Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы


Қазақстан Республикасының аумағы батысында Едiл өз. алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейiн, солт-нде Батыс Сiбiр жазығынан (Солт. Қазақстан жазығы) оңт-нде Тянь-Шань тауына дейiн созылып жатыр.
Еуропа мен Азия елдерi арасындағы қарым-қатынастың көпшiлiгi (керуен жолдары, елшiлiк көштерi, т.б.) ежелгi заманнан-ақ қазiргi Қазақстан аумағындағы жер арқылы өткен. Осыған байланысты Қазақстанның кейбiр табиғи нысандары туралы жазба деректер өте ерте кезден белгiлi болған. Мысалы, Геродот (б.з.б. 5 ғ.) Каспий теңізінiң шығысында шексiз жазық өңiр жатқандығын және оны массагеттердiң мекендейтiндiгiн баяндаған. Птолемей (б.з. 2 ғ.) өз еңбектерiнде Жайық (Dаiх), Жем (Rhymmus) және Сырдария (Jаxаrtеs) өзендерi туралы мәлiметтер келтiрген. 9 — 10 ғ-ларда араб ғалымдары Арал т-не толық сипаттама берiп, картаға түсiрдi және гректердiң Әмудария мен Сырдария өзендерi Каспий теңізіне құяды деген топшылауын терiске шығарып, Арал т-не құятынын анықтаған. Арабтардың сол кездегi деректерiнде Жайық, Жем, Сағыз өзендерi аталған. 13 ғ-да Моңғолияға Италия саяхатшысы Плано Карпини және фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук бастап барған елшiлер өздерi жүрген Қазақстан аумағындағы шөл, шөлейт аймақтардың қысқаша сипаттамасын берген. Олар өздерiнiң жеке бақылаулары негiзiнде Каспий теңізінiң тұйық алап екендiгi туралы маңызды геогр. мағлұматтарды жаңартып толықтырған және Алакөл, Балқаш көлдерi, Тарбағатай, Жетiсу Алатауы (Еренқабырға) жайында алғашқы деректер келтiрген.
15-17 ғасырлардағы Қазақстан туралы географиялық мәлiметтер Ресей әдебиеттерiнде жинақтала бастаған. Бұл мәлiметтер Мәскеу мемлекетiн және оған iргелес аумақтарды бейнелеген “Большой чертеж” (“Үлкен сызба”) картасында жүйеленген. 1627 ж. шыққан “Книга большого чертежа” (“Үлкен сызба кiтабы”) атты еңбекте қазiргi республиканың батыс, оңт. және орт. бөлiктерiнiң бiршама жерлерiне нақтылы сипаттама берiлген. 17 ғасырда Қазақ ордасына және Орта Азия хандықтары жерiне жасалған орыс саяхатшыларының зерттеулерi жиiлей

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы

Қазақстан Республикасының аумағы батысында Едiл өз. алабынан шығысында
Алтай тауы шыңдарына дейiн, солт-нде Батыс Сiбiр жазығынан (Солт. Қазақстан
жазығы) оңт-нде Тянь-Шань тауына дейiн созылып жатыр.
Еуропа мен Азия елдерi арасындағы қарым-қатынастың көпшiлiгi (керуен
жолдары, елшiлiк көштерi, т.б.) ежелгi заманнан-ақ қазiргi Қазақстан
аумағындағы жер арқылы өткен. Осыған байланысты Қазақстанның кейбiр табиғи
нысандары туралы жазба деректер өте ерте кезден белгiлi болған. Мысалы,
Геродот (б.з.б. 5 ғ.) Каспий теңізінiң шығысында шексiз жазық өңiр
жатқандығын және оны массагеттердiң мекендейтiндiгiн баяндаған. Птолемей
(б.з. 2 ғ.) өз еңбектерiнде Жайық (Dаiх), Жем (Rhymmus) және Сырдария
(Jаxаrtеs) өзендерi туралы мәлiметтер келтiрген. 9 — 10 ғ-ларда араб
ғалымдары Арал т-не толық сипаттама берiп, картаға түсiрдi және гректердiң
Әмудария мен Сырдария өзендерi Каспий теңізіне құяды деген топшылауын
терiске шығарып, Арал т-не құятынын анықтаған. Арабтардың сол кездегi
деректерiнде Жайық, Жем, Сағыз өзендерi аталған. 13 ғ-да Моңғолияға Италия
саяхатшысы Плано Карпини және фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук бастап
барған елшiлер өздерi жүрген Қазақстан аумағындағы шөл, шөлейт аймақтардың
қысқаша сипаттамасын берген. Олар өздерiнiң жеке бақылаулары негiзiнде
Каспий теңізінiң тұйық алап екендiгi туралы маңызды геогр. мағлұматтарды
жаңартып толықтырған және Алакөл, Балқаш көлдерi, Тарбағатай, Жетiсу
Алатауы (Еренқабырға) жайында алғашқы деректер келтiрген.
15-17 ғасырлардағы Қазақстан туралы географиялық мәлiметтер Ресей
әдебиеттерiнде жинақтала бастаған. Бұл мәлiметтер Мәскеу мемлекетiн және
оған iргелес аумақтарды бейнелеген “Большой чертеж” (“Үлкен сызба”)
картасында жүйеленген. 1627 ж. шыққан “Книга большого чертежа” (“Үлкен
сызба кiтабы”) атты еңбекте қазiргi республиканың батыс, оңт. және орт.
бөлiктерiнiң бiршама жерлерiне нақтылы сипаттама берiлген. 17 ғасырда Қазақ
ордасына және Орта Азия хандықтары жерiне жасалған орыс саяхатшыларының
зерттеулерi жиiлей түскен. Олардың Жайық өз. сыртындағы дала туралы
мәлiметтерi жинақталып, “Чертеж всей земли безводной и малопроходной
каменной степи” (“Бүкiл жерi сусыз, өтуге қиын тастақты дала сызбасы”)
деген атпен жарық көрген (1697). Бұл туынды С.Ремезов жазған “Чертежная
книга Сибири” (“Сiбiрдiң сызба кiтабы”) атты орыстың тұңғыш геогр. атласы
құрамына енген. Мұнда Қазақстан аумағының көпшiлiк бөлiгi қамтылған. 18 ғ-
дыҢ 30-жылдарынан 19 ғ-дыҢ 60-жылдарына дейiн созылған Ресейдiң Қазақстанды
отарлау үрдiсi оның аумағының геогр. зерттелуiнiң сипаты мен барысына
әсерiн тигiзбей қоймады. Бұл кезеңде жаңа қосылған аумақтарда орыс
мемлекетi билiгiн орнату және нығайту мақсатына сай көптеген арнаулы әскери
және ғыл. экспедициялар ұйымдастырылды.
Ертiс өзенінің бойында бекiнiстер салуға және Жоңғар хандығымен
дипломатиялық қарым-қатынас орнауына байланысты Шығыс және Оңт.-Шығыс
Қазақстанды тұңғыш топогр. картаға түсiру iсi жүргiзiлдi. Сонымен қатар
Қазақстанның батысында, Каспий мен Арал т-дерi жағалауында, Сарысу, Шу
өзендерiнiң алаптарында картаға қарапайым түсiрулер iске асырылды. Бұл
түсiрулердiң нәтижесiнде, бiр жағынан, Қазақстанның жеке өңiрлерiнiң тұңғыш
iрi масштабты карталары жасалса, екiншi жағынан, табиғат ерекшелiктерi
туралы ғыл. мәлiметтер жиналды. Қазақстан географиясы туралы алғашқы ғыл.
еңбек П.И. Рычковтың 1762 ж. шыққан “Топография Оренбургская” (“Орынбор
топографиясы”) атты кiтабы болды. Қазақстанның геогр. зерттелу тарихында
1768 — 74 жылдардағы акад. экспедициялар ерекше орын алды. Ресейдiң Ғылым
және көркемөнер академиясының академиктерi мен адъюнктерi Қазақстанның Едiл
мен Жайық өзендерi аралығындағы бөлiгiн, Маңғыстау түбегiн, Ырғыз бен
Торғай өзендерiнiң алабын, Есiл даласын, Ертiс маңы ойпатын, Кендi Алтайды
және Қалба жотасын зерттедi. 1820—21 ж. экспедициялық зерттеулер
нәтижесiнде “Естественная история Оренбургского края” (“Орынбор өлкесiнiң
табиғат тарихы”) атты 3 томдық еңбек жарияланды. Оның 1-бөлiмiнде Бат.
Қазақстанның табиғат жағдайларына жалпы сипаттама берiлдi.
19 ғ-дың 1-жартысында қазiргi Қазақстан аумағын зерттеушi
экспедициялардың саны артты. 1827 жылдан 1872 жылға дейiнгi аралықта Г.С.
Карелин өлкенi картаға түсiрумен бiрге әр түрлi аймақтардың (Каспий т.
жағалауы, Алтай, Тарбағатай, Жетiсу Алатауы тауларының) жануарлар мен
өсiмдiктер дүниесiнен коллекциялар жинады. Атақты немiс ғалымы А.Гумбольдт
өзiнiң Алтайға жасаған саяхаты (1829) нәтижесiнде “Центральная Азия”
(“Орталық Азия”) деген көлемдi еңбегiн шығарды. 19 ғ-дың 30-жылдарына дейiн
Қазақстан туралы жиналған геогр. деректер А.И. Левшиннiң “Описание киргиз-
казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей” (“Қырғыз-қазақ не қырғыз-қайсақ
ордасы мен даласының сипаттамасы”) деген кiтабында (1832) қорытындыланды.
Бұл кiтап Қазақстанның жерi туралы берiлген алғашқы толық геогр. сипаттама
болды. 1840—50 ж. аралығында Шығыс, Оңт.-Шығыс және Орт. Қазақстан
өңiрлерiне Ресей ботанигi Л.И. Шренк саяхат жасады. Ол Жетiсу Алатауына,
Балқаш—Алакөл ойысының шығыс бөлiгiне физ.-геогр. сипаттама бердi. 19 ғ-дың
орта шенiнде Арал (А.И. Бутаков) және Каспий (К.М. Бэр, Н.А. Ивашинцов)
теңiздерi жан-жақты зерттелдi. 1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық
Санкт-Петербург ҒА-сы ұйымдастырған экспедицияға И.Г. Борщов пен Н.А.
Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерiнiң маңызы өте
зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесiнде Бат. Қазақстанның жер бетi,
геол. құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер
кеңейдi. Борщов “Материалы для ботанической географии Арало-Каспийского
края” (“Арал-Каспий өлкесiнiң ботаникалық географиясына арналған деректер”)
деген классик. монографиясында Бат. Қазақстанды ландшафтылық-геогр.
облыстарға бөлдi.
1856—57 ж. П.П. Семенов (Семенов-Тян-Шанский) Тянь-Шань тауына өзiнiң
әйгiлi саяхатын жасады. Ол бұл сапарындағы зерттеу қорытындысында таулы
өлкенiң орографиясына (таулы жер бедерi) жаңаша сипаттама берiп, тұңғыш рет
биiк тау ландшафтын анықтады. П.П. Семеновтың бұл сапарда ашқан аса маңызды
жаңалықтарының бiрi — Орта Азиядан тау мұздықтарының табылуы. Ғалымның осы
жолғы еңбегi Орта Азия мен Қазақстанның Тянь-Шань сияқты таулы өлкелерiн
жан-жақты зерттеудiң ғыл. негiзiн жасағандығы болды.
19 ғ-дың 50—60-жылдарында Жетiсу Алатауы мен Iле өңiрiн қазақтың ұлы
ғалымы Шоқан Уәлиханов зерттедi. Жетiсу және Тянь-Шаньның табиғатына ғыл.
сипаттама бердi. Балқаш к. мен Алакөлдiң пайда болу және қалыптасу
тарихының өте ұқсастығын дәлелдедi. Жетiсу Алатауы мен Солт. Тянь-Шань
тауын жануарлардың таралуына қарай биiк таулық белдеулерге бөлдi. Сонымен
бiрге осы зерттелген өңiрлердiң маршруттық және жалпы шолулық карталарын
жасады. 19 ғ-дың алғашқы жартысында кен байлықтарын iздеуге байланысты физ.-
геогр. сипаттағы бiрқатар жаңа деректер алынды. Әсiресе, Орт. Қазақстан мен
Тарбағатай тауының және Маңғыстау түбегiнiң геол. құрылысы, орографиясы
туралы нақтылы деректер жиналды.
19 ғ-дың 60-жылдарында Ресейдiң Қазақстанды отарлаудың тарихи үрдiсi
аяқталды. Соған орай кен байлықтары пайдалануға, т. ж-дың салынуына және
егiстiк жер қорының кеңеюiне көп көңiл бөлiне бастады. Жалпы геогр.
зерттеулермен бiрге арнаулы геол., топырақтану, ботаника, гидрология, т.б.
салалар бойынша жұмыстар жүргiзiлдi. 1865—79 ж. аралығында А.Татаринов Оңт.
Қазақстаннан Ленгер, Келтемашат, Боралдай, т.б. қоңыр көмiр кен орындарын
ашты. Бұрын Маңғыстау түбегiнен көмiр кенiнiң ашылуына байланысты мұнда
одан әрi барлау жұмыстары жүргiзiлдi. Қазан төңкерiсiне дейiн Маңғыстау
түбегiн зерттеу жұмыстарының ең көрнектiсi — Н.И. Андрусовтың “Мангышлак”
(“Маңғыстау”) атты еңбегi. Мұнда автор түбектiң тектоникасы, стратиграфиясы
туралы белгiлi болған барлық деректердi тұжырымдады. 1865—79 ж. И.В.
Мушкетов пен Г.Д. Романовский Арал маңын, Қаратауды, Тянь-Шаньның солт-н,
Балқаштың оңт-н, Тарбағатайды зерттеп, Түркiстан аймағының алғашқы геол.
картасын (1881) жасады. Онда бүкiл Оңт. Қазақстан өңiрi камтылды. И.В.
Мушкетов Орта Азияның физ. географиясы мен геологиясына арналған
“Туркестан” (“Түркiстан”) еңбегiн жазды (1886—1906). Ол сонымен бiрге 1887
ж. Верныйдағы (қазiргi Алматы) зiлзаланың себебiн және зардаптарын
зерттедi.
19 ғ-дың 90-жылдарында Сiбiр т. ж-н салуға байланысты Солт.
Қазақстанда көрнектi геолог К.И. Богдановичтiң жалпы басшылығымен бiрнеше
экспедициялық зерттеу жүргiзiлдi. Осының нәтижесiнде Солт. және Орт.
Қазақстанның геол. құрылысының негiзгi сипаты анықталып, бiрнеше көмiр кен
орындары (Екiбастұз, т.б.) ашылды. А.Н. Замятин, Н.Н. Тихонович және С.И.
Мироновтың зерттеулерi нәтижесiнде Ембi мұнайлы өңiрiнiң стратиграфиясы мен
тектоникасының жалпы сұлбасы жасалды, мұнайдың жер асты тұз күмбездерiмен
байланыстылығы анықталды. Қоныстандыру басқармасының Н.Г. Кассин, А.А.
Козырев, П.В. Матвеев басқарған экспедициялары Қазақстанның бiрқатар
аудандарының жер асты сулары туралы тұңғыш мәлiметтер бердi. Геол., топырақ
тану, ботан., т.б. экспедициялар өз жүмыстарына қосымша Қазақстанның жер
бедерi және оның ерекшелiктерiнiң жалпы сипаттамасы туралы зерттеулер
жүргiздi. Мыс., Мушкетов өзiнiң геол. зерттеулерiнiң нәтижесiнде Тянь-
Шаньның қазiргi жер бедерiнiң қалыптасу заңдылықтарын ашты және орогр.
құрылысының негiзгi белгiлерiн анықтады. Оның Арал Қарақұмында жүргiзген
бақылаулары Қазақстан мен Орта Азиядағы қуаң өңiрлер жер бетiнiң өзгеруiне
эолдық факторлардың күштi әсер тигiзгенiн дәлелдедi. Д.Л. Иванов Батыс Тянь-
Шаньнның iрi масштабты гипсометриялық картасын жасады. М.В. Баярунас
Маңғыстаудың оңт-не жүргiзген геол. зерттеулерi кезiнде қосымша геоморфол.
бақылаулар жүргiзiп, Қарақия, Қауынды, т.б. тұйық ойыстарға жан-жақты
геогр. сипаттама бердi. Санаулы ғана арнаулы геоморфол. зерттеу
жұмыстарының iшiнде Л.С. Бергтiң еңбегi ерекше. Ол алғашқы болып Солт. Арал
шөлдерiнiң жер бедерi пiшiндерiне геоморфол. сипаттама бердi.
19 ғ-дың 70-жылдарынан Қазақстан аумағында метеорол. бақылаулар
жүргiзiлдi, бiрақ мұнда метеорол. ст-лардың саны өте аз болды және аумақ
бойынша орналасуы бiркелкi болмады.
1898 — 99 ж. Берг, П.Г. Игнатьев және В.Д. Елпатьевский Орыс Геогр.
қоғамының Бат. Сiбiр бөлiмшесiнiң тапсырмасымен Солт. және Орт.
Қазақстанның iрi көлдерiне зерттеу жүргiздi. 1899 — 1902 ж. аралығында Берг
Арал т-нiң гидрологиясын зерттедi. Нәтижесiнде Арал т. туралы бұрынғы
түсiнiктер түбiрiмен өзгертiлдi. Бұрын бүкiл Тұран ойпатын жауып, шығыста
Балқаш к-не дейiн созылып жатқан бiртұтас Арал — Каспий алабы болды деген
ұғым терiске шығарылды. Өз зерттеулерiнiң нәтижесiн Берг “Аральское море”
(“Арал теңiзi”) монографиясында (1908) қорытындылады. Бұл еңбек өз
деректерiнiң нақтылығымен, ғыл. қорытындыларының маңыздылығымен бүгiнгi
күнге дейiн маңызын жойған жоқ. Осыдан кейiнгi жылдары Берг Балқаш к-н жан-
жақты зерттедi.
20 ғ-дың басында қазiргi Қазақстан жерiнде топырақтану зерттеулерi
етек жайды. Қоныстандыру басқармасы ұйымдастырған экспедицияларға топырақ
зерттеушiлер С.С. Неуструев, Л.И. Прасолов, А.И. Безсонов, т.б. басшылық
еттi. Қазақстанның өсiмдiгiн зерттеуге ботаник және географ А.Н. Краснов
үлкен еңбек сiңiрдi. Оның экспедициясы Алтайды, Каспий ойпатын, Шу-Iле
тауларын, Iле өз. алабын, Iле Алатауын қамтыды. Ол алғашқылардың бiрi болып
Тұран шөлiн жiктеп, онда шөлдiң саздақты, құмайтты, тастақты, сортаң
түрлерiнiң бар екендiгiн анықтады. Геоботан. зерттеулердiң iшiнде В.В.
Сапожников Тянь-Шаньда, Жетiсу Алатауында, Алтайда ботан. және геогр.
зерттеулер жүргiздi. Ол бұл тау жүйелерiндегi өсiмдiктердiң таралуының
бiрқатар заңдылықтарын ашты. В.М. Савич Бат. Қазақстанда жүргiзген
геоботан. зерттеу нәтижелерiне сүйенiп, шөл және дала белдемiнiң ауыспалы
сипатта екендiгi туралы пiкiр айтты. 1908 жылғы Торғай экспедициясынан
бастап И.М. Крашенинников 30 жыл бойы Қазақстанды геоботан. тұрғыдан
зерттедi. Ол өз еңбектерiнде, әсiресе, өсiмдiк ассоциациясының жер
бедерiмен және топырақпен өзара қатынасын терең талдады.
19 ғ-дың соңы — 20 ғ-дың басында Қазақстан фаунасын зерттеуге көңiл
бөлiне бастады. Iрi зоол. зерттеулердi Арал — Каспий экспедициялары
жүргiздi. Жаратылыс зерттеушiлердiң Петербург қоғамы өлкенiң жаратылыс
тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және Каспий мен Арал т-
дерiнiң фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиол.
коллекциясын зерттеу нәтижелерiне сүйенiп, К.Ф. Кесслер жаңа геол. уақытта
Каспий мен Арал т-дерi арасында болған байланыстылық туралы пiкiрге
алғашқылардың бiрi болып өз күмәнiн айтты. Северцовтың, А.М. Никольскийдiң
зерттеулерi геогр. тұрғыда жүргiзiлуiмен ерекшеленедi. Северцов
“Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных”
(“Түркiстан жануарларының таулы және жазық өңiрде таралуы”) деген күрделi
еңбегiнде (1873) Орта Азияны геогр. аудандастырудың негiзiн қалады (Оңт.
Қазақстанды қоса).
Қазақстанның орнитофаунасын алғаш талдап зерттеушiлер: Н.А. Зарудный,
П.П. Сушкин, В.Н. Бостанжогло. Бұл ғалымдар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Таулы аймақтардың зерттелу тарихы
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"
Әлемдегі таулардың зерттелу тарихы
Солтүстік Американың географиялық орны. Ашылу және зерттелу тарихы
Атлант мұхиттың зерттелу тарихы
Арал теңізінің зерттелу тарихы
Қазақ тілінің зерттелу тарихы
Аудиторияның зерттелу тарихы
Шаушуқұмтөбе қалашығының зерттелу тарихы
Фразеологизмдердің зерттелу тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь