Қарқаралының марқасқасы –Мәди

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І бөлім Қарқаралының марқасқасы .Мәди ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.1 Мәди Бәпиұлының өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1.1 Мәдидің көркем бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.2 Мәди жайлы айтылған деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

ІІ бөлім Арқа ән мектебіндегі Мәди шығармашылығының сипаты ... ... ... ... .22

2.1 Арқа дәстүрлі ән мектебі жайлы жалпы мағлұмат ... ... ... ... ... ... 22
2.2 Сал .серілер ізбасары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………………......3
І ... ... ... Мәди ... ... ... ... Мәди ... ... ... Арқа ән ... Мәди ... Арқа ... ән ... жайлы жалпы мағлұмат…………............22
2.2 Сал -серілер ізбасары…………………….......……….........................30
Қорытынды...................................................................
.........................................43
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………....……………………....…44
Қосымшалар………………………………………………………………...…....45
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қандай ел болмасын, ... ол ... ... ... сол елдің ғасырлар бойы тарихи жағынан қалыптасқан өмір
тұрмысы, салт-дәстүрі өзін ... ... ... ... ... мен ... жүйесіне орай лайықты жасалған туған тілі, төл мәдениеті
болмақ. Мәдениеті мен өнеріне қарай ел ... мен оның ... ... ... мен ... де айқындалып танылмақ.
Қазақ халқының сан ғасырлық тарихы бар музыкалық қазынасының терең бір
арнасы – ән өнері. Бұл өнер ... ... ... ... ... сан ... ... сипатымен сақталынып, көшпелілердің биік
руханияты мен мәдениетінің сарқылмас бұлағына айналды. Қазақ әндері о баста
ауызекі түрде шығып, тарап, өз ... ... биік ... ... ... сан түрлі реңі-бояуларымен, міне XXI ғасырға да жетіп
отыр.
Халқымыздың ... ... ... мен ... ... ... бұл әндердің әсер-ықпалы орасан зор болды. Ән ... ... ... ... ... ғана ... қойған
жоқ, сонымен бірге біздің жан-дүниемізді сұлулық пен мейірімге, ізденіс ... ... ... ... тәрбиесіне айрықша мән берген қазақ халқы небір әдемі әуенге
өрілген, асыл сөздің мөлдіреген моншақ-кестесімен сәби ... ... ... ізгілік пен адамгершілікке ... ... ... ... кер ... қоғамда болып жатқан саяси-әлеуметтік оқиғалар халық
әндерінің тағдырына да кері әсер ... ... ... ... қызыл
империяның ызғары қазақтың ән өнеріне өзінің сұсты көлеңкесін түсіріп
кетті. ... ... ... ... ... ашық ... олардың көшпелі халық әндері қатарына барып қосылған болса,
енді біразы әлі де иесін таппай жүр. Сондай-ақ, кейбір ... ... ... келгенімен, ән мәтінінде алшақтық байқалады. Енді ... ... игі ... ... заңды иелерін тауып
та жатыр.
Өз заманыңда өлең жырлары, жыр ... ... ... ... ... аңыз боп сақталған дархан даланың ... – Мәди ... ... ... бір ... сом ... саф таза ... Ол -ақын. Ол -
сазгер. Ол - ... Ол - ... ... ... ... Оның ... ... елге етене мәшһүр болды. Он төрт ... ... ... ... жәрмеңкесінде Біржан сал мен Ақан серіге кездесіп,
солардың ... ... ән ... ... ... жәрмеңкесінде талай онер
саңлақтарымен жүздескен. Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Иман - Жүсіп, үкілі
Ыбырай сынды ... меп ... ақ ... алған.
Біздің ұрпаққа Мәдидің бейнесі оның әндерінен жетті. Мәдидің бейнесі
бізге көзін көрген қариялардың әңгіме-естеліктерінен жетті. Мәди ... ... ... ... деп ... ... ... классикалық
туынды болған асқақ әнімен белгілі.
Біздің қолымызға ... Мәди ... ... ... ... ... және ақындармен айтысқа түскендігі ... ... ... дүниенің сарқыты ғана. Мәди ақынның ... мен ... ... ... ... қараған еңбек ... ... ... диплом жұмысы тақырыбының өзектілігін көрсетеді.
Диплом жұмысының мақсаты: Мәди ... ... ... қарастыру.
Зерттеу нысаны: Мәди Бәпиұлының ән өнері.
Зерттеу пәні: Мәди шығармашылығындағы ақындық белгілері.
Қарастырылатын мәселелер:
• Мәдидің ән өнерін қарастыру;
• Мәди ... ... ... саралау;
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Мәди жайлы дерек-мәліметтерді қарастыра
отырып, ән мұрасына ... ... ... ... еңбектердің жоғын
байқадық. Тек қана оның өмірі мен өлеңдерінің әр кезеңдерде ... ... ... аңғардық.
Ақын шығармалары 1942 жылы «Халық әндері мен халық композиторларының
әндері» жинағына топтастырылды, 2007 жылы ... ... ... ... ... мен шағармашылығы жайында «Қарқаралы» аймақтық
журналына (1996 және 2005) жазылады.
Бүгінгі біздің ақын-жазушыларымыз Мәди ... ... ... ... «Қаракесек» поэмасы, Әлжаппар Әбішевтің «Найзағай»
атты романы, Әшімбек Бектасовтың «Мәди » атты ... ... , ... «Кеудесін кек кернеген кесек ... атты ... ақын ... біраз сыр ... ... 1999 жылы ... ... « ... ... деген кітабында да Мәди жайлы деректер келтірілген.
2000 жылы ... ... ... ... жайлы деректі хикаяттар
мен автордың осы ... ... ... ... ... ... Мәди бабамыздың ақындық әрі ... ... ... ... жылы ... музыкатанушы Ахмет Жұбановтың ... атты ... ... ... ... терең зерттелген.
2005 жылы Мәди Бәпиұлының туғанына 125 ... орай ... мен ... ... ... Мәди еді ... ... екі
актілі, жеті көріністі тарихи драмасы жарық көрді.
Осы аталған еңбектерден ... Мәди ... ... ... ... ... еткен ешқандай ... ... ... ғылыми жаңалығы. Мәди ақынның өнері алғаш жан-жақты
рет қарастырылды. Мәдидің ән мен айтыс өнерінде ақындық ... ... ... және ... ... жұмыс материалдары дәстүрлі және қазақ музыкасының тарихы
бойынша оқу к ... ... ... ... ... Мәди әншінің мұрасын қарастыруға арналған
диплом ... ... ... екі ... ... мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
1 БӨЛІМ. ҚАРҚАРАЛЫНЫҢ МАРҚАСҚАСЫ – МӘДИ
1.1. Мәди Бәпиұлының өмірбаяны
Мәди ... 1880 жылы ... ... губерниясы,
Қарқаралы уезі, Едірей болысы, №3 ауылда ... ... ... ... ... деген биік коңыр тау. Оның руы өзі ... ... - ... Арғы ... Үш ... ... билік айтқан
аузы дуалы Қаздауысты ... одан ... ... ... келеді де бұдан бергі ... одан ... ... ... Бәпи ... ... Мәди Бәпидің баласы.
Алшынбайдың алғашқы төрт ұлы "сен тұр да мен ... төрт ... ... ... Бәпи ... ... әрі ... да
жарымаған, ешкімге жасар қиянаты жоқ момын адам екен. Ол осылай қам көңіл
күй кешіп жүргенде маңдайына жұлдыз ... ... Мәди өмір ... ашады.
Алшынбай бидің кенжесі Бәпиден туған Мәди ұлтымыздың ежелгі дәстүрі
бойынша қара шаңырактың иесі ... ... әже ... ... бауырына салынып, тәрбиесіне беріледі. Көпті көрген көкірегі ашық
зерделі әженің ешкімге бетінен қақтырмай, жасытып, ... ... Мәди ... алғыр басынан өзгенің өктемдігін асырмайтын өжет
болып өседі. Ол оңы мен солын тани келе ... ... ... ... зергерлік пен етікшілік өнерге де бой ... Ер ... өнер де аз ... ... тал ... серілік дарыған Мәди шын
мәнінде ел еркесі, той-думанның ... ... ... ... ол ... қас, ... ... тас азамат болып қалыптасады.
Сөзін де, әнін де өзі шығарып, оны әуелете шырқайтын Мәди "Жігіттік ақ
семсердің жүзі емес пе, ... ап ... ... сермегендей" деп қанаты
талмас қырандай саңқылдайды. Бірақ өнерді-есерлік, бетке тура ... ... -бас ... ... деп ... ... билік бар оның дөкір
кеуде ағайындары ... ... ... ... ... ... жағасына жармасуға айдап салмақшы болады. Алайда
дүниеқоңыздықты, зорлық-зомбылықты жастайынан жек ... ... ... ойлаған жерінен шыға қоймайды. Қайта ел тыныштығы үшін қиянатқа
қасқая қарсы шығады, жарлы-жақыбайларды ... ... ... ... ... ... мінез сүйекпен бірге кетеді" деген даналық
сөз бар. ... ... ... ... ... ... бойына Тәңір жазған
мінез ... ... Оны ... ... ... ел ... жүрген әңгімелер бекіте түседі. Сірә, оның жүрегіңде адамгершілік
асқақ сезімді ... сөз жоқ Абай ... ... ... ... ... ұлы ... өлендерін жастайынан жаттап өскен. Бұған Абайдың оған
жезде болуы (Абайдың үлкен әйелі — ... ... ... ... ... ... тигізген. Ол он жасында-ақ Абайдың "Айттым сәлем Қаламқас", "Сегіз
аяқ", "Татьянаның қырдағы әні" өлең ... ... ... ... Біржан
сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбрай, Шөже мен Кемпірбай — ... ... ... саф ... туын ... осыңдай саңлақтардың
әсем әндері мен кестелі көркем жырлары Мәдидің ... ... ... ала да, құла да ... демекші Қақабай сияқты тек алдындағы
малы мен аз күндік бағына лепірген қарашоқпармен катар оның ... ... төрт аяғы тең ... көсілген, ән салса даусы алты қырдың астынан
естілетін, күрессе ... ... ... ... десе қоң етін ... ... дүниеге келуі сирек кездесетін құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізе қоймайды. Еңді жарты патшамыз деп жүрген ... өнер иесі ... ... Мәдидің ел арасында қадірі артып, аз уакыттың
ішіңде көптің сүйіктісі болып алады. Бұл жәй көркеуде Қақабайдың ішін ... ... ... ... Соңдықтан ол өзінен абыройы артып ... ... тор құра ... ... болыстың озбыр мінезі, ожар іс-
әрекеті салдарынан Мәди Атбасар жағына жер аударылып, абақтыға жапқызылады.
Иә, Мәди ат ... ... жер жоқ ... Ол
кеудесіне нан піскен шонжар-шодырлардың талақтай жабысқан ... бас ... ... атанып, берісі Қарқаралы, Ақмола, Атбасар,
Семей, әрісі Кереку, Омбы түрмелерінің ащы дәмін ... Ол ... ... ... ... ... пен ... талдап, таразылап жатқан
кім бар, мойынға бұғау ... ... ... Мәди ... кете барды...
Арқаның азаттықты ту етіп кетерген сегіз қырлы, бір ... ... ... ... мен ... өнерін зерттеп, оның туған халқымен
қауыштыруға алғашқылардың бірі болып академик, дарынды ... ... ... еді. Ол ... 1942 жылы ... біріккен баспасы арқылы
Алматы қаласында ... ... ... ... ... мен
творчествосы", одан кейін жазылған "Замана бұлбұлдары" кітаптарында Мәдидің
азаматтығы, ақылдығы мен ... ... ... ... ... ... екен.
"Замана бұлбұлдары" кітабында Ахаң түрмеден-түрмеге қамалған ... ... деп сыр ... ... жігіт қанша күшіне мінгенімен,
қолды бұғау, аяқты ... тырп ... ... ойға ... ескі ... тәрбиеленген Мәди қысылған жерде аруақты, ата-
бабасын айтып, ... ... ... ... ... Алшынбайды,
Ақылы өткел бермес терең сайды.
Әруағың Алатаудай бабаларым,
Көрдің бе ғарып болған біздің - жәйді.
- деп ... да ... ... қатал тәртібін, күннің өтіп ... ... ... де ... ... өлеңге қосады.
Бұл күңде абақтыда біз жатамыз,
Көңілді құмалақлен жұбатамыз.
Алыстан ... ... ... алақандай тіл қатамыз, -
деп біресе "Үшқара" әнінің, ... ... ... ... ... ... жібереді. Қанша қатал болғанымен
күзетшілер өздерінен үлкен әкімдері келіп қалғанда ... ... Ал ... еріксіздер болса, олар айта түссе екен
дегеннен ... ... ... Мәди осылай біраз уақыт
болып, мәселенің шеті көрінбей бара жатқан соң қалай да ... ... ... ... ... іргесін қазып, күндіз оны жауып қойып, бір
күні аман-есен қашып шығады. Бұл 1915 ... ... ... ... тұсында ауыздан-ауызға көшіп,
Қыр мен Сырға тегіс тарайды. Халық Мәдиді ... ... ... ... ... өздерінше неше саққа жүгіртіп, көз алдарына басқа адамнан
өзгеше бір алып етіп ... Мәди ... ... ертегінің
батырларындай эпикалық образға енеді. Мәди ... оның ... ... ұзақ ... еліне бармай, алыстан хабарласып
жүреді. Сол алаң кездің ... де ол ән ... ... ... елінің еркін ауасын жұтып, кенеліп қалған Мәди бір сәтте болса
көңілі көтеріліп, атақты ... әнін ... ... салған
бетте үлкен интервалға жоғары секіріп басталады. Ол авторлық шалқыған ойын,
мызғымас күшін береді. Тек өлеңнің соңғы жолында, қайырмаға келгенде ... ... бір сәт ... ... ... ... бір ... күңдері
ойға түскендей, әсем үн, қоңыр дыбыс арқылы, ... ... ән ... біреулер: Әуелі бұл шіркінді бастау ... ... соң ... ... ... — деген сөздермен айтады. Мәдидің өзі айтатын ... ... ... ... Өйткені, әннің алапат күшпен басталуы, сол ... ... ... ... тек ... ғана дыбыс баяулап, бірақ қайғы-
қасіреттен аулақ, тек бір тәтті қиял ... еніп ... ... аяғының
бітуі басқа бір текстер керек еткендей". Міне, Ахан бұл пікірді өте бір
білгіштікпен дөп басып айтып кеткен.
Ал, ... пен ... ... баспасынан 1969 жылы жарық
көрген "Мәди" атты өмірбаяндық очеркінде: ... ... мен ... кең ... келбеті, атжақты, қыр мұрынды, жазық маңдайлы бет-
пішіні, шамшырақтай шаралы, ... ... ... ... ... ... ... сұлу денесіне жарасымды киімді де қымбаттан таңдап, жаңа үлгімен
киінетін. Орысша киіміне қарағанда ол ... ... ... ... ... ... ... ұқсайтын. Омбыда оны соттаған процеске қатысқан бір
қарт офицердің Мәдидің сұлу да сымбатты сүйегіне қызығып, ... ... ... ... ... мына тұлғасына, ақылына. жүректілігіне
лайық европаша білім алса, әскери ... ... ... ... ... ... еді" ... бар деп жазған болатын.
Бүгінде Мәдиді көрген адамдардың көзі тірісі некен-саяқ. Алайда оның
туыстары Мәди туралы айтқан ... ... ... ... ... арасынан 1980-шы жылдары дүние салған Мәдидің күйеу баласы Тоқаш
Кәдікеев (Ол ... ... ... ... ерекше құнды. Ақиық
ақынның қазір елдің қолында жүрген ... ... бой ... ... ... еткен де сол Тоқаң. Мәдидің суреті әуелі Атбасарда руы
Қаракесек Жайсаң ... ... ... Қәмалдың, қолында болады да, кейінде
1953 жылы оның, әйелінен Тоқаш алады. Патша жендеттері Мәдиді 1914 жылы
тұтқындап, ... ... одан ... ... ... мәлім. Жаңағы
суретке ол 1915 жылы Атбасар абақтысынан қашып шығып, жасырынып жүргенде
түскен. ... ... бұл ... ... бір ... «осы ... 1915 ... абақтысынан қашып шығып, жасырынып жүргеңде ... ... ... үйге ... әкеліп, түсірткен еді. Басымдағы тымақты Алшын-Жаппас
елінің азаматы, абақтыда бірге болған жолдасым беріп еді» ... ... ... ... ... баяңдауынша Мәди жазда басына елтірі тымақ, қыста
түлкі тымак, үстіне плащ пен пальто киетін. ... шаш ... ... ... тартатын. Бұл оның түрмеден-түрмеге түсіп жүрген ... ... ... көрген әсерден болса керек. Дауысы кеудеден күңгірлеп шығатын,
құлаққа жағымды қоңыр үн ... Ол ... өзі ... ... Оның ... айтылып жүрген әндерінен басқа да бірқатар әндері
бар екен. Ал араб әліппесімен жазған жазулары тасқа ... ... ... Қыста ақ байпақты саптама етік киген.
Сексеннен асып, тоқсанға таяп барып өмірден өткен Тоқаң:
"Мәди ат ... пірі еді, ... келе ... ... ... түсіп,
қарғып мініп кете беретін. Талай рет шаршы топ ... ... ... күш
сынасқанын да көрдім. Қоянды жәрмеңкесі кезінде Жалғызтөбе деген жерде
Керекудің түйе балуанын - жыққаны ... ... ... ... әкелді. Ол кезде шынжырлау балуанның күшгілігін көрсететін, жұрт
алдында ... ... ... әрі ... бір сәні ... Өзі де ... түйедей неме екен, онымен күресуге дәті барып, жөпәлемде ешкім шыға
қоймады. Бір кезде қарасам Мәди үндеместен шешініп ... ... ... ... ... да ... ортаға шықты. Аяғында ... бір ... қара ... ... бар. Оны өзі тіккен. Апар-ай тобығы
шьвып кетіп, ... ... ма екен деп ... біз ... Екі балуан жанаса
бергеңде карасам, Мәди анадан әлде кайда биік, әлде ... ... ... оны ... шиырып лактырады, былайда шиырып лактырады. Бірақ, ... ... ... тік ете ... ... қарсыласын әбден қалжыратып,
титықтатып алған Мәди бір ... ... деп оны ... ... ... ... ... анадай жерде алқа-қотан отырған би-төре, бай-
бағлан, ақсақал-қарасақалдардың алдына апарып, жерге бір-ақ ұрды, шаң ... ... ... не ... ... жоқ, ... жарыла қуанған
көп жігіт Мәдиді тік көтеріп әкеткенімізді ... ... Сол ... ... ... ... Мәди сыңар суыртпақ иеленген жоқ. Жиналған
елге пышақ үстіңде үлестіріп берді..." дейтін.
Токаш қария Мәдидің ... мөр ... ... да ... айтады екен. "Тамаша етікші еді, аякөз арулар Мәдиді қолқалап етік
тіктіріп алатын. Киімді өзі пішіп, өзі ... Оның ... ... байлар сөз етіп, Мәди шоқынған деп ... те ... ... ... тек ... ақын, сазгер ғана емес сегіз қырлы, бір сырлы сері
деп отырғанымыз да ... ... ту ... сері ... ... қарау ағасы
Қақабайдың қарына тап болып, патша өкіметі тұсыңда қуғын-сүргіннен ... ... ... ... біршама сөз еттік. Ал ол қазан
төңкерісі тендікке жеткізетін ... ... ... ... Қарқаралы өңірінде жүру ісіне белсене араласады. Бұл жолда көзі
ашық інісі Нығымет Нұрмақовты ... ... оның ... ... ... елді ... ... Совдепке мүше болып кіреді. Оның
тапсырмасымен ... ... ... ... істердің жүзеге
асырылуына мұрындық болады. Бұдан кейін ақ ... ... ... елді ... ... ... кезінде қайтадан тұтқындалады.
Мәдилерді 1919 жылы қызылдар ... ... ... ... Мәди ... ... ... бел буа кіріседі.
Оның:
Қырықта бостаншылық шықтым тауға,
Совдеппін, қимылдайтын басым сауда.
Николай, Колчактардың заманы өтті,
Болғанда ... ... ... ... ... кек ... ...
деп жар салуы соның нақты дәлелі болса керек.
Осыдан Үшқарадағы ... ... ... жаңа ... ... Мәди сол ... ... жаламен Қарқаралы түрмесіне қамалған досы,
Алашорда жағында ... ... ... ... жолықпақ болып,
Қарқаралыға келеді. Мұнда ол ат басын реальное ... ... ... ... жараскан Кәмелдің үйіне тірейді. Оның, қасына
ауылдан жақын ... ... жәке ... ... ере ... ... қуана
қарсы алған үй иесі Садырбектің Әмейі, Сатыбалдының РымСайы, Сәду, Бекен
қари, ағайынды Әбіш пен Мұстапа ... ... ... ... ... бір мәжіліс құрады. Ертеңінде Мәди Мұстақымға жолықпақ ... ... ... ... бастықтар оны Мұстақымға жолықтырмайды.
Бұған ызаланған от ... әнші ... ... ... ... ... ... үшін мылтығын шоштандатқан, шаш ал десе бас ... ... ... ... ... ... ояздың кеңсесіне алып барады.
Бәпиұлы өздерінің үстінен жоғары жаққа арыз түсіргендіктен уездік атқару
комитетінің төрағасы Мейде және ... да оған ... ... ... ... ... немен тынғанын сол кезде Семейде шығып тұрған
"Қазақ тілі" деп аталатын газетте басылған "Мәдидің өлімі" атты ... оқып ... жыл (бұл 1921 ж. Б.М.) ... Мәди ... күндіз сағат 12-
де Қарқаралы қаласында 5-ші учаскенің районный начальнигі Жасанов атып
өлтірді. Мәдидің жасы 42-де. Екі ... да ... еді. Өлім ... Декабрь басында Едірей еліне продразвертканы (азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... қондырып
алып, малды ауылдарға бөліп, кедейлерге аудара салды. ... ... ... қан ... бүгінде коммунистің тонын айналдырып киіп, түрлі
қиянаттар істеп жүрген Малаевтің істерін Мәди қуа ... ... ... ... ... ... ... өміріне қолайсыз, мына
заманға ұғымсыз һәм ... ... һәм ... ... ... ... арыз ... Мәди Қарқаралыдан сескеніп, енді
Семейге кетемін деп жүргенде Қарқаралының әкімішілік бөлімі Едірей елінің
жер ... ... ... Теміржановтың доносымен оның жақсы көретін адамы
Малдыбаевтардың малын заңсыз конфисковать етеді. Осы мал тұралы ... ... ... ... Осындай жұмыстар тақырыпты Бәпиұлы Мәди
Қарқаралыға келеді. Өзінің ондағы хакімдер үстінен жазған ... ... ... ... ескі ... ... ... түлкі оралады.
Бірақ шы-райлары келмейді. "Менің губисполкомға жазған арызымды осында бір
орыс оқып отыр ... өзім ... ... деп ... айтады. Мәди
"Колчак заманында Едірейдің ескі болысы Теміржанов мені үкіметке ... ... неше ... ... ... енді мына ... ... Малаевті
қырғи қылып соңыма салып, мынандай қорқынышты халде ... деп ... Мәди ... ... айтып"...
Міне, газет осылай деп айта келіп, "Конвой түрмеге таяна ... ... Мәди ... аты ... ... адам ... тұрады. Оқ
қарақұстан тиіп, маңдайынан шығып кеткен..." деп жазған.
Осы жан түршігерлік қайғылы ... ... ... ... ... ... болғанындай қар үстіне құлаған Мәдидің қасына ауылдан
бірге ... ... ... ... Әмеш ... барады. Рымбай иманын
айтады. Көлік әкеліп, Кәмалдың ... ... ақ ... арулап, Қарқаралының
солтүстік кіре берісіндегі Мәлік сайының табанындағы Ақбейтке ... Бұл ... ... ... Қазақ ССР-інің тұңғыш жер-су наркомы,
одан кейін де бірқатар жауапты қызметтер атқарып, дербес зейнеткерлікке
іліккен, ... ... ... ... ... ... ... "Жазушы
баспасынан 1973 жылы жарық көрген ... атты ... ... егжей-
тегжейлі баяндалады...
Әділеттілік жатындағы күресте құрбан болған Мәди ұзақ ... ... ... ... ... Ол - кеңестік заманның мұздағының ы,ірсьпъі
да болар. Алайда сол сірескен мұзды алгаш бұзушылардың бірі ... ... ... болды. Ол алпысыншы жылдардың, бас кезінде
Мәди туралы көлемді дастан жазды. Бұл туылды әуелі сол ... ... ... газетінде басылды да іле-шала "Жұлдыз" журналында
жарық көрді. Осының артынша халык жазушы-сы Әлжаппар Әбішевтің Мади ... ... ... ете ... ... ... аталғаи кітабы шықты.
Әшімбек Бектасов болса атақты ... ... ... ... ... жоқ. Бірінші болып Мәдидің қабіріне белгі койды. Ол жоғары жаққа
қуына жүріп, ақыры 1974 жылы ... ... ... ... ... ... ... Бұл ізгілікті істен қолынан келіснінше Сапарғали
да аянып ... жоқ. Ол ... ... ... облыстық және
респубдикалық газеттерде суретімен материалдар басылды. Енді Қазыбек ... ... бір ... ... Қарқаралы қаласындағы орталық
көшелердің бірі Мәди ... ... ... жылы ... қаланғанына 170 жыл толған Қарқаралыда ... ... ... ... ... ... ... тәуірі делініп, Мәди Бәпиұлына қойылған ескерткіш аталып
өтілді. Ал бүгін біз осынау қолжазбамызды ... ... ... ... ... серілігімен қоса қамшының сабындай қысқа өмірінде әділетті ту ... ... қаза ... 65 жыл ... ... отырмыз.
Сөз соңыңда айтарымыз Мәдидің бүгінгі ұрпағына қалдырып кеткен баға
жетпес мұрасы әлі толық табылып, олардың қатына тиіп ... жоқ. ... ... жалт ... ... шығаруға ел болып ат салысу қасиетті
парыз деп білеміз.
1. Мәдидің көркем бейнесі
Биыл туғанына 125 жыл ... деп ... ... ұлы ... ... ақын композитор Мәди Бәпиұлының бізге жеткен ... көп ... та ... та жүр. - Иә, небары 41- ақ жыл ... ... ... ... ... өте шыққан Мәдидің шын
келбеті осы ма екен деген сұрақ әлі де болса ойға келе ... ... ... 125 ... атап өту жөнінде әңгімелер көтеріле
бастағаннан-ақ, осы ... ... тағы да әр ... ... бастады. Тіпті, бұл Мәди емес, басқа адам екен ... ... ... ... бұл ... 1968 жылы туысқандарынан табылған нағыз
Мәдидің өз ... деп, ... ... ... ... ... ... қаласында Жүсіпбек Елебековтың 100 ... ... ... ... ... түрде аудан әкіміне өзінің қолтаңбасымен
табыс етті. ... біз ... ... ... бұл ... Мәдидің нағыз өз
бейнесі екеніне сенуіміз керек.
Суретте жасы қырықтағы азамат емес, алпыстан асып, жетпіске ... екі ... су ... ... қажып, әбден шаршап, жүдеп отырған
адам екені ... тұр. ... ... ... адам ... ... ... мен бойындағы зор күштің бар екенін байқауға болады. Әрине, ол кездегі
техниканың ... да сол ... ғой. Оның ... ... ... ... арып-ашып, көңіл-күйі жабырқап, бірнеше күн қараңғы абақтыда жатқан
жерінен алып шығып, басына бөтен біреудің тымағы мен күпісін ... ... ... ... бар ... мен образын көре алмай ... ... ... ... ұрпақ Мәдидің осы бейнесін қабылдап өстік.
Ал шын мәнінде Мәдидің түрі қаңдай болған? Өткен ... ... ... ... ... ... ұрпаққа Мәдидің образын бере алмай кетіп барады
емес пе? Бірақ, Мәдидің образы оның ... ...... оны ... ... ... адамдардың әңгімелерінен бізге жетті.
Бүгінгі күні ... ... адам ... ... жерде сол бізге жеткен сипаттамалар мен ... ... ... ... жаңғыртып, ғылым мен техниканың
жетістігін ... ... ... ... ... ... деп ... келер ұрпақтың санасында Мәдидің нағыз өз ... ... үшін ... ... ... Мәдидің қолда бар суреті алынды.
Қазіргі ... ... ... ... ... Мәдидің
бейнесін жасаттық. Мәди туралы ... ... ... мен
туысқандарының ауызынан естіген әңгімелерге арқа сүйесек, ол кісі ... ... ... ... ... көзі өткір адам болған. Киімді өте
жинақы, өзіне жарасымды қылып ... Мәди өте ... және епті ... ат ... арқа ... оны ешкім түсіре алмаған. Осыдан біз
оның бабаларымыздан қалған жауынгерлік өнерді жете меңгергенін байқаймыз.
Топты қараға жалғыз ... шыға ... Бұл оның өте ... ... ... бәріне қосыла, ол кісі мәңгі өшпес әндер шығарып, артында
мол мәдени мұра қалдырған ... ... ... ... ... ... ішкі жан ... бай екенін көре алуымыз керек. Сонымен
бірге Мәдидің орындалмай кеткен талай арманы болды ғой. ... ... .... ... ... таңның көре алмадым"... деген сөздері осыны
аңғартпай ма?! Сонымен, Мәдидің жалпы сырт кескіні айқындала бастаған ... ... көз ... ... ... ... әкем ... болыпты, сол
кісі айтып еді деген деректерден, ол кісінің көзі өткір, ат ... ... қою қара ... оны өте сәңді қылып бастырып ... ... ... ... ... ... ғана ... Көбіне еуропаша
киініп, жұқа пальто киіп жүрген. Суреттеушілердің бөрі ... ... ... ... ... ... алмаған еді дейді. Болуы әбден мүмкін.
Енді біреулер көзі қып-қызыл қасқырдың көзіндей ... мыс ... ... Бір ... ол ... ... даңқы, дақпыртпен араласып, өзінен
озып, оның жолын ... ... ... ... Мәди ... дегенде маңайдағылардың оның көзіне тіктеп қарай
алмауы да түсінікті ... тұр емес пе. Осы ... ... келе Мәдидің
фотографиядағы бейнесіндегі иығын тіктеп, ... ... ... ... ... ескі ... шешіп, бөрік кигізілді. Үстіндегі
күпі ішікті де алып, орнына шапан жамылды. Бұның бәрін компьютер жасады. ... осы ... адам ... ... ... пропорцияларын бұзбау
үшін, бет терісін, қабағы мен қасын пайдалану үшін, бойы мен жасы ... ... ... әр ... ... фотоға түсірілді. Осы суретке
Мәдидің фотосы бетіне салынып, ... ... ... ... ерні ... ... ... күнге қарсы сығырайып қарап қалған ... ... ... ... сақал-мұрты компьютермен жасалды. Енді
үстіне қандай киім кигізу керек дегенде, біз ол ... ... ... бұлғыннан ішік, құндыздан ... кие алар ... ... ... ... басына құндыз ... ... ... ... ... ... ақ ... көйлек кигізілді. Ал
шапанды жұқа, қарапайымдау қылып кигіздік. Жағасы мен ... ... ... қанша десек те Мәдидің сері болғанын да ұмытпауымыз ... ... ... ... көз ... 32-35-тердегі Мәдидің бейнесі
шықты. Әрине, біреулер мүмкін өздерінің ... ... ол ... ... ... бұл бейне жинақталып, ... ... ... мен келбеті жарасқан, бойында алапат күште, сабырлы ... ... ... ... өте ... өмірден көп нәрсені армандап,
қыршын кеткен Мәди осындай болды деп ... [1; 30 ... Мәди ... ... ... Бәпиұлының күрескерлігі өз алдына, ақын, сазгерлігі өз алдына бір
әлем. Оған музыка зерттеушісі ... ... және ... ... ... баға ... ... әніне тұңғыш рет ғылыми баға ... ... ... А. Затаевич екендігі Зарқын Тайшыбайдың «Алтын бесік
ән орда» (Қарағанды, 1998 жыл) кітабында ... ... ... ... ... Мұсылманқұл, Жұман тәрізді әншілер шырқаған
Мәди әндерін сүйсіне тыңдап, қуана нотаға ... ... А. ... әнін ... түсіріп, «Қазақтың 1000 әні» музыкалық-этнографиялық
жинағына енгізген [2; №661, 251 б.]. Зерттеуші бұл ... ұлт ... ... жалынды ақын Сәкен Сейфуллиннен сонау жиырмасыншы жылдардың
басында естіп, іштей қатты құмартып, қызыққан. Кейінде, 1926 жылдың жазында
Қарқаралы - Қу ... сол ... ... ... ... ... ... екі апта жатып, Мәди әндерін нотаға түсірді. Бағалы мұра ... рет ... ... ... ... ... оның музыкалық мұрасы
қазақтың әндері мен күйлерін терең зерттеуші, бес аспап ... ... ... да ілікті: "Қазақ халқының 1000 әні" және "Қазақ
халқының 500 әні мен күйі" ... ... ... еңбектерге Мәди әндерінің
нотасы мен сөздері енгізілді.[3; 45 б.]
Ал одан бұрын 1914-1915 жылдары ... ... ... ... ... ... досы ... назарына Мәдидің әндері іліккен.
Белгілі орыс ... ... ... ... ... ... Қарқаралы
даласы Мәдидің әнін шырқап тұрғандай» деп жазған еді.
Академик-композитор Ахмет Жұбанов ... ... ... ... ... ... халық бақыты үшін өмірін күреспен өткізген қайраткер.
Оның ... ... ... ... ... ... шаттық үніндей
болып естіледі». Осы берілген баға - шын, әділ баға. Ал оның ... ... ... ... «Қаракесегі» бүкіл қазақ халқының әнұраны десе
болғандай», деп бір ауыз сөзбен жеткізді. Асау өзендей буырқанған ... ән ... 62 ... ... ... жоқ! [3; 46 ... ұлы ... Мұхтар Әуезов Қарқаралы уезіне барған сапарында,
Мәдидің қайғылы қазасы жайлы естіп қатты қапаланды. ... ... ... ... ... білгеннен соң, «Қазақ елі»
газетінің 1921 жылғы 8 ... ... ... ... ... азалы хабар
жариялады. Сол хабарда болған оқиғаны толық баяндай келіп: «Қайран, ... ер Мәди екі ... бері ... тентек мінезден тыйылып, сенімді
халық азаматтарының қатарына кірген еді. Ақ қардың үстінде ... ... ... ... ... жұртшылығы арулап, ақыреттеп Мәліксайға
Ақбейітке ... - деп ... ... [3; 45 б.]. ... рет Мәди туралы кітап жазған жазушы Әшімбек Бектасов болатын.
Ол ел арасындағы ... ... ұлы ... ... ... ... Оның «Мәди» деп аталатын алғашқы кітабы кестелі тілмен жазылған
әдемі әңгіме еді. ... ... ... ... жазушы Әлжаппар Әбішев
«Найзағай» атты үлкен роман арнады. Соның негізінде сахналық шығарма
туғызды. Сөйтіп, Мәди ... ... ... да ... ... ... өте құнды, әрі тот баспас алтындай қымбат. Асыл бабамыздың
әншілігі, сазгерлігі жайында ертеректе ... ... ... ... ... Ілия Жақанов бірнеше радио хабарларын ұйымдастырды.
Зерттеуші-ғалым, белгілі журналист Зарқын Тайшыбаев Мәди ... ... ... ... бесік ән орда» кітабын жазды. Жазушы Сапарғали
Ләмбекұлы, журналистер Масғұт ... ... ... ... ... ... ... жазып, кейіпкер өміріне қатысты
естіген - ... ... ... ... ... ... Сауғабай Мәдиге
арнап деректі хикая жазып бастырды.
Облыстық «Орталық Қазақстан» ... ... ... ... Ермек Балташұлының баба туралы ... еді ... ... ... жылы ... Мәди ... туралы
жазылғандардың басын қосса үлкен кітап ... ... еді. ... ... ата-тегі, өскен ортасы, отбасы туралы тарихшы Ахмедия ... ... ... ... ... да ... Сайып келгенде,
Мәди есімі ел есінде тайға таңба басқандай сақталып ... ... ... ... ... Мәди туралы бірнеше жаңа
деректер жарық көрген. Оның ішінде туысқандарымен сұхбаттар ... ... ... Қазақстан» газетінің 2005 жылғы 19 мамырда берілген, Тоқаш
Кәдікеев ақсақалмен ... өте ... ... ... құлаққа жағымды,
жүректі тербететін, көмейден күмбірлеп шығатын қоңыр дауыс. «Қаракесек»,
«Қарқаралы» сияқты әндер шырылдаған дауысқа көне ... ... ... ... келе ... , аттан секіріп түсіп, секіріп мініп
жүре ... ... рет күш ... да ... ... ... ... Тоқаш ақсақал әсерлі етіп ... ... Мәди ... ... ... ... екі әйелі
болған. Бәйбішесі Күләнда Бітібай қызынан Мәди мен оның қарындастары Үрия
мен Мәпіруза туған.Осы Мәпірузаның жолдасы.Кейінгі ... ... ... жүрген Мәдидің жалғыз суретін,Атбасар деген жерде тұратын Қаракесек
Жайсаң қажының ... ... ... ... ... жылы Тоқаш
ақсақал алған. Мәдидің Тоқашқа айтқаны: «Осы суретке 1915 жылы ... ... ... ... жүргенде туысым Камал бір суретшіні үйге
әкеліп түсірткен еді.(Ол кезде Мәди 35 жаста) Басымдағы тымақты Алшын –
Жаппас ... ... ... ... ... ... жолдасым
беріп еді.»Тоқаш атаның айтуынша, Мәдидің түрі ақ сұр емес, қараторы. Қашып
–пысып жүргенде жүдеуліктен ақ сұр ... ... ... ... ... көзі отты, қасқырдың көзіндей қып-қызыл еді.[ 4; 5 б.]
Тағы да бір Мәди ... ... Ұлы отан ... ... ... ... азаматы Айтжанов Кәкен Дүйсембекұлының ... ... ... ... оның ... ... боламыз.
Шаншардың үш әйелі болыпты: Қыздамбике, Айбике, Нұрбике. Біздің аталарымыз
Айбике-Шаншардан тарайды,- деп ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек би туады. Қазыбек бабамыздың бірінші
әйелінен Қазымбет ... ... ... ... ... ... Ер Қанай
аталады, бұл кісі туралы ... ... ... ... жазылған.
Қанайдың бірнеше баласы болған, соның бірі Құлмамбет. Құлмамбет малды, бай
адам болыпты. Бұл кісі тоқалдыққа өзінің ... ... ... одан
Жолдыбала туады. Жолдыбала ер жеткен соң Мәдидің атасы ... ... ... бабамыздан екі ұл бала туған: ... ... Олар да ... ... ... ... бағысады. Шәнейден екі
ұл туады: үлкені Нұрлыбек, кішісі Дігербек (Дігербай), ал Айтжаннан үш бала
туған: үлкен қызы Ақжар 1898 жылы ... ... әкем ... 1900 ... және үшінші баласы Құлшар 1908 жылы туған. Бұлардың туған жері-Едірей
болысы, кейіннен совет үкіметі кезінде ол 2-ші ауыл ... ... ғой, ... екі ... ... жоне ... ... жылқысын
баққан деп, содан Алшынбай қайтыс болғаннан кейін оның малына ... ... де, сол ... бас ... біздің Шөней болады. 1880
жылы Қақабайдың інісі Бөпиден Мәди туады. Бозбала кезінде Мәди аталарым
Шөней мен Айтжан ауылына ... ... ... ... ... Мәдиді
ерекше жақсы көріпті, Мәдиде Шөнейге көп үйір болып, ол кісіден көп тәлім-
тәрбие алып отырған екен. Шөней өзі ... Ер ... ... батыл да батыр,
сөзге шешен адам болған екен. Шөнейдің ... ... ... "Мәди"
атты кітабында Бөженей деп қате жазылған, ал шындығында ол ... ... ... да аса ... ... ... 1921 жылы 1 февральда
Қарқаралы қаласында 41 жаста атылды, атқан Қарқаралы қаласының 5 ... ... Оқ ... ... қан ... соң больницаға апарған,
соңғыда бір түн жатқан. Екінші күні ... ... ... ... бір ... ... үйіне апарған (бұл Айтжанның Дүйсембегінің
үйі болу керек, өйткені Мәли: "Бәріміз бір атадан тараған ... ... ... осы үйге де ... ... осы үйде бір күн ... Қарқаралыдағы Құнанбай мешітінің азаншысы Әбіш молданыкіне апарып
3 күн сақтаған, өйткені ... ... ... тосқан, әйелі кешіккен соң 6-
шы күні Мәліксайға аманат (уакытша) деп қойған, ... Қази ... ... Әбіш ... ... бір ... ... Қази жетісін берген. Елге алып
баруға жол бойы денесі бұзылып кететін болғандықтан сол жерге (Мәліксайға)
мәңгілік қалдырылған. Больницадан ... ... ... ... алып
келгендер: Рымбай Сатыбалдин, Әмен Сәдірбеков, Әбіш молда, Қапаштың Сәдуі
және сол кездегі ... ... ... Сүгралин, Мәдидің жаназасын
шығарған Әбіш молда сондықтан құлын ... ... ... ... ... басында отырып иман айтқан Рымбай Сатыбалдинге түлкі ... ... екі әйел ... ... Қази, екінші әйелі Дина. Екеуінен де
бала болмаған. Мәди өлген соң ... ... ... ... ... ... ... қазір бірі де жоқ. Динаны Дәкімбек деген кісі алған, одан 3
бала ... ... ... ... ... ... ... және Мәдиді ертеден білетін, бұрынғы
Қарқаралы уезі, Ақсары болысы, руы ... Әмен ... ... ... ... ... Мусин. 20.05.71ж. Осы қолтаңбамды сүйікті
балдызым Кәкенге ескерткіш ретінде берем.» [5; 34-35 б.]
Ақын Серік Ақсұңқарұлының, 2008жылғы, ... ... ... ... ... ... Мәдиім» атты мақаласы жарық көрген.Осы мақаласында
былай деп толғанған: «Сұрасаң руымды- Қаракесек!»- деген ... ... ... Балқаш- Шуға дейінгі ұлан- ғайыр аймақты
алып жатқан қалың Қаракесектің ұзын ... ғана ... ... болмыс бітімін
айтып мағмұрланған еді ол.
Атасы – азуы алты ... ... ... ... ... өзі ... туған Ділдә ару – исі қазақтың
маңдайына біткен ең ұлы ақын Абайдың ... ... ... ... ... күйеу болған жер,анамыз келін болған
жер.Оның сайын төсін дүбірлетіп,небір жақсы мен жайсаң өткен.Соның бірі һәм
бірегейі Мәди еді. Жер ... ұлы ... ... ... ... ... ... поэзияда Мәдиге тағдыр таланы ұқсас бір – ақ ақын бар
екен. Ол ... ... ... оны ... ... пірі ... ... Қарағандыда Мәдиді еске түсіретін не бар? ... ... ... - жоқ, ... ... ... бір жөн.Ол біздің ұлтымыздан
туған, ешкімге ұқсамайтын ерен ... еді ... ... жаңа ... ... ... Бодандық келмеске кеткен.Мәдидің әнімен рухтанып,арқасына жырынан
аруақ біткен қазақтың бүгінгі буыны ұлы ... ... ... ... 4 ... ... одағының мүшесі,ақын Кәрім Сауғабаев Мәдидің
өлеңдері кең тараған ошақ Ақмола аймағынан «Өз елім деп ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша ақынның басқа өлеңдері
онбір буыннан құралса,мына табылған өлеңнің өзгешелігі жеті буыннан құралып
жазылған.
Өлеңінде оның ... ... ... ойын да билеген
қайғы – қасіретін, ел – жұртына өкпе назын да аңғарамыз, - деп ... ... ... ... ... ... ... елім деп келіп едім...
( Мәди Бәпиұлы)
Қол – аяқ жоқ домалап,
Құр кеудемен жорғалап..
Ғұмырдайда біз ... осы деп ... жоқ, ... жоқ ... ... әр ... ... алыстан.
Ешкім білмес бұл сарды,
Өз елім деп келіп ем.
Өз халқым деп сеніп ем,
Ескі аруақтың орны деп,
Бұл қораға келіп ем.
Мұгша қоймай қуатын.
Қақабайға ... ... Алла ... тұр ғой ... ... ... тұр,
Шиққан шыққан жарадан.
Жараның аузы бітпей тұр.
Ірің саулап ағып ... ... ... әбден қанып тұр.
Дұшпан ұстап қолымнан,
Иттер тістеп тонымнан...
Мәди бабамыз жайлы айтылған, жазылған деректердің бәрі өте маңызды
әрі бағалы. тағы бір ... ... ... хас таланты Жүсіпбек
Елебековтың Мәди әншімен ... ... ... ... –ай » сынды тағдырлы әндерін 1975 жылы ... ... ... ... үйінде асқақ әнші ... ... өз ... Сол бір ... ұлт ... ... Марғұлан, Бауыржан
Момышұлы, Шапық Шөкин, Өмірбек Жолдасбеков, Ісмет Кеңесбаев, Ғайниден
Мұсабаев, Әди ... ... ... ... ардақтылар болғанды.
Жүсекеңнің бөрі басты таяғын, киімін, мүбәрәк ... ... өзі ... » [7; 108 ... жыл. ... ... Әйгілі Жақыпбек әнші Жүсіпбекті Мәдиге
таныстырады. Сонда атақты әнші ... Мәди ... ... жүр едім де, ... ... ... балапанын қиядағыға
баулиды. Жастайынан топ ортасына ... ... соны ... ... ... ... болсын, - деді де, маған қарап:
- ... ... мені ... ... жек ... ел қадір тұтады. Ендеше, менің де ... ... ... да. Мә, мына ... ... алып ки, менен
тәбәрік болсын деп, ... ... бір ... қағу ... ... басып шығып кетті. » [8; 22 ... ... ... ... ... ... ... ар
жағында жатып, туған жерін аңсап, халқының арман ... ... ... ... ... ... да, ... медет болар
алданыш іздейді. Мәди әні ... ... ... Есіл ... ... ... елі құрметтеп,ас-суын әкеліп,көңілін сергітіп,
жігерлендіреді. Атбасар оязы адамның сырттаны ... ... ... ... ... тәптіштеп тергейді.Осынау күндерде Баянауылдан
ойшыл,дала данасы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Атбасар түрмесіне ат басын тірейді.
Әдейі ... ... ... ... Мәдимен сөйлестіруге ояз рұқсат бермейді.
Себебі, Торғай Өңірінде Әмір Әбдіғапар мен ... ... ... ... көтеріліс тұтанаған еді. Қазақтың бұтақты мүйіз құлжасы Мәди мен
әмбебап дарын Мәшһүр Жүсіп бірігіп,тұтас Сарыарқаны ... ... ... ... үмітін үзген Мәшһүр Жүсіп түрме маңына ... мол бір ... ... ... хатын табыстайды.
Жүсіптің сәлемі мынандай:
Аман сау жатырмысың Мәди батыр,
Тұтқын боп бұл түрмеде әркім жатыр.
«Жуымас аққа пәле» ... сөз ... боп ... бір күн ... жауа ... ... ... пенен не көрмейді ердің басы.
Шөп шулап,ағаш шулап сәлем айтты,
Он екі қазылықтың таумен тасы.
Біз елден шығып едік ... ... ... ... ... ... ат үстінде, тұрып тыста.
Құмарым тарқамады көріп көзбен,
Білмеймін жүргеніңді қай ... ... ... ... ұрсып-зекіп жаман көзбен.
Бекітіп талай ерді кісіндеген,
Сонда да ажал келмей кісі ... бір ... ... кезде,
Рас деп шындығына бір сенбеген.
Жүргенде басы боста жігіттікпен,
Сонда да ажал келмей кісі ... бір ... ... ... деп шындығына бір сенбеген.
Ақсұңқар аспандағы түсер торға,
Өрлеген өнерпаздар жығылды ... ... жан ... іс ... ... ... зорға.
Ниетің болу керек хаққа дұрыс,
Әркіммен жасай берме жанжал ұрыс.
Зынданда жалғыз жатқан сен емессің.
Әр түрлі жақсылар бар ... ... ... бер, ... бала,
..........................................................
Қадірін білсең сөздің нұрлы гауһар,
Сырға қыл құлағыңа, әнші бала.
Бұл сөзді ... ... ... Жүсіп
Елдей боп қара басы жүрген көшіп.
Сөз зайыры қадіріне жетпеске айтқан,
Сенде де бір ... ... ... ... ... сен де ... мен де ... ұзын алыс жерде жұртым қалып.
Күшім жок ақылдасар кісім де ... ... ... ... ... кісі ағам да ... де емес, менің қадірімді түсініп,
алыстан, елімнен іздеп келген қазақтың ...... ... - депті
Мәди.
Осы сөзді естіген Мәшһүр Жүсіп: «Ай, заман-ай, адамды заман билейді ғой! Ат
жақсысы кермеде, ер жақсысы ... ... ... ... - ... БӨЛІМ. АРҚА ӘН МЕКТЕБІНДЕГІ МӘДИ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ СИПАТЫ
2.1. Арқа ... ән ... ... жалпы мағлұмат
Ән мен күй өнері жайында ел ... ... ... ... бар. ... ... ... ол аңызда былай делінеді: Құдыреті күшті
Алла ән-күй өнерін жаратқаннан кейін көкке қалықтатып жіберіпті. Қалықтап
жүрген әуен ... ... ... өтіп ... де ұланбайтақ
жерді иеленіп жатқан кең ... ... ізгі ... ... ... бір ... халықты көріп соларға ... ... ұлы ... елі ... ... бері қазақтың бойына тал
бесік пен жер ... ... ән мен ... күй ... ... ... құштарлық, ыстық ықылас, дарын, қабілет ... ... осы бір ... ... ... ақын ... ... өнер сүйген қалпыңызға,
Бір дәстүр қанға сіңген халқымызда,
Қазақтың тууы да, өліміде ән,
Ән біздің сертіміз де, антымыз да!
Дем берер шаршағанда, ... ... елі ... ... ... бұл қасиет,
Адалдық ар ісі боп орныққанда,
Халқының мұңын мұңдап, қарсы тұрар,
Әншісі қорлықтарға, зорлықтарға.
Халқынан айыра алмас сүйікті әнін
Иесін ажал алып, жер жұтқанда,
Өнерді ... ... сүйе ... ... бар ... ... ... өзегі ете білген ата – бабаларымыз ел ... ... ... ... жата ... мыңғырған кең далан думанды
тоймен дүбірлетіп таңғажайып сән-салтанатымен сауық-сайран құрған. Өткен
ғасырларда қазақ ... ... ... ... ... ... келген ... ... ... бір ... ... ... сулы ... қаулап өскен көктей
көгергенін, рухани байлық жасағанын, оның ... ... ... келе ... бай ... ... айрықша атап
өткен.
Олардың ... ауыз ... ... ... жоқ мамандықтың
өкілдері, әскери адамдар, ... ... ... ... ... де ... бейжай қалдырмаған, сырт адамның ә ... ... ... ... ... қазақ халқының қасиеттері – оның ... ... ... ... әңгімешіл сауыққойлығы,
саятшылығы болар деген ойға қалысты. Солардың бірі, ... ... ... дейді: «Қазақтың музыкалық тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... енген
тайпалар мен халықтардың этногенездік ерекшеліктерінің ... ... күні ... ... ... келе ... ... музыкалық мәдениетінің ықпалының жемісі деуге болады» [9; 45 б.].
Бұл пікірден қазақ ән ... ... ... ... ... Ол ... еліміздің әр өңірінде табиғат
ерекшелігіне қарай ... ... Бұл ойды ... өнер ... Ақселеу Сейдімбековтың пікірі растайды. Ол кісінің айтуынша
қазақ ән ... бес ... ... бар: «Бірінші, Оңтүстік
Қазақстан және Жетісу өңірін ... ... ... ... және ... ... қамтитын мектеп, үшіншісі ... ... ... ... ... Сыр бойының әншілік
термешілік ... ... ... ... ... Баян өлкесі мен
Түркістанды қамтитын мектеп» [10; 12 б.].
Қарағандылық ... ... ... ... осы бес ... Арқа мектебінің өзін «жас шамасына» қарай бірнеше мектепке
жіктейді. Атап ... ... ... ... ... ... Тоқырауын, Ақмола –Қорғалжын, Атасу –Жаңаарқа».
Жалпы, Арқадағы әншілік ошақтарды жіктегенде ... ... бір ... бар. ... ... мектептерді зерттеген
кезде әндерді ... және ... ... ... деп ... ... ... жөн дегіміз келеді. Себебі,
әншілік ... ... ... дәстүрлі әндер дүниеге келген
аймақтарға ғана тоқталып, ал ... ... орта ... ошақтар
ескерусіз қалады. Осы тұрғыдан алғанда Арқа ... ... ... ... орынды болады.
Алдымен дәстүрлі ... ... – ұлы ... келген мекендерді бір саралап алсақ. Осы уақытқа дейін зерттеушілер
Арқа ... ту ... ... ... ... ... белгілі. Оған себеп, Көкше өңірінде ән атасы Біржан
салдың, ... ... ... ... Ақан ... ... ... (Сәкен) Үкілі Ыбырайдың, алып күш ... ... ... ... ... ... өнерінің алыптарының кіндік
асқақ, ... ... осы ... ... ... Әйтсе де,
музыкатанушылардың көзінен үнемі қалтарыста қалып қоя ... ... ән ... бар. Ол – Қызылжар өлкесі. Салыстыра отырып зерделесек, Арқа
әндерінің ең ... ... ... ... ... ... ... Көкшетау әндеріне қарағанда, Қызылжар әндерінің
«жасы ... тың ... ... жетелейді . Мысалы, ән атасы
атанған Біржан салдың Сегіз ... ... ... ... өзі ... ... . Ал, ... серінің дүниеге келген жері ... ... ...... атты өлкесі. Бір кереметі – ... көне ... бірі ... ... ... деп ... ... (1759 – 1859) осы Гүлтөбе – Маманайда дүниеге ... ... өз ... ... ... – Нияз сері Бекдәулетұлы мен (1818
– 1893), ... сал ... да, (1819- 1885) осы ... ... ... деректер бар.
Бұл деректер мен ... Арқа ... ... ошағының бірі
Қызылжар өңірі екендігін, ал ... ... жері Арқа ... ... ... бірі деген батыл ... ... бола ... бір әншілік мектептің ... жері – ... ... ... ... әншілік мектебі Арқадағы басқа мектептерден
қай жағынан алсақ та ... өсіп тұр. ... бұл ... ... ән ... эталондық нұсқаларын тудырған
ұлы тұлғалардың ... ... әрі ... ... ... айтып
өттік. Аттары аталған ... ... ... ... ... қазақ даласындағы барлық әншілік ... ... ... ... ... ... ... Баянауыл әншілік мектепбінің ірі
өкілдері: Жаяу Мұса, Естай, Жарылғапберді, Мұстафа Бүркітбайұлы, ... ... ... ... ... ән бұлағына қосылып, оны дарияға
айналдырды. Баянауыл мектебі Арқадағы ең қуатты ән ... ... ... әншілік мектебінің тағы бір ... ... - ... . Бұл ... арқа ... Ұлы ... поэзия мен әнге
жаңаша түр мен ... ... ... ... ... ... Еуропа мәдениетімен таныс болуы оның ... ... ... ... салып, жаңа үлгідегі ән дәстүрін ... ... Сол ... Абай ... жеке ... ... қалыптасып,
Семей өңірі әншілік мектебінің алтын ... ... ... ... ... ... күшті композиторлардың ... ... ... туа ... жоқ. Арагідік дүниеге келген әндердің бояуы
көбінесе солғын, Арқа әндерінің амплуасына келе ... Тек, ... ... (1867 - 1922), ... Көпенұлы (1854-1931)
Мұхамеджан Майбасарұлының (1854-1921) ... ... ғана Арқа ... ... ... өңірінде ән орындау өнерінің аса биік деңгейге
көтерілгенін айтуға тиіспіз. Мысалға: Мәдениет Ешекеев, ... ... айта ... ... ... ... зұлматты замандар тезінен
аман – есен өтіп, бүгінгі ... ... ... дәуірін басынан
өткеруде.
Орталық Қазақстандағы ... ... ... ...... Қу өңірі. XIX ... орта ... ... бұл
жерлерде Қарқаралы қаласы мен Қоянды жәрмеңкесінің ... ... ... дамуы өнердің де ... игі ... ... – Қу ... ... ... үздік үлгілерін
көрсеткен ... ... Тек бұл ... де ... өңірі сияқты
әнді тудырушы – композиторлар ... ... Ұлы ... ... Мәди ... ... ғана бұл өлкені басқа ән ... ... тұр. ... –Қу ... ... дәстүрдің
ірі өкілдері Ғаббас Айтбаевпен ... ... ... ... Арқа ... орындаушылардың көрнекті өкілдері
Исайын, Нағайбыл, Мұсылманқұл ... ... ... ... Қуан ... ... Көшкінбаев және тағы басқа әншілер
осы топырақтың тумалары. Сондай –ақ, Қарқаралы –Қу елі өзіндік ән ... ... ... ... ... ... орындаушылық дәстүрді дамытқан мектептердің бірегейі
ретінде Ақмола – Қорғалжын әншілік мектебін айтуға ... ... ... ... ... Үлебай, Сәтмағамбет, ағайынды әншілер
Есімжан, Қосымжан Бабақовтар ... ән ... ... ... ... ... әріппен жазылады.
Арқадағы әншілік дәстүрдің үлкен ... ... ... ... Бұл өңірдің әншілік дәстүрі ... ... ... ... екі ... бір ... географиялық жағынан
жақын орналасуы – рухани – ... ... ... ... Осы ... ... ... бар екенін жоққа шығаруға
болмайды. Қарқаралы сияқты да, Жаңаарқа жерінде де Арқа ... ... ... жоқтың қасы деп ... ... ... ... ... күй ... ... мектебі дүниеге келген
өңір. Күй ... ... ... Тәттімбет, Сайдалы Сары ... ... ... ... ... ... оазисі іспетті
Атасуға орыс отаршылдарының таяғының ... ... мен ... аман ... ... ... ... Арқаның әншілік
мектебінің әлемдік деңгейде қайта түлеп ... ... осы ... ... ... ... орын алды [11; 5-7 ... өнері-қоғамдық ортаға, адамның ой-санасына, талғам-танымына
зор ... ... ... бірі. Өйткені көкірегінде ғасырлап қатталған
рухани мұра сол алықтың тарихи және әлеуметтік –саяси өмірімен ... ... ... біте ... ... рухани өміріндегі күрделі де өзіндік ерекшелігі
мол асыл ... бірі -ән ... ... ... ... ... жан дүниесі мен эстетикалық талғам-танымның қалыптасуындағы
әннің әсер- ... ... зор. ... ән ... тұрмыс-
тіршілік, әдет- ғұрып сипатымен қатар ой –санасы, ... ... ... ... ... ... жалғасып келе жатқан ән ... ... оны ... ... ... ... ... дүлдүл өнерпаздары екені белгілі. Әсіресе, солардың ішінде сал-
сері, әнші- ... орны ... ... олар ...... халқының болмыс- мүсінінің, салт-санасының айнасы,
сарқылмас рухани қазынасы, тарихи мұрасы. Бұл орайда ... ... ... ... ... көрнекті қайраткерлері Біржан сал, Ақан
сері, Абай, Мұхит, ... ... ... Жаяу Мұса, Мәди, Үкілі
Ыбырай, Ғазиз, Құлтума, Сары, Майра, Естай, ... ... ... туралы түйдек-түйдек ойлар айтуға болады.
Ұлттық мәдениетті дамытуда, халықтың ой-сезімін, рухани дүниесін
жаңартып ... ... мен ... ... ... ... ... өнерпаздық қырларымен ғана емес, сауаттылығымен де
белгілі адамдар ... ... ... Сері 1835 жылы ... ... училищесін бітірген. Орысша еркін сөйлеген. Ал, Ақан сері де
орысша, мұсылманша ... ... ... академик Әлкей Марғұланның «Сал,
серілердің қазақ мәдениетіне қосқан үлесі» деген ... ... ... Нияз сері ... ... ... намені»
қазақшалаған. Сегіз сері, Ақан сері, Сейіткерей «Мың бір түннің», ... және ... ... ... ... ... тілмен
жырлаған.
Осы бір сал, ... ... ... тобы ... халқының
поэзиясын, ән- ... ... ... мәртебесін шырқау биікке
көтеруімен ... өзге ... ... өнерін, тілін жетік
меңгерген. Олар әрі ... әрі ... деп ... ... шығар. Қазақ музыка мәдениетінде халық ... ... ... деп ... ... ақын әншілердің алатын орны ... ... сері ... ... атқа ... ... өнерді
асқан шеберлікпен меңгерген адамдар ғана ие ... Олар ... тек ... ... ... әуестенушілік, күнкөрістің көзі емес,
негізінде, өмірінің, ... ... ... ... ғұмырын халық өнеріне қызмет етуге арнаған жандар ... мен ... ... ... ... бай манаптардың
сараңдығымен самарқаулығын, даңққұмарлығымен топастығын күлкі етіп, ... ... ... ... ... отырды. Олардың
творчествосының эстетикалық қана ... ... ... ... ... ... мән ... да зор болды. Сал серілер өз ... ... мен ... тұтастығына, мазмұндылығы ... ... зор мән ... ... орындау шеберлігіне,
сол арқылы ... ... алу ... да ... ... ... ... олар көзге ... ... ... киім ... ... ер ... ойнақшып тұрған
сәйгүліктерге ... ... ... ертіп жүрген. Салдар мен ... ... ... халық арасында өз шығармаларын ... ... ... ... ... ... тақырыптық шеңбері сан қилы. ... ... ... екпінмен орындалатын, термелер үндестігіне жақын,
шырқата созылып айтылатын кең ... ... арқа ән ... мол.
Мысалға сал мен серілер шығармашылығына үңілсек, Біржан сал тақырыбы ... ... ... ... әні ... ... ... шың
нотадан басталады. Бұл әнде ақынның жан ашуы айқын ... ... ... ... сол ... яғни ән дүниеге келу мезетінде
қандай халде ... ... ... ... әні ... ... сабырлы, байыпты. Сонымен қатар мұнда үлкен құлаш, кең ... ... бар. Ал, Ажар ... ... «Тентек» әні көңілді,
мажор кейіпті шығарма. Ән жай бастап, ... ... ... неше ... ... ... алып ... сыпайылық та, сезім де, қыздың әсем, ... ... ... ... күйі де, құрбының қалжың сияқты лебі де ... ... даму ... ... ... ... «Ләйлім шырақ» әні, Біржанның дауыс байлығымен ... ... ән. ... ... ... ... осы ... шырақ» әні.
Үлкен адамгершілік, азаматтық лирикаға толы, терең
жүректен ... әні- ... ... ... -аяғына дейін байсалды,
өте жай байыппен айтылатын ән.Тағы осы ... тек ... әнші ... ғана тән ... диапазоны жағынан өте ауқымды, биік, жоғары
басталатын, өзіне ғана ... ... ... ... өте көп.
Ақан сері ... ... көп ... және сан
алуан, ... ... ... ... ... әуеніне
әуезділік, ырғақтық-интонациялық байлық, ішкі ... ... ... тән. Әнші-композитор туындыларының сипаты образды-
поэтикалық көркемдігімен, ... ... ... ... ... тамырластығымен дараланады [12; 5-7 б.].
Белгілі әнші, композитор, ақын Естай бабамыздың шығыармашылық
өміріне ... ... ... ... екі ... көрген. Біржан салдың
қасында бір ... еріп ... 1889 жылы ... Ақан ... ... 1893 жылы екеуінен тікелей ән үйренеді. Бұл жағдай Естай ... ... ... ... ... мен Ақанды көруі, бірге болуы,
олардың орындауын ... ... ... ... ... болады.
Ол мектеп Естайдың ән ... ... әсер ... ... кісіге
Естай әндерінде Біржанның да, Ақанның да әуендері сезіледі: шалқыған кең
тыныс, ... ... ... әнде ... ... кем ... аса ... қайырмалар, сөз мәні мен ән
мазмұнының қабысып ... ... ... ... ... ... «ағаларының» дәстүрінен көшкен деуге болады.
Естайдың Қорланы –жәй шумақтық ән ... өзі ... ірі ... ... ... ... қайырмасының өзі жәй түсініктегі
«қайырма» деп айтылады. «Қорлан» Естайдың басқа ... ... ... ... домбыра тілімен айтсақ бас пернеден басталады. Жүрегіңді
қозғайтын жылы әуен салған жерден тыңдаушы еркін билеп кетеді. ... ... ... үн ... баяу ... ... «сөйлемдердің» өзі жәй
көрінгенмен, ... ... ... ... ... ішінде тұнып тұрған
күш, эмоция бар ... ... Ән ... ... ... дауыл
бұрқетер екен» дегендей тыңдаушыны күттіреді. ... ... ... әуені саспай жүріп отырады. ... ... ... ... ... де ... ... үні де
қатайып, дыбыс та баспалдақтап, ... ... ... ... келе жатқаны білінеді. Ал ... шыға сала ... сол ... әнші ... ... қалады. Тек: ... ... ... ... ғана ... ... ... Біздің «Қорланның» ... жәй ... ... ... де ... осы бір ... ән шығарудың классиктерінің
қатарына бір-ақ секіріп шықты ... ... ... «Қорлан»
байырғы түсініктегі әннің құрылысынан өзгеше. Музыкалық мазмұнының
тереңде, ... аса ... ... ... « ... түр
жағынан айта қалғандай мүсінді, сымға ... ... ал ... дамуы, өсуі де ... ... ... заңды.
«Қорлан» - Естай шығармаларының шыңы, жүрегі десе ... ... қай ... ... ... қалай шыққанында. Сондықтан
композитордың жас, тәжірибесі әлі ... ... ... ... ... ... ... жүректен шыққан рухани перзент.
Композитордың келесі бір әні «Бір ... ... ... ... ... мелодия ... жыр ... ... ... ... ... ... мелодия баспалдақтап, аса адымдамай, ... ... ... ... әуеннің құбылу жақтары да ... ... ... Онда ... сазды, өте жылы, іштегі ойдың
толқынындай жүріс бар. ... ... ... ... ... ... де ... кең (ундецима), мелодия ... ... ... рет қана төмен қарай беттегенде, Естайға ... ... ... ... ... ... ... келіп,
соны бірнеше орап, дыбыстан түйіндер түйіп барып ... ... ... ... ... ... ... Қорланның
сипатын баяндағанда музыканы екінші ... ... ... ... түгел жеткізгісі келгеннен болу керек.
Атақты әнші, ақын, композитор Жаяу ... ... тән емес ... ... ... де орын ... Оның
жеңіл, басқаша айтқанда көңіл көтеретін ... ... ... ... ... ... ... дейін өзгермей, «Гитарға
лайықты» сүйемел керек еткендей және биге шақырып ... ... ... ... ... ... ... болса керек,
-дейді А.Затаевич «Қазақтың мың әні».
Мұсаның «Ақ ... ... ... қазақтың халықтық музыкасында
болмаған үлгі. Басталғаннан күшті, серпінді, дауыстың жоғарғы регистрінен
алып кеткен ... сол ... ... ... ... автордың
рухани күшінің анау – мынау «белдеу күштен» басым екендігін ... ... сол ... ән ... ... ... ... өзі
де «Гәгәги, гәук-ки» деп, сөзсіз келсе де, ашу ... ... үдей ... тек ... ... ... деп, ... жайдары кейіпке көшіп, құйқылжып барып бітеді.
«ГауҺар қыз» ... ... ... ... ... Бұл әнде ... Біржан, Ақанның әсері бар. Мұса өзінің
шығармасында өз ... ... ... ерекше, жан жақтырақ
болды. Ол қалаларда ... ... тағы ... ел ... ... ... ... интонациясын қосқаны рас. ... ... ... ... бұл жағынан әсер етпей қойған жоқ. Мұса дүниге
«Гауһар қыз» сияқты ән ... ... ... қыз» - ... толы, аса жұмсақ, ... өзі ... ... ұйытып
алып кетеді. Өлеңнің екінші жолынан бастап ән ... ... Абай ... ... құр ... болмай өте жұмсақ
сызыла көтеріледі.
Халық арасында көп тараған ... бірі – ... ... ... ... шығармаларындағыдай қалжың, мысқыл бар.
Әсіресе қайырмасында Мұсаға тән құйқылжытып, өршелендіріп келіп: ... ... бай! әнім ... ... ... ... –ай!» деп
кеткен жерінде Құлбайдың руын айтып ... бұл ... ... ... ... ... ... Мұсаның «Құлбай» дәстүрінде
шығарылған әннің бірі – «Шолпан». Ән ... ... ... ... ... ... қызыққан ... ... ... ... туынды. Сырт жағынан осы «Құлбай», «Шолпан»
әндеріне ұқсайтын Мұсаның ... бірі ... ... ол бұлардан
көрі байырақ. Соған қарағанда ... ... ... ... тәжірибесі молайып, қорланып қалған ... ... ... аспапқа арналып марш болып кете баруы да ... ... ... ... да ... дейміз. Басталуы осы әндерге
жақын боғанымен «Тұрымтайда» азда болса даму, құрылыс жағынан толыға, өсе
түсуі бар.
Жаяу Мұса ... ... ... аса бай, жан-жақты адам
болды. Ол бір жағынан ... Ақан ... ... ... ... ... ... әндер шығарды. Соның бәрінде де оның туындылары басынан
аяғына шейін шынайы қазақ ... ... ... [13; ... ... ... ... ән мен жырдың көгінде шарықтап
самғаған саңлақ атамекен табиғатын, сұлу ... ән ... ... ... шағаланың шаңқылын, тас бұлақтың сылдырап
аққанын, айдын көлдің толқығанын, өз ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық болмысын, көркемдік
эстетикалық ... ... ... әрі ... әрі ... жырларының нәзік ... ... бай. ... жағынан алғанда, жігерлі,ойнақы,бұрқыраған
қуатқа толы яки жұмсақтығы жібектей әсем әуенді, қоңыр үнді, ... ... я ... ... ... ... ақын ... иірімдерге толы өлеңдермен
қатар, өмір, ... ... ... шынайы толғаныстарға құрылған
әндері де көп.
Айтыс ақыны, композитор, әнші,сырнайшы,жонглерлік-клоундық өнердің
де иесі- Шашубай Қошқарбайұлы шығармашылық ... «Ақ ... ... ұғым ... ... ... келбетін, сән-сәулетін, шексіз
кеңістігін,өнерпаздық болмысын, тұрмыс- тіршілік толқындарын бейнелейді.
Күн нұрына жайқалып өскен, ... ... және ... мен ... терең, қиял, көңіл құстарын шартарапқа ... ... ... жан дүниесінің ішкі иірімдерін, өлеңге өнерге деген
махаббатын ... ... [14; 27 ... ... ... ... ... саф өнердің туын тіккен, оны асқақтата
жоғары ұстай білген жұлдыз шоғырындай топ Мәдидің ... ... ... ... ... ішкі ... ... тап басып тани білетін Мәди
жоғарыда аттары аталған өнер иелерінің қай-қайсының ... ... ... ... ішкі ой иірімдерін аңдай алды. Сол
себепті де көкірегіндегі саңылаудан өнер сәулесі ерте ... бала Мәди ... алды және өзі де сол ... ... ... ... Онысы сәтті шықты
да.
Мәди біраз уақыттан кейін қазақ өнеріндегі жарқын тұлғалардың бірі –
ақын, әнші –копозитор болып ... ... ... ... көп ... ... ... жаласынан
Жатқаным қу қара жер болып төсек,-
деп келетін, ... ... ... ... ... сондай-
ақ «Үш қара», «Мәди», «Шіркін-ай» әндерінің ... ... ... суреттейді. Бұл тұрғыдан Мәди шығармалары музыкалық жағынан Жаяу
Мұсаның, Сарының, ... ... ... ... жатады.
Мәдидің музыкалық шығармалары саны жағынан шамалы болғанымен,
әлеуметтік мәні терең.Сондықтан да жұрт ... ... ... құмарта
тыңдайды. Әрқайсысы дәуір ағымына, замана оқиғасына байланысты ... ... ... ... пен зәбірлікке қарсы айтылған лағынет
іспеттес. Халық әншісінің қайсы әнінде де сол күрес, тартыстың, жан ... ашық ... ... ... ... үні ... енді бірде мұң
мен шердің көңілсіз елестері көз алдыңа келеді.
Халық өнерпазының «жасымнан аяғымды ... ... ... ғой
Қақабайға тізем өтіп»,немесе «Ағамыз Қақабайдың арқасында, алдық қой бұл
түрмеден жақсы қоныс» ... ... жай, ... үшін ... ... ... объектісінің өзі осы Қақабайдан басталады.Сондай-ақ ... ... ... себепшінің өзі Қақабай Алшынбаев еді. ... ... бір ... ... өле-өлгенше кек қуысқан» деп әнге
қосуының сыры да осында.
Мәди –халық әнші композиторларының ішінде ... ... ... ... ... сипат, өр мінезді әуен-әнші шығармашылығына
тән қасиеттердің бірі.
Оның туындыларында тап ... ... ... өмір ... ... заңына қарсы қойылған наразылық сарыны анық білінеді.
Бәпиұлының ... ... ... ... ... ... өзек-
арқау болса, одан артық қандай ... ... ... «Ер ... ... ... ... Тарғын
батырдың халық қамын ойлап тұрған кезеңін суреттейді. Әннің ... ... ... ... ... ... батырды толғандыратын
сезім үнімен тереңінен мұңдасып жатады. Ал, «Қыз ... ... ... ... ... ... көңілді күйі әншінің
«Мәди» деп ... ... ... ... ... ... ән ... шыққан сәтін кескіндейді.
Міндім де Қаракөкке жылыстадым,
Бардым да Қараөткелге пұл ұстадым.
Науқасым ... ... ... жан ... ... ... соңғы жолын қайтара көтеріп, өзінің қапаста жатса да
қайрылмас, мойымас ... ... ... ... ... ... ... бойы қанға ... ... ... ... тек өлең шығарушы ғана ... бір ... ... ... жинақтаған ... ... ... Мәди ... мұң мен ... ... арман мен
үмітке толы лирикаласымен ерекшеленеді. Мәдидің шығармашылығында халық
кәсіби әні ... ... ... ... ынта ... ... сол ... сай әлеуметтік қайшылықтарға, шындық
пен ақиқатты ұран етіп бай ... ... ... мазмұнын көрсету үшін дарын Мәди қалыптасқан дәстүрлі
ән жанрына ... ... ... әндерінде күтпеген композициялық
жаңалықтарды ... ... Осы ... халыққа кеңінен танымал
«Қаракесек» әні қызығушылық тудырады. Музыкалық тілі және ... бұл ән өте ... ... ... және виртуозды вокалды
шеберлікті ... ... ән ... ... туғызады.
Мәдидің «Қаракесегі» өзін–өзі таныстыру тақырыбында «Автопортрет»
әндеріне жатады. Әдетте ақын ... ... ең ... ... ... бұл жөнінде ғалым С.А.Елеманова ... ... ... ... ... ... ... орындау алдында өзінің
есімін, шыққан тегінің мәнездемесін және ... ... ... ең ... шарттарының бірі – өз тегін мақтап ... ... ... ... ... ... ... ... үйде кедей, түзде баймын», «Атандым Ғазиз ақын бала ... жоқ ... ... ... «Арғынмын, атым Әсет арындаған»... –
деп ... өзін және шығу ... ... таныту мақсатымен
дүниеге келген «автопортрет» әндер ... әнші ... ... ... ... ... ... айтады
[ 15; 76 б.]. ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы, Біржанның «Біржан
салы», ... ... ... ... «Ақ ... ... Әсеттің «Кысметі» өзін–өзі таныстыру тақырыбында шығарылған.
Бұл «Қаракесек» әнінің ерекше құрылысын, даму ... ... ... ... айта қалғандай мүсінділігін, мазмұнында
лирикамен қатар терең драма жатқанын қарастырайық. Дауыстың ең ... ... ... ... әуен ... қазақ әндерінде сирек
кездесетін жүріс.
Тек Иманжүсіптің «Сары Арқасында» ғана осыған ұқсайтын ... ... онда ... ... жоғары көтеріліп, кейін қайтады:
Ал мынада төмен қарай бағытталған әуен әр жолдың басында бекітіледі:
Ол, шығару кезеңіндегі автордың ауыр ... ... ... болу ... өлеңнің үшінші жолы басталарда екі рет төмен қарай жүретін айтыла-
айтыла мәні кеткен қапастың ауыр ... ... Одан әрі ... кульминацияға жетіп драмалық жәйді жеріне жеткізіп, кейін баяғы
бастаған дыбыстарға қайтып келеді:
Әрі қарай аса салмақты, қайғылы ... ... ... ... ... ... ... әндерде негізінде кездеспейтін
құбылыс, бұл ... ... ... ... қатынасы. Бұл әнде
ақындық әуендік ... (АӘФ) бар, ... ол ... ... ... үшінші жолының үшінші бунақтын алдында бірден ... ... ... әуен бөлінеді. Содан соң ол жоғарғы дыбыстың
айналмалы иірімдері мен толықтырылып, төмен қарай жылжиды:
Төртінші жолдың ... жол ... ... ... баспалдақтап
қайырма одағай сөз арқылы ең төменгі дыбысына ... ... Тағы ... ... дыбысқа «Ахау» сөзіне секіріс берілген. Төменгі тоника
дыбысына келгенше ... ... ... ... ... жүріс
қайталанады:
Әннің ақындық әуенді формуласының ... ... ... Бұл жерде ақындық әуенді формула – ... ... ... ... шексіз күрестің қорытындысы.
Әннің мазмұны – ... мен ... ... шығу. Әуенде
шарасыздық көрсетілген сайын, бостандыққа ... ... өте ... дами келе, бұл әннің трагедия–философиялық сипатын
көрсетеді.
Бұл ... ... ... тармағынан–ақ іске асқаны байқалады:
төменгі тоникадан кейінгі каденциялық айналымнан соң, әуен ... ... ... ... ... үшдыбыстығын ... ... ... жетеді. Мажорлық интонациясы сыңсу жанрымен байланысты:
Мұндай жүріс арқылы халық дәстүрлі ... ... ... ... ... 11 ... қара өлең ... құрылған
Ән құрылысы:
- Шумақты-қайырмалы: 2 шумақ 4 жолдан, ал қайырмасы одағай сөздермен
әндетіледі. Арқа дәстүрінің кең диапозонды, сал – ... ... ... әуен ... ... нұсқалы түрде қайталанған жарты шумақ.
Композициялық құрылым:
Кіріспе - домбыра сүйемелі.
Шумағы: а (3+3+4)
в (3+4+4) ... ... ... (3+4+4) домбыра сүйемелі.
2-ші, 4- ші жолдар ... ... ... ... ... ... үшінші және төртінші
тармақтарының соңғы бунақтарының қайталануы. ... ... ... және де ... тоникамен аяқталады.
Дәстүрлі әндердің басында жиі кездесетін диапазонның ең ... ... С. ... ... АӘФ бұл әнде ... тармақтың
ортасында болуын - Мәди ақынның жаңашылдығы деп ... ... ... қызықты жағдай - бұл АӘФ ... рет ... ... ... Бұл ... ... ... тән ерекше белгі.
Арқа дәстүріне тән сипатты тағы бір ... ... ән – ... ... тумайды жайшылықта,
Өлең деген тулайды қайшылықта-
деп Мұқағали Мақатаев жырлағандай, сөз асылы, ой ... ... ... ... саулаған нұрдай буырқанып ... ... ... ... тұнып тұр. Қудан ұшқыр, құнаннан
жүйрік нәзік ... ... ... Ілия Жақанов «Әр сөзі сай
сүйекті ... әр ... ... салмақ, уыт, зіл, ... бар» деп ... ... ... [ 16; 97 б.]. ... ... ... толқынды, ағынды. Музыкалық поэзиялық қасиеттері бір-
бірімен ... ... ... ... ... ие. ... ... шабысындай, ғасырлардың дауысындай, ой мен
сезімнің телегейіндей, сөз ... гүл ... Бұл бір ... сыр! ... ... Бұл-гауһар! Бұл - ... ... ... 11 ... қара өлең ... ... құрылысы:
- Шумақты-қайырмалы: 10 шумақ 4 жолдан, ал қайырмасы одағай сөздермен
әндетіледі.
- Шумағы: Арқа дәстүрінің кең диапозонды, сал – серілердің ... ... әуен ... ... ... ... ... жарты шумақ.
Композициялық құрылым:
Кіріспе - домбыра сүйемелі
Шумағы: а (3+4+4+3)
в (4+4) домбыра сүйемелі.
a (3+4+4+3)
в1 (4+4) ... ... 3- ші ... ... ... ... ... құрылысына қарай – шумақты, 11 буынды қара өлең
асинхронды түрде дамиды. Ән ... ... ... ... ... АӘФ-ның бір түрі. Жоғарғы тоника дыбысына келіп тоқтамай, әрі қарай
бүкіл әуенде бір демде ... ... ... ... ... төменгі тоникаға дейін келесі жолдың бірінші бунағын қамтиды:
Әннің келбетінде табиғи минорлық әуен басым. Әннің 2–ші ... ... ... V ... ... ... Осы жерде ән дамуының ... ... екі ... ... бунақтары қайталанып, ал соңғылары сәл
өзгертіледі: бір қалыпты ырғақпен III ... ... ... қайырма әуен иірімдерінде ... ... ... ... ... ... жеке ән бола алады.
Одағай ... 5 ... ... ... Әр буын ... ... ... құрылымы:
а (5) домбыра сүйемелі
в (6)
с (5)
а 1(5)домбыра сүйемелі
Қайырманың 1, 2, 4 ... ... ... ... ... ... ... кері қарай қайтады.
Осындай ерекшелігімен Мәди дараланып тұрады.
Ақынның туған жерін ... ... ... білдіретін –
«Қарқаралы» туындысы.
Атыңнан айналайын, Қарқаралы,
Сенен бұлт, менен қайғы тарқамады.
Саяңнан сайғақ ... сая ... бір жан ... ... ... ... ... әні басталады. ән домбыраның басындағы ... ... ... Көлемі кішкене болғанымен, ... ... Әнде бір зар бар ... ән ... ... шығарма, себебі біріншіден бұл әннің
музыкасы және мазмұны бойынша авторлық қолтанба білінеді. ... - ... ... ... 11 ... қара өлең ... құрылған
Ән құрылысы:
- Шумақты-қайырмалы: 4 шумақ 4 жолдан, қайырма ретінде мұнда ... сөз ... ән ... ... ... ... баспалдақтап, асықпай төмендейді. Қайырмасы өзіндік ... ... және екі ... ... бірақ орындалады. Көлемі
жағынан ... ... ... қарағанда, кішігірім. Ән арқа
дәстүрін жалғастырып кең диапозонды, ақындық әуен иірімдерге ... ... - ... ... құрылымы:
Шумағы: а (3+3+4+ау)
в (3+4+ау+4+ау) домбыра сүйемелі.
а (3+4+4+ау)
в (3+4+ау+4+ау) домбыра сүйемелі.
1-ші, 3-ші және 2-ші, 4- ші ... ... ... ... ... ... ... екі мотивтен тұрады: а – «Ау» дыбысының әндетілуі ... в – 4-ші ... ... ... ... ерекшелігі : Әнде ақындық бастау иірімінің жаңа ... ... ... ... халі осы ... ... ... кетеді. Мажорлы терция көлемінде толқын іспетті қозғалу ... ... III ... түседі:
Шумақтын соңғы бунағының әуені мен сөзінің қайталануымен ән төменгі
тоникамен аяқталады. Диапазоны бір ... ... ... ... «Шіркін-ай» әні қазіргі таңда Қазақ радиосының
қорында ... ... ... әлі ... ... ән ... ... Сондықтан да, музыка зерттеушілерінің назарына ілікпеген.
Ақынның бұл «Шіркін-ай» әні де ... ... ... ... Әрине, бұл туынды композиторлың өзіндік ақындық стилінің
ерекшелігінің тағы бір ... ... ... Бұл ... халықтық-
кәсіби ән мұрасының тағы да бір асыл дүниеге ... ... әнін Мәди ... ... ... ... ... бір
сәтте болса туған жерінің ауасымен тыныстағанына қуанып, сол ... ... ... 11 буынды қара өлең негізінде құрылған
Әннің құрылысы:
- Шумақты-қайырмалы: 2 шумақ 4 жолдан, ал қайырмасы «оу» ... ... ... Қайырмасы көлемі жағынан кішігірім және
автордың ән шығу ... халі ... ... беріледі:
- Шумағы: Арқа дәстүрінің кең диапозонды, сал – серілердің жалғастығын
тапқан, ақындық әуен иіріміне толы әсем ... ... - ... ... а (3+4+4 )
в ... домбыра сүйемелі.
a (3+ау+4+4+оу)
в1 (3+4+Оу дыбысы+4+оу) домбыра сүйемелі.
1-ші, 3- ші жолдар әуені ... ... ... ... қарай – шумақты, 11 буынды қара ... ... ... ... ... ... мажорлық әуен басым.
Жалпы диапазоны – бір октава аралығы шегінде ... әнде де, ... ... ақындық белгілері қолданылған,
бәріқ, автор оларды өзінше, жаңаша қолданады. Бұл ... ... ... ... ... ... аралығына жоғары ... Бұл 2-ші ... 7-ші ... ... - ... аса маңызды
интонациясы болып табылады:
Секстаға секіріс әннің 1-ші, 3- ші ... ... және ... осы ... ... жол басы - ... жол аяғы және 3-ші ... басы -
Осы интонацияның жиі ... ... ... ... ... ... ... және өмірден таба алмай жүрген
сұрақтарын осы интонацияға енгізген. Осы ... ... ... «Ол ... ... ... ... күшін береді. Тек
әннің соңғы жолында, қайырмаға келгенде, өткен бір ... ... ... әсем үн, ... ... арқылы, құйқылжып барып ән бітеді» [17;
123-124 б.]. Бұл ... бір ... ... ... ... ... тактта
келіп кішкене тоқталып, әрі қарай бүкіл әуен бір ... ... ... жылжиды. Жоғарғы тоника бекітілмегеннің ... ... ... ... ... жолдың бірінші және екінші бунақтарын ... ... ән ... ... толқыны аяқталады. Бұл асинхрондық ... ... ... ... ... ... ... әуен иірімдерінде одағай сөздермен
әндетіледі. Қайырманың композициялық ... ... ...... ... ... екі ... соңғы бунағының
ортасында айтылады:
Және соңғы бунақтан ... «оу» ... ... ... Қайырма әуені өзіндік «ля» дыбысының айналасында ... ... ... Арқа ... ... ... ... тармақтарының әуені ... ... ... ... ... «Қарқаралы», «Шіркін-ай» әндері Сарыарқаның
сар даласын ... ... ... ... ... ... шығатын асқақ үн ... ... ... ... ғасырлық
ұйқысынан оятатын туындылар.
Қазақстанда дәстүрлі ән өнеріне ... ... ... ... Мәди ... ... ... толық жасалмаған. Осы
үш әнге жасалған талдауды негізге ала ... Мади ... ... бір ... ... ... Осындан төмендегідей ерекшеліктер
байқалады:
1. Арқаның дәстүрлі әндері ... ... ... қара өлең ... ... қайырмалы құрылымда шығарылған.
Өзара
тең бөлінген төрт әуен ... ... ... ... ... ... ... үшінші
және төртінші тармақтар алдыңғы әуенді
бұлжытпай
немесе ... ... ... Бұл құрылымға екі ... төрт ... ... (алексикалық) ... ... ... өлең жолдарының құрылысының арасында және ... ... ... (ән) ... ... ... де ... (ән) .
3. Ақындық әуендік формулысының ерекше қолданысы. Арқа ... ... АӘФ Мәди ... ... ... әндердің басында жиі ... ең ... ... секіріс кейбір ... ... ... қолданылса, кейбір әндерінде
шығарманың басында, бірақ жоғарғы дыбысқа баспалдақтап
көтеріледі. ... ... ... ... ... Арқа ән дәстүрінде домбыра сүйемелдеуінің өзіндік ерекшеліктері
бар. Арқа мектебі ән ... ... ... ... әуен
ырғағымен бірге домбыраның төменгі ... ... ... ән ... сол ... ... сүйемелдеу болып табылады.
5. Мазмұн жағынан ән ... ... ... ... ... көпшілігін «лирикалық ән» деп те
айтуға болады, себбебі, онда ... ішкі жан ... ... ... ... ойлары білдіріледі. Сонымен
қатар, ... ... ...... жер, елдік
пен ерлік сезімдері, авторлың өз өмір ... ... ... тілегі.
6. Композициондық өзіндік ерекше әдістері кәсібі әнмен қара өлеңді
байланыструында: қысқа қайырма, ән композициялық шумақты, ... қара өлең ... ... ... және де ... ... қара өлеі жанрында қолданылады.
Ақынның әндеріне талдау жасап,жана-жақты талдап қарастырғаннан кейін
тағы бір шешімі табылмай келе ... ... ... ... ... ... Яғни бұл үлкен мәселе, мәди әндерінің мәтіні жайлы. Бұл мәселе
«Орталық Қазақстан» ... өте ... ... ... ... ... ән жинақтарын құрастырушылардың
кінәсінен бе, әлде ел ... ... ... ... ба ... сияқты, бір өзіне Еуропаның әлденеше мемлекеті
сыйып кететін алып аймақта әркімнің әр түрлі айта беруі мүмкін ғой), ... ... ... құлағымыз әбден үйренген.
Қай ән жинағын алсаңыз да Біржан ... ... ... ... «Жанботада» «Өзіңдей Азынабайдың ... ... алды ... деп ... ... әлгі ... ... алды тартып» болып кете барады.Енді бірде әлгі тартып
алған домбыраны «тартса да ... ... жоқ» деп ... домбыраны бермегеніне қалай таңғалмайсыз!?
Ақан серінің «Әудем жерін» тіпті оңдырмаймыз. Бірде ... ... ... ... ... ... жас адамдай дүние жиып» десек, енді
бірде « Бір тиын ... ... ей олжа ... ... жас ... қиып » деп ... ... құлақтан ұят өзі.
Мұндай ... 1968 жылы ... ... әндері» жинағының
I-II томдарында бықып жүр. ... ... ... ... ... ... «Орталық Қазақстан» газетінің бас ... ... ... та ... ... ... сая болуы керек» дейді.
Көңілге ұялайтын сөз. ... ... ... шыға ... Және ... түбі ... сөзі болғанмен, қазақ оны жиі ... ... ... құба тал, ... ... болмаған ?», деген
Махамбет толғауында ... ... ... сойыл мәнзелді ұзын ағаш.
Ал Мәди әніндегі «сайғақтың» орнын таппай тұрғанына да иланамыз. Бұл ... жоқ. ... ... ... ... ... саялайтын
пана таппай. Мен бір жан қуғын көрген ... ... ... Енді осы ән неше ... ... ... ... төңірегінде. 1968
жылы және 1978 жылы ... кеші ... ... төрт ... ... ... ... жолы түрлі-түрлі. «Қазақ әндері»
жинағында «Немене, көрген қызық көрмегендей» деп басталады. ... ... ... ... ... ... «Басында Үшқараның балғын
едім», төртінші ... ... ... ... деймін» деп
келеді. Ал, «Ауыл кеші көңілді» жинағында жаңағы рет өзгеріп- ... ... ... ... ... ... ... бірінші шумақ ең
соңғы ... ... ... ... ... ... сал-серілері суырып салма
ақындық өнерімен де талайды таңқалдырған. Осы ... ... ... ... іздеу барысында Мәди мен Әбіш Жанбайұлының ... ... ... жаңа ... қолға түсірдік.
Мәди Бәпиұлы айдаудан ... жылы (1915 ж), ... ... Нарманбет ақынның төңірегіндегі өнерпаз, ақын-әншілер
«елге келсін, аунап- қунап дем ... ... соң Мәди ... ... ... ... Нарманбеттің үйіне ат ... ... ... ... ... ... мәтіні бойынша
сөз сайысына қатысушылар - Әбіш, Мәди, Жуаспай ақындар.
Әбіш(Мәдиге ... ... ... құсым,
Мақбозда әр не болса жазу үшін.
Арғымақ аса шауып,торға түстің,
Көтермей ағайынның ... ... қап ... ... ... Алла өзі ... ақырғысын.
Мен-дағы ағайынға көнбей жүрмін,
Аңдысқанмен алысып,күш сынасып,
Қорлықты күні ... ... ... ... ... не ... пенде көрмек,
Бұл фәни адамзатқа қандай ермек?
Бір күнгі ... ... ... мың күн ... күн ... қор, ... зор ... сірлеп,қара бұлт тұр ғой кернеп.
Аз күнде байқасаңыз асар бойдан,
Кісідей суға ... ... ... ... ... ... ... қиын емес көзің терлеп.
Жуаспай (Мәдиге айтқаны):
Ризатлы Сізге арнап жазған ... көп ... сөз ... ... ... ... біз де ... тас, бағаң қымбат аңлағанға,
Жәхілге қиын болар сіздің нарқың.
Ақылмен ой ойласаң,шахыбозым,
Қайыршы «өтметкелеп» оның парқын.
Қондырып қарға орнына лашын құсты.
Көтерген құр ... ... Орал ... ... ... біз де сізді қылдық талап.
Саясат жігіттіке бұл да ... ең ... елді ... ... ұлын ... ... туысқанын салды құдық.
Ғажап емес Алла оңғарса жұмысыңды,
Зынданда Жүсіп жатты қылып қабыл,
Атасы хақ ... ... ... емес Алла ... ... ... ... ойлап болма мәлүл.
Сарыбел адам аспас,ата-бабам,
Көлденең келген сізге бұл бір заман.
Көңілге мұхаббатлы насихатым,
Қайбында дұғамызды біз бір ... ... ... ... ... мен де сізге,
Надан деп ешбір жаннан күдер үзбе.
Мархаба,келгенімді хош көрсеңіз,
Алтынды алмастырған мыс пен жезге.
Туысқан,түбім бір деп келіп едім,
Өлшедің бөлшектген сары ... ... ... ... ... ... ... кінәліге мұнша бізді,
Жоқ еді еш жазығым тіпті сізге,
Сіздерге сәлем алмай,мен не қылдым,
Бұрынғы өткен өкпе,салдың дүре.
Жақыпты үлгі қылып,сөз жазыпсыз,
Бұрынғы Байтөре таз ... ... ... ... ... ... жоқ сол дауыңа жауап бере.
Әбіш (Мәди мен Жуаспайға айтқаны):
Әбен мен ... ... ... ... деп,қарға қылып қарқылдатып,
Мырзалар,несін алдым кәрі таздың?
Бір сапар қарқылдапсыз қарға болып,
Жүрмей ме қарға шіркін жарға ... өзің ... ... һәм ... ... ... басың азат болғаннан соң,
Көңілің болған екен сонша толық.
Ақ қаптал айыл қиған кершолақсың,
Жасыңнан сүйреткенің арба ... ... екі ... екі ... таз қосылып,болдық тәуір.
Желден жеңіл желпілдек жел патша едің,
Сен маған қалайында болдың ауыр.
Оң сөзді теріс ұғар Мәди нарнақ,
Келген соң бес атаға өлең де ... ... ... ... ... ... жүрген жолдан.
Қашқынды не пиғылынан сонша мақтап,
Жүрген жоқ Алшынбайдың ... ... ауыз ... қып сөз ... ... жездей қақтап.
Бұзылған жас күнінен қияли боп,
Осындай мінезінен болған аумақ.
Мәдиге Жуас неге жармасасың?
Біз қарға,өзің қаз боп ... ... боп ... байқұс
Жол таңдап,жақсы ауылға қарамапсың.
Мені де әлек дедің әлін білмес,
Құдайсыз ажал жетпей адам өлмес.
Итаршы,көрінгенге шапқаныңша,
Одан да құл ... адам ... [18; ... ... ... пікір жазатын болсақ, мынадай ой ... жан, ... ... қайшылыққа толы тұлға. Ең ... ... ... ... ... түсуі, осының
керірінен айдауда, абақтыдан-абақтыға қамалуы, өр тұлғаның ... ... ... ақын ұлт ... ұлт ... ойлаған адам.
Мәдидің елден жырақта жүруі, ... ... ... екі ақын ... ... ... соғады.
Өз ойын қашанда ашық ... ... бұл жолы да ... ... мәлім. Айтыс өткен уақыт ... ... бір ... ... жатады.
Қорытынды
Заман дауылы соғып, ... ... жер үсті ... толы ... ... ... қамшы сабындай ... ... ... ... ... ... осы дипломдық
жұмысымызда жан-жақты қарастырылды деп айта ... Ұлы ... Ұлы ... ... тұяқтарының бірі, һәм
бірегейі Мәди еді. Күрескер. Қайраткер. Ақын. ... ... ... ... Атасы – азуы алты қарыс Алшынбай.
Ақын Серік Ақсұңқарұлы айтқандай «Мәди тар ... ... ... еді. ... оның ... ... кең ... Ол бір өзі
бірнеше ғасырлық мәдениеттің соңғы қорытпасы, сом ... ... ... ... ... дүниеге келген толып жатқан
опералық, ... ... өң ... ... ... ... ... қалыңдата түсуге игі әсерін тигізді.
Мәдидің қазақ перзенті үшін орны ... де ... ... ... ... талант пешенесінде болар. Адамзат
сапарының тарихында, ... ... ... ... із ... ... ағып өткен ерекше тұлғалардың бірі ... ... ... ... ... ... ... татып,
өнерімен өрен болған саңлақ иесі. Мәди айтыскерлік дарынды да ... ... өнер ... ... ән ... тарихында есімдері алтын
әріппен ... ән ... ... ... ... ... Бәпиұлы рухани ... ... ... ... асыл ... болып есімі тарихта өшпестей сақталып ... ... ... ел ... ... ... ... оның дүниеге
келген жеріне өзінің есімі берілген (Мәди селолық ... және сол ... орта ... ... ... ... мәңгі жасар өлмес әні» деп өзі ... ... ... ... ... мен ... асқан рухы биік асқақ
әндері, ... ... ... ... ... ... ... әділеттілік жолындағы қаһармандық іс–қимылдары үшінші
мыңжылдықтың ... ... ... ... жасай бермекші!
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Әлиұлы С. Мәдидің көркем ... // ... ... ... №2 ... ... А. Қазақтың 1000 әні. – А., 2004.
3. Қарқаралы аудан әкімінің ... ... // ... ... 2005, №2 ... ... М. Мәдидің жалғыз суреті. // «Орталық Қазақстан» газеті,
2005, 19-мамыр.
5. Мұстафин Е. Мәди жайлы жаңа ... // ... ... ... №2 (25).
6. Ақсұңқарұлы С. Менің Мәдиім. // «Мәди» журналы, №1, 2008, маусым.
7. Негимов С. Қанатты өнер. – А., ... ... Х. Ән ... – А., «Өнер», 1989.
9. Ерзакович Б.Г. Песенная культура казахского народа. – А., 1966.
10. Сейдімбеков А. ... – А., ... ... Е. Баянауылдың дәстүрлі ән өнері. – А., 2006.
12. Маңмаңгер. – А., 1988.
13. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – А., ... ... С. ... ... – А., 1996.
15. Елеманова С. Казахское традиционное песенное искусство. – А., 2000.
16. Жақанов І. ... ... ... ... Қоспақов З. Қазақтың әншілік өнері. Зерттеу мақалалары мен очерктері.
– А., 1999.
18. Бейсембек Т. Сарыарқа саңлақтары. Қарағанды, 2007.
19. ... М. ... ... ... ... –А., ... ... Б. Қазақ халық музыкасы туралы. –А.,1955.
21. Байгаскина А.Е. Қазақ ... ... ... – А., ... ... Г. Қытайдағы Алтай қазақтарының кәсіби ән өнері. – А.,
2002. // ... ... 100 ... ... ... ... ... музыкасының тарихы. І том. –А.,2000.
24. Қазақ өнері. Энциклопедия. – А., ... ... ... ... 12-том. – А., 1978.
26. Маргулан Ә. Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті. – А.,1972.
27. Халық әндері мен ... ... ... І том. – А., ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басқару еңбегінің мәдиниеті мен этикасы5 бет
Жамбыл облысы Байзақ ауданы «Мәдімәр» өндірістік-бірлестік жерлерінде мал шаруашылығына берік мал азығы қорын жасау44 бет
Мәди Меркішұлы32 бет
Қарқаралының археологиялық ескерткіштері35 бет
Араб мемлекеті17 бет
Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі86 бет
Сақтар туралы8 бет
Қарқаралы ауданы8 бет
"Алтын орда."6 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь