«Қаһар» романы

Мазмұны


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.5

1.Әдеби шолу
1.1 «Қаһар» романы «Көшпенділер» трилогиясының бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4.9
1.2 Ұлт трагедиясының айнасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .,, ... ... 10.11
2.Негізгі бөлім
2.1. Атадан туған ұл, ата жолын қуған ұл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12.17
2.2. Шығармадағы сұлу Көкшеге деген сағыныштың суреттелуі және Көкше аңыздары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18.24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25.27

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.27
        
        |                                                                                |
| |
| |
| ... ... ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... |
| |
| |
| ... ... ... ... романы «Көшпенділер» трилогиясының
бастауы.............................................................
.................................... 4-9
2. Ұлт трагедиясының
айнасы.................................................,,........10-
11
2.Негізгі бөлім
2.1. ... ... ұл, ата ... ... Шығармадағы сұлу Көкшеге деген сағыныштың суреттелуі және Көкше
аңыздары……..........................................................
.............18-24
Қорытынды
............................................................................
..................... 25-27
Пайдаланылған әдебиеттер
....................................................................26-27
Кіріспе
Қазақ халқының сан ... ... ... тарихындағы ерекше
өзгерістерге толы ХХ ғасырдың халқымызға бергені мен басына салған ... ... аз ... ... 1916 ... ... ... Қазан
төңкерісін, азамат соғысын, Ұжымдастыру кезеңін бастан өткерген қазақтың
қаймағын сыпырған 1932 жылғы ... ... 1937 ... ... айырылған қанды қырғын жарты миллион қазақтың өмірін ... ... ... ... ... біте салысымен әлемдік жанталаса
қарулану науқанының салдарынан кең байтақ қазақ жерінің әр түкпіріне ... ... ... ... атом ... уына малынғанымен қоймай
1954 жылдан бастап «тың ... ... ... келген миллиондаған
келімсектердің қаптауы салдарынан өз жерінде азшылыққа ұшырады. ... ... ... ... ... қарсы тікелей қарсылық әрекет көрсетуге
дәрмен жоқ еді. Сол кезеңнің өзінде ... жайы ... ... ... ... ұлт ... қарсы шықты, өткен дәуірдегі хандар мен
батырларды, билерді насихаттады ... ... ... қару еткен
Б.Кенжебаев, Е. Бекмаханов сияқты ұлт зиялылары 20 жылдан мерзім ... ... ... ... ... көптеген зиялыларымыз өздерінің
әлеуеттерін туған халқына пайдалы мақсаттарға толығынан ... ... ... ... Одағы атты алып мемлекеттің тізгінін қолына ... ... ... кезеңінен» кейін кеңес әдебиетінде тарихи
дәуірлерді бейнелеген шығармалар көптеп жазыла бастады. ... ... осы бір ... ... бар ... ... ... көрініс тапты.
Н.С.Хрущевтің «жылымық кезеңінен» кейін алып империяны
Л.И.Брежнев ... ... ... ... әдебиеті бірыңғай
«социалистік жасампаздықты» жырлаған схоластикалық бірсарындылығына қоса
ізденістің жаңа ... ... ... мен жоғалтқаны астаса алға
басқан ... ... ... ... ... ... мен ел бастаған
көсемдерін ұлт тамырынан алшақтай бастаған , орыстандыру науқанының бұрын -
соңды болмаған қарқынмен жүріле бастаған осы бір ... ... ... ... ... сол ... ... жаңа буынын азаттық жолындағы
арманға жетелеуге күш салған дарабоз қаламгерлеріміз туып шықты.
Қазақ ақын-жазушыларының батыс, шығыс ... ... ауыз ... мол қазынасынан қатар сусындаған аса дарынды да
жігерлі жас та жаңа буыны ... ... Олар ... ... ... Қ.Жұмаділов, Д.Исабеков, Ж.Нәжімеденов,
М.Мақатаев, ... ... ... ... т.б ... көп ... шоғырының арасында әдебиетке кеш ... ... ... ... ... тақырыпқа батыл барған бірегей жазушы
–Ілияс Есенберлин болатын.
І.Есенберлин туралы ғұлама ғалым Әлікей Марғұлан ... ... ... ... халқының шежіресі, фольклор дәстүрі , мәдениеті мен
тұрмыс –салтының ... Ол ... осы көл – ... ... ... ... ... шеберлікпен сіңіріп жіберген» /6.45/
І.Есенберлиннің өз заманында өзгелерден оқшау тұрған дара сипатты
қаламгер екендігі ... ... ... ... ... ... ... тарих көші қоғам алдына жаңа міндет қойып, өзін жаңғыртқысы келсе,
сол миссияны ... жеке ... қоса ... жолы да ... ... ... әдебиетке Әуезовтен кейін реалистік ,
халықтық бағыттың туын көтерген таланттар шоғыры келіп қосылды. ... ... ... ... жаңа ... туа ... Негізгі
құрамын жастар ұстаған сол жаңа көштің басында Ілияс Есенберлин тұрды ... бұл ... ... де дау айтпаған болар еді.» /5.452 /
Осы ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
проза жанрындағы тақырыптардың бағыты жайлы сыншы ғалым Х.Әдібаевтің ... ... ... ... ... пен сын» атты зерттеу еңбегіндегі
мына пікірін келтіре кетейік: «Қазіргі прозада үлкен-үлкен үш жүйе –тақырып
қанат жайып, ... , ... ... ... ... біріншісіне
халқымыздың асу да асу тарихи жолы мен бостандық үшін күресті желі еткен
–тарихи ... ... ... дүниежүзілік соғыс жайлы ерлікті, қаһармандықты
арқау ... ... ... ... ... туындылар.»,-деп атап
көрсетеді./2.363/
Жоғарыда атап ... ... ... халықтың сусаған сұранысы
болғанымен оған алғаш рет батыл барып, көлемді шығарма жазу оңай ... ... ... ... замана талабын ескере отырып, өткен мен бүгінді
жалғастыра алатындай таланттар ... ... Осы ... нақ алдында
Ілияс Есенберлиннің тұрғандығы анық деп білеміз.
«Уақыт өткен сайын ... ... ... зері мен ... саф
алтындай жарқырап келе жаткан бүкіл ұлттык әдебиет ... ... ... тереңдігі мен психологиялық шынайылығы, әлеуметтік-
қоғамдық өрісі кемелденуде. ... ... ауыз ... ... ... бұл жанр қазіргі кезде күрделі ... Рас, ... ... ... көркемдік биігіне көтеріле алмай
жататыны да жоқ емес. Уакыттың өзі ... ... ... ... мәнді
болғанмен, онымен шектелмей, бүкіл адамзаттық, халықтық көкейкесті мәселе
қоса көтерілсе ғана көркем шығарманың туғаны. ... ... ... Сол ... ... мен ... кандай? Өзек-жарды өсиеті, рухани-
әлеуметтік мұң-мүддесі қандай? Қысқасы, тарихи оқиғалар халықтың ... неге ... ...... ... ... беру ... Үлкен
әдебиет үлкен пікірсіз – тұлға»,– дейді ғалым ... ... ... ... іс тындырып артына қалдырған халқын сүйген
үлкен тұлға еді ол.
1. Әдеби шолу
1. «Қаһар ... ... ... Сыншы- ғалым М.Базарбаевтің тағы бір пікіріне жүгінгенді жөн
көріп отырмыз:
« Этнография, археология немесе тарихи оқиға ... ... ... ... ... қоймайды. Тарихи романға қойылатын талап ... ... ... әр ... ... ... ... шығармаға сіңістіріп жіберу керек. Сол сияқты ... - ... ... ... ... ... ... өз орнын тауып,
арналы да ағынды үлкен жанрдың сәніне сән, өрнегіне өре ... ... ... қызықтыруы қажет. Кейіпкерлердің ... ... ... ... ... көзқарасы бір арнаға толқындата күйып, тарих ... сыры мен ... ... арман-мүддесімен ашсын. Тарихи
оқиғалар- шығарманың алтын арқауы, құнарлы топырағы, қайнар-бастауы ғана.
"Аласапыран" (М. ... ... (С. ... ... ... (Ә. ... "Ұстаздың оралуы" (Ө.Әлімжанов) тарихи романдардың
көне оқиғаны қамтыған бір саласы ... ... ... (С. ... ... (Қ. ... "Қызыл жебе" (Ш.Мұртазаев), "Өліара" (Т.Әбдіков) ... тағы бір ... ... романдар жанр жағынан да сала-сала ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуда.
Жиырмасыншы, елуінші жылдары "Қилы заман", ... ... ... ... жолы ... ... ... кейін" сынды
роман, хикаяттарда азаттық үшін ... ... ... ... ... ... ... бейнеленсе, алпысыншы сексенінші жылдары жарық
көрген І.Есенберлин, Ә.Нұрпейісов, ... ... ... т.б ... –сол үлкен көштің заңды жалғасы. Көне
тарихтың мың жылдық қойнауына бойлау-әдебиеттің өркендегеніне үлкен дәлел.
Жазушы ... ... ... ... сүбелі үлесі ең
алдымен "Алмас қылыш", "Жанталас", "Қаһар" атты ... ... атты ... үш ... ... ... ... дерек пен
аңыз-өңгімені - көшпелі елдің көркем ... ... ... ... қазіргі әдебиеттің өрнектеу, суреттеу тәсілімен шебер ... ... ... бар ... ... жасап шықты. Әсіресе "Алмас қылыш"
пен "Жанталастың" оқиға-дерек пен сюжеттік бұлағының ... ... ... ... ... өзегі жатыр. Қалам тимеген тың
тақырыпты ... тек кана ... тән ... ... ... аса ... ... қалың оқырман қауым
сүйіспеншілігіне бөленеді.» /2,365/
Трилогияның алғашқы да соңғы бөлімі ... ... ... ... сөз қозғау үшін оның заңды бастауы болып саналатын , өзінен кейін
жазылғанымен , ... ... ... артқа қарай жол тартатын екі
кітапты қоса айтып өткен дұрыс болмақ және ... алып ... ... ... ... ... мен ... туындының кесек те
мінсіз болып шығуына ат салысқан қаламгерлер туралы да тоқталып өту жөн
болмақ деп ... ... ... Есенберлиннің өзінен кейінгі жастарға
қамқор аға, кейбір ... ... ... ... ... ... ... жаман әдеттен аулақ ,ары таза адам болғанын
көптеген ... ... ... ... айта кету ... ... билік басына келуі оның өз ... ... ... тың ... әкелген жастарға да кең жол ашты. Біразымыздың
күрделі, қиын тақырыптарды қозғаған кітаптарымыз сол жылдары жарық ... ... ... ... оның бұл кездегі қалам қарқынын ұзақ жылдар
қыстығып ... ... көзі ... ... фонтанға ұқсатуға болар еді. Ол
баспаға келгенде «Қатерлі ... ... ... ... ... аяқталып қалған-ды. Ал «Көшпенділер» әлі ... ... ... ... ... ... Ана бір жылдары осында қатардағы
редактор болып қызмет істеген Есенберлин баспа, полиграфия жүмыстарын жақсы
білетін. ... ... ... ... ... қойып, біршама реттеп алды
да, осында келгендегі негізгі мақсаты — «Көшпенділерді» ... ... өз ... ... ... Ілияс Есенберлиннің трилогияны басынан
бастамай, ақырғы ... ... ... ... туса ... ... трилогияның басынан түспей, ең соңғы кітабы- ... ... ... ... ... ... мен ... Кенесары туралы кітапты алға салуды жөн көрген. Егер ... ... ... өтіп ... арғы Әз ... Қасым хандар
заманы баяндалған «Алмас қылыш» романы мен 18- ... ... ... «Жанталас» романы соның ізімен өтер деген үміт бар еді.
Сондықтан Ілекең ... ... ... кітабы «Қаһардың» мұқият, мінсіз
шығуына барынша күш ... ... аты «Хан ... болатын. Бірақ бұлай атауды уақыт
көтермейтін еді. Сол ... ... мен ... белсенділерді адастыратын
басқа ат қажет болды. Ақыры, ақылдаса келіп «Қаһар» деген атқа тоқтадық. Ол-
ханның қаһары ма, ... ... ма, әлде ... ... ... ақ
патшаның қаһары ма, әрқалай түсінуге болатын еді. ... ... ... сусап отырған қалың оқырман зор қуанышпен ... ... ... жұрт ... ... оқитын болды. Есенберлин үлкен
әдебиетке кеш келсе де, айналасы бірнеше жылдың ... ... ... айналды. «Көшпенділердің» әр кітабы шыққан сайын сойыпсал
мақалалар ұйымдастырып, «Есенберлиннің ... ... ... ... емес,
тарихи оқиғалардың тізбесі» дегенді дәлелдегісі келді. Мұның өзі ... жүз, ру ... ... болашақ «классиктерге» орын
әзірлеу сияқты көрінгенімен, шын мәнінде, ... екі ... ... ... ... тартыс еді. Абылай аңсаған, Кенесары көксеген
халықтық, азатшыл бағыт пен Әбілқайыр жол ... ... ... ... десе болғандай. /5,466/
Сарыарқаның нағыз кіндігінде жатқан Атбасар топырағында дүниеге
келген ... ... ... атты қазақ халқының бірнеше
ғасырлық тарихи ғұмырын мол қамтыған еңбегінің орны ... ... ... көптеген қаламгерлер сияқты таза әдебиетшіліктен
бастамаған жазушының мамандығы тау-кен инженері болғандығы да ... ... ... ... ... ... төңкеріс
жасады.Жалған схоластикалық талаптар мен ... ... ... жеке сөз бен ... ... үшін бар ... ... бір
жазғанын мың жазатын әурешілдікке түспей, адам тағдыры мен халық тарихын
биік ... ... ... ... ... ... тез ... өзге
жұрттардың да ықылас-махаббатына бөленді. Жасыратын несі бар, өзгелерді
айтпағанда көзі тірі классик Ғабит Мүсіреповтің өзі ... ... ... ... ... қарсы шықты. Бірақ күн санап Ілияс феномені
жалғаса берді.» /3,519 /
«Есенберлиннің ... ... де осал ... ті, партия мен
үкіметке сүйікті , Мәскеу жаққа беделді.Олар бейне атасының алдында отырған
ерке бала сияқты. Жергілікті ... ... ... арқа сүйесе,
одан ары империялық ... ... ие ... отырды..Әдебиетте
кішігірім «төңкеріс» жасалып жатқаны анық еді. Осыдан кейін ұзақ ... ... ... реализм» әдісінің іргесі сөгіліп , қабырғасы
қақырай бастаған. /5,467/
1.2. Ұлт трагедиясының айнасы
Жоғарыда айтып ... ... ... ... соңғы әрі алғашқы бөлігі болып табылады.»Қаһар романы туралы
қазақ ... ... ... ... Ш.Елеукенов,М.Базарбаев т.б пірік білдірсе, орыс
сыншылары Н.Ровенский, П.Косенко,әдебиетшілер Г.Ломидзе, ... т.б ... ... ... ... ... ретінде бағалаған.
«Қаһар» романын орыс тіліне 1971жылы ... ... ... ... ... үш ... жариялайды. Москвадағы «Советский писатель»
баспасында «Хан Кене» деген атпен кітап болып шығады.1983 жылы ... ... жылы ... ... ... жарық
көреді.Шетел оқырмандарының ыстық ықыласына бөленді.
«Қаһар» романындағы сан қилы ... ... ... ... ... ... десек қателеспейміз.Осы жұмысты жазу
барысындағы ұзақ кіріспеден кейін осынау ... ... ... ... ... жолында күші басым жаумен аянбай шайқасып, туған жерінен
жырақта қапылыста көбі қаза ... ... ... ... сомдалуы туралы
қарастыратын боламыз.
«Қаһар» романы патшалық Ресейдің қазақ даласына әбден ... ... ... ... қыса ... ... ... белгілі.Романда
ондаған ірілі-ұсақты кейіпкерлер әрекеті, сан түрлі образдар мен оқиға
желісі кездеседі.Романның оқиғасы өтетін географиялық ... та ... ... ... ... кейіпер Кене ханның өмірлік ұстанымын ... ... ... ... ... ... ... жүгініп
отырады.Кене хан мен оның сарбаз серіктері мен туыс-туғандарының ... ... ... ... ... ... Абылайдан бастап Көкше
жеріне ту тіккен ,бағаналы ордасын қондырған төрелер ... үшін де ... әсем өлке ... ... ... ... өн бойынан сезіліп
тұрады.
Кенесары қозғалысы неден басталып еді? Бұған жауапты ... ... яғни ... ... жылы Көкшетау приказы құрылды. Бұл - ақ
патшаның Абылай ұрпағының атамекеніне ауыз ... еді, Осы ... ... төре ... Саржан сұлтан қол жинап патша әскері мен ... ... ... Уәли ... ұрпақтарына, Көкшетаудың аға
сұлтаны Қара Тоқаның Зілқарасына қарсы күрес бастады. Кейде жеңіп, ... ... сан ... ... Ақырында Қоқан хандығының қол астына
еніп, 1834, яғни Жылқы жылы осы ... бас күші ... ... ... ... ... ... Әліммен тізе қосып, қазақ жерін Россия
империясынан бөліп алмақ болып, алты мың әскермен Ұлытау өңіріне ... ... атты ... ... ... ... деп ... жар
салады, аға сұлтан , ел билеген ақсақалдарға ат шаптырады./1,14/
Көкшетау өлкесінен шыққан қазақ хаоқының ... ... ... ... мен оның ... мен ... асыл ... тапқан осынау кітаптың беті тұнған шежіре сыр.Қазақ халқының ХІХ
ғасырдағы ауыр ... ... яғни ... Қанайұлы бастаған ақындар
жырлағанындай нағыз «зар заман» еді.
«Шортанбай, дулаттарды оқытуға ... ... кер ... ... пен ... ... үлгісін мылтықсыз майданда көрсету -Ілияс
Есенберлиннің ... тисе ... ... ... ... ... жер мен суынан айрылған зарлы
заманының трагедиясын көрсеткен қара сөзбен жазылған толғау деп айтамыз.
2. Негізгі бөлім.
2.1. Атадан ... ұл, ата ... ... ... ... ... Төлеген Қажыбаевтің мына анықтама пікірін
де қоса кеткеніміз жөн болмақ:
«Ұлы бабасы Абылай, ... ... ... жол ... ... ... ... шаңырағын шайқалтпай сақтап қалу ... осы ... ... мақсатына дәуір ... аса ... ... өз ... ... тікті. Ресей патшалығының ашық
кіріскен жаулап алу саясатының ... ... ... ... жолдың қалмағандығын сергек сезінген ол ... ... ... да түсінді, бұл жолда жеңіске жетудің де бұлдыр елес
екендігін, талай жанның қаны ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қасымның соңынан ерген балалары да кілең көкжал, кекті де текті еді.
Бәйбішесі Қанттан Есенгелді мен Саржан, ... ... ... ... ... Уақ, ... Сапақбай және Бопай, Бопан, Бопыш атты үш
қыз және үшінші әйелі ... ... ... ... ... ... ... 1802 жылы Көкшетау өңірінде өмірге келген Кенесары осынау
текті ұрпақтың ішінен оқ бойы озық ... ... тым ... ... өзі ... ... патшалығының сұрқиялықпен жүргізген
саясатының түпкі мақсаты бұрынғы қалыптасқан хандық билікті ыдыратып ... одан әрі ... ... ... правительдік, болыстық басқару
жүйесін жымысқылықпен енгізіп, мансапқа таласқан қазақтардың ... ... ... ... әрі ... ... ... айтушы рөліне
еніп еді. Онысы өз ойлағанындай тым жақсы жүзеге асып жатты. ... ... әке ... іні ... ... ... сойыл сілтесіп, таусылмас
дауға қалды.Даудың шешімін тағы айналып ... орыс ... ... ... ... ... дәуірлей түскен тұста Кенесары атқа қонды. Ресейдің
әскери-әкімшілік билігін талқандап, тұтас бір Қазақ ... ... ... ... деп еді. Бұл ұлы ... ... ... ... да ол жыға ... ... сол ... саяси жағдай Кенесарыға
күрестен басқа жол қалдырмап еді». /6,12 /
Алайда бес ... сай орыс ... ... ... зор ... сезген Кенесары бұған дейін генерал Перовскийге мынадай хат
жолдайды:
«Я-султан Кенесары, со ... деда ... хана ... жил ... так дружно, как со своими братьями,но причина, ... ... с ними , та, что ... Омска и Петропавловска (что на Сибирской
линии) не давали нам спокоиствия.Приехав к сей стороне , ... что ... не был ... ... очем и ... довести до сведения высшего
начальства». /6,8/
Осылай деп бастабында бейбітшілікке ... ... ... ... ... ... ерген қалың елімен ол туып өскен Көкшесінен,
аяулы Арқадан ауады. ... ... үшін ... оның ... ... ... мен ... ағалар жолын жалғастырушы екендігі
романның өн бойынан анық ... ... ... ... үзінді
келтірейік.
Бұл үзінді атақты Нысанбай жыраудың Кенесарының әкесі Қасым төренің
алдында жырлаған жырының мазмұны болатын: ... ... ... ... ... ... ... екенін ойлап тек өлерінен екі жыл бұрын
ғана оны Орта ... хан етіп указ ... бір ... сол ... ... ... қарай біресе Россия патшасына, біресе Қытай
богдаханына икем ... ... ... ... Нұра ... ... ... қазақтың еркінділігін жоғалттырмай ел ғып сақтап өткенін ... бір ... жыр ғып ... ... ... жыр ... ... тері бұршақтап аққан
Нысанбай ақын, бір мезет Абылайға Атығай - Қарауыл рулары алты қызын беріп,
оның үстіне ... ... бір, ... бір қыз ... ... отыз
бір ұл, қырық қыз көргенін аса бір асқан жыр етіп толғатты.
Дауысы қарлығып болдыруға айналған ... тек ел ... ... ... ... туған Уәлидің Россияға қол ... ... ... қатынынан туған Қасым төренің әке ... ... ... қосамын деп бәйек болып жүргенін мадақтай келіп, кенет оқшау отырған
Кенесарыға қарай:
Абылай жолы ауыр ... ... ... ... ... бол,
Алам десең абырой, -
деп ұзақ жырмен бітірді.
Үйдегі жұрт жетпіске ... ... ... ... ... тына
қалған. Өйткені мұндай сөз төре бар жерде дәстүр бойынша тек қолбасшыға
ғана айтылатын –ды. ... ... ... ... ... қолбасшысы Саржан
сұлтан, Кенесарының ерлігі мен айлакерлігі ... ... аян ... ... ... ол тек ... деген атқа ғана ие еді. Алдында ағалары
болғандықтан өзі де «қолды мен ... ... ... ... Нысанбай
жұрттан асқан сыншы. Бұны осы ... бәрі де ... ... ... да ... төре жолды әзірге Саржан мен Есенгелдіге бергенімен түбі Абылай
жолын алып жүрер ортаншы ұлы ... мен кіші ... ... ... ... ... ... сөзінің өз ойынан шыққанына ол іштей «қателеспеген
екем, мен аңғарғанды сыншы ақын да ... ... деп ... ... іні ... без»,-дейтін қазақ ғұрпын қатаң
ұстанатын ... ... ... ... ... көзі ... ... көзінше ұстатады.Қазақ халқының азаттығы жолында аянбай
күрескен Көкше өңірінің аяулы перзентінің ... ... ту ... ... ... ... басталған еді.
Абылайдың ақ туын көтерген Қасым төре романдағы Көкшелік
ардақты да айбаты тұлғалардың бірі. Ол ... ... ... дейді: «Бұл
Бестаңбалы жеріне көшіп келген ... төре мен ... ... ... Уақ
ауылдары еді, Сонау ортадағы бозаңынан ақшылы басым елу үй Қасым төренің
ауылы. Абылайханның бел ... бірі ... ... төре ... ... ... бұл маңда өрген малдың да қарасы оңай-ақ көзге түседі. ... ... да ... өзге ... ... шағын ауқатты рулар. Оның
үстіне Арқаның көк шалғынына ... мал, ... ши мен ... бозаңын жерсінбей, бәлендей өрбіп өсіп кете алмаған.» /4,265/
Ел мен жерден ауа көшкен адам түгіл мал да ... ... ... ... ... ... өтеді.
«Кенесары Қасымұлы көтерген ту астында халық неге ерді ... ... ... алғашқы екі тарауында нанымды берілген. Шұрайлы жерден
айырылып, ... ... ... көрген ел бастаушысы болса соңынан
кетерлік жағдай туғанын ... ... ... ... ... ... /4,121/
Романның өн бойында тамаша пейзаждар мен оқырман ... ... ... мен ... ... асыл ... дос-жаранға деген сағыныш,
тапқыр шешімдер молынан ... ... ... ... ... көп көңіл бөлгендігін көреміз. Кенесарының бауырлары Есенгелді мен
Саржанды былай деп суреттейді: «Ержан әкесіне тартқан ат ... ... ... бала ... ... гөрі ... бойы ... киінген.Басында үкілі құндыз бөрік, үстінде жібек ... ... мол ... ... ... мен ... ... аяғында күміс
зерлі биік өкше етік.» /1,69/
Ұр да жық, ... ... ... ... да сабырлы ой иесі Кенесары
туралы автор былай қалам тербеп, көз алдымызда айқын портрет жасайды: «Осы
ауылдардың Қазықұрт ... бір биік төбе ... бір адам тұр. ... ... ... ... азан-қазан болып жатқан ылдидағы жұрттан
қашып шыққандай. Сонау көз ... ... ... ... көк ... ... алыстап кеткен. Бұл -орта бойлы, кең жаурын, арықтау
тарамыс ... ... ... ат жақты сары сұр кісі. Сәл қызғылт тартқан
қыран көзді, жуан балуан мойынды. Ашық жүзіне жараса ... сәл ... ... ... ... ғана мұрты бар. Қою шоқша сақалы сүп-сүйір.
Сақал-мұрты күңгірт сары. Басында жарғақ, тысты құндыз ... қара ... ... ... ... ... түйе жүн шекпен жамылған. Аяғында
атқа мінуге ... ... орта ... көк ... ... ... Отырған отырсында, тұрған тұрысында ылтипаттық пен тәкаппарлық ... Сәл ... ... ... ... көзі ... ... ту
сыртынан өткендей. Сараң қимылы, жұмыла біткен жіңішке еріндері, аз сөйлеп,
көп ... ... ... Егер тұлғасына, көңіл райына қарасаң ішінде
тұнып жатқан үлкен ақыл, бұлқынып сыртқа ... ... ... ... ұғасың.
Бұл Абылайханның немересі, Қасым төренің ортаншы ұлы Кенесары еді.» /1,75/
Шығармада қылығымен бойды еріткен, ақылына көркі сай, ерге ... ... ... ерлермен бірдей атқа қонып жауға қарсы атттанған
бірнеше әйелдер бейнесі бар:
«Күнімжан биыл жиырма алтыға ... ... ауыз , ... көз, ... ... Екі бала ... ... сұңғақ бойына жарасқан тіп-
тік қос жұмырықтай қос ... ... ... ... ... керіп, аш
белі үзіліп кетердей талып, мықынынан төменгі бура санды бөксесін мейлінше
айқындап тұр. Үстінде ... ақ ... ... ... ... ... оның ... шетін құндызбен әдіптеген дүрия қызыл шапан, басында
ақ меруерт өрген , алтын теңгелері көзіне түсе ... ... ... ақ ... ... көмілдіре жамылған. Құлағына таққан үш
буынды сырғалары мен арқасына ... ... ... ... ... төрт ... шолпысы патшаның кілең бір сомдық алтын ақшасынан
қиыстырылған.Батырдың алдында өзін өзі қымсынбай ... ... ... ... келуі , ерке бәйбіше екенін ... ,-деп ... ... ... ... ... суретін мөлдірете салады. Күнімжан
тек сұлу жан ғана емес, ол сұңғыла да сарабдал ақыл иесі ... ... рет куә ... /1,89 ... ... үміт ... ... інісі, асқан батыр
Наурызбай бейнесі ... «Бұл ... ... жаңа ... ... жігіт.
Бір әке, бір шешеден туса да, бітімі Кенесарыға ... ... ... екі иығына екі кісі мінгендей құлаш ... ... ... ... екі ... қаны ... аққұба түсті. Мұрын, көз, ауыз, қас-
қабақтары қазақ ... көрі мол ... ... ... ... үлкен қоңыр көздері адамға ылтипатпен қарайды. ... ... ... ... ... тұсынан салбырап түсіп тұр.Жаңа
тебіндеп келе жатқан қоңыр мұртты. Басында қызыл барқытпен ... ... ... ... мен ... ... ... қара қасқа
күзен ішік. Ішігінің жағасына, жеңіне, шетіне қара қоңыр құндыз үстаған.
Беліндегі күміс ... ... ... селебе таққан.
Наурызбай ұрысқа да осы киімімен шығатын. Білегіне дейін ... ... оң ... ... ... бес батпан зілдей ауыр ... ... ... ұстап, астындағы сарғылт қылшықты ақбоз атын
ойнақтата «Абылайлап!» шапқанда, жан қарсы келе ... Және ... ... ... қос ... шаншып көрген емес. Оң қолында төрт ... бар ... ... ... асқан найзагер, заманында бұл соғыс
қаруынан өзіне парапар ... жан ... Және ... шапқанда
қабағы қарыс жабылып, жүзінде ерекше қаһар пайда болатын, Ал жайшылықта
Наурызбайдан ақ жарқын жан жоқ. Ол ... әрі ... әрі ... /1,90 ... Көкшелік тұлғалардың көркем бейнесі осылай шынайы да
сымбатты қалыпта, тамаша бейнеленгенін атап өткен ... сұлу ... ... ... суреттелуі және Көкше
аңыздары
Романның өне бойында ... тек ғана ұрыс пен ... ... мен ... мәселесіндегі көңіл-күйлері сипатталып қана
қоймайды. ... да ... ... ... да ... ... өздері
жоғары санайтын жағдайлар барын жазушы барынша ашып көрсете алған. Бұған
мысалды біз Наурызбай ... ... ... ... ... қалың қабағынан қынжылған рең байқалады. Көзі
тереңдей, қас-қабағы кіртие қалған. Оған себебі де бар еді.
Наурызбай соңғы ... өзі туып ... ... ... көп ... Мұндай кездерінде Арқаның жасыл шалғынды, көк майсалы даласы,
жақпар-жақпар құз ... өн бойы өрби ... ... ... ... ... ... таулары, көк толқыны жар кемерін тынбай ... ... ... ... мол сулы ... оның көз алдына елестейтін. Кенет
Бурабайдың көз жасындай ... ... ... ... кереге қанат
қыран бүркіт қалықтай ұшқан Оқжетпестің басында ойнаған ерке ... ... иісі ... ... ... күңіренгендей құлағына бір
қайғылы үн келетін. Сол үн өзін шақырғандай болатын.
Наурызбай мұндай кезінде көктем ... ... әнін ... жыл
құсындай іші-бауыры елжірей, туып-өскен Көкшетауын сағынатын. ... ... ... ... ... ... махаббат дегенннің не екенін білген
алғашқы бақытты түні , бәрі де осы ... ... ... ... ... деген құр туған жер емес. Ол кейде өзінің жыл құсы болып
жаратылмағанына өкінетін. Егер жыл құсы ... сол ... әр ... бір
шарлап ұшпас па еді! Мұндайда Наурызбайдың жүрегі удай ашып, жанын қоярға
жер таба алмайды. Сол бақыттан, сол ... ... ... ... ... ... ... келеді. Әттең, не керек, Наурызбай да бір,
тұғырда тұрған бала бүркіт те бір, ... ... бар, ... ... ... ... құр ... мезеп шаңқ-шаңқ шақыруға ғана дәрмені келеді.»
Наурызбайдың бойын кернеген туған жеріне сұлу Көкшесіне деген ... ... ... Ол ... Наурызбай бойындағы жағдай емес , туған
жерінен алыстап , арманда жүрген барлық жауынгерлердің ортақ сағынышы.
«Қаратаудың жыңғылы мен ... ... ... мен ... бозы ... ... жұпар аңқыған көк шалғынына ... ... неге жүр ... ... ... ... Жан сақтау ма, әлде хандық
па көксегендері? Егер жер кегі ... ... ма сол жер үшін сол ... ... Сырда жүріп Арқаны калай алмақ? Наурызбай осы жәйіттерді
ойласа, ештеңеге түсінбейді. Әкесі Қасым төре, ағалары ... ... ... ... жолы оған жұмбақ.
Наурызбайға мың Қоқан хандығынан Сарыарқасының бір жайлауы артық. Осы
қайғы кеше Құдайменді батыр ... бері ... үдей ... ... қатуына да себеп осы. Аға, жеңгесінің төбе үстінде оңаша ... ... ... ... ... ... ... қапалы екенін
аңғарған Күнімжан оған күле қарап:
- Кіші төрем, неден жүдей қалғансың?—деді,— бір ... ... ... ... қайырды.
- Ауру екенім рас, жеңеше... Жаным ауырады, көкірегім ауырады, жүрегім
ауырады...
Інісінің немен дертті ... ... бері ... ... ... ... енді жігер бере сөйледі.
- Қара бұлттан күн де шығар, бұл аурулардан айығар ... да ... ... Оны ... ... шабысы. ер жігіттің намысы біледі.
- Намысқа шабар алысымыз болып тұр ма? Біз ... ... ... бөрі ... Қанша бөрі болсаң да, ... ... ... ... ... қарады.
-Апаннан атылған бөрі жауына қауыпты екенін білмейтін бе едің? Қол-
аяғыңды бауырыңа жинап ... ... бер, ... /1,98 ... үшін ... ... жеріне тезірек оралуды
тездетудің амалындай.
«Ер жігіт үйде туып ... ... ... ... ... жолында Қоқан бектерінің қолынан қапияда қаза тапқан ... ... ... мен ... ... ... ... қайғыдан қан
жұтқан халін былайдеп баяндайды:
«Қанды уақиға әбігері тек ... таң атып келе ... ... ... ... Саржан қалай қаза тапқанын толық ... төре бір ... ... у ... боп жүдеп шықты. Үлкен мұрынды
сарғылт жүзі көгілдір тартып, қою ... ... ... ... ... ... балақ қасқырдың көзіндей білеулене қызарып тұратын шегір
көздері кенет жасып , ағара түскен. Жетпіске ... де, ... ... ... жел ... ... ... ағаштай тез-ақ бүкірейе қалған. Бұл
кейін «Наурызбай- Ханшайым» қиссасында:
«Қасым хан өзгелерден асып туған,
Көңілін ... ... ... ... қан шеңгелдеп,
Қызарған екі көзін ашып туған»,-
деп бесігінен қанқұмарлығы, аяусыздығы дәріптелген, аузынан жалыны шықкан
сотқар, ұрда-жық, ... ... төре ... Иленген терідей жұмсарып,
үстіндегі жүні уыс-уыс түсіп қызыл шақа болған көтерем қойдай ... ... шал. Тек ... ғана ыза, ашу ... бар. /1,100 ... ... кейіпкер жасаудан бойын тартып, қаһарман басындағы
жақсылық пен жауыздықты айыра көрсеткен.Кенесарыны көп жерде көтере, кейде
оны қызықтап та ... ... сол ... ... ... де ... жеткізе әшкерелеп отырады.
Кейде досының, кейде дұшпанының аузымен Кенесарының істеріне қатал
үкім айтылып ... ... ... ... ... /4,123/
Шынында Кенесарының қайырымдылығына қоса қаталдығына бірнеше рет куә
боламыз.Соның бірі Атығай Арыстан ақынның қазасы:
Арыстан ақын хан алдына ұсталып алып ... Ол ... ... ... «Арыстан деген - Атығай руынан шыққан кедей ақын.Бір кезде
Саржанның жасағына да ерген. Тілге шешен, сөзге бай, ... ... ... ... ... түні бойы жыр ... болдырмайтын қарадан шыққан
дарын., өзгелерге үлгі болсын деп әлдеқашан ... ... ... ... ... ... ... қара кісіні екі адам екі жағынан
қолтықгап үйге алып кірді.
Кенесары тұнжырай қалған батырларының ... ... бір ... өтті ... ... да ... түсіп, қолымен Арыстанды меңзеп:
-Қазір, осы арада ал мынаның басын, Қараүлек! – деді ... ... ... ... тұнжырай қалды. Бірақ Кенесарыға үкімің дұрыс емес
деуге ешкімнің де батылы ... ... ... түрлерінен
ғана аңғартып отыр
Кенесарыдан үміт үзген Арыстан ақын енді басын көтеріп, тізесінен
отырды. «Өлсем де ... ... ... ... ... ... киімін жөндеп Кенесарыға қарады. Үлкен бұйда пышағын жалтақтатып,
тамағынан орып жіберейін деп, ... ... ... ... ... ... ... жіберіп:
-Менің қаныма жерік болсаң ішерсің әлі-ақ, сәл шыдай тұр,-деді.
Сөйтті де Кенесарыға гағы да карады
-Дат тақсыр! Бас кеспек болғанмен, тіл ... жоқ ... ... ауыз ... ... бер.
-Айт датыңды.
Қараүлек те түсініп кейін шегінді. Арыстан ... ... ... ... сәл бой түзеп алды да екі көзі жаудырап Кенесарыға ... ... қоя ... ... ... қарашыңмын,
Жек көрсең де өзіңнің алашыңмын,
Атаңа алты қатын алып берген,
Атығай-Қарауылдың баласымын»
Кенесары «болды» дегендей ... ... ... ... ғана ... ... атама бабаларының істеген
жақсылығын алдыма тартты ғой, қоя беріңдер,-деді.Алайда хан алдынан аман
кеткенімен Арыстан хан ... ... қаза ... мен ... деректерді сұрыптауда озық әдебиеттер дәстүрін
негізге ала ... ... ... ... ... әңгімелерді, халықтық
мифологияны көркем шығармаларда пайдалану барысында көп жаңалықтар , соны
өрістер ашты. Сөйтіп тарихи ... жаңа бір ... ... шежіре
үлгісін тудырды деп айтуға болады.»-, ... ... ... ... . ... ... әсіресе Көкше өңіріне байланысты айтылатын аңыздар
Рахманқұл ... атап ... ... ... романда бірнеше
рет сипатталады. Соның бірі –Абылайханның ... ... үш ... игі жақсылары боз биенің сүтіне
шомылдырып, ақ кигізге орап, хан ғып ... ... ... ол бір
ғажайып түс көріп шығыпты. Бұқар жыраудан жоруын сұрапты...
«Астымда Жалынқұйрық жүйрігім бар. Сарыарқада серуендеп келе ... ... хан ... ... бір ... тұра қашты, қуып жетіп,
алдаспаныммен ішін жарып ... ... ... ... бір ... да тұра жөнелді. Жолбарысты да қуып жетіп аш бауырынан орып ... ... бір ... ... шыға ... де тұра ... ... қасқырды да
қуып жетіп, ішін тіліп жібергенімде, одан бір қызыл ... ата ... ... де қуып ... ... осып қалғанымда ішінен құрт-қүмырсқа,
бақа-шаян, жылан-кесіртке ... ... ... ... ... қашпады,
бәрі быжынай келіп, атымның сауырына, жалына жабыса бастады. ... ... ... ... ... ... осы түсімнің, жырауым», депті
Абылайхан.
Сонда Бұқар жырау ... деп ... ... ... ... - хан
тағына мінгенің. Ал алдыңнан арыстан қашса, сенен арыстандай ... ... ... Одан ... бала да ... ... ... жаратылады
екен.Ал көкжал қасқырдың баласы, төртінші ұрпағың , қызыл түлкідей ... қу, ... ... ... Ал қызыл түлкіден әрі қарай ... ... ... ... секілденіп уақтанып
кетеді екен,-депті. Егер Абылайдан ... ... ... әкем ... ... одан туған жолбарысты өзім десем, менен туған көкжал қасқыр ... емес пе?» ... ... аузына осынау көпке аян түс жоруды басқаша түрде
салады: «Абылай атам үш жүздің басын ... ... ... сақтап
жеке ел етемін деген хан. Оның түсіне де осы халық тұрғысынан ... ... ... ... ... арыстан-ол баласы Қасым төренің
кезіндегі халық. Оның ... ... ... –ол ... менің кезімдегі
батыр жұрт. Бұл жұрттың жолбарыстай жүректі екені ... аян.. ... , әлгі ... ... ер ... , ... ... кезінде де қазақ
халқы елдігін де, ерлігін де жоғалта ... ... ... жауына
талай шабады. Бірақ қасқыр арыстан да жолбарыс та емес, қанша көкжал болса
да ... ұзай ... Одан ... елім ... қарай піспегі ,
сақалына қарай іскегі» дегендей заманының ықпалына ... ... ... бар ма? Ал ол ... ... елімнен кейінгі ұрпақ бақа-шаян, құрт-
құмырсқа, жылан-кесіртке тәрізді кәкір-шүкірге ... ол ... осы ... ... кезіндегі осы құрт-құмырсқа , бақа-шаян ... ... жұрт , ... осы ... ... ... ... Сондықтан
қазір халқымның уақтанбай тұрған жолбарыстай қажырлы кезінде ... ... ... 1,193 ... бір аңыз ... ... ... қасиетті ақ бурасы :
-Жас кезімде, есер кезімде Көкшетауды мекендеген тағы ақ ... атып ... ... Бұл қылығымды естіген аузы дуалы ақсақалдар:
«Шырағым, Абылайдың ақ бурасы Көкшетаудың иесі еді, киесі ұрып жүрмесе
нетсін!» деп еді. Көкшетауымнан айырылғанымды сол ... ... ... мен ... да сол ақ ... киесі атты ма? Олай болса алла
тағала жолыңа ақсарбас айтып, мойныма ... ... ... Қаһарыңды,
өзге балаларымнан аулақ ет!..» . Бұл Қасым ханның ел –жерінен , сүйікті
ұлдарынан ... ... ... ... ... ... қалың ел қазақ жерінің бір
қиырында қаша ... , өз ... ... ... ... олардың алды
әйтеуір бір бұлыңғыр дүние. Жандарын жеген туған жерге ... ... ... ... Кенесары мен Наурызбайдың және басқа кейіпкер сағыныштары
арқылы автор қазақ халқының тәуелсіздікке ... ... ... ... ... мүмкін?
Қорытынды
Қазақ әдебиетінің тамаша табысы «Қаһар» романы туралы көп жазылды.
Жазылып та жатыр. Романның көтерген жүгі, ... ... ... ... ... санасына жүргізген ренессанстық игі әсері туралы әділ
бағасын берген қаламгер ... мен ... ... ... ... мен ... жалғасы әрі бастауы болып табылатын «Жанталас» пен «Алмас ... ... ... ... осы мәселе жайлы былай дейді:
«Тарихи шежіре жанрының өзі алуан ... ... ... ... ... сан ... ... , ұзақ дәуірді сюжеттік желі еткен
І.Есенберлин романдары тарихтың ең бір әйгілі ... ... ... алып империясының орнында пайда болған көшпенді
мемлекеттердің басынан ... , ... ... ... қилы-қилы
оқиғаларды тартыс, күрес арқылы бейнелейді. І.Есенберлин үш кітап бойында
бас қаһарманның аумалы-төкпелі, аласапыранды кезеңде ... ... ... ... жолын талдап, қияметтің талай қыл көпірінен өткізеді. Тарихи
адамдарды ... ... ... ... ... ... де бар.»
/2,258/
Кенесары образын ашуда қаламгер ... мен ... ... және оның ... ... деген сағынышын қозғайтын әндер мен
жырларды үнемі тыңдайтынын , ... ауыр ойға ... сан ... қой ... Ең ... ... шауып ажал табады. Егер мен
Айшуақ, Кұдайменді, Жантөре, Уәли балалары секілді үн-түнсіз ... ... ... ... ... не ... Мені де ... көп
сұлтанның бірі еді демей ме?- Кенесары кенет шаршап кеткендей көзін жұмды,-
қазір жеңіліп ажал табуға бармын, ... ... ... ... ... ... /1,195/
« Кенет бір қажырлы дауыс, ырғақты әнді шырқай
жөнелді. Кенесары тыңдай қалды.
Ұшар көлің, сағынып ... ... ер ... туған елің.
Соның ғана жүрегін тебірентер,
Қуанышың, шаттығың, кайғы-шерің...
Оны тастап кеткенде алыс жаққа,
Созған қолың жетер ме атақ, баққа?
Қанша жүйрік болсаң да, өгей ... ... ... саналар арғымаққа...
Өлең дәл өзіне арналғандай, Кенесары кенет тұнжырап кетті. «Ия, өз
еліңде, өз ... ... ... ... Ал ... жақ бұны ... деп ... елім, кең қонысым,
Қамығып тұрды Кене жұртын ойлап.
Кене хан енді көшті «я, ... соң хан ... ел ... ... ... ... қайрап...
Басынан аяғына дейін туған жерге деген сағыныш сазына малынған «Қаһар»
романы осылай аяқталады. Көкшетау атты жер жаннатынан табан аударған ... ... , ... де ... ... соңғы нүктесі Қырғыз алатауында
таусыларын жазушы Абылай ханның түсі тәрізді Кене ... өз ... Бұл ... де ... ... мына ... келтіру арқылы
көз жеткіземіз: «Суреткер өзінің көзқарасын ... ... ... мен ... ... жіберіп, еркін сөйлеткен. Сондықтан да
автор ұсынған ... ... ... ... шалып, бағдарлап,
бағалауға мүмкіндік алған. Роман тарихи адамдарды көрсетуге жаңа ... ... ... ... жазылған қысқаша тұжырымдар мен
үкімдердің тасасында ... ... ... ... ... ... романы қалың қазақ оқырмандарына , аса күллі әлем халқына
ортақ тартымды туынды болуымен ... ... ... атты ... ... ұлдары мен қыздарын қаныққан бояуымен жарқырата суреттеуімен Көкше
халқына аса ыстық болмақ.
Арқада Бурабайдай жер болмайды,
Алашта ... ер ... ұлы ақын ... ... ... қоса , ... ... Төлеген Қажыбаевтің мына бір өлеңімен
жұмысты қорытындыламақпыз:
Алаштан асқан хан ... ... ... ... ... ... жоқ деме.
Көктасым қойған –кітабым
Белгісіз қалған мүрдеңе!
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. І.Есенберлин. «Қаһар» Алматы «Жазушы»-1976 жыл
2. Х.Әдібаев , М.Базарбаев, ... ... ... ... -2001 ... ... ... әдебиетінің алтын ғасыры» Астана, «Санат»-2003 жыл
4. Р.Бердібай «Тарихи роман» Алматы, «Санат» -1997 ... ... ... дүние» Алматы, «Атамұра»-2003 жыл
6. Қажыбай.Т «Хан Кене» Алматы, «Жібек жолы»-2002 жыл
7. «Қазақ тілі мен ... ... 2003 ж ... ... ... таса ... Алматы, «Жалын»-1993 жыл
9. К.Данияров «Кенесары хан», Алматы, «Жібек жолы» -2000 жыл
10. Р.Бердібай «Аңыздан романға», Алматы «Санат»-1997 жыл
11. ... ... ,3 ... , ... ... жыл

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлин10 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Ғали Орманов22 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Бауыржан Момышұлының өмIрI мен шығармашылық жолы23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь