Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негIзIн қалаушы педагог-ғалымдар

Жоспар:

1. Әбубәкір Диваев, Шәкәрiм Құдайбердиевтың мұралары.
2. Ахмет Байтұрсынов, Хәлел Досмұхамедов Мiржақып Дулатовтың тәлімдік идеялары.
3. Нәзипа Құлжанова, Жүсiпбек Аймауытов, Мағжан Жумабаевтардың этнопедагогикалық ой.пікірлері.
Негізгі әдебиеттер
1. Әбубәкiр Диваев (1855-1933). Қазақ ауыз әдебиетi үлгiлерiн жинау, бастыру мәселелерi ХIХ-ғ. мен ХХ-ғ. Басында бiр топ орыс ғалымдары айналысты. Олардың iшiнде Сырдария генерал-губернаторы Н.И. Гродековтың 1884 ж. қазақ, өзбек, қырғыз халқы ауыз әдебиетiн жинауды қолға алып, бұл жұмысты жергiлiктi халықтың тiлiн, салт-дәстүрiн жетiк бiлетiн Орынбор кадет корпусiнiң түлегi Ә.Диваевқа тапсырды. Ол араб, парсы тiлдерiмен қоса қазақ, өзбек, тәжiк тiлдерiн де жетiк бiлетiн едi.
Ә.Диваев белгiлi түркiтанушы В.Н.Наливкинмен, тарихшы, этнограф, филолог А.Н.Вышнеглярскиймен жүздесiп, ақыл-кеңес ала отырып, зерттеу жұмысының жоспарын жасады. Ел аузындағы ертек, аңыз-әңгiме, батырлар жырын жетiк бiлетiн қариялармен пiкiрлесiп, олардың бiлгендерiн жазып алып жiберiп отыратын мұғалiм-молдаларды бұл iске тартты. Өзi жинаған материалдардың бiр тобын Ресей география қоғамының Қазандағы бөлiмшесiне жiберiп отырды. Сондай-ақ 1886 ж. Ташкентте шыға бастаған “Түркiстан уалаяты” газетiнде жариялады. Диваев бiрiншiден қазақ ауыз әдебиетi үлгiлерiн келешек ұрпақ үшiн, тарих үшiн қажеттi дүние деп қараса, екiншiден жиналған материалдарды орыс тiлiне аударып, бастыру арқылы қазақтың көне мәдени мұрасымен орыс, батыс халық өкiлдерiне таныстыруды көздедi. 1896 ж. Қазан университетi жанындағы археология, тарих және этнография қоғамы Ә.Диваевқа хат жолдап, аталған қоғамға мүшелiкке алғанын хабарлайды.
Бұл қоғамның белсендi мүшелерi; В.В.Радлов, ВАлекторов, Г.Н.Потанин, В.П.Наливкин, Н.П.Остраумовтар да түркi халықтарының мұраларын жинау, зерттеу iсiмен айналысатын.
Ә.Диваев осы қоғамға өзi ел аузынан жинаған бай материалдарды және өзiнiң олар туралы жазған зерттеу мақалаларын жiберiп тұрды.
Қазан университетiнiң ғалымы П.Н.Ахметов (Сахит Герей АКхметов) Диваев жiберген қолжазба материалдардың маңыздылығын жоғары бағалады.
1896 ж. 22 қаңтарда Ә.Диваев ТКЛА ( Ташкентский кружок любителей археологии) мүше болып қабылданып, 1917 ж. дейiн сол үйiрмеден қол үзбей қызмет етедi. Диваев кейiн Москва университетiнiң табиғаттану, антропология
Негізгі әдебиеттер:
1.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық мәселелерi және тарихы. А; “Бiлiм” 2004 ж.
2.Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. А; “Санат” 1995 ж.
3.Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. А; “Санат” 2001 ж.
4.Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” Астана. 2005 ж.
5.Қалиев С., Оразаев М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлерi. А; “Рауан” 1995 ж.
6. Қазақтың тәлiмдiк ой-пiкiр Антологиясы, 2 томдық. А; “Рауан” 1т. 1994., 2 т. 1998 ж.
7.Құдайбердiұлы Ш. Шығармалары А; “Жазушы” 1991 ж.
8.Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1-7 том. 1998-2005 ж.
        
        Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негiзiн қалаушы педагог-ғалымдар
ХХ. ғ. басындағы этнопедагогика негізін салушылардың идеялары
Жоспар:
1. Әбубәкір Диваев, Шәкәрiм Құдайбердиевтың мұралары.
2. Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... Дулатовтың тәлімдік
идеялары.
3. Нәзипа Құлжанова, Жүсiпбек Аймауытов, Мағжан Жумабаевтардың
этнопедагогикалық ой-пікірлері.
Негізгі ... ... ... ... Қазақ ауыз әдебиетi үлгiлерiн жинау,
бастыру мәселелерi ... мен ХХ-ғ. ... бiр топ орыс ... ... ... ... генерал-губернаторы Н.И. Гродековтың
1884 ж. қазақ, ... ... ... ауыз әдебиетiн жинауды қолға алып, бұл
жұмысты жергiлiктi ... ... ... ... бiлетiн Орынбор
кадет корпусiнiң түлегi Ә.Диваевқа тапсырды. Ол араб, ... ... ... ... тәжiк тiлдерiн де жетiк бiлетiн едi.
Ә.Диваев белгiлi түркiтанушы В.Н.Наливкинмен, тарихшы, этнограф,
филолог ... ... ... ала отырып, зерттеу
жұмысының жоспарын жасады. Ел аузындағы ертек, аңыз-әңгiме, батырлар жырын
жетiк ... ... ... ... бiлгендерiн жазып алып
жiберiп отыратын ... бұл iске ... Өзi ... бiр ... ... ... ... Қазандағы бөлiмшесiне
жiберiп отырды. Сондай-ақ 1886 ж. Ташкентте шыға ... ... ... жариялады. Диваев бiрiншiден қазақ ауыз әдебиетi
үлгiлерiн келешек ... үшiн, ... үшiн ... ... деп ... ... ... орыс тiлiне аударып, бастыру арқылы
қазақтың көне мәдени мұрасымен орыс, ... ... ... ... 1896 ж. Қазан университетi жанындағы археология, ... ... ... ... хат ... аталған қоғамға мүшелiкке алғанын
хабарлайды.
Бұл қоғамның белсендi мүшелерi; В.В.Радлов, ... ... ... да ... ... ... жинау,
зерттеу iсiмен айналысатын.
Ә.Диваев осы қоғамға өзi ел аузынан ... бай ... ... олар ... ... зерттеу мақалаларын жiберiп тұрды.
Қазан университетiнiң ғалымы П.Н.Ахметов (Сахит Герей АКхметов) Диваев
жiберген қолжазба материалдардың маңыздылығын жоғары ... ж. 22 ... ... ТКЛА ( ... ... ... мүше ... қабылданып, 1917 ж. дейiн сол үйiрмеден қол ... ... ... ... ... университетiнiң табиғаттану,
антропология, ... ... ... өтiп, ... да ... жiберiп тұрды.
2004 ж. Диваевтың қатынасымен Ташкентте мұсылман зиялыларының ... ... Онда ... ... ... ... атты ... 1915 ж. Диваевтың ғылыми қызметiнiң 25 жылдығы аталып ... ... ... ... ... ... оған ... жарияланды.
1918 ж. Түркiстан Халық Университетi ашылып, Диваевты осы университетке
оқытушылық қызметке шақырады. Ташкен университетi кеңестiк Орта ... ... ... ... одан ... ... ... онда көрнектi шығыстанушы ғалым-академиктер қызмет еттi. Олардың
iшiнде: В.В.Бартольд, С.Е.Малов, ... ... ... ... т.б. ... ... ... болды.
А.Диваев 100-ге тарта ғылыми еңбек ... Ол ... ... жыры 1922-23 ж.ж. ... ... 9 том ... ... 1924 ж.
Ташкентте қазақтың тұрмыс-салт өлеңдерiнен құрастырған “Тарту” атты жинақ,
ал 1926 ж. ... ... ... ... ... Ол “Алпамыс”,
“Қамбар батыр” жырларының бiрнеше варианттарын, “Тазша бала” ертегiсiнiң үш
нұсқасын салыстыра зерттеп, ... ... ең ... және ең ... ... ... ... отырған.
Диваевтың 1920 ж. Жетiсу, Сырдария бойына ... ... мол ... ... ... ... аңыз да, ... та тақпақ та,
мақал-мәтелдер де, айтыс өлеңдер де бар.
Диваев жинаған мұралар ... ... 8 ... ... ... да бар.
Диваев “Манас” дастанын ең ұзақ, энциклопедиялық жыр дей ... ... ... ... ... елiнiң өмiрi мен тұрмысы жырланады” дейдi.
Диваев осы ... ... Ер ... ... қазақ батырларының да
жырда кездесетiнiн ... оны қойы ... ... ... ... мәдени қарым-қатынасының куәсi деп қарайды.
Диваев “қазақ” ... шығу ... ... да өз ... бiлдiредi. Ол
қазақтың тыю сөздерi мен 70-ке тарта ырымдарын талдай келiп, олардың шығу
тегiне, тәлiмдiк ... ... ... кiм ... ... ... “Ас иесiмен тәттi”, ... ... ... талдау жасайды.
Ә.Диваев қазақ ойындары мен ойыншықтарының мән-мағынасына да талдау
жасайды.
Жарты ғасыр ... ... ... ... жинауға, зерттеуге арнаған
Ә.Диваевтың еңбегi туралы ... ... ... ... ... ... бағалаған.
2. Шәкәрiм Құдайбердиев (1858-1931). Абайдың ... ... әрi ... әрi жазушы, аудармашы, философ, шежiрешi әмбебап
ғалым.
Ол жастайынан ... ... пен ... ... ... ... орыс
тiлдерiн жетiк бiлген) бейiмдiлiк көрсетiп, көп iзденiп, шығыс, батыс
классиктерiнiң ... оқып ... ж. Орыс ... ... ... ... мүше ... ж.ж. Меккеге сапар шегiп Стамбул кiтапханасындағы бай мәдени
мұрамен ... ... келе ... ... ... ... пiкiрлескен. “Толстойша” деген өлеңiн жазған.
Ол халық аңыздары негiзiнде “Қалқаман-Мамыр”, “Еңлiк-Кебек” дастандарын
жазып, ... ... ... мол ... ... 1911 ... қырғыз, қазақ һәм хандар шежiресi” атты еңбегiн жазады. ... ... ... ... “Ләйлi-Мәжнүн” поэмасын, Пушкиннiң
“Дубровский” атты поэмаларын аударады. 1918 ж. “Абай” журналына Қожа Хафиз
шығармаларын ... ... ... ... ... көзқарасы “Үш
анық”, “Қазақ айнасы”, “Анық пен танық”, “Мұсылмандық ... ... ... тапқан. Ол бұл еңбектердi жазбас бұрын батыс, шығыстың
атақты ғалымдары: Пифагор, Маско, Эпиур, Демокрит, ... ... ... ... Исус Христос, Дарвин т.б. еңбектерiн оқып шығып ... ... ... ... ... танысқан Шәкәрiм дүниенiң
негiзi атомдардың қосындысынан тұрады, жаңа туып, ... ... ... ... ... ... қуаттайды.
“Кеттi, келдi, толды, семдi, өзгелендi бұл ғалам…
Туды, өлдi, жанды, сөндi, өршiп, өндi қайтадан” дей келiп: “Iздедiм,
таптым, анығын. ... ескi ... – деп ой ... ... ... ... ұғыну, тану – бәрi ақыл iсi. Ол мида қорытылып түсiнiк, ой, сезiм
болып көрiнiс бередi дейдi.
Тән ... ... ... көзбен көрмек,
Мұрын иiс, тiл дәмнен хабар бермек.
Бесеуiнен мидағы ой хабар ... – әр iстi сол ... – деп ... ... ... ... ... арқылы белгiлi болады, адам өзiн ... ... ... бес сезiм мүшелерiнң әрекетi хабарына нагiзделген
мидың қорытуымен танып бiледi деп ... ... ... ... бұл ойын ... мен жан” деген өлеңiнде де тереңдете
түседi.
Тiптi кетпес еш жоғалып,
Байқасаңыз ... ... деге ... ... ... ... ... дене түрлеп,
Өзгерiп тұр бұл ғалам
“Жоғалтатын нәрсе жоқ” деп
Айтты ... ... – дей ... адамдардың қосындысынан түрлi
құбылыстардың пайда болып, түрлi өзгерiске ұшырайтынын (судың буға, ... ... оны ... ... қар ... ... жаууын) поэзия тiлiмен
бейнелеп берiп отыр.
Шәкәрiм өнердi, бiлiмдi, адал ... күн ... ... ... ... Оның “Жастарға”, “Дүние мен ... ... ... ... ... болады. Жастарға “өзiңе-өзiң сын көзiңмен қара, өз
мiнiңдi өзiң ... бiл” дей ... ... ... ... жоқ тек жат деп бiр ... деп ой бердi, көруге көз
Аяқ бердi, тапсын деп басқан сайын
Бiреуге телмiрiп көзiң сатпай, ... тер төк, ... ... ... тәттi дегендi айтады.
3. Ахмет Байтұрсынов (1873-1937) Бүкiл саналы өмiрiн қазақ халқының
бақытты, берекелi, бiрлiкшiл ел ... ... сол ... ... еңбек
еткен ақын, аудармашы, тiлшi, ғалым, ... ... ... ... ... елiн отырықшылыққа, мектеп ашып бiлiм ... ... Ол ... оқулықтардың авторы: (“Әлiпби”, “Тiл ... ... ... т.б.) Ол ... ... ... ... 1909 ж. Петербургте “Қырық мысал” деген атпен бастырып шығарды.
А.Байтұрсынов М.Дулатовпен бiрiгiп 1913-1917 ж.ж. ... ... ... Онда ... оқу-ағарту iсi, отырықшылық, сауда, ел билеу
iсi, Мемлекетiк ... ... ... сөз еттi. Алдыңғы ... үлгi еттi. ... ... жолы ... iсi деп ... ... мұғалiм кадрларын даярлауды көтердi. Қазақ алфавитiн
жаңартып араб әрпiне жаңа әлiппе ... ... ... ... ... ... ... жайында” атты мақаласында “Оқу жұмысының үш жағы үш нәрсеге
тiреледi. Бiрi ... бiрi ... бiрi ... Осы үш ... ... ... оқу ... ауытқымайды, түзу жүредi… дейдi.
Оқу iсiн жолға қою үшiн ғылыми жүйелiлiк жасалған оқу ... ... Сол ... ... ... ... болуы тиiс.
Оқулықтағы бiлiмдi оқушы бойына дарыта бiлетiн әдiскер мұғалiм ... ... ... ... бiлiм ... бастауыш сыныпта
салынады деп қарады. Бастауыш мектептерде қандай пәндер ... ... ... ... ол ... оқу, ... дiн, ұлт тiлi, тарихы,
есеп, шаруа-кәсiп, қолөнерi, жағрафия, жаратылыс деп ... ... ... осы ... ... шығаруды қолға алды. Өзi
бастауыш мектепке арнап “әлiппе” кiтабын жазды. ... оның ... ... ... екi ... ... ... (1925) шықты. Ал
М.Дулатов бастауыш мектепке ... ... ... мен қирағат ( ана ... ... ... пәндердi оқытудың әдiстемесiмен де айналысты. 1928 ... ... ... ... жарияланға “Қай әдiс жақсы?” деген
көлемдi мақаласында ұлы педагог Л.Н.Толстойдың “Үйрету ... ... ... ... жасай отырып, “әдiс деген қатып-семiп қалған догма
емес… Жақсы дерлiкте, жаман дерлiк те бiр әдiс жоқ. ... ... ... ғана ... болу. Шеберлiктiң белгiсi – түрлi әдiстi болу” деп ойын
тұжырымдайды.
Ол сауаттылықты негiзгi жазуға жаттықтыру деп ... Жазу ... ... суретiн салу, ал оқу дегенiмiз – суретi салынған ... ... ... ... дыбысты ажыратып үйренген соң, сол дыбыстың
таңбасы – ... ... ... Оны ... ... оқу, жазу
жұмыстарының бәрiне сол тiреу болады деп балаларды оқуға, жазуға ... сөз еттi. 1920 ж. ... ... ... ... ... методикасына арналған әдiстемелiк құрал шығарды.
А.Байтұрсынов оқытудың бiлiмдiлiк-танымдық жағымен бiрге ... де баса ... ... ... ... ... бiлiм ... тәрби де беруiн қарастыруды талап еттi.
4. Халел Досмұхамедов ( 1883-1937) 1909 ж. ... ... ... оқып, бiтiрiп Керм губерниясында, кейiн 22 Орал қазақ-
орыс атқыштар батальонында әскери ... ... ... Осы ... ... iстерге белсене араласып, “Орал”, “Пiкiр”, “Қазақ”
газеттерiне мақалалар жазады.
1917 ж. ... ... ... басқару жұмыстарына белсене
араласады. Батыс Қазақстан ... Алаш ... ... бiрi ... ж. Орта Азия ... ординатор, 1926-29 ж.ж. ... ... ... ... ... ... профессорлық қызметтер атқарады.
Жаратылыстану ғылымы саласында тұңғыш “Адамның тән тiршiлiгi” (1927)
“Сүйектiлер туралы” (1928) Жануарлар (1929) атты оқулықтар ... ... ... ... тұңғыш ұлттық ғылыми терминдердi қалыптастыруда елеулi
еңбек етедi.
Х.Досмұхамедов тарих, әдебиет, тiл бiлiмi ғылымдар саласында да бiрнеше
ғылыми ... ... ... ... Мысалы: “Қазақ халық әдебиет”, “Қазақ-
қырғыз тiлiндегi ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетi үлгiлерiнiң тәлiмдiк жағына баса
көңiл бөлген, қазақ әдебиетiн жинап зерттеушi орыс ғалымдары: В.В.Радлов,
Н.И.Ильминский, ... ... ... т.б. ... ... ... ауыз әдебиетiн ғылыми тұрғыда ... ... ... өнер ... ... айтыс өнерiне, қазақтың барымта-
аламандығы жөнiнде келелi пiкiр ... ... ... ... де мән бере ... ... ... бұйымдардың жасалу ... ... ... және ... ... ... ... батыр туралы тың
мағлұматтар берген.
Х.Досмұхамедов тiл, ... адам ... сөз ете ... ... ... жұрт ... жұрт. Мектеп
пен баспаның тiлi дұрыс болса, елдiң тiлi көркейiп, гүлденедi… Ал ... ... ... ... тiл – ... тiл. Ол ел сорлы ел, мұндай
елдiң тiлi бұзылмай қалмайды” … дейдi. Өз тiлiн ... ... жат ... беру зор ...... ... Бiз бұдан оның ұлтын, ұлт тiлi мен
ұлт ... ... ... ... ... ... ... бiлемiз.
5. Мiржақып Дулатов (1885-1935)
1897 ж. Торғайдағы орыс-қазақ мектебiне түсiп, оны 1902 ж. ... 6-7 жыл ... ... ... ... ... Омбы, Қарқаралы
қалаларына барады. 1909 ж. Уфада “Оян, қазақ” атты еңбегiн, кейiн “Бақытсыз
Жамал” романын ... ... ... ... ... ... жазып тұрады. 1913-1917 ж.ж Орынборда ... ... ... ... ... дейiн, сондай-ақ Кеңестiк үкiмет жылдарында ... мен ... ... қайраткерi болғаны үшiн бiрнеше рет 1922-
26 ж.ж. Орынбордағы қазақ ағарту институтында оқытушы болады. 1922 ж. ... ... ... ... ... “Есеп құралы”, 1924 жылы
“Қирағат” атты оқулығын басып шығарды.
Ұлы педагог Ы.Алтынсариннiң оқу-ағарту ... ... ... ... жалғастырып, ол да А.Байтұрсынов сияқты ... ... ... ... ... жаңа әдiс-тәсiлдерiн марапаттап,
шәкiрттердiң жаңа ... ... бiлiм ... ... ... ... жүргiзiлуiне зер салды. Мәселен “Қирағат” атты
кiтабының алғы сөзiнде “балаларды – дейдi ол – ... өз ... бiр ... педагогикада… мектеп программасында бiрiншi орыналатын ... ... ... ... ... ... мұғалiм үмiт еткен
пайданы бере алмайды… Баланы оқыған ... ... ... оқып ... ... рет-ретiмен һәм толық мағынасымен сақтауға
әрекеттендiру керек”. Ал орыс ... ... ... ... ... (жазу, сызу, есептеу, оқу т.б.) шәкiрттердiң сезiм
мүшелерiн (көз, құлақ, қол т.б.) тұтастай ... ... ... есiне салады. Ғалым оқыту процесiндегi тәрбиенiң ролiне зор
көңiл бөле келiп, “Туысынан ... ... ... да, ... ... ... Кiмде-кiм өзiнiң табиғатында не нәрсеге шеберлiгi
барлығын сезiнiп, өз жолына түссе ... ... ... деп ... адам қабiлетiн ескере асырылуын қалайды.
М.Дулатов өзiнiң “есеп құралы” кiтабын бiрiншiден, қазақ өмiрiмен
байланыстырса, ... ... рет ... ... ... ... енгiзудi, үшiншiден оқулықтағы материалдардың бiлiмдiк және
тәлiмдiк жағынан бiрдей ... зер ... ... ... оқудың негiзiн салды.
6. Нәзипа Құлжанова (1887-1934)
Ол қазақ әйелдерi арасынан тұңғыш әлеуметтiк iске белсене ... ... әрi ... әрi ... ... Ол 1902 ж. ... гимназиясын оқып бiтiрiп, Торғайдағы қыздар ... ... ж.ж.) ... мұғалiмдер семинариясында мұғалiмдiк ... 1924 ж. ... ... ... ... атты ... Орынбордан бастырып шығарды. Кейiн “Әйел теңдiгi” журналында қазақ
балабақшаларындағы озат тәжiрибелер жайында бiрнеше мақалалар жазады.
1924 жылы “Ана мен ... атты ... ... ... Бұл ... ... атақты – турколог ғалым, қоғам қайраткерi Ахмет Байтұрсынов алғысөз
жазды.
Автор мектепке дейiнгi тәрбиенiң ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу, ойлау ерiк-жiгерiн
жетiлдiру жолдарына тоқталады. Бала ойынының мәнi мен маңызына тоқталады.
Жас ... ... ... ... әсерiнiң ерекшелiгiне
тоқтала келiп, “суға түсiп, жүгiрiп, құспен ... ... ... ... ... ... ... шалғын, тоғай арасын сайрандап
жүрiп, көңiлi де, жан-тәнi де бiрдей тегiс өсiп, өркендемек” – ... ... ... ... танып-бiлуге деген құмарлық
қасиетiн жетiлдiре тәрбиелеуге баса көңiл бөлудi қуаттайды.
7. Жүсiпбек Аймауытов (1889-1931)
Жазықсыз жапа шеккен, ... ... мен ... ... бiрi ... ... топырағында тұңғыш шыққан педагог,
психолог-ғалым. Ол бiрнеше оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.
Ж.Аймауытов Павлодардағы орыс-қазақ ... онан ... ... ... (1918) ... 1924 ж. Баянауылда бала оқытады.
1920 жылы РК(б)К қатарына ... ... ... ... ... сайланады. ҚАССР Халық ағарту комиссариатының коллегия ... ... “Ақ ... ... ... мектеп мұғалiмi, 1926-29
жылдары ... ... ... ... iстейдi. 1931 жылы
ұлтшыл деп айыпталып, жазықсыз өлiм ... ... ж. ... ... бас ... бола ... ... бiрнеше ғылыми мақалалар жариялады. Солардың iшiнде 1922 ж.
жеке кiтап болып шыққан “Тәрбие ... атты ... ... атап ... ... Ол ... Ж ... “Адам мiнезiнiң, ақыл-қайратының әр
түрлi болуы – тәрбиенiң түрлi-түрлi ... Адам ... ... iстеуi,
өтiрiк айтуы, кiсi тонауы, өлтiруi сияқты бұзақылықтарды ... ...... бала ... ... ... зор мән бере келiп, “Баланы
бұзуға, яки түзетуге себеп болатын бiр шарт – жас күнiнде ... ... ... ... ... ... не ... ұшқанда соны
iледi” деп бала мiнезiн қалыптастырудағы отбасы мүшелерiнiң ... ... ... де ... ... баланың шығуы немесе
тәрбиесi нашар отбасынан да ... ... ... өсуi ... ... де, бұл айтылғандар өскен ортаның, замандас, жолдас-жора, ... ... ... елiктеуден болатынын дәлелдейдi.
Тәлiмгер-ғалым бала тәрбиесiнде туған елдiң әдет-ғұрпы мен салт-
дәстүрiнiң белгiлi ... әсер ... ... ... ... ... “ойын-сауық, өлең-жырды естiп өскен елдiң баласы ... ... ... ... ... дiншiл келедi. Жастайынан кемдiк, жоқшылық,
қағажу көрiп өскен ауылдың ... ... ... ... – деп ... ... ... тигiзетiн ықпалына тоқталады.
Оның жазбаларынан Л.Н.Толстойдың “Тәрбие дегенiмiз бiр адамның екiншi
бiр адамға жасайтын ықпалы” немесе ... ... ... ... ... ... заттары, табиғи құбылыс т.б. бәрi тәрбиеге
белгiлi әсерiн тигiзедi. Соның iшiндегi ең ...... ... ... ата-аналар мен ұстаздардың ықпалы ерекше” деген ... ... жиi ... ... ... ... – үнемi қозғалып,
өзгерiп, өсетiн, өркендейтiн тiрi адам ... ... ... ... ... қалуға болмайды… Сабақ үйреншiктi жай шеберлiк емес, ол
үнемi ... ... ... Дидактика мұғалiмге жиi жөн-жоба көрсетiп
жетекшiлiк етедi… Сыннан өткен тиiмдi деген жолдарды ғана ... ... бiлiм ... ... ... ... ... туатын iс-әрекет
екенiн дұрыс атап өткен.
Ж.Аймауытов бiлiм негiзi ана тiлi ... ... айта ... тiлiн жақсы меңгере алмай тұрып, өзге пәндердi түсiну мүмкiн емес. Ана
тiлi – ... ... ... ... жан ... ... өсiп-өнiп,
түрлене беретiн, мәңгi құламайтын бәйтерегi” – деп, оның ... ... ... және ... ... ... баса ... адамның жан қуатын тәрбиелеп жетiлдiрудегi тарих ... ... айта ... ... оқыту арқылы шәкiрттерге қазiргi өмiр мен өткен
заманның байланыс заңдылықтарын ... ... сана ...... ... ... тарихтың түрiн оқытуды алғаш қолға алу керек?”
дегендi де сөз етедi.
“…Алдымен балалардың өздерiне күнделiктi өмiрден ... ... ... ... ... ... ... оқытудан
бастағанды жөн… басқа жұрттың тарихқа керек жерлерiн ғана алу ...... осы ... ... ... ... оның тарихымен
байланыстыра қарастыруды ұсынады. Автор ерте замандағы “половец”, “кеченет”
тәрiздi көшпелi жұрттың ... ... ... ... ... жүргiзудi қуаттайды.
Көшпелi жұрттың өткендегi салт-санасы, әдет-ғұрпы, шаруашылық кәсiбi
және мәдени өмiрiнен хабардар ету үшiн 4-сыныпта ... ... ... ... яғни ... “Бiздiң Отан” деген атпен оқытуды
қажет деген пiкiр ... адам ... ... ... ... ... ... келгенiне, өнерсiз қоғамның дамуы, рухани мәдениеттiң молаюы мүмкiн
еместiгiне тоқталып, ұлт мектептерiнде әуелi кескiн (сурет) пен әуез ... ... ... ... ... ... ... деген ынтасын қозғап,
өнерпаздық қабiлетiн тәрбиелеуде бұл пәндердiң маңызын баса ... 1929 ж. ... ... жолдары” деген еңбегiнде баланың
бiлiмге деген ... ... ... үшiн ... шарттарды орындауды талап еттi. Олар: жаңа ... ... ... меңгерген бiлiмiне негiздеу, оқушылардың жаңа бiлiмдi
меңгеруiне бағыттайтын ... ... қоя ... олардың назарын
меңгерiлетiн жаңа бiлiмге ... басы ... ... ... ... ... ... ұқсату, сияқты тәсiлдердi қолдану арқылы
балалардың бiлiмге деген қызығушылығын артыру. Тәсiлдердi үнемi жаңартып
жандандырып ... ... ... т.б. ... ... ... ол “Психология” (1926), “Жан жүйесi және өнер ... ... ... ... педагогика, әдәстеме ғылымдарын
ұщтастыра оқытуға терең мән бередi.
8. Мағжан Жұмабаев (1893-1938) әрi лирик ... әрi ... әрi ... ... Жұмабаев ондаған поэма, жүздеген лирикалық өлеңдерiмен бiрге,
оқытушылық қызметтi ... ... ... ... ... ... Ол жазған “Бастауыш мектепте ана тiлi” (1925), “Сауатты бол”
(1926), ... (1922) атты ... ... және ... қосқан тың үлес болып саналады. М.Жұмабаев орыс, батыс педагог-
психолог ғалымдар еңбектерiн оқи отырып, сонымен ... ... ... ... ... “Педагогика” атты оқулығын жазудағы ұстанымын
былайша сипаттайды: “Тәрбие ғалымдарының пiкiрлерiн (орыс, батыс ... отыр – С.Қ.) ... ... ұмтылдым. Шамам келгенше қазақ жанына
қабыстыруға тырыстым… Бiзде бұрын пән тiлi ... ... ... ... ... сөз табу көп ... тидi. ... курстарда оқыған
мұғалiмдердiң жәрдемiмен таза орыс сөздерi қазақшаға айналдырылды. Ал ендi
жиһан тiлi (интернацианалдық терминдер – С.Қ.) ... ... ... аударам деп азаптануды тиiс таппадым”.
Шынында да ол кезде қазақша педагогикалық терминдар ... қасы ... ... ... жаңа терминдердi ойлап тауып, тiлiмiзге
енгiзген.
Оқу құралының бiрiншi бөлiмiнде ... ... ... Оның ... ... ... ... бөлiнедi. Олар: дене, жан,
ақыл тәрбиесi, сұлулық пен әдеп-құлық тәрбиесi. Тәрбиенiң ... ... ... ... бар. Автордың төрт тәрбиеге баса көңiл бөлуi сол заманның
талабынан ... ... ... ... ... ... және құқықтық тәрбие ол жылдарды (1930) онша актуальды ... ... осы ... төрт ... ... ... ... былай дейдi:
“Егер де адам баласына осы төрт тәрбие тегiс берiлсе, оның ... ... Бала ... денелi болса, түзiк ойлайтын, дұрыс шешетiн, дәл
табатын ақылды ... сұлу сөз, ... ... ... түрден ләззат алып, жан
толқындырарлық болса, жамандықтан жаны жиренiп, жақсылықты жаны ... ... ... ғана адам ... дұрыс тәрбие алып, шын адам
болғандығы… Балам адам болсын деген ... осы төрт ... ... ... ... ... лайық қылып шығару” – деу арқылы
М.Жұмабаев тәрбие мақсатын айқындап бередi. ... ... ... ... бай ... ... жөнiндегi бағыт-бағдары да құптарлық. “Ұлт
тәрбиесi – деп жазды ол, – ... берi ... келе ... ... ... әрбiр тәрбиешi сөз жоқ, ұлт тәрбиесiмен таныс болуға тиiс.
Сол ұлт тәрбиесiмен тәрбие ... ... ... ... ұлт тәрбиесiне сын көзiмен ... ... ... ... ... “Киiз үйдiң зиянды жағы болғаны сияқты, – деп
жазды ол, – ... жағы да бар. ... сол киiз ... ... ... ... Шын таза ауа сол киiз үйде ... қайда болады? Ал балаға таза
ауа аса қажет… Малмен бiрге жүрiп, бiрге өскен ... ... аса ... ... ... қылмағаны дұрыс болмас… Қазақ баласының тәрбиесi
қазақ ... ... ... ... ... ... жастайынан шыңдау, өмiрге үйрету қажет дегендi айтады.
Автор “Қазақ бесiгi – аса ... ... ... ... ... тесiгi, шүмегi, түбегiмен баланың таза, ... көп ... дей ... қазақ бесiгiнiң құрылымын жетiлдiрудi (қол,
аяқ бауларды ... ... және ... ... байламау) ұсынады.
Мағжанның “Педагогикасы” он төрт тараудан тұрады. ... он ... ... сөз ... Ол жан ... ол ... яки ақыл,
сезiм яки көңiл, һәм қайрат деп үшке ... ... ... ... ... Абай ... байланыстырып, Абайдың “Ақыл, қайрат,
жүректi бiрдей ұста,
Сонда адам боласың елден ерек” – деуi ақыл (ми) мен ерiк, ... деп ... ... ... ... есту, иiскеу, тату, сипау (ет сезiмi) деп
беске бөлiп қарастырып, олардың атқаратын ... ... ... ... ... жетiлдiрудiң жолдарын көрсетедi.
Бұларды жетiлдiруде ұлттық дәстүрге сүйене отырып жүргiзудi, мәселен
құлынның кiсiнеуiн, қойдың маңырауын, ... ... ... бiлу ... ... ... ... әдемiлiктi сүю сезiмiн
тереңдететiн де осы есту сезiмi”, – дей ... өз ... ... Орфейi,
қазақтың Қорқыт күйлерi туралы ойларымен тиянақтайды.
М.Жұмабаев адам өмiрiндегi қиялдың (фантазияның) рөлiне ... ... ... адам ... адам… Қиял адам ойын ... Ол ... ... ... ... ... ... керек” дейдi.
Мағжан ой-қиялдың өрiстеудегi тiлдiң рөлiне тоқтала келе “Бiр ұлттың
тiлiнде сол ұлттың жерi, ... ... ... көрiнiп тұрады… Ұлттың
тiлiнiң кеми бастауы – ... құри ... ... ... келе ... ... орыс ... атасы
К.Д.Ушинскийше, педагогиканың жан сырын терең зерттейтiн психология ғылымы
мен байланыстыра қарастырады. ... ол ... ... ... ... ... тұңғыш этнопедагогика ғылымының теориясын
жасаушы болды.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қалиев С. ... ... ... мәселелерi және
тарихы. А; “Бiлiм” 2004 ж.
2.Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң тарихы. А; ... 1995 ... Ә. ... этнопедагогикасы. А; “Санат” 2001 ж.
4.Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” Астана. 2005
ж.
5.Қалиев С., Оразаев М., Смаилова М. ... ... ... ... 1995 ... Қазақтың тәлiмдiк ой-пiкiр Антологиясы, 2 томдық. А; ... ... 2 т. 1998 ... Ш. ... А; ... 1991 ... ұлттық энциклопедиясы. 1-7 том. 1998-2005 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Шарль де голль7 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы10 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь