М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу


Жоспар
Негізгі бөлім
- М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу
- М. Х. Дулати өз дәуірінің белгілі ақыны
- М. Х. Дулатидің шығармасы «Тарихи рашиди»
Қорытындысы
Пайдаланылған әдебиеттер
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу
М. Х. Дулати -қазақтың есімі әлемге машһұр тұңғыш тарихшы, ғалым, кемеңгер ойшыл, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі, этнограф.
Ұлы ғылымның әкесі Мухамед Хусейн кезінде моғолстан мемлекетінде билушісі болған Сұлтан Махмұд ханның туған қарындасы Хуб Нигар ханымға үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидың анасы Хуб Нигар ханым-Моғолстан әміршісі Жүніс ханның кенже қызы. Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар ханым-аты әлемге әйгілі Захриддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд күйеу баласы Мұхаммед Хусейнге Ташкент маңайындағы Ора төбе өңірін сыйға тартты. Міне сонда Ташкент шаһарында 1499ж Хайдар Дулати дүниеге келді.
Хайдар Дулати -өз заманы үлесін аса терең білім алған ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Сайдхан сияқты орта ғасырдың аса көрнекті ғұламалары еді.
М. Х. Дулати өз дәуірінің белгілі ақыны
Жыр қадірін жектік білетін атақты Бабыр патша кезәнде Хайдар Дулатидың ақындық дарынын аса жоғары бағалаған. Жиын -тойларда Дулатидың лирикалық өлеңдері әуенге салып айтады екен.
Ақын өлеңдерінің негізгі идеясы адамгершілік, сүйіспеншілік, достастыққа адалдық болып келеді. Ол өз өмірінде әлемнің көп жерін аралап, талай-талай тарихи оқиғаларға куә болған. Тағдар тауқыметін көп көрген ақын кезінде, көп ел аралаған кезбе саяхаттарды, Кашмир тағында отырған хан да болған. Сол себепті ол жалған дүниенің өкініші екенін, адам өмірінің құбылмалы болатынын қашан да жақсылық жамандық өз ара шайқалып жататынын өзгелерден гөрі тереңірек пайымдаған.
М. Х Дулати Кашмир елін жаулап алып, хан тағында отырған кезіндегі көрген-білгендерін зор шеберлікпен жазады. Мәселен, «Тарих и Рашидиде» бинеленген мынадай көріністер бар: «Кашми рауасының (Температурасы) жаз айында өте қоңыр салқын, сондықтан ешқандай желпуіштің қажеті жоқ. Ұдайы қоңыр салқын самал есіп тұрады. Оның қош иісті лебі адам жанын жадыратып жібереді. Үнемі жанның деміндей жандандырып жіберер қасиетке ие таңғы самалдан райхан жапырақтары төгіліп жатады. Сайраған бұлбылдар мына халді баян еткендей шіріп кеткен сүйектерді кім тірілте алады? Шынында да, «Тарих и Рашиди» құнарлы бейнелі тілмен қазақтың айту дәстүрінде шебер жазылған көркем туынды. Ол дарынды қаламгер ретінде тарихи тұлғалардың жанды бинелерін жасаған. «Тарих и Рашиди» қанаты сөздерге, мақал-мәтелдерге, сан қилы әдеби теңеулерге, мейлінше бай. Ең бастысы - бұл мемуарлық еңбектің шынайы туындыға тән сюжеттік жемісі бар, композициялық құрылысы ширақ жасалған әрі метафора, эпитет, теңеу істептес көріктеу құралдары қатар пайдаланылады.
Дәл сол деректер жайында өзінің ой толғаныстарын дидактикалық, философиялық, психологиялық тұрғыдан талдап түсіндіреді. Ғалымның бұл философиялық пікірлері арнайы зерттеуді қажет етеді.
Хайдар Дулати «Тарих и Рашидиді» жазу үстінде өзі дарынды ақын ретінде танытады. Прозатілімен түсіндіру қиын болған кейбір жәйттерді ол аракідік поэзия тілімен, яғни жырмен жетікізеді. Х. Дулатидың ақындық дарынының кезінде «Тарих и Рашидиді» өзге тілдерге тәжіма жасаған батыспен шығыстың көптеген ғұламалары ерекше атап көрсеткен. Х. Дулати бұл еңбегінде өзінен көп бұрын өмір сүрген және өзімен замандас шығыс шайырларының поэзиясына теориялық талдау жасап, олардың өлеңдерінен мысалдыр келтіріп отырады. Олар: Науай, Жәми, Бинай, Сухали, Хилали т. б. ақындар.
Жанырлық тұрғыдан алғанда «тарих и Рашиди» ғылыми еңбек, әрі түркі тілдес халықтарының шынайы шежіресі, сондай-ақ тарихи тақырыпқа жазылған көркем туынды деуге болады.
Біріншіден, «Тарих и Рашиди» көне түркі, Шағатай, араб, парсы, латын, грек, үнді, тілдерінде жазылған, есімдері әлемге әйгілі шығыспен батыс ғұламаларының тарихи зерттеушілеріне негізделіп жазылған нағыз ғылыми еңбек.
Екіншіден, Хайдар Дулати еңбегі сан ғасырлар бойы ұрпақтан -ұрпаққа жалғасып, ауызша айтылып келе жатқан тарихи дерктерді, аңыз-афсаналарды, хандар мен сұлтандардың генеологиясын өз тіліне қамтыған шынайы шежіре кітап деуге болады.
Үшіншіден қазақ зиялылары шежіре кітаптарды тарихи тақырыпқа жазылған көркем туынды ретінде таныған тіпті, алғашқы ресми тарих ретінде жазылған шежіренің өзін айтушы жыршы - жаралар оған көркем теңеулер қосып, бірте-бірте шежіре мәтінін тарихи тақырыпқа жазылған көркем туындыға айналдырып жіберетін болған. Міне, «Тарих и Рашиди» атты еңбекті жазу барысында Мырза Хайдар Дулати осы жәйіттерді мықап еске ала отырып, оны жоғарыда аталған үш талапқа да сай жауап беретіндей етіп жазған.
М. Х. Дулатидің шығармасы «Тарихи рашиди»
Тарихи Рашиди. «Тарих и Рашиди» Хайдар Дулатидың есімін әлемге мәшһұр еткен ең басты шығармасы. Бұл еңбегінде ғалым 15-16 ғ қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Шығ Түркістан аймағында болған аса маңызды тарихи оқиғалар туралы жазды. Сондай-ақ Ауғаныстан, Тибет, Үнді елдерінде орын алған кейбір саяси, мәдени, әлеуметтік оқиғалар да қамтылған. Ғалым сол елдерді мекен еткен ру-тайпалардың, халықтардың тарихын, қоғамдық әлеуметтік өмірін, мәдениетін, салт-санасынзор білгірлікпен жазып қалдырған. Бұл еңбектің ең құнарлығы -Хайдар Дулати өз көзімен көрген аса маңызды оқиғаларды өзінен бұрынғы және өзі өмір сүріп отырған дәуірдегі тарихи құбылыстармен шебер түрде байланыстыра отырып баяндады.
«Тарих и Рашиди» - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан, Ауғаныстан, Үндістан, Тибет елдерінің XV-XVI ғ тарихын, географиясын, әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды, таптырмас деректер көзі болып табылады. Қазақ тарихы, Дулатидың айтуы бойынша, Моғолстан мемлекетінің өмірге келуімен тікелей байланысты. Моғолстан - шығысында Ертіспен, Солтүстігінде Балхаш көлімен, батысында - Түркістан және Ташкент шаһарлары меноңтүстігінде Қашқариямен шектесіп жатқан ұлан-ғайр мемлекет еді. Сонау XIV ғ. ІІ жартысында моғолстанның алғашқы хандары тоғылық Темірмен Ілияс Қожа Мауеренахрды өзіне қарату үшін бірқатар соғытар жүргізді. Бертін келе осы мемлекетке қарасты, Жетісу жерінің билік әрбір Каларрадинге көшті. Бұл кезде орта Азияның билушісі Әмір Темір Моғолстанның қайта-қайта шабуыл ұйымдастыруымен болды. Моғолстанның билеушілері Әмір Каларрадин дулат, Еңкі төре, Қызыр қожа хан және Ақорда билушісі Тоқтамыс хан бас қосып, Әмір Темірге қарсы шықты.
XV ғ. ІІ жартысында мемлекеттің ішкі қолбасшылары күшейіп қазақтың көптеген ру-тайпаларын, Дешті Қыпшақты тастап шықты. Олар енді Жетісуға қоныс аударды. Моғолстан ханы Есбұға Керей мен Жәнібекті құшақ жая қарсы алып, Шу өзені, қарату маңайынан қоныс берді. Ал Жәнібек пен Керей бұл кезде қазақ хандығын құрды. Сөйтіп, Хайдар Дулати «Тарихи Рашиди», еңбегінде қазақтың алғашқы хандары және олардың көрші мемлекетпен қарым - қатынасы кең көлемде сөз болады.
Х. Дулати қазақ халқының этникалық құрамына енген ру-тайпалар жайында тарихта сан рет қанды қақтығыстарға соқтығысып жүргенін ел ішіндегі алауыздықты сыртқы жаулар қалай пайдаланып кеткенін нақты деректер негізінде әңгімелейді.
М. Х. Дулати тарихшы ғалым ғана емес, ол сонымен бірге аса дарынды жазушы, ақын. Сол себепті ол «Тарих и Рашиди» көркем сөз зергері ретінде жазып шыққан. Қаламгер өз сөзімен көрген оқиғаларды аса дарынды суреттерге ғана тән шеберлікпен бейнелеп көрсетті. Міне, соның нәтижесіде, «Тарих и Рашиди» ресми тарихтан гөрі, көркем шежіре дәстүрімен жазылған шығармаға көбірек ұқсайды. Жалпв Х. Дулати өмір сүрген дәуірде оқыған зиялылар арасында шежіре жазу салты кең тараған еді. әйтсе де Х. Дулати жазған шежіре ғылыми жағынанда, көркем сөз өнері тұрғысынанда өзгелерден шоқтығы биік туынды болатын. Х. Дулатидың бірқатар елдерге жасаған саяхаттары да осы еңбекте тартымды түрде баяндалған. Тарих и Рашиди қызықты оқиғаларға, ғажайып көріністерге толы, еңбек мәселен, қаламгер Тибет елінің табиғатын сүйсіне сүйреттеп, ондағы алтын өндіру кендері туралы қызықты хикаялар айтады.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz