... ... ... ... жақсы ұстай білген адам алаңда жиі құламайды. Осындай
қасиетті де әртүрлі жаттығуларды орындау, акробатика, гимнастика, батуттан
секіру, фристаил ... ... ... айналысу арқылы дамытуға болады.
Кез келген жаттығудың алдында қозғалыс жасап бұлшық ... ... Жас ... ... осындай бойжазбаның бір комплексін
ұсынамыз.
1. Жай ... ... оңға ... ... ... жүру ... ... (3 минут)
4. Ұзындыққа секіру (2 минутта 15 рет)
5. Отырып-тұру (1 минутта 30 рет)
6. Доппен жеке жаттығу (20 ... ... ... ... негізгі бөлімі басталады. 1 сағат 30 минут
10 минут жаттығудың қорытынды бөлігі. Мұнда дене жайбарақат қалыпқа ... ... душ ... ... ... ... Алаңдағы футбол добын меңгеруі оны өзі қараған жағына
теуіп жібере алуы футболшының әдістік ... деп ... ... тез жүгіре білуі, әріптесімен ... ... ... ... көре ... ... қоса аяғының астындағы
допты шебер меңгере алуы қажет.
Енді футбол добын шебер меңгеру деген не соны білейік.
Допты тебу. Кез ... ... ... ... тебе білу ... ... жетпесе онда доп дұрыс тебілмеді деген сөз. Соққылардың аяқтың
басымен, өкшемен, аяқтың үстімен, табанның ішкі ... ... ... Ең ... тебу аяқтың басымен тебу. Бұл өте тез әрі ... ... ... ... доп әуелеп, жер бауырлап, орташа
биіктікте ұшады. Аяқ доптың ортасынан тисе доп жер ... тіке ... ... ... тебу ... ... бірі ... табылады.
Мұндай соққымен жерде жатқан немесе ұшып келе жатқан ... да ... ... ... қапталымен тебу де алдындағы допты әріптесіңе
тастаған кезде өте пайдалы.
Допты “қайшылап” тебу де өте ... ... ... ... ... ... доп ... шалқасынан құлап бара жатқанда кейін қарай тебіледі.
Өте пәрменді әдістердің бірі допты баспен соғу. Мұны телекоментаторлар
репортаж ... ... ... ... деп те атайды. Бұл әдіс көбіне көп
бұрыштан ... ... ... ... ... ... секіріп барып
баспен соғудан басқа, жерден сәл биікте ұшып келе ... ... ... ... да бар. Бұл ... көбінесе қарсы ойыншылар күтпеген жерде
жасалады.
Допты тоқтату. Ойын кезінде ... ... ... ... де ... ... келе жатқан допты екі қолдан басқа дененің кез ... ... ... Егер доп қолмен тоқтатылса сол жерден айып доп ... көп ұшып келе ... доп ... ... Бұл ... екі ... сәл ... кеуденің бұлшық еттері босаңсиды. ... ... ... қарқыны төмендеп ойыншының аяғының астына құлайды. ... ... ұшып келе ... онда оны ... ... аяқтың табанын тосып
тоқтатуға болады. Допқа табанның ішкі жағын тосып та ... ... ... ... доп пен аяқ ... ... аяқты кейін қарай алып кету
керек. Бұл доптың ұшуын төмендетеді.
Допты аяқтың дүбімен тоқтату ... ... ... немесе допты
қақпаға қарай тебуге қолайлы.
Алдап өту. Допты алып келе ... ... ... ... ... ... заңды нәрсе. Алға қарай бару үшін ойыншы оны алдап өтуі
керек. Осындай бетпе-бет кезінде ... ... ... ... ... кезде футболшы допты оның аяқтарының арасынан өткізеді
немесе қапталынан, басынан асыра теуіп ілгері алып жүру ... ... ... ... ... те оны оң ... сол қапталынан жүгіріп өтіп алға
ұмтылу қажет. Қарсы ойыншымен бетпе-бет келгенде алдамшы ... ... ... бағытын өзгертуге болады. Мұны ... деп ... ішкі ... тебу – ойын ... ең жиі қолданылатын әдістердің
бірі. Аяқты сермеу қашықтығының қысқа болуына және ... ... ... ... ... бұл тебу түрі ... дәлдікке ие болады.
Бұл тебу (доп соғу) түрі қысқа және орта ... ... ақ, ... соғу кезінде қолданылады. Бұлай тебу бір орында тұрып та, ... ... те ... ... келу ... әдетте 3-4 қадамнан
аспайды.
Допты аяқтың ішкі ... тебу ... екі аяқ ... ... ... ... аяқ бүгіліңкі болып, доптың бір жақ шетіне жанай қойылады;
ә) жерге тірелетін аяқтың ұшы доптың « ... ... ... ; б) допты
тебетін аяқ артқа ... ұшы ... ... ( тебу ... қалыпта болады; в) тебетін аяқтың түзу жазылуы тез әрі қарқынды
болуға тиіс; г) табанның ішкі қыры допқа ... ... оның ұшы мен ... « ... ... ... ... алға еңкейеді.
Тағы бір аса маңызды сәт: ойыншының қалауына қарай допты төмен бағыттай
немесе әуелете тепкісі келсе, онда ... тура ... ... ... сәл
төмен алып тебуі керек. Допты тепкен соң допты тепкен аяқ іркілмей, ... ... ... ... алу. ... ... алып келе жатқан допты одан ойын ережесін
бұзбай тартып алуға ... Ойын ... ... ... оның ... ... әдейі құлап ойыншыны доптан айыруға да тура келеді.
Қабырға. Айып добы соғылар сәтте қорғаныстағы команданың ... ... ... тебетін спортшы “қабырғаның” осал тұсын ... сол ... өтіп ... ... қарастырады. Мұнда ойын добын
соғушыға қарсы қарап та, оған сыртын беріп ... ... та ... ... ... ... болса да айып добының өтіп кетуіне мүмкіндік бермей
қорғаушылар бір-бірлеріне жақын ... ... ... Футболда қақпашының атқаратын қызметі үлкен
“жақсы қақпашы-жарты команда” деп тектен-тек айтылмаған ғой. ... ... ... ... ... да, қақпаны қорғаушының шеберлігі
төмен болса бәрібір мұндай ... гол ... ... ... ... ... ... секіргіштік, сезімталдық, батылдық сияқты
қасиеттер болуы тиіс. Қақпаның аумағы үлкен. Оған соғылған допты ұстау үшін
қақпашыға ... ... ... көлденең бағытта секіре білу керек.
Айып доп 11 метрлік қашықтықтан соғылады.
Шағын футболдың ережесі
Шағын футболда ... ... ... ... Ол үшін ойынды тоқтатудың қажеті жоқ. Тек қақпашыны алмастырғанда
ғана ойын бір сәтке тоқтатылады. Ойынның ұзақтығы 25 ... екі ... Егер ... ұпай саны ... ... ... үлкен футболдағыдай
қосымша уақыт бере алады.
Ортадағы ... ... ... ... ... ... ... алғаш тебетін ойыншы допты өзінің әріптесіне береді. Бұл кезде қарсы
команданың ойыншылары доп ... ... ... ... ... ... (мысалы доп залдың төбесіне соқса) ойын тоқтатылып талас
доп беріледі. Мұндайда ... ... екі ... ... ... ережесі бұзылған жерден айыпкер ойыншының қақпасы ... айып ... Ойын ... ... ... сол жерден қарсыластар қақпасына
қарай ойын доп тебіледі. ... ... ... ... доп алдымен өз
командаласына тасталады. Егер ойын ... ... ... ... ... ... алса онда ... допты лақтырып ойынға қосады.
Ескерту!
Футбол алаңының төрт ... ... төрт ... ... доптар сол жерден соғылады.
Әр командада 11 ойыншыдан болады. Оның біреуі қақпашы, оны ... ойын ... екі ... ... ... Бір ... ойыншы алаңға қайтадан шықпайды. Ережені бұзғаны үшін алаңнан
шығарылған ... ... ... ... ... ойын ... ... жарақаттанып қалса оның орнына алаңдағы
ойыншылардың бірі тұра алады. Бірақ ол ... ... ... ... киіп ... керек.(1.391)
Кездесу арасында үзілісі бар 45 минуттық таимнан тұрады. Балалар,
жасөспірімдер, ардагерлер өзара ... ... ... уақытын азайта
алады.
Егер ойын кезінде әлдеқандай себептермен уақыт босқа өтіп кетсе, таимнан
кейін төреші жоғалған уақыттың орнына қосымша уақыт бере ... ... ... ... ... ... бар жалғыз ойыншы ол
қақпашы ғана. Бірақ ол мұны тек қақпа алаңында ған ... ... ... ойыншы ды допты аяғымен, басымен, санымен, кеудесімен тоқтатуға,
ұруға, әріптесіне пас ... ... ... ... ... кесіп өткенде есепке алынады. Егер кездесуден
кейін екі команда тең ойнаса (0:0, 1:1, 2:2 тағы с.с.) онда олар ... алып ... ... ... ... ... екі таим
ойнайды. Егер мұндай жағдайда да тең ... әр ... ... ... добы ... ... да тең болса жеңімпаз жеребе арқылы анықталады.
Ойын алдында жеребе арқылы команда капитаны алаңды таңдайды, ... ... ... ... Бұл үшін доп ... ортасындағы ақпен
белгіленген нүктеден бастайды. Әрбір гол соғвлғаннан кейін де ойын ... ... ... Бірақ бұл жолы ойынды гол жіберіп алған команда
бастайды. Ойынды бастаған ойыншы допқа ... ... аяғы ... ... соға ... ойын ... ... төреші айып добын соғуға рұқсат береді. Егер
ереже айып алаңында бұзылса ... ... ... қарай айып добы
соғылады. Ойын кезінде доп қаптал сызықтан сыртқа шығып ... онда ... ... ... ... сызықтан лақтырып ойынға қосады.
Ойыншының реттік саны оның көлегінң артына жазылады.
Футбол ережесінің хроникасы:
• 1863 жылы футболдың ... ... ... 13 ... ... үш бөлімі допты қолмен ұстауға болмайтындығына арналды.
• 1871 жылдан бастап, қақпада қақпашы тұра бастады. Оған дейін ... ... кез ... футболшы қақпашы болып кете беретін. Сол жылы алаң көлемі
180х90 болып бекітілді. Сондай-ақ бұрыштама добы енгізілді.
• 1874 жылдан ... ... ... «шитоктарын» кие бастады. Сонымен
қатар айып доптары белгіленетін болды.
• Алғашқы төрешілер 1873 жылы пайда бола бастады.
• 1878 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... ысқыратын немесе қоңыраудың көмегіне жүгінетін.
• 1887 жылы ойынға «офсайд» ... ... 1890 ... ... қақпаға тор орнатылды.
• 1891 жылы қапталдағы төрешілер пайда болды.
• 1905 жылға дейін қақпашылар 11 ... айып добы ... ... жүгіріп шығуға құқы болған. 1905 жылы бұған ... ... ... ... ... аяғы ... ... тұрып қозғалмау керек болды.
• 1924 жылдан бастап бұрыштамадан гол соғуға рұқсат берілді.
• 2003 жылы ... ойын ... ... гол ... ... ... салынды.
2.3.1. Футбол командалары және атақты футбол ойыншылары
“Бәйшешек” ерте көктемде Шымкент қаласында 1968-77 жылдары ... ... Бұл ... ... маусым басында жақсы
спорттық бапқа енуі үшін ... ... ... мен селолардың, тұрғын үй басқармалары мен көше-
көшелерде, аудандар мен қалалар, облыс орталықтарының ... жыл ... ... ... Осы ... қатысушы балалар үш жас ... 14-15, 16-17 ... Әр жылы әр жас ... ... ... ... облыс орталықтарында өткізіп келді.
Қазақстан футбол командалары:
“Қазақ”. Ташкент қаласында оқыған студент қазақ жастарынан 1922 ... ... ... ... ... ... бастапқыда мұрындық
болған Түркістан Коммунистік Жастар ... ... ... ... ... ... белсене атсалысқан және оның жаршысы
(комментаторы) кейін белгілі жазушы болған ... ... ... ... 1954 жылы ... ... ... аты “Локомотив”
(1954), “Урожай” (1955), 1956 жылдан ... ... 1954-59 ... ... ... өнер көрсетті.
«Атырау» Атырау қаласында 1980 жылы ұйымдастырылған футбол командасы.
Алғашқы атаулары «Прикаспиец», ... ... (2001). 2001 ... ... ... ... ... 1976 жылы құрылған футбол командасы. Осы жылдан бері ... ... ... ... рет ... ... жеңіске
жетті. 1994 жылы республикалық кубогінің финалында, 2009 жылы ... ... ... ... ... ... құрлығы футбол бірлестіктердің басын құрайтын қауымдастық.
1954жылы 15 маусымда Базель қаласында 30 елдің өкілдері ... ... ұжым ... ... ... ... ... Э. Щварц
(Дания 1995-62), Г. Видекер ... ... А. ... (Италия 1972-
83), ЖЫЛЫ Жорж (Франция 1984-93), 1991 жылдан Юханссон (Швеция), 2000
жылдан Й. ... ... ...... ... ... ... орындайды. УЕФА-ның штаб-пәтері алғашқы жылдары ... ... ... ... 1995 жылда Швейцарияның Нионе қаласына ауысты.
Қазақстан ... ... ... 2002 ... 25 сәуірінде УЕФА-
ның құрамына кірді.
ФИЛА, халықаралық футбол бірлестігі, ... ... ... ... Әр ... бір ғана бірлестік құрылуға тиіс, тек қана
футболдың отаны ретінде Англияда ... ... ... 4 ... біріккен. 1924 жылы 21 мамырда Ресей Федерациясы, Бельгия,
Дания, ... ... ... және ... өкілдері жиналып
құрған. Қазір ФИЛА-ға 190 ұлттық бірлестік 500000 төрешілер, 340000 ... млн. ... ... ФИЛА құру ... ... ... голландиялық К.
Хиршман, бірінші президенті Француз Р. Герн (1904-06). Кейін президенттері
болып ағылшын Д. ... ... ... ЖЫЛЫ Римэ ... ағылшын С.
Роуз (1956-61), Бразилялық ЖЫЛЫ Авеланж (1961-74) т.б. сайланды. Құрлықтар
бойынша ұлттық бірлестіктердің ... ... ... ... ... оның ... бағынады.
Әлем чемпионаттары, ФИЛА-ның басшылығымен 1930 жылдан ... ... ... 1 ... өтіп ... (1942, 1946 ... ... дүниежүзілік
соғысқа байланысты өткен жоқ). Чемпионатқа тек қана ФИЛА-ға мүше ... ... ... ... ... ... қатыса алады.
(1.399) Мұндай турнирді өткізу идеясын 1924 жылы алғаш ұсынған голландиялық
Хиршман. Бұл ... 1928 жылы 29 ... ... ... ... ... ... дауыспен қабылданады да алғашқы ч-т 1930
жылы Уругвайда өтетін болып бегіленді. Сол уақыттан бері Ә. ч- ... ... тек бір ... ... (екі елде Оңт. ... мен
Жапонияда өткен 2002 жылы Чемпионаттан басқалары өтіп келеді). Осы ... ... ... ... рет өзгерді. Алғашқы үш чемпионаттар-
Ә. ... ... ... ... 1946 жылы 25- 27 ... ... ... Ә. чемпионаты – Жюль Римэнің кубогі деп, 1971 жылы 7 ... ... ... Ә. ...... ... деп ... чемпионаттар өткен мемлекеттер мен чемпион аталған ... ... ... ... ... ... болған команда
1930 ... - ... ... - ... ... - ... ... рет)
1950 Бразилия - ... ... ... ... - ФРГ ... ... - ... Чили - ... ... ... ... - ... ... - ... ... ... ФРГ - ФРГ ... рет)
1978 Аргентина - Аргентина
1982 ... - ... ... ... ... - ... ... рет)
1990 ... - ФРГ ... ... АҚШ - ... ... рет)
1998 ... - ... ... оң. ... - ... (бесінші рет)
2006 ... - ... ... ... ОАР (оң. Африка респ-сы) - Испания
1982 жылы ФИЛА-ның Президенті Жюль Римэ ... ... А. ... ... ... жеңімпазға тапсыратын жүлдені дайындады. Жүлде – “Алтын
Ника”-ны (Ника – жеңіс ... ... ... ... кубогтың
салмағы 1,8 кг. (тұғыры 4 кг.) болды. Кубог чемпионы атанған ... ... 4 жыл ... келесі чемпионатта тағы да сарапқа салынатын.
ФИЛА-ның шешімі бойынша ол 3 рет Әлем чемпионаты ... елде ... ... (1.400) ... 1972 жылы ... рет Әлем чемпионы
атанған Бразилиялықтар осы кубогтың басыбайлы иесі атанды. Бірақ 1983 ... ... ... ... ... түнде кубог ұрланды да ерітіліп кетті.
Сол жылдарғы ФИЛА-ның президенті жаңа кубог жасатуға кірісті. Конкурсқа 53
жоба келіп ... ... ... ... суретшісі С. Ғадзанигоның
кескінддемесі жеңіп шықты. Жаңа кубог малахиттан тұғыры бар ... ... ... ... 750 ... ... ... салмағы 4950 гр.
тартатын футболшының ... ... ... Бұл ... ... ... қалдырылмайтын болды. Әлем чемпионы атанған команданың ... ... 2-ші орын ... ... ... 3-ші ... 4-ші орын ... қола медальдармен марапатталады. 1938 жылға дейін
чемпионаты ұйымдастырушы және ... ... ... ... командалары
іріктеу жастарына бірден финалдық бәсекелерге ... ... ... ... ... бөлінетін болды.
Еропаның чемпионаттары: 1960 жылдан әртүрлі 4 жылда бір рет өтіп тұрады.
Сол уақыттан бері ... ... 1960 – ... 1964- ... ... 1972- ГФР (Германия), 1976- Чехословакия, 1984,2000- Франция, 1992-
Дания, 1996- ... 2004- ... 2008- ... ... ... салмағы 662-677 грамм тартатын сопақша доппен, көлемі
188x155 см. сопақша ... ... әр ... ... 18 адамы бар
Австралияда кең тараған командалық спорт ойыны. ... ...... алаңына енгізу немесе биіктігі 6 метр ... ... ашық ... ... ... ... Допты қолмен лақтыруға немесе әрбір 10
метрден соң (он қолынан) жерге ұрып әрмен қарай ... ... ... ... ... ойын 1858 жылы ... өтті, ресми ережесі 1866
жылы бекітілді. 1956 жылы ХVІ ... ... ... ... ... ойынында жиі ұшырасатын терминдер
Арбитр- алаңның ортасындағы аға төреші.
Аут – ойын ... ... ... шығып кетуі.
Блицтурнир – жеңімпазды анықтау үшін өте аз уақыт ішінде өтетін жарыс.
Қаптал сызық- ... екі ... (сол, оң ... ... сызық.
Қақпашы- ойын кезінде қақпаны қорғау тапсырылған ойыншы.
Жанкүйер – белгілі бір команданың ... ... ... ... ... - ... ... қосу әдісі.
Допты ойынға қосу - әртүрлі жағдайда ойынның басында, гол саққаннан ... ... ... ... алып жүру - ... ... ... допты алаңда тез домалатып, алға
қарай жүгіріп алып жүру ... - ... ... ... орын ... ... тыс – ... немесе доптың қорғаушылардың сыртына шығып кететін
жағдайды айтады.
Алаңға шығу - алаңдағы футболшыны қосалқы ойыншымен алмастыру.
Гол - ... ... ... ... ережесін бұзу, қарсыластарын, төрешілерді балағаттау.
Ойыннан шығару - дөрекілігі үшін жеке ... ... ... ... ... ... ... - командадағы әріптестерінің ... ... ... әр ... ... ... ... алдап
ойнау.
Ескерту-ойыншының ереже бұзғандығын сары белгі көрсетіп білдіру. Үш ... ... ... ... ... ... ойындарға қатыстырылмауы да
мүмкін.
Қосалқы ойыншы-кездесу ... ... ... алмастыру үшін
дайындалатын футболшы.
Уақытты созу-басымдылыққа ие болып келе жатқан команда ... ... ... ... ... әдейі ұстауы.
Қорғаушы - өз қақпасында қарсы команданың шабуылшыларын ... ... ... ... ойынындағы күрделі, көп жаттығулардың ... ... ... ... ... бас ... атаққа командадағы ең тәжірибелі, ұжымының қалған ойыншылары
сайлайтын футболшы.
Комбинациялы ... және ... ... ... қимыл-
қозғалыстарды үйлестіре алатын тәсіл.
Қапталдағы қорғаушы-оң және сол қапталдағы қорғайтын ойыншы.
Қапталдағы шабуылшы-оң және сол қапталдан шабуыл жасап қақпаға гол ... ... ... жүлде.
Лига-шеберлік деңгейлері қатарлас командалардың тобы.
Топ бастаушы-біріншіліктің немесе чемпионаттың барысында көшбасына шығатын
команда.
Қақпа сызығы-ойын алаңындағы қақпаның ... ... ... ... ... – жеке ... ... команданың қарсыластарының қақпасына
гол соғуға бағытталға қозғалысы.
Бастапқы соққы-матчтың басында допты ойынға қосу.
Алдап өті-аяғының астындағы допты қадағалай ... ... ... ... ... өтіп, оның сыртына шығу.
Жалған қимыл- алдап өту ... ... қапы ... ... ... ... ... енгізілген. Қарсыластар қақпасна 11
метрлік қашықтықтан берілетін соққы. Төреші мұны ... ... ... ... үшін ... ... ... өзіне қарсы ұшып келе жатқан допты ... ... ... ... алып ... ... ... төнген жағдайда алдындағы допты әріптесіне беру.
Допты қағып алып кету-әріптесіне бағытталған допты орта жолдан алып кету.
Допты домалатын жіберу-құлай ... ... ... ... ... ... ... ойынында рұқсат етілмейтін әдіс. Бұл үшін ойыншы айып соққымен
жазаланады.
Алаңдағы ойыншы (ойыншылар) – кездесу кезінде ... ... ... ... ... ойын кезінде алаңның ортаңғы шебінде өнер көрсететін
футболшылар.
Жартылай финал- ... ... ... ... ... ... айналым.
Пас- әріптесіне доп беру.
Допты қабылдау- ... ... ... ... ... әрі ... ... аяқталған соң әрбір ойыншының немесе команданың ойын
өрнегіне баға ... ... ... ойыншыға міндеттеме беріп алаңға
орналастыру. Оның мұндай түрлері бар: 1+2+3+4; 1+4+3+2; 1+4+4+3 ... ... ... ... жасақталған ұжым.
Орта сызық-алаңды тең екі жартыға бөліп ... ... кесе ... айып добы соғылған кезде қорғанушы ойыншыларды қақпаны ... ... ... ұжым ... ... өткізудегі айла-шарғылар.
Әдіс-допты меңгеру әдісі.
Итеру-допқа талас кезінде ереже бойынша рұқсат етілетін қимыл-қозғалыстың
түрі.
Допты жабу-қарсыласына допты бермес үшін ... ... ... және сол ... ... ... футболшылар.
Фрвард- қақпаның орта тұсынан шабуыл жасайтын ойыншы.
Айып алаңы-қақпаның алдындағы сызықпен белгіленген алаң.
Айып доп- ... ... емес ... ... ... қарсыласын ұрып, тепкені,
шалғаны, төрешімен дауласқаны үшін берілетін жаза.
Жасөспірім- 18, 5 жасқа толмаған ... ... ... дене ... ... рухани және
қоғамдық байлық ретінде жинақталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Адам
туралы білім мен ғылым, оның ... ... ... мен
тәсілдері, табиғи сапасын үнемі жаңа мүмкіндіктерді түсінуге жол ашады.
Адамдардың дене тәрбиесімен айналысуында үгіт-насихат құралдары, ... ... ... мен ... ... ... атқарады. Ақпарат құралдары
арқылы берілген дене мәдениеті жайлы хабардар адамдардың ол жайлы ... дене ... ... ... ... ... ... түрлерінің әлемдік деңгейдегі орны мен
еліміздің ішіндегі дамуы, тарихын саралай келе, республикамызда ... ... ... ... ... ( ... — «қалқып ұру», балл — «доп») - спорт ойыны.
Уильям Дж. Морган бұл ойынды «МИНТОНЕТ» деп ... ... ... ... он ... ... ... алады. Кейбір
Қазақстанда алғашқы жарыс 1926 жылы Қызылордада ұйымдастырылды. ... 20 ... ... жақсы дамыды. Ол спорт шебері, КСРО-ның
еңбек сіңірген жаттықтырушысы Октябрь ... ... ... Оның ... ... ... ... 1969 жылы КСРО-ның,
1970 – 71 жылы ... ... ... ... алды. Қазақстанда
тәрбиеленген Валерий Кравченко, Олег Антропов, Надежда Смолеева 1968 жылы
Мексикада өткен 19-Олимпиялық ... 1969 жылы ... ... ... ... ... ... 1988 жылы Сеулдегі 26-Олимпиялық
ойындарда Ольга ... ... ... ... ... жетті.
Алматының АДК әйелдер волейбол ... 1984 жылы ... ... ... халықаралық одағы 1924 жылы құрылған; 1992 жылдан
осы одаққа Қазақстан Республикасының Волейбол федерациясы мүше.
Баскетбол (ағыл. баскетболл, баскет - ... балл - доп)- ... ... ... ойыншылар допты сақиналы торқалта себетке дөп
түсіруі қажет. Қақпа жерден кем дегенде 3 метр ... ... ... ... ... дәлдесе 2 ұпай беріледі. Ал, егер доп 6,25 метрден
сәтті лақтырылса онда ұпай саны ... 3-ке ... Бір матч 20 ... кезеңнен тұрады. Осы аралықта ойында есеп тең ... ... ... ... ... қосылады. Кәсіби терминде мұны «Овертайм» деп
атайды. Баскетболдың отаны ... ... ... ... есептелінеді.
Алғашқы ойын 1891 жылы Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында құрылған
Христиан жастар қауымдастығының оқу ... ... ... ... Канададан қоныс тепкен жас мұғалім, доктор Дисеймс Нейсмит
гимнастика түрін ары ... ... ... жаңа ойын ... ... ... ... спорттың ең көп тараған түрі. Оған әр ... ... мен ... ... пен ... секіру, спорттық снарядтарды
лақтыру, жеңіл атлетикалық көпсайыстар енеді. ... ... ... және ... (манеж) алаңдарда өтетін жеке, командалық және эстафеталық
жарыстар болып бөлінеді. Халықаралық әуесқойлық жеңіл атлетика ... жылы ... Оған ... 200-ге жуық ... ... ... ... 1896 жылдан (1-Олимпиялық ойын), дүниежүзілік ... ... ... ... Жеңіл атлетика ойындары өте көнеден белгілі.
Ол ежелгі Олимпия ойындарының бағдарламасына енген.
Қазақстанда алғашқы ... ... ... ...... 1-
спартакиада 1928 жылы Петропавл қаласында өтті. Республикада ... ... рет ... ... ... атағын Ш.Бекбаев алды (1943).
Қазақстанның жеңіл атлеттері Олимпия ойындарында, дүниежүзілік чемпионаттар
мен ... ... ... ... көрсетіп, жеңімпаздар мен
жүлдегерлер ... ... ... Ұ.Қосанов, Ә.Тұяқов, В.Савинков,
Л.Кононова, С.Исабаев, ... ... ... В.Солдатенко,
Л.Микитенко, А.Бадранков, т.б. ... ... ... тұңғыш қатысқан спортшы Е.Кадяйкин болды. Тәуелсіз елімізге
тұңғыш ... ... 2000 жылы ... (Австралия) өткен 27-Олимпиялық
ойындарда кедергі арқылы жүгіруші О.Шишигина әкелді.
Ауыр атлетика— әр түрлі ... ... ауыр зат ... ... күш ... спорт түрі. Ауыр атлетикадан ең алғашқы жарыс 1860
жылы АҚШ-та өтті. ... ... ... 1896 жылы енгізілді.
Ауыр атлетикадан әлем (1898 жылдан), Еуропа (1896 жылдан) чемпионаттары
өткізіледі. Ауыр ... ... ... ... ... ... екі
тәсілі (жұлқа және сілке көтеру) бойынша, 52 кг-нан басталатын 10 салмақ
дәрежесіндегі спортшылар арасында ... ... ... ... штанга
кідіріссіз бірден жоғары көтеріледі. Сілке көтеруде штанга ... ... ... ... ... ... ... ауыр атлетика
федерациясының (1920) Қазақстан 1993 жылдан ... ... ауыр ... ... ... 1937 жылы ... ... спортшылары ірі
жарыстарға 1954 жылдан қатысады. Теміртаулық Юрий Зайцев (1976, ... ... ... (1980, ... ақмолалық Анатолий Храпатый
(1988, Сеул), қызылордалық Илья Ильин (2008, ... ауыр ... ... ... ерте Грек елі — ... тығыз байланысты. Бокс ережелері:
Жекпе-жек қабырғалары ұзындығы 5-тен 6 ... ... ... және 4 ... шектелген алаң — рингте өтеді.
Жеңіс көп ұпай еншілеген ... ... ... ... ... ... ... алмағанда, дисквалификацияға
ұшырағанда немесе жекпе-жектен бас тартқан ... ... ... төмен, желкеден, арқадан ұруға, баспен ... және ... ... ... ... ... ... — ринг ішіндегі бір төреші,
сыртындағы 3-5 төреші төрелік жүргізеді.
Қазақ халқы арасында спорттың дамуына әр ұлт ... ... ... көп әсер еттi. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... кезеңде спорт пен ... ... ... нығайту, жалпы гигиеналық мәселелер,
әскери шынықтыру даярлығын ... ... ... ... ... ... сараптама бойынша олардың мынадай жіктелімі байқалды:
1. Жалпы ойындар;
2. Қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар;
3. Ашық алаңқайдағы ойындар;
4. Қыс ... ... ... ... Ат ... ... Аттракциондық-көрініс ойындар;
Спорт ойындарының ішінде негізгі бөлімде ... ХІІ ... ... ... ... ... Алғаш рет Англияда дамыған бұл ойын
түрін ... ... де Фуа өз ... бар ... ... ... ойын деп есептесе, онда төбелесті не дейді?» деп ... ... ... ... ... болды. Мысалы, шіркеудегі
діндарлар, феодалдар футболға тыйым салынуын ... ... ... ... ... ... футбол өте қауіпті ойын саналып келеді. Қазақстандағы
футбол өзінің бастауын 1913 жылдан алады. Осы жылы Семей қаласында ... ... ... ... шабуыл шебінде 16 жасар жасөспірім болашақ
ұлы жазушы Мұхтар Омарұлы Әуезов ойнаған еді. XX ғасырдың алғашқы ширегінде
жүздеген ауылдар мен ... дене ... ... ... ... секцяалары ұйымдастырылды. 1939 жылы “Динамо” футбол клубы бастауыш
клубтардың арасындағы КСРО чемпионатында Таганрогтың “Торпедо” командасын
3:1 ... ұтып ... ... ... ... ... ... Г. және К. Бедрицкийлер, В. Трофимов, И. ... Н. ... ... футболшылар ойнады. Орта ғасырлық Англияда футбол кең
тараған. ... ... ... ... ... ... тартуды,
арбалетпен атуды екінші орынға ысырған және бұл ойын ... ... ... ... ... ... королі Эдуард Л., қала көшелерінде
футбол ойнауға ... ... ... ... ... деп аталатын байырғы ойындарынан
шықты деп ағылшындармен таласады. Дегенмен футболдың күндігін кескен күн
1863 ... 26 ... ... ... Осы күні футбол жанкүйерлері
жиналып ... деп ... ... ... ... ... шығарды. Осы ереже бойынша футбол добы ... ... ... ... деп ... дене ... мен ... тарихын әлемдік және өз еліміздің
шеңберінде қарастырғанымызбен, оның ... үшін ... ... ... ... ... ... өз болашағымыз үшін ... ... оның ... ... үшін ... жатқан игілікті істердің
көбеюіне септігімізді тигізуіміз қажет.
Әдебиеттер көрсеткіші
1. Ахметов И.Ж. ... ... ... ұлттық потриотизм идеясы»
Алматы 2009 жылы
2. Аширбеков Қ.А. «Научно-практические основы подготовки молодых
высококачественных футболистов» Алматы 2009
3. Борамбаев Г.М. «Повышение ... ... у ... на ... ... ... ... 2009
4. Бөдеев М.Т. «Түрлі биоэнергетикалық тәртіппен жатттығатын
спортшылардың бұлшықет жұмысы әсерінен тыныс алу жүйесінде болатын
бейімдеушілік өзгерістер» Қарағанды 2009
5. Лория Д.Г. «Теоретические и ... ... ... ... ... в ... возрасте» Алматы 2009
6. Әбділлаев Ә.К., Оңалбаев ЖЫЛЫК. «Дене мәдениетінің ілімі және
әдістемесі» Түркістан «Тұран» 2004
7. «Қазақ ұлттық спорт түрлері
8. ... ... ... ... ... Алматы «қайнар» 1985 жылы
9. Мырзабек Л.А. “Развитие взрывной силы мышц ног и реактивной
способности у высококвалифицированных футболистов межигравых ... ... ... М.И. ... ұлттық қалыптастырушының қызметі”. Атырау
2010;
11. Уварова Н.В. “Организационно-прававые проблемы спорта в Республике
Казахстана”. Алматы 2005;
12. ... Ж.А. ... ... ... ... ... ... “Физические культура и спорт””. Алматы 2005;
13. Демеуов А.Қ. “Педагогикалық оқу орындарындағы болашақ мұғалімдерді
Тұлғалық ... ... ... ... дене тәрбиелік
интеграциялау”. Шымкент 2010.
14. Ерекбаев Н.Қ. “5-7 жастағы балалардың дене ... ... ... ... ... Е.Қ. “Нарық эканомикалы жағдайында ауылдық жерлерде спорт,
көпшілік спорт ... дене ... ... ... ... ... Ғ.Б. “Спорт мектептеріндегі бастапқы дайындық топтарында
жаттығушылардың спорт түрлеріне бейімділігін анықтау”. Алматы ... ... С.М. ... жылдардағы Қазақстандағы дене тәрбиесі мен
спорттың даму тарихы”. Алматы 2007;
18. «Қазақ ... 1 том ... ... ... «Қазақ ұлттық спорт түрлері» Алматы: Қайнар 1985;
20. Адамбеков К.У. “Футбол 2-бөлім”. Алматы 1990;
21. Доскараев Б.М. ... ... и ... в ... ... 2009;
22. Сушков М.Т. “Футбол: үйрену, жаттығу”. Алматы 1953;
23. .  К.Бержанов, С.Мусин. Педагогика тарихы. - ... ... ... ... ... ойындарды тәрбие жұмысында қолдану. - Алматы,
1992
25. Г. Икіманова. Саулық пен сымбат. – Алматы: Қайнар, 1991
26. Е. ... ... дене ... ... ...... ... Студент: әлеуметтік бітімі, жай-күйі, құндылықтық көзқарастық
бағдарлары. Монография. Түркістан 2002. -122 б. (О.Нұсқабаевпен
авторлық бірлестікте).
28. Народные подвижные игры как ... ... ... ... ...... Каз НТУ. 2004. – 45 с. ... с А.Асарбаевым, Ж.Оналбеком)
29. Дене мәдениеті мамандығына кіріспе. Оқу-әдістемелік құрал. ... ... Дене ... Оқу ... ... ... ... 2005 ж. 224 б.
31. Олимпиадалық білім. Оқу-құралы. Кентау, 2006 ж. -324 ... ... ... ... ... ... ... и спорт, Алматы: Рауан, 2000
33. Бүкілодақтық бірыңғай спорт классификациясы, 1959
34. Төтенай Б. Дене тәрбиесі, Астана:Фолиант, 2008
-----------------------
- дене тәрбиесі ... ОБЖ ... ... және салауатты өмір салтын қалыптастыру)
- факультативтік сабақтар
- сыныптан тыс спорттық жұмыстар: ... ... ... және ... ... дене шынықтыру–сауықтыру ... ... ... дене ... ... ... күн ... және
үзілістердегі дене жаттығулары мен ойындар
- медициналық-сауықтыру шаралары
- қосымша білім беру жүйесіндегі сабақтар (БЖСМ, балалар ... ... ... жері бойынша команда т.б.)
● арнайы сауықтыру орталықтарындағы сабақтар
Киім
Тамақтану
Еңбек және демалыс режимі
Жаттығу орнының ... ... ... күн, ауа, ... беру
Түсіндіру, баяндау
Жаттығу
Дене жаттығулары
3.Тәрбиелік міндеттер-адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға, өнегелі,
көркемдік ... ... ... ... ... тәрбиесі жаттығулары көмегімен денсаулықты
күшейту
1. Білімі беру міндеттері-қимылдың ептілігі мен дағдысын меңгеру
және дене ... ... ... ... ... ... ... факторлар

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар футбол клубын ашу13 бет
Қазақстанда фантуризмдi дамыту жолдары69 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет
Адамның жетілуінде дәне тәрбиесі мен спорттың маңызы18 бет
Ауыр енбекпен және спортпен айналысатындардың тамактану ерекшелігі, Азық түлік тауарларының сапасын бақылау7 бет
Ауыр еңбекпен және спортпен айналысатындардың тамақтану ерекшелігі3 бет
Балалардың шыңығуы мен денесінің жетілуін дамытуда спорттық жаттығуларды пайдаланудың рөлі31 бет
Баскетбол - спорттің бір түрі3 бет
Дене жүктемесі, оның футболдағы реттелуі және бақылануы52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь