ҚР неке және отбасы құқығы

ЖОСПАР


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.6


І.ТАРАУ. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының қайнар
көздері мен құрылысы.

1.1. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының
қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7.15
1.2. Неке және отбасы құқықтарының дәстүрлі бастаулары
мен қайнар көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.22


ІІ.ТАРАУ. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының
негізгі институттары.

2.1. Неке құру түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.25
2.2. Неке және отбасы құқықтарынң негізгі институттары.26.32


ІІІ.ТАРАУ. Қазіргі кездегі отбасы және некелік қарым.қатынастар.

3.1. Тәуелсіздікке дейінгі неке және отбасы ... ... ... ... ... ..33.39
3.2. Қазіргі кездегі неке мен отбасын нығайтудағы дәстүрлік неке және отбасы заңдарының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ..40.47


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48.50


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 51.53
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ--------------------------------------------------------------------
--------2-6
І-ТАРАУ. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының қайнар
көздері мен құрылысы.
1. Қазақтардың неке және отбасы ... ... Неке және ... ... ... ... ... көздері----------------------------------------
---------16-22
ІІ-ТАРАУ. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының
негізгі институттары.
1. Неке құру түрлері--------------------------------------------------
23-25
2. Неке және отбасы құқықтарынң негізгі ... ... ... ... және ... қарым-қатынастар.
1. Тәуелсіздікке дейінгі неке және отбасы----------------------33-39
2. Қазіргі кездегі неке мен отбасын нығайтудағы дәстүрлік неке және
отбасы заңдарының рөлі----------------------------------40-47
ҚОРЫТЫНДЫ------------------------------------------------------------------
48-50
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... Әлемдік жүйеде қазақ халқының да басқа халықтар
секілді алар орны ерекше. Өйткені, «Қазақ» деген ... ... ... ... ... үш жарым мың жылдық дәуірлерге барып
тіреледі. Оның үстіне қазақтардың басқа халықтарды ... ... ... ... ... ... әрі ... келе жатқан
дәстүр-салттары бар. Бұл дәстүр салттарды, қағида-ережелерді ... ... ... ... қалуы екіталай екені даусыз. ... да, ... ең ... ... ... ... ... ата-бабаларымыздың тұрмыс
тіршілігінде ең маңызды саналып, оны мықты ұстауға өмірдің өзі мәжбүрленген
дей аламыз. Отбасы мықты болмаса, қоғам ... ... ... ұғынған
ата-бабаларымыз отбасын әлсіретіп, ... ... оны ... ... ... Негізгі отбасы
институттары (қалыңмал, жасау, әмеңгерлік, жеті ... ... қыз ... ... ... енші ... жетімдерді жат жұртқа бермеу, рулық
қабырстандарыынң болуы, т.б.) тым ... ақ ... әр ... ... түскен. Әрине, бұл отбасы заңдары қатаң қорғалғандықтан
отбасы күйреуі, ажырасу секілді күнараттар өте сирек кездескен. ... ... ... және ... ... ... зерттеу әлі күнге мықтап қолға алынбай отыр. Соның нәтижесінде
отбасы мен неке ... ... ... ... жиі күйреуде. Қара көз
қыздарымыз жат жұрттарға тұрмысқа шығуда. ... ... ... өсіп-
өнуі мәз емес. Қазақ халқының тек қана болмысын танып білуде ғана емес, ... ... ... ... ... ... да алар орны
ерекше. Еліміз ... алып ... ел ... ... ... ... ... және кеңес өкіметі бұрыннан мызғымай келе ... ... неке ... ... балта шауып, іріткі салғаны әмбеге аян.
Отбасы және неке құқықтары әрине, ... ... ... соң оның күн
тәртібіне түспей, ... ... ... ... ол ... қоғам не
мемлекет, оның сол мемлекетте бірге жасаушы ... ... ... ... ... шешіп тастайды. Оны біз кешегі кеңестік
мемлекет саясатынан өте жақсы білеміз. Сол саясат тұсында да ... ... ... ... көңіл бөлініп отырылды. Бірақ, басты ... аз ... ... ... ... ... несіне
жасырамыз?
Бітіру жұмыстың зерттелуі. Бұл дәуірде жарық көрген қазақ қоғамындағы
құқықтық өмір ... ... ... ... де, ... ... өмір ... жазба куәгері болуында жатыр. Ресей
дәуірінде жарық ... ... ... және ... ... мен нормалары жинақталып, сарапталды. Олардың қатарына А.И.
Левшинді, Н.И. Гродековты, ... Д.Я. ... ... ... П.И. ... және т.б. ... ... еңбектерінде қазақ әдет - ғұрпы және отбасы құқықтарының
нормалары жайлы алғашқы ойлар, ... ... ... А.И. ... ... или ... орд и ... ІІІ, С-Петербург 1832., Броневский Г. Записки о киргиз-кайсаках Средней
Орды.-Отечествен. записки . 1830, ч.42; Гродеков Н.И. ... и ... ... Обл. Т.1. Т., 1889. Самоквасов Д.Я. Сб. обычного права
Сибирских инородцев В., ... Л.Ф. ... ... ... а
отчасти и ныне имеющие в Малой Киргизс. орде силу Закона К.,1871. , Рычков
П.И. ... ... Губ. О., ... ... ... мен неке ... патшалық Ресей Қазақстанды өз
боданы етіп тұрғанда көп көңіл ... ... ... ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігін жете біліп, оған
іріткі сала отырып, күресу еді. ... ... ... ... (2), ... (3), ... (4), Х.А.Арғынбаев (5),
т.б. ғалымдар еңбек етті. Әсіресе, бұл авторлардан Х.А. Арғынбаевтың «Қазақ
халқындағы семья және ... атты ... ... ... келді.
Автор бұл еңбегінде кеңестік идеология жетегіне ере бермей, ... ашып ... ... бұл ... бәрі кеңестік
идеология шеңберіне асып шыға ... С.Л. ... ... ... ... отбасына қатысты мәселелер сөз ... (6). Тек ... ... ... ... ... ... және неке
жайлы мақалалар жарық көре ... ... ... заң нормаларын, әсіресе неке және ... ... ... аяғында, 50-жылдардың басында қайта қолға
алынғанымен, кеңес өкіметінің «ұлтшыл», «ескіні көксеу», қазақ әдет-ғұрпы
нормаларының жинағы және ... С.М. ... ... из истории Киргизской семьи Фрунзе, 1945.-320
б.
2. Т.А. Жданко Очерки исторической этнографии каракалпаков М., ... Н.А. ... ... по ... ... брака у народов Средней Азии и
Казахстана Л., 1969-148 б.
4. Н. ... ... и ... в ... А., 1965 -280 ... Х. А. ... ... халқындағы семья мен неке А., 1973 -326 б.
6. С.Л. Фукс ... ... ... в ... ... ХІХ века ... -222 ... (1), Т.М Култелеевтің (2) мақалалары мен еңбектері ... 1955 жылы ... ... редакторлық етіуімен
«қылмыстық» әдет – ғұрып құқықтары (3) атты ... ... ... ... бұл ... кеңестік идеология аясында жазылғанымен әдет-ғұрып
мәселелерін зерттеудегі ең алғашқы, сүбелі еңбек болып саналды. Сол секілді
А.Жақыпованың «қазақы от ... неке ... ... (4) ... ... ... ... зерттеудегі өзіндік ізі бар, маңызды зерттеулер.
Өкінішке орай, еліміз тәуелсіздігіне ие ... ... ... ... ... ... және неке ... сараланып,
екшелмей, әлі сол кеңестік көзқарас пен ... ... бұл ... отыр.
Тіпті Еуропа заңдарына еліктеушілік сарыныда баршылық. Оған біз
үйленетін екі жастың алдын-ала ... ... ... та ... Біз
мұндай әсіре қызығушылықтан ұтылмасақ ұта алмаймыз. Осындай бейберекет
уақыт ішінде ата-бабаларымыздың отбасы мен неке ... ... ... болғанмен, оны мықтап қолға алып отыр. ... ... мен ... ... ... отбасы шаңырақтары ыдырап, күйреу үстінде.
-------------------------------------------------------------
1. Материалы по казахскому обычному праву Сб. 1. А., 1948
2. Масаевич М.Г. К ... ... ... ... ... о
семейно-брачных отношениях в Казахстане // Известия АН Каз ССР, серия
юрид., 1951 вып. 7.
3. ... Т.М. К ... ... ... ... ... // ... третьей сессии АН КазССР, А., 1949
4. Жакипова А. Развитие семейно-брачных отношений в Казахстане А.,1971
Халқымыздың демографиялық өсіп-даму да онша мәз ... ... ... барады. Қаракөз қарындастарымыз жат-жұрттықтарға тұрмысқа жиі шыға
бастады. Тіпті, кім көрінгенге тәндерін сатып ... ... ... ... ... ... бәрі ... қатты ойландыруы тиіс.
Сондықтан да, отбасы және неке заңдарына мемлекеттік саясат есебінде ... ... ... ... ... мен ... ... басты тақырып болуын, бала шыр етіп дүниеге келгеннен ата-баба
қағида-ережелерімен сусындап өсіуін қамтамасыз ету қажет. Сонда ғана тұрмыс-
тіршілігіміз ... ... ... ... жұмыстың мақсатына келсек, отбасы мен неке жайлы қағида
ережелердің ... ... ... ... сөз ... ... оның жақсы
тараптарын қазіргі отбасы және неке заңдарына кіріктіру ұсыныстары қойылды.
Әсіресе, отбасы мен неке ... ... ... қала ... ... ... жіті ... отыруы қажеттілігі айтылады. Бұрын қазақ
халқында не себепті ... ... ... ... ... ақаулықтар арнайы әңгімеленеді.
Бітіру жұмыстың құрылымы. Кіріспе, үш тараудан, ... ... ... және әр ... екі ... тұрады.
Қазір Қазақстан үшін отбасы және неке мәселесі ... ... ... ... ... қажет. Өйткені, Қазақстан мемлекетінің мығым
болу-болмауы осы отбасы және неке құқықтарының реттелуіне байланысты. Сол
себепті де, бұл ... ... өте ... Бұл ... ... ... оның маңызын ешуақытта да төмендетуге әсте болмайды.
І-тарау. «Қазақтардың неке және ... ... ... ... мен
құрылысы»
1.1. Қазақтардың неке және отбасы құқықтарының қалыптасу кезеңдері
Қазір қазақ халқы атанған жұрттың тарихы сағымданып, үш ... ... ... ... ... Ол ... бабаларымыз қандай атпен мәлім
болғаны әзірге белгісіз, тек қытайдың ұлы ... ... ... ... ... Еуразия аталған кең даланы мекендеп, көшіп-қонғаны
талассыз.
Бүкіл дүние жүзі халықтары ... ... ... да ... ... тарихы бар. Әзірге қалыптасқан пікірі бойынша алғашқы қауымдық
құрлыстағы ең ... ... ... ... ... ... адамзат баласы жақын туыс, бауырлас бола тұра, некелескен.
Әзірге қалыптасқан пікірі бойынша алғашқы қауымдық құрылыс ыдыраған
соң, бұрынғы ... неке ... ... неке дүниеге келгені рас. Өндіргіш
күштер дамып, еңбек бөлісінің ... ... ... жекеменшік келіп
шықты. Жекеменшікке топты неке сыйымсыз еді.Тайпалық-рулық одаққа ойысқан
қауымдастықтар патриархаттық отбасын қолдап-қуаттады. Әсіресе, мал ... ... ... ... қол күші көп ... ... ... П.Погарельский секілді ғалымдардың «үлкен патриархаттық отбасы
тек егіншілікпен айналысқан отырықшы елдерге ғана тән. Көшпелілерге оның
экономикалық ... ... ... жоқ, ... ... ... сияқты
халықтар өз дамуында үлкен патриархаттық отбасына соқпай, рулық құрлыстан
шағын отбасына бірден өтті»- (1) деген тұжырымдарын
--------------------------------------------------
1. П. ... В.С. ... ... ... ... М., 1930
қолдай қоймаймыз. Өйткені, шағын отбасына «енші беру» ... ... ... ... беру» институты кейін пайда болғаны белгілі.
Қазақтардың арғы бабалары ... ... ... ... Оны ... ... ... отбасы сипаттарын сақтап, көптеген құқықтарына ие
болуынан көреміз.
Үлкен ... ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, қоғамдық таптық жіктелудің күшеюі. Көшпелі ... ... ... ... ата-бабаларымыз рулық-патриархаттық
құрлысты жан-тәнімен сақтауға тырысқанымен, мал мен ... ... енші ... ... табу кері ... ... Әсіресе,
келіндер арасында туыстық нышандар болмауы (келін жағы-нағашы жұрт, ... ... ұзақ ... ... ... әр ... ... бала
үлкен патриархаттық отбасының күйреуіне жол ашты. Сол үшін де ... ... ... рулы ел» деп ... ... Міне, осыдан келіп
сыйыспаған ұлдарына енші бөліп бер дәстүрі амалсыз пайда болды. Алайда, ... ... ... ... құрлысы ыдырағаннан кейін пайда болған
тайпалық-рулық одақтың барлық сипаттарын өз ішіне ала ... ХХ ... ... ... етуге тиіспіз. Өйткені, көшпелі қоғамға
тайпалық-рулық одақтың ең қолайлы да көпке тиімді жақтарын ... ... ... ... ... ... ... бастарынан әртүрлі
қоғамдық формацияларды толық өткермеді. Өздеріне ыңғайлы рулық – тайпалық
жүйені мығым ұстанып, оны ...... ... отыруды кейінгілерге
қасиеттеді. Сондықтан да ата-бабаларымыз басқа халықтар ... ... ... ... басынан шыңдап өткермеді. Олардан бұл
формациялар ... ... ғана әсер ... Бұл жайт әлі ... ... ... терең зерттеліп, қазақ қоғамның өзіндік ерекшеліктері
көрсетілмеді.
Үлкен патриархаттық ... әке ... ... ... ... ... құл» дегендей, үлкен патриархаттық отбасы ыдыраған кезде де «қара
шаңырақ» қожасы әке, ықпалы өте ... ... ... ... ... ... үшін әке үкімі заң, екі етуге жол берілмеген. «Үлкен үй» мәніне
ие болған қара ... ... де ... ... ... ... ... алдымен сәлем беретін, арнайы көмек көрсетіп, сыбағаларын
әкелетін. Сөйтіп, қара шаңырақты қадірлеу, үй ... ... ... ... ... ... ... түскен. Әр балаға үлес бөлгенде,
қара шаңырақ үшін екі үлес ... Оның бірі ... бала ... ... ... үй үшін берілетін. Қашанда, бәй-бішеден туылған кенже
бала қара ... ... Әлі ... бұл ... ... жоя ... жоқ.
Қайта мұндай отба-сының ауыз-бірлігі мықты, бір қазаннан дәм ... ... ... ... ... тәртіп-тері де жақсы болады.
Ежелден-ақ бабаларымыз «үлкенге құрмет, кішіге ізет» көрсету қағидасын
берік ұстанып, үлкен патриархаттық отбасының ... ... (ата) ... ... Ол ... ... бастап, отбасына қатысты барлық
мәселелерді шешкен.
Қазақтар үлкен патриархаттық отбасының сипаттарын мығым ... ... ... ... ... көшпелі, мал шаруашылығымен
айналысқан ата-бабаларымыз еңбек етпесе, туысқандық қарым-қатынастарды жеті
атаға дейін сақтамаса, онда ... ... ... ... ішкі
қақтығыстар мен тартыстардың өзінен қатты күйзелген болар еді. Сондықтан
жеті ата ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... ... тәртіпті өз дәрежесінде ұстап тұра алмас еді. Үлкен
патриархаттық отбасындағы ... ... ... ана ... ... болса
керек, әдет-ғұрып заң ережелерінде әйел ... ... ... ... әйел отбасының ұйытқысы, босағаның алтын діңгегі, ұрпақ жалғастыру
көзі.
Қазақтар «ұлын ұяға, қызын қияға» ... ... ... ... мән
береді. «Он бесте отау иесі» деген қағиданы бетке ... ... ... ... ... ... де көргенді жерге құда түсіп, ұлдарын
үйлендірген, қыздарын ұзатқан.
Қазақтар құдалықты қызбен жігіттің қосылуы деп ... екі ... ... екі ... ... деп ... ... ажырасу үшін үйленбеген.
Әрине, отбасылық құқық нормалары құда-жекжат, нағашы-жиен, ... орай ... ең ... бір ... өмір ... ... ... моральдық-этникалық нормалардың қалыптасуына
жағдай жасады.
Осындай жақындастықты тудырушы «адам күні ... ... ... ... нық ұстады. Жеті атаға дейін қыз беріп, қыз ... ... ... таза ... қана ... ... ... құрал,
мәнді заң болған. Тіпті, ұлдың өзін айтпағанда, қыз ұзатылғанда, түскен
жеріне өзінің ортасының тілін, ... ... ... ... құлықтарын бірге алып барып, таратушысы болған. Бұл ... ... ... де ... екі ... байыта түскен. Бұл жай
тарату емес. Үштік одақтық жүйе ... ... ... ... Бұл ... ... да үшеу: бірлесе қорғану,
материалдық және ... ... ... ... алғырлық пен білгірліктен туындаған заңдар ортада адамды
жалғыз қалдырмайды, ... өз ... ... ... арқа сүйер
сүйеніш табарына сенім береді. Бұдан артық қандай ... ... ... ... ... ... үш ... одан әрі бүкіл қазақтың бұлжымас заңына ... Мұны бұзу ... ... ... асы ... ... бет», «жетесіз» деген айдарға
ие етіп, халық қарғысына ұшыратқан. Осындай бейәдеп, бейтәртіп иелерін
етегін ... ... ... қоғамнан шеттеткен. Елден ... ... Ең ауыр жаза осы ... Мұның да түп-төркіні ата-
бабаларымыз жасап, өмір ... ... ... ... Оған қарсы шығу-еліне, жұртына қарсы шығу деп ұғылған.
Өмір кодекстері отбасынан басталатыны даусыз. Ол ... ... ... ... жеке адам осы ... дүниеге келеді, осы отбасында
өсіп-өнеді, осы отбасында үйленеді, яғни бар өмірі осы ... ... Соны ... ... ... ... заңның әліппесін осы
арадан бастаған. «Бесікте не көрсең, ұшқанда соны ... ... ... мән ... ... ... ... тұрғыдан қарап, тек екі
жастың үйленуі деп ... ... ... емес екі ... ... ... туыстасуы деп ұққан. Сондықтан да, екі жұртты қанағаттандыратын
құқықтық ережелерді шығарып, оны ... ... ... отбасы беріктілігі әйелзатына байланысты екенін ... ... ... кез ... ... әйел ... ... ата-бабаларымыз
жасаған қағида-ережелермен таласа алмайтыны әмбеге аян. Өркениетке жетіп,
демократия кәелеттігін жасағандардың ... де әлі ... олқы ... ... ... ... ... айтпағанның өзінде, отбасы
құқықтарында жетіспеушілік тұстары бары жасырын емес.
Отбасы-адам баласының өсіп-өнер, қаз тұрар, ... ... ... ... ... ... екінші байлық-ақ жаулық», яғни үй болу,
некелесу,-дейді халық. Сонда некелесіп, отау тігу ... не? ... ... ресми праволық негізде, яғни заңды түрде ерлі-зайыптылық ... ... ... үй ... екі ... ... және жеке бас
мүдделері, бала туу мен оны тәрбиелеудің заңмен бекітілуі. Мұны ... тұру ... ... пен ... ... тұрып, бірігуі-жеке отау
тігіп,өз отбасын құруы.
Отбасы дегеніміз-туысқандық ... ... ... ... т.б), бірлесіп, әлеуметтік-тұрмыстық өмір сүретін
адамдар. Олар отбасында мемлекеттік ... мен ... ... Демек,
некелік-отбасылық қарым-қатынастың биологиялық тарихи, әлеуметтік және
праволық мәні бар.
Адам өміріндегі қызығы, ... ... ... осы ... ... ... өтіп ... Ол-қоғамдағы алғашқы ұйымдардың бірі, оның
өзіндік міндеттері болды. Олар үш түрге бөлінеді:
1. Репродуктивтік
2. Шаруашылық-экономикалық
3. Бос уақытты ұйымдастыру.
Репродуктивтік қызметтің мәні-баланың дүниеге ... ... ... ... ... қызметтің мәні- материалдық
жағдайды ... ... үй және ... ... ... ... ... болып табылады, ал үшінші, ең негізгі
қызметтің бірі- ... және бос ... ... ... ... ... ... ата-ана өздерінің негізгі
борыштарын атқаруға кіріседі, яғни олар тәрбиеші бола ... ... ... де ... етіп тәрбиелеу жолында алуан түрлі ... ... ... ... жан-жақты дамуға баулиды. Өмір жолында
туындап жатқан жайттардың шешімдерін іздестіруге тура келеді.
Қыз бен ... ... ... ... ... ... ғана ерлі-
зайыптылық праволық мен міндеттері заңды түрде күшіне енеді. Біздің ... 18-ге ... соң ... құқ берілген. Оған қарамастан ерте
үйлену ... ... ... ... мен отау ... ... ... жақсы білгені жөн. Мұнда заңдық қайшылық жоқ ... ... ... ... ... ... бар. ... болса да, отбасы
өмірінің қаыптасу заңдылығын білмейінше, қоғамның белді мүшесі болу ... ... ... аса ... іс. Отбасы-некеге немесе қандас
туысқандыққа негізделген қоғамдық ... топ, адам ... ... ... ... ... шын ... бір-біріне қамқор,
ортақ шаруаны жүргізу ісіне үлкендермен бірге балалар да ат ... де ... да ... ... жататын біртұтас ұжым. Мұндағы
өзара қарым-қатынас сүйіспеншілікке, ер мен әйелдің барлық жағынан да ... ... ... Әр ... ... да отбасындағылардың
туысқандығы мен рухани жағынан тілегі, мүддесі бір.
Оның үлкендері мен кішілері ... өмір ... ... орнымен ажыратылады, бірақ олардың бәрі де ата ... ... ... мен ... ... ... ... ата-анасының еңбектегі ісіне көңіл бөліп, оны ... ... да ... ... ... ... отыратын жағдайларын
біліп отырады. Отбасының берік негізі міне, осы рухани мүдденің бірлігінде.
Оның біртұтас тату болуы, ... ... ең ... ... ... ... ... әке мен шешенің бір-біріне, балаларына, олардың достары мен
жолдастарына қалай қарайтындарына байланысты.
Егер ері немесе әйелі тек өзімшіл, өрескел ... ... ... ... ... ықылас-ынтасын басып отыруға, отбасында тек өзі
үстемдік ... ... ... онда ... ... береке
болмайды.Отбасы бақыттылығының қайнар көзі-оның қоғам өмірімен тығыз
байланысында. Іргесі нық ... ... ... ... пен қамқорлыққа, үй
жұмысына жабыла кірісуге, жақсы мен ... ... ... ... ... ... ұстай білуге, ақша құнын бағалап,еңбектің әрбір
тиынын қадірлеуге үйренеді. Ошақ қасындағы ... ... ... ... жақсы көруі, қоғамдық өз міндетін сезіну, адамды
құрметтеу сияқты ... ... ... ... ... туғызады.
Отбасы тәрбиесі-ата-аналар ықпалымен жүзеге асатын қоғамдық тәрбиемен
ұштас. Ол қоғаммен, бүкіл қоғамдық қатынастар жүйесімен тығыз байланысты
бола ... да, ол ... ... ... ... ... тобы. Отбасы
өмірі материалдық және рухани процестермен ... ... ... ... ... оның ... ... құраса, рухани
жағын праволық, адамгершілік және психологиялық қатынастар құрайды.
Үлкендер отбасындағы басқалар үшін қоғам алдында жауап ... ... ... ... ... көтерер ең маңызды ұлағатты, адамгершілік
қарым-қатынас осы отбасынан басталады. Ондағы кішілер, әдеп ... ... ... үйде ата-анаға қарап үйренеді.
Отбасының аса маңызды міндеттерінің бірі-жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... ... негізінен ошақ қаснда қалыптасады. Ересек адамдар жеке
бастарының ... жас ... ... осындай сезімдерді азаматтық
парызды ұялатады. Әке-шеше және басқа да ... ... ... ... жеке ... өнегесімен, іс-әрекеттерінің үлгісімен ықпал
жасайды. Отбасы-шағын ұжым. Оның басшылырының мінез-құлықтарындағы олқылық
бала ... ... ... ... ... ұялатады.
Отбасы, оның барлық өмір тіршілігі, ата-ананың адамгершілік сенімі мен
сезімі, олардың бір-бірімен қарым-қатынасы, ... ... ... ... бәрі ... ... терең әсер
етеді.
Өз өмірін басқаға қосып, бірге жасау, мына фәнидің жақсы-жаманын бірге
көру, ұрпақ өсіру әркімді де әбден ойланып-толғанып ... ... ... Сол үшін ... жар таңдауға екі жаққа да ерік берген.
Сол замандардың өзінде-ақ екі жақтың ... ... ... ... ... секілді құқықтар қалыптасқан.
Түрік деген атымен белгілі болған ата-бабаларымыз жаңа дәуірді бастап
жіберді. Этникалық, дін мен ... ... ... ... ... алып, қоршаған ортасында ... ... ... тез ... ... ие бола бастады. Өз мемлекетінде күшті
әскери-әкімшілік жүйе орнатты. Ұлы жібек жолына қожалық етті. Осы ... жолы ... ... ... тек ... қана ... ... Византия
секілді мемлекеттер мәдениетімен де тікелей араласты. Алайда, соғыстың жиі
болуы, мемлекттің кеңдігі, басшылардың дербес билік жүргізуге ұмтылуы ... бірі ... ... ... ... ... бірікті.
Қазіргі қазақ және оған өте жақын ... ... ... ... ... ... ... түрік қағанаты алып жатты. Бұл ... ... ... халықтардың пісіп-жетілу, отырықшылыққа, сауда-саттық,
қолөнер кәсібіне ден қоюмен ерекшеленеді. Мұндай өзгерістер тіл ... ... да ... ... ... ... ішіндегі
экономикалық, әлеуметтік, саяси қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... Көптеген түркі тайпалары отырықшы
тұрмысқа ауысты.Тек қазіргі қазақ аталған ата-бабаларымыз ежелден ... ... ... ... ... ... отырып, рулық-патриархаттық
тұрмыс-тіршілігінен айырылмады. Бұл процестер мен онан туындаған ... ... ... ... діні ... ... Неке және ... құқықтарының дәстүрлі бастаулары мен қайнар көздері.
Осы дәуірлерде бұл таптық топтар қалыптасып, сатылы әдет-ғұрып заңдары
жасаған жол реттермен құрылған ... жүйе ... ... ... ... (төре), оларға теңдес болып-қожа (арабтар) жатқызылды. Қара-халықтан-
би, батыр, бай, шаруа, малшы топтары құралды. Сол ... ... ... ... ... топтар да қалыптасты.
Қара халықтың ықпалы күшті болды. Өйткені олар рулық-патриархалдық
тұрмысын ... ... ... ... ... терңмен сақтады.
Мұндай генетикалық байланыс олардың шаруашылық және мәдени өмірлерінің
біртұтастығын ... ... ... роль ... ... ... тарихын
әдет-ғұрып заңдарын, тұрмыс тіршілігін сөз етердей қазір әлемдік ғылым
мойын бұрып, санаса ... ... діні ... да ... ... баласының бастаулары бір, қайнар көздері ұқсас. Исламдық
көзқараста мұны жоққа шығармаайды. ... ... ... Ата мен ... ... ... ... шартарапқа таралып,
тұрмыс-тіршілік еткенінде дау жоқ. Осылардың бір паршасы-түркілер.Бұларда
өзгелердей өмірдің қатаң талқысына, сынына ... ... ... сомдалды.
Нәтижесінде, әлемдік жүйенің өз тәртібі мен заңдылығы ... ... ... деп ... Бұл ... ... жетістік еді.
Кең далада мал шаруашылығымен айналысушы тайпалар өте көп ... ... ... ... ... ... күші көп, ... мықты?»-тек
солар ғана тіршіліктерін уайымсыз жалғастырушы еді.
Осыдан келіп, әрбір тайпа не ру өз ... ... ... ... заңдарын нықтады. Мысалы, «жылу», «асар», туыстық көмек, ... ... ... және т.б айтсақ болады.Тек өз ру не тайпа бірлігі де жеткілікті
болмауы себепті, туыс-жекжаттық тамырын ... ... ... ... ... ... бірі-жақын туыстарына үйленбеу. Одан да
тереңдегенде- жеті атаға дейін қыз беріп, қыз ... ... ... Енді ... ... «құда мың жылдық» деп туыстасу жолдары дамып,
сүйеніш ... ... ... түсті. Сөйтіп нағашы, жиен, құда-жекжат
тармақтары түсті.Алайда ,ертеден қалыптасқан сүйеніш- тіректер мен ... ... көп ... ... ... ... ... кетті.
Тек, қазіргі қазақ атанған түркі тайпаларында бекем сақталды.
Құдайға ... әлем ... ... ... ... ... ... құрайтын адамгершілік тәлім-тәрбиесі жөнінен
басқалардан оқшауланып, жақсы ... ... ... Алдымен айтар
болсақ, тәртіп, тәлім-тәрбие отбасынан, нәресте шыр етіп, жарық дүниеге
келгеннен ... ... Оған бір ... ол замандарда туысқандық,
жекжаттық, салт-дәстүрдің тамыры енді жайылып, сүйеніш-тіректерінің қаңқасы
енді құрылып жатқан кез ... ... ... «өз ... ... қазір әлем халықтары арасында тек қазақ халқы мықты ұсынып отыр.
Екінші бір дәлел, кез-келген ... өз ... ... жете біліп, бауырмалдылық
қасиеттерді басқа халықтарға қарағанда терең ... ... бір ... атадан өрбігендер үшін «қара шаңырақтың» қасиетті саналуы. Төртінші бір
дәлелі, туыстық-жекжаттық қарым-қатынаста әлі ... ... ... ... ... жұртшылық және т.б.) барлығы.
Отбасы екі қарама-қарсы жыныстық өзара ұнатуы нәтижесінде ... ... ... ... ... туыс ... ... ауру сырқау
болмауы, діндес болуы, некелесуі, ... ... және өкіл ... ... мал ... (қызды бағып қағып өсірген ата ана ақысы) және
т.б. Салт-дәстүр, қағида-ережелерден тұратын ... ... ... ... бірі ... ... ... құрылмайды.
Отбасын құрушыларға қасиетті міндеттер жүктеледі. Олар әрдайым бір-
біріне шын берілген, өмірде не көрсе де ... ... ... өмір
сүру қатаң тапсырылады. Бірі ол-отаға, екіншісі отана есебінде, өзінің
үлкен отанының ең майда бөлшегі өз ... ... ол ... ... жұртына лайықты ұл-қыздар өсіру жүктеледі. Оның үстіне қоғам ... ... ... ... ... ... ... «қызға-қырық
үйден, ұлға отыз үйден тию» қағидасын қосқан. Қыз баланы еркек ... ... ... ... ... ... ... анасының қолына
тапсырады. Тұрмыс құрғанда ері әйелін ұрып ... ... ... тиім
салынған. Пайғамбарымыз: «Сендердің ең имандыларың әйелдеріңе, ... ... ... ... - деп, ... ... Екі
тарапы өз міндеттерін кіршіксіз адал сақтаса, ол ... ... ... ... ... мол ... өседі. Кез-келген халық адамгершілік
қасиеттерін әлсіретіп ... ... ... ... ... ... ... халықтың күре тамыры, діні, өзегі. Ислам діні
айтарлықтай сыйластық, татулықтан ... ... ... көп ... Оны біз сөз ... ... айта ... Әзірге айтарымыз,
отбасы құқықтарына «неке қию», «куәлер ... ... ... тиым ... ... ... ... оқыту», т.б. Мәселелер
исламның тікелей әсер етуімен келген рәсімдер.
Сол секілді құқықтық терминдер де көп деп ... ... ... айып,
жаза, өсиет, әдет-ғұрып, уәделесу, құқық, хақ, шарт, мемлекет, дүние, мал,
қысастық, ... ... ... қазақ хандығы жеке ту тігіп, тәуелсіз
мемлекет құрғанда Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, т.б. Өзгерістер ... ... сай ... ... Осы ... бәрі де ... және неке құқықтың бастаулары болып табылады.
Қазақ халқының отбасы және неке құқықтарының қайнар көздеріне негізіне
көне ... ... заң ... сонымен қатар: Ақсақалдар
Ережесі; «Ата-баба жолы», «Оғыз ханның заңдары», Мұсылмандық ... ... ... ... «Хақназар» шешімдері, Қасым ханның «Ескі ... ... ... жарғысы», Патшалық ресей тұсындағы «Кіші Ережелер» жатады.
Түркі дәуірінде мемлекеттік дін-Тәңірлік дін ... ... ... ... ... Баршаға ортақ мінез-құлық, әдет-ғұрып заң нормалары
қалыптасты.
Бұл заңдар төмендегіше тұрғыда болған:
а) Отбасы құқықтары;
б) Әскери ... ... және оны ... Жеке ... ... мен ... белгілер;
д) Өлім-жітім, ас-той жол-жоралары;
е) Басқа елдермен қарым-қатынас жоралары;
ж) Билік ... ... және ... процестері;
з) Қылмыстық нормалары;
и) Құда-жекжат, туыстастық нормалары мен кәделері;
Мұның өзі ең алдымен, бір ... өмір ... ... бірыңғай
моральдық-этикалық нормалардың қалыптасуына мұрындық болды. Өзге жұрт наным-
сенімдерін, моральдық-этикалық нормаларын, эстетикалық таным-түсініктерін
жүз ... жеке ... ... ... ... ... ... дейінгі
тарихи-әлеуметтік өрістерді шиырлап жүргенде, көшпелілер тек қана іштей
шыңдалу процесін бастан кешті ... әділ де ... ... ... ... ... ... халықтардың гүлденуі мен рухани
биікке көтерілген кезеңі болды. Оғыз хан жылдың белгілі бір ... ел ... ... соң, ... ... «Ақсақалдар ережесі»
не «Оғызнама» аталған бұл ережелер ... келе ... ... екшелген, заманына лайықтап жаңартылған түрі болатын. Әрине,
«Ақсақалдар ... ... жаңа ... ... ... ... Бұларды кейде, «Ата-баба жолы», «Бабалар заңы» деп атаған.
Бұл дәуірде этноним болып қалыптасқан ... ... көп ... ... ... бұл аралықта олармен сіңісіп, араласып кетті, тек
басшылық жолдарын ресми ... ... ... ... хан, сұлтан тек
осылардан сайланды).
Керей мен жәнібек ежелден келе жатқан мемлекеттік жүйені сақтап, ... ... ... ... ... болатынына сенген еді. Сондықтан
да бұл мақсатты ... ... ең ... жер Көк орда, яғни қазіргі
Қазақстан аумағы болатын. Дәл осы арада тайпалық, рулық ... ... мен ... ... ... бәріне ортақ
тілі бар халық өсіп-жетілген еді. Бұл ... ... жер ... қарай
ұлан-асыр аумақта мал шаруашылығымен айналысып, қарға тамырлы халыққа
айналып, өзара ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібектің ата-баба заңдарын, жолын берік ұстанған
халықты жеке бөліп, өз алдына отау ... ... ... ат. Бұл 1456 ... еді. ... да үш жүздің басын қосып, бір орталықтан басқару ... ... үш ... ... ... Хақназар, Қасым, Есім, Тәуке
хандар бар күшін сарп еткен. Олар сыртқы және ішкі ... ... орай жаңа ... ... қазақ мемлекеттігін нығайта түсті.
1. Тарақты Ақселеу. Көшпенділер ... А., 1998 58 ... ... сүттің қаймағындай ұйып, ел болып жатқан ... ... ... мен ... ... ... ... көз болып
табылады. Олардың қатарына хан жарлықтары, (Хақназар), «Қасым ханның қасқа
жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Тәуке ханның жеті ... және ... ... қазақ билері шығарған «Кіші ережелер».
Хандар шығарған жарлықтар құқықтық күшке ие болып, оның ... тиіс ... Бұл ... хан мен ... тек ... ... олардың жарлықтары негізінен алым-салық салу, ордасын жайғастыру,
әскери істер, көші-қон мәселелерінен ... ... ... ... ... ... биле сьезін, халық мәжілісінде шақыру, ... ... ... ... ... нақтау, т.б. хан жарлықтары арқылы
жүзеге асырылды.
Алайда, қазақ қоғамындағы құқықтық мәселелердің көбісін билер қарап,
солар жүзеге ... ... ... ... нысана етіп,қоғамдағы талас
тартыстарды, дау-дамайларды, былайша айтқанда адам мен ... ... ... ... ... ... ... түрде реттеуді мақсат етіп, қылмыстадың алдын алуға, оларды
болдыртпауға ... ... араб ... мәні ... ... ... ауызша жеткізген құқықтық принциптері, ... ... ... ... ... ой ... Бұлардың ең
басты принципі- «малым-жанымның садағасы, жаным-арымның садағасы», ... ... ... ішкі ... ... ... ата-баба заңдарына бас
июінен туындаған болатын.
Олар отбасылық құқықтарымызға айтарлықтай өзгерістер енгізіп, өз
дәуіріне сай ... ... Осы ... бәрі де ... және неке ... ... болып табылады. Рас, отбасы және
неке қарым-қатынастарына патшалық Ресей заңдарының да аздап та болса, әсер
еткені шындық. ... орыс ... ... ... ата бабалар заңына көп
өзгерістер ... ... ... ... ... неке және отбасы құқықтарының негізгі
институттары
2.1. Неке құру түрлері.
Біздің ата-бабаларымыз сонау ғұн, сақ, оғыз деп аталатын ... неке мен ... ... ... ... ... тек ... тырысқан. Жеті атаға дейін қыз алмау ... ... ... ... ... ... келмегендерге, есі дұрыс
еместерге, ауру-сырқауларға, жақын туысқандарға йленуге рұқсат берілмеген.
Олардың ... ... ... зорлап үйлену үлкен қылмыс саналған.
Дегенмен, біртұтас құйылып, бітім алған әдет-ғұрып заңдарын дағы неке
мен отбасы «синкретикалық» өмір ... ... көп ... ... жоқ. ... мықты болмай, туысқандық қарым-қатынас әлсірейтінін
түсінген ата-бабаларымыз отбасы және неке құқықтарына ерекше мән ... ... ... ... ... Екі ... ... ата-
бабаларымыз екі рулы елдің ... деп ... сол ... желіні
ешуақытта үзбеуге тырысқан. Осының салдарынан «әмеңгерлік» институты пайда
болды.
«Қалыңмал» институты мен құда түсу ... ... ... жол ... Құдаласу шарты, «құйрық-бауыр жесіп»
баталасқаннан басталған.
Әлбетте, зиялы халық өз ... ... бала шы етіп ... ... бастайды. Өйткені, тәлім –тәрбиесі жөнді болған отбасының
тату-тәттілігі мызғымай, одан өскен ұрпақтар ... ... ... ... ... жалғастырады. Осы тұрғыдан қарағанда қазақ халқының
отбасын ... ... ... негізделген тәсіл-амалдары бар.
Мысалы, жаңа туылған баласының, мейлі ол ұл, не қыз ... ... ... ойлап, өзіне етене таныс, инабатты адамдармен балаларын жастайынан
атастырып қояды. Бұл не ... сөз, сол екі ... ... ... ... ... араласып, ыстық-суықты бірге өткеріп, бір-біріне
қадірлі болады. Бірін-бірі жақсы білісіп, ... ... Әрі ... ... жерге құда болмай оларды қосады.
Әрине, отбасы-әлеуметтік топ ... ол ... ... қандас
туысқандары және басқа рудан келген келін мен оның туыстары байланысын
түзеді. Бір ру мен ... ру ... ... ... сол үшін «Құда мың
жылдық» дейді), бір-бірінің силастығын ғана емес, салт-дәстүрлерін ... ... сөз ... ... екі ... құқықтық міндеттер де
жүзе шығады. «Қалыңмал», «жасау» институттарын айтпағанның ... ... ... ... бар. ... бәрі екі арадағы
желісті үзбей, қайта ширата түсетін дәстүрлер. Бұл дәстүрлердің құқықтық
мәндері де бар.
Екі жақ ... жеп, ... соң ... енеді. Бірақ, осы
дәстүр-салттардың негізгі обьектілері қыз бен жігіттің бас қсқанда бақытты
болып, ұрпақ өсіруі ... ... ... ... да олардың келісімі,
жас шамасы алшақ болмауы, ақыл есінің бүтін болуы, денсаулығы ... ... ... ... туыс ... ... тұтылады. Егер де осы айтылғандарды біріне
кереғар болса, онда құда түсіп, баталаспайды.
Қалыңмал мөлшері әр ... ... ... орай ... ... ... киіт ... жолы әріде қалыптасып, өзінің жолы мен
кәделері жүзеге асырылған. Қызға қалыңмал төлеуге ... ... ... ... ... жасаусыз аттандырмаған. Киіт-мініт, жол-
кәделер қалыңмалға кірмеген. Қыз жағы ... ... ... ... қыз ... болып, басқалардың иеленуге құқығы болмаған. Қалыңмал
түгел төленген соң қыз жасауымен тұрмысқа берілген.
Құда болудың яғни ... түрі ... ... мүмкін. Кейде
кездесіп, тағдыры ұштасып, достасқан екі адамның әйелдері екі қабат болса,
олар босанбай тұрып, ... ұл, ... қыз ... ... ... ... бола ... Мұны «бел құда» дейді (1).
Құда болудың тағы бір түрі- «бесік құда» (2), яғни бесікте жатқан ... ... қою. ... ... ... деп те ... тағы бір түрі ... құдалық». Келісетін екі жақ бір-
біріне қыздарын беріп, ұлдарын ... оны ... ... ... институты да өте көнеден келе жатқан ... ... мәні ... жақын туысқаны отанын күйретпей, қамқоршылық ету.
Әмеңгер әйелге де, бала-шағасына да қамқорлық етіп, мал-мүлкіне ... ... ... Неке құрудың ең көне түріне «әмеңгерлік» пен «балдыз алу»
жатады. Мұндай неке ... ... ... келе ... дәстүрлер.
«Әмеңгерлік»-«аға өлсе жеңге мұра, іні өлсе келін мұра» деген ... ... ... ... ... ... ... үйленуі. Мұның
басты себебі-өз туысының отын өһшірмеу, артында қалған жас ... ... ... ... болу ... ... жатыр. Ал, «балдыз алу»-
ұрпақ ... ... ... ... ... ... Козлов И.А. Обычное право киргизов Памятная ... ... ... 1882 -330 ... ... А.И. ... ... или киргиз-кайсацских орд и
степей ч. ІІІ, ... ... Неке және ... құқықтарының негізгі институттары.
Отбасы және неке мәселесі бұрын біздің ата-бабаларымыздың тұрмыс-
тіршілігінде айрықша орын ... ... ... мал ... ... күнелткен ата-бабаларымыз ежелгі заманалардан ақ рулық- тайпалық
одақтар құрып, кең далада көшіп ... ... ... мол ... ... ... ішкі ... мықты болуын талап еткен.
Мұндай ауызбірлік отбасынан, ағайын-туыстардан және ... ... ... ... қыз ... ... қыз беру арқылы жат ру-
тайпаларымен достық қарым қатынасын нығайтып отырған. Әсіресе, мұндай ... ... қыз деп ... қыз ... ... ерекше
мән берген. Барған жерінде қыз бала тәрбиелілігімен көзге түсіп қана
қоймай, сол ... ... өз ... ... ... ... ережелерін
таратады депи санаған.
Әрине, отбасындағы басты ... ... ... ... «көп әйел ... ... «қыз алып қашу», «әмеңгерлік», «енші
беру», ... ... бала ... алу, ... қара ... ... Бұл ... әр заманның өз кезеңінде өзгеріске ұшырап заманына
орай ... ... ... ... ... өмір сүруі қалыңмалсыз, жасаусыз өпейді қалыңмал
төрт түлік малмен төленген. Ертеректе, қалыңмалға құл мен күң ... Бұл ... ... өте көп. ... әдет-ғұрып заң нормаларында
қалыңмалға берілетін «бас жақсыға» бір күң, аяқ жақсыға бір құл ... ... ... Г.И. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой орды «Сибирский
вестник» С-Петербург, 1820 ч-ХҮ 152 ... ... әр ... ... әлеуметтік жағдайына орай
әртүрлі болған. Қалыңмал түгел төленбей қыз ұзатылмаған.
Қалыңмал мөлшерінде шек ... Оны бір ... ... ... кейде 300 жылқы құнына жететінін ескертсек болады.
Сондықтан да, А.И. Левшин қалыңмалдың тұрақты мөлшері жоқтығын ірі
байларда 200 ... ... 1000 ... ... ... ... қоса ... күң мен құл беретінін айтады (1).
ХІХ ғасырдағы қазақ тұрмысын ... М. ... ... ... 7 жылқы болса, әл-ауқатына қарай -17, 27, 37, 47 ... 57 ... ... бұл ... ... ... дейін арттыратынын айтады (2).
Жасау және оның мөлшеріне келсек, бұл да төленетін қалыңмал тәрізді
күрделі де міндетті ... ... ... ... ... түрде берілетін
мал-мүлік, киім-кешек, төсек орын, ыдыс-аяқ және киіз үй. И.Г. ... ... ... ақ ... күміс ер тоқымды салт ат, мылтық, сдақ, киім-
кешек, кілем, төсек орындардан тұрады (3).
Жасау қыз ... ... ... ... ... ... ... бірқалыпты болмайды. Бір сәукеле құны-300 жылқыға ... ... ... ... ... қызына жасау бергенде 30 ... ... ... ... ... ... 100 жылқы
--------------------------------------------------
1. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсакских орд и
степей С-Петербург , 1832 -170 ... ... М. ... для ... и ... России ч.ІІІ С-
Петербург ,1868 46 б.
3. Андреев Г. Описание Средней Орды ... ... ... ... 1796 -44 б.
Айдатқанын Ф. Лазаревский көзімен көргенін жазады (1). Қазақ әдет ғұрып заң
нормаларын қыз ұзатылғанға дейін ... ... ... ... қыз ... ... тиым ... (2). Ондай кездесуді «ұрын бару»
деп атады. Кейде «ұрын баруды»-«қалыңдық ойнау» деп те айта береді.
Қалың мал төлейтін, қыз жасауы ... ... соң, қыз жағы ... ... ... тойы ... ... шабу, балуан күреспен жалғасқан.
Неке қиюдағы басты талаптар мен ережелер мұсылмандық шариат заңына
сәйкес ... ... ... екі ... өз ара ... ... жеткен болуы, ақыл-есі бүтін, ұрпақ табар ... ... ... ... қалың малы берілген т.б талап етілген.
Араларында осыларды анықтау үшін ер адам, не 4 әйел адам ... ... ... ... ... ... жаңа әлеуметтік топ, отбасы
пайда ... ... соң, ... діни де, әдет ... заң ... ... ... міндеттер туындайды. Әсіресе, жас отбасы мүшелеріне ата-
анаға құрмет, туған-туысқанға ... ... ... ... ... ... жүктеді.
Қазақтар туыстық жұртты үшке бөледі. Бірі өз туысы, екіншісі нағашы
жұрты, үшіншісі қайын жұрты.
--------------------------------------------------------
1. Лазаревский Ф. ... ... у ... Оренбургского ведомства
«Московские ведомости» 1862, 154-б.
2. ... Г.И. ... ... ... и ... орды ... 154 б.
3. Баллюзек Л.Ф. Народные обычаи К., 1871 98-107 ... өз жұры жеті ... ... ... «қара шаңырақ» ұрпақ
үшін қадірлі, қасиетті саналған.
Бұл «қара шаңырақтан» ... жеті ата ... ... жағы ... аттарын атамай, лақап есімдерін берген.
Екінші жұрт-нағашы, жұрт. Бұл екі жаққада (еріне де, ... ... ... ... ... жұрт, яғни келіншегі мен күйеуінің елі.
Міне, отбасының тәртібі мен жақсы өмір ... ... ... ... ... ... бірінші некеден туылғандар ... Тек ... ... ... ... болса, сонда ғана әке мұрасын басқа
некеден туған балалары бөліседі.
Өзінен туған баласы болмай, туысқандарының баласын асыраған алшы ... ... ... ... алынған бала болып табылады
Қазақтарда өсиет айтуымен мұрагер тағайындау сиректе болса, ... ... ... ... бала ... ... ... оны мұрагер деп көзі
тірісінде айтпаса, не өсиеттемесе, әкенің жақын туысқандары әке ... ... ... ... ... ... ... балаға
екіншіге тиесілі мал мүлік егер үйленбегн болса, «қалың мал» мөлшерін қоса
беріп ... ... өз ара ... ... ... келе жатқан рулық құрылысының айқын көріністері. Ежелден
келе ... ... бірі көп әйел ... Мұны біз ... ... ... Әрине, көп әйел алу дүние жүзі халықтарында да,
бар құбылыс. Қазақ халқының әдет ... ... көп әйел ... саны да ... ... Н. Обычное Семейное право киргизов Ярославль 1902 67-70 бб.
Шариат заңы бойынша ... ер ... 4 әйел ... ... ... А.И ... кіші жүз ханы нұралының 16-17 ... ... ... ... ... ... ... халқы көп әйел алуды құптамаған. Сондықтан екі қатынның
баласы, екі рулы ел деп мақалдаған.
Қазақ әдет-ғұрпы төмендегі жағдайларда әйелдерге ... ... ... ері өлсе; ерінің белі жоқ болса; ері әйелін 6 ай 10 ... ... 7 жыл ... ошарсыз кетсе себепсіз ұрып соға берсе
(2).
Әрине, қазақ әйелдерінің құқықтық ... ... ... ... ... толғаны толассыз өйткені, ежелден-ақ ... ... ... еркін жүрген. Бәрінен ... ана ... ... ... ... ана ... батыр, ел басшысы,
ұйытқысы болған аналарды жақсы білеміз.
Шариат заңы бойынша апалы-сіңіліліге бірден үйленуге ... ... да осы ... ұстанған. Рас, апасы өлсе, апасынан қалған бала-
шағасына қамқоршы тек сіңлісі ғана бола алады ... ... ... ... «Балдыз алу» институтын енгізіп, сіңлісіне ... ... да ... ... апасының ұрпағына немқұрайлы қарамауы заңды
нәрсе.
Болмаса, «Қыз алып қашу» институтын алайық. Ертеректе, ... ... ... ... тұрған, тәуелсіздік дәуірінде «Қыз алып қашу» үлкен
қылмыс саналған. «Қыз алып қашудың» шығуы көбінесе ... ... ... ... ... ауырлығы себепті қыздарды алып қашқан.
--------------------------------------------------------
1. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсакских орд и
степей С ... 1832 170 ... ... Л. ... обычаи К., 1871 146-147 бб.
Біз бұл арада «Қыз алып ... тек ... ... ғана ... ... ... болса, ол ауыр қылмыс қатарына
жатқызылады.
«Қыз алып қашу» қазіргі қазіргі заңымызда да ... ... ... мен «мұрагерлік» институттары түркі нәсілдес халықтар аасында ертеде
болғанымен, қазір әлсіреп кеткен. Тек қазақ халқы ежелден келе ... ... әлі ... ... ... ... ... керек «Мұраға
таласу» іспетті даулар қазақ халқында өте сирек.
«Бала асырап алу» мәселесі ... ... ... күрделі емес болатын.
Жетім қалған бала туысқандары қарамағында болып, ең ... ... ... ... жақын туысқандары болмаса, нағашы жұрты тәрбиелейтін. Жетім
баланы басқа ру ... алу ... ... ... ... болса
сол руға өшпес күйе жағылған ... еді. ... ше? ... ... ... оларды шетелдіктер жатжұртқа алып кетіп жатыр. Қолдағы бар
деректер ... ... ... ... астам қазақ балалары алып кетілген.
Әрине, бұл мәселе өте маңызджы, сол үшін оны ... ... ... әрі заңмен тыйым салынуы тиіс.
Отбасы және некеде кездесетін ... ... ... ... сөз ... ... мақсат отбасының күйремеуіне ерекше мән беру,
мүмкін болса ажыратпау жағы қарастырылады.
«Ақ баталы жесір», «ақ некелі жесір», «некелі қосақ», басы бос ... ... ... ... ... тартылатыны кеңінен сөз
етіледі. Әсіресе, зінәқорлық, жақын туыстарына үйлену өте ауыр ... ... ... ... барушылар-өлім жазасына кесілген, тас
боран етіп өлтірілген. ... ... ... ... ... ... ... оларға нәзік жаратылыс есебінде қарап, тіпті
артықшылықтар да беріп отырғаны әдет-ғұрып заң ... жиі ... әйел ... ... қол ... екіқабат аналарды ұрып-соғу
жиіркенішпен қаралған. Қазақ ... ... ... ер ... ... ... гөрі әйел адамның күрек тісін сындыу ауыр жазаланған.
Өйткені, әйел адам үй ... ... ... ... ... ... ... қайшы есебінде пайдаланады.
Әр дәуірде адам құны әртүрлі болған. Мысалы «Есім ханның ескі жолы»
деп ... ... әйел құны ... ... ... ... ... «Жеті жарғысында» тұрақты мәнге ие болып, ер адам құнының жартысына
теңестірілген. Ал, Ресей империя ... ... ... әйел ... ... кеткені белгілі.
ІІІ-тарау. «Қазіргі кездегі отбасы және некелік ... ... ... неке және ... отбасына ата-бабаларымыз ерекше мән беріп, ... ... ... ... ... әке ... әке ... шек
болмаған.
Қазақстан халқының отбасын сөз еткен ... ... ... ... ... күйе ... ... тарысады. Олар қазақтар
туысқандық кейіпін жоғалтып, тіпті өз ... ... өз ара ... ... ... болмай береке болмайды. Сол үшін қазақтар ... ... ... ... ақ ... ... ... бес саулық «дейді».
Сондықтан да жерден өзге мал-мүлік, т.б өндіріс ... ... ... Бұл ... ... отбасы меншігінің
обьектісі есебінде көз салғанымызда патриархаттық отбасы қағидаларының ... ... ... ... ... ен ... ... (2). Ауыл бірнеше
отбасынан құралған (3). В.Радлов бірде ауыл 3-5 отбасынан десе, бірде ... ... ... (4). ... бұл ... ... отырған «ата
баласынан» тарағандар. Әкесі қара шаңырақ ... ... ... ... ... де бірге көшіп қонған. Мал шаруаларында осылайша
қоғамдасып көшіп қонбаса шаруаны жүргізу ... ... Н. ... ... әдет ... заң нормаларының қалыптасу кезеңдері А.,
2001 93-104 ... ... А. ... строй орхоно енис. Турок ҮІ-ҮІІІ
вв. М.,Л.,1946 67-б.
3. Ефименко А. Исследования народной жизни М., 1884 ... ... Я. ... ... ... ... ішкі ... құқықтық қатынасын әрдайым әке реттеп отырған рас
мұрагерлікке қарама-қарсы, «екінші –біреу» қазақ ... ... ... ... институты отбасындағы мал-мүліктің иесі тек қана отағасы
деп санап, тек сол отағасының ... мен ... ... ... заңды
мұрагерлері иеленген. Бұл институт қазақ отбасына ... Әке ... ... иесі ... ... ұлы қалған. Әке көзі тірісінде ... ... бола ... ... енші ... ... тиімділігі сол,
басқаруға қиын бола бастаған ... ... ... ... болды. Енші алу деген сөз, өз алдына тәуелсіз әке
тәртібін оқшалану дегенді ... ... ... енші ... ... әлсіреуі, әке-шешені сайлау дәстүрінің әлсіреуі дейді. Әрине, бұл
негіссіз айтылған тұжырымдар.
«Енші беру» институты енші алушыға берілетін мал мүлік ... ... ... ... ... ... ... қызын, өздерінің
ертеңгі өлімін ескере отырып, әділдікке ... Енші ... ... ... Енші тек ... ... ғана ... Еншіге
міндетті түрде отау, төсек-орын, мал т.б берілген.
Мәселенің екінші тағы бір жағы бар. ... ... ... ... әрқайсысын жеке отау тігіп, малдарын бөлек беріп ... Бұл ... ... дәстүр (1). Оның үстіне қазақ әйелі өз ... өзі ... ... ... ... ... кейінгі шаруашылықты басқарған
бәйбіше болған. Барлық әйелден туылған балаларына теңдей ... ... ең ... ұлы ... басқарған (2).
-------------------------------------------------
1. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке А., 1973 326-б.
2.Гейнс А.К. Собрание литературных трудов т-1. ... 1897 102 ... ... ... ... ... ... айтқанбыз. Әйел
құқығына қол сұғылса, ол ауыр қылмысқа жатқызылған.
Қазақ әдет – ғұрып заңдары барлық жағынан әйелдерді қорғай ... ... ... де ... ... ... патриархалдық рулық жүйемен тұрмыс тіршілік жасап, ... ... соң, ... ... ... ... ... еңбек етпесе, ішкі қақтығыстар мен мен тартыстардың өзінен қатты
күйзелген болар еді.
Қазақта неке бір- ақ ... Ол ... ... ... ... ... жескен соң» «ақ некелік қалыңдық» деп, бөледі. Қазақтар ажырасу үшін
үйленбеген.
Ақ баталы ... ... ... алып ... кету-тек қыздың ата-анасына
ғана емес, айтылған елгеде қарсы жасалған қылмыс деп ұғылып, алып кетуші
айтылған руға-қалыңсыз қыз, ... ... мал ... ... Ал, егер ... ... ... руға кетсе, онда қыз әкесі алған ... ... оған қоса ... ... ... оның құнын қайтаруды
міндеттейді (1).
Тәуке ханның «жеті жарғысында» әйелін де, ойнасын да ... ... ... ... ол үшін құн ... ... ... заңы енген
соң, оның әсерінен мұндай қылмыскерлерді «тас боран ету» жазасы қолданған
(2). Көбіне мұндай жазаға екі ... ... ... ... ... ... болмайтынына қарамастан, бұл жазаның тәрбиелік мәні зор болған. Мұндай
жазалар жүз жылда бір рет кездескен.
------------------------------------------------------------
1. Путинцева М. О киргизских ... в 1809 г. ... ... С.М. Страничка из истории Киргизской семьи Ф., 1945 320-б.
Мұрағаттарда сақталған «Ордынец, не обсужживая ... ... до ... готов выменять честь жен и дочерей своих за
несколько ... ... и т.д., а ... порочность в орде мало имеет смысла
(1) деген деректерінің жансыздығы, түгел бір ... ... күйе ... көп ... ... ... туындағандықтан, қазақ әдет-ғұрпы
әйелге тиісті қағида-ережелерді жан-жақты қарастырған.
Некелесуге кедергі келтіретін жайттар:
-жақын туыстық
-емшектестік
-әйелдің сүйек жақындығы
-дінсіздік
Некелесудегі ережелер:
-кәмелетке келу
өзара келісімі
-қалың мал мен жасау
-екі куә (ер ... ... ... ... ашар.
Кеңес өкіметіне дейін қазақ қоғамында отбасы және неке қатынастары ... заң ... ... ... Рас, ... ... ХІХ ғасырдың ІІ-
жартысынан бастап империялық өз заңдарымен отбасы мен некеге қатысты ... шеше ... ... қазақ қоғамының құқықтық сана сезімі,
ұғымы мен ... ... ... әділдік, теңдік
тұрғысында құрылып, оның ішінде намыс, ар-ожданға кір келтірмеу ... ... ... ... ... неке және ... құқықтары А., 2002
1822 жылғы Сібір қырғыздары жайлы бойынша қазақ қоғамдағы кісі өлімі орыс
заңдарымен қаралатын болғандықтан, ежелден келе ... ... ... құн ... ... салынылады.
Алайда, бұл дәстүрлерді патшалық өкімет ... ... ... ... ... өте намысшыл, өзінің ер-ұлтын, намысын бәрінен де
жоғары ... (1). ... Н. ... қызды алып қашушылар үшін «участие
в ... в этом ... ... все сородичи потерпевшего, и оно
осуществляется до тех пор, пока ... не ... по ... ... ... ... дәстүріне құран да тыйым салынғанға
қарамай, тоқтамай келе жатқандығын біз ... ... Сол үшін ... хан ... ... ... кіріспесін осы дәстүрмен ашқанын да білеміз
(3). И.Георги, егер ерін ... әйел екі жыл ... ... онда ... ... 100 ... бір құл мен 2 түйе беріп, өлімнен аман
қалатынын айтады ... ... ... ... ... жескен соң, оның
айыбы ауырлай түседі. Ал, айттырылмаған қызды зорлап алып ... ... ... қоса ... ... ... Ақ некелі әйелді зорлап алып
кетуші өлім жазасына кесіледі, болмаса екі қыздың құнымен ... ... ... кейін бұл жаза әлсіреп, қызды алып қалушы ... оның ... бір ... үш ... ... айып ... ол қызды
қайтармаса қалың малын берген. (5).
-------------------------------------------------------
1. Шукиралиев К., Сибирский вестник 1820, 29-б
2. Георги И.Г. ... всех ... в ... ... ... С-Петербург 1799 125-б
3. Баллюзек Л.И. Народные обычаи К.,1871 110-б.
4. Георги И.Г. ... всех ... в ... государстве народов С-
Петербург 1799 125-б
5. Сонда
Зинақор жасаған әйелдің бетіне күйе жағып, мойнына ... ... ... ... айландыратын жазаны да қолданған (1). Бұл ең ауыр
жаза саналған. Бірте-бірте ауыр жаза ... ХІХ ғ ... оның ... ... бір тоғызға дейін болады (2). Әрине, бұл бұрынғы әдет ғұрып
заңдарының әлсірегенін көрсетеді.
Ресей ... ... ... өкіметі тұсындағы отбасы және некелік
қарым-қатынастардың өзгеріске түсулері жан-жақты ... ... ... шаралары қазақ халқының ... ... ... келтіріп, іріткі түсірді. Қазақтың жері империя меншігіне
өтуі ... ... ... жеке дара ... әкеліп соқты. Оның үстіне
шұрайлы, өмірсүруге ыңғайлы ... ... ... ... ... ... ... әрі олардың ... ... ... заңдастырды. Ал, қазақтар негізінен мал
шаруашылығымен айналысуы ... ... ... мал ... ... ... Жер тарылуы-мал басын кемітті. ... ... ... ... ... ... ... бұзылып, этникалық –рулық
тұтастықты әлсіретті. Майдаланған тұтастықты бір-біріне айдап, араларына
жік салу ... ... Ел ... араз болуы арыз жазуға, бәсекелестікке,
пара берушілікке итермеледі. Бұл патшалық саясатта оңды болды.
Кеңес өкіметі де құқықтық ... ... ... ... бетке тұтып, қазақ әдет-ғұрып заң нормаларына мүлдем мән
бермеді.
---------------------------------------------------
1. ... М. ... ... государств
центральной Азии А., 1995-17 б.
2. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы А., 1997 38-б.
1917 жылғы 18 желтоқсанда «Азаматтық неке, балалар және ... ... ... ... 19 желтоқсанда «Некеден ... ... ... В.И.Лениннің өзі қол қойды. Бұл декреттерде әйел
мен ... ... ... неке құру мен ... ... еріктілік,
балалар тәрбиесі және бұл мәселелерді дін ықпалынан мүлдем азат ету ... ... ... жылы бұл ... нүкте қойылып, «Отбасы, неке
және бала тәрбиесі ... ... ... ... бостандығы мен шіркеу
және діни әдеттер» жайлы декреттер қабылданды. Құда ... ... ... алу, қыз алып ... құн, т.б. ... ... ... қаалып, оларға тыйым салынды. Мұны бұзушылыр
қылмыскерлер қатарына жатқызылып, аяусыз жазаланды. ... ... ... ... ... ... ... саяси сипатқа ие болып, әйелдер
арасында қызу үгіт-насихат ... ... ... ... ... қаптады. Күнәсіз жандар қуғындалды.
Қазақстандағы мемлекеттік билік, басқару және сот органдаы орталықтан
келегн нұсқаулармен жұмыс істеді. ... заң ... ... балта
шабылды.
Отбасы мен неке заңдарын қасақана күштеп, қалыптасқан қағида-ережелерге
керағар қабылдады. Әйелдерге кімге, ... ... ... ... ... ... ... болмашыны сылтау етіп, ... ... ... ... Тек ... ... ... Тәуелсіздік алып,
егеменді ел болған күннен бастап, сол баяғы қайнар қыздар ... ... ... ... ... ... кездегі неке және отбасын нығайтудағы дәстүрлік неке және
отбасы заңдарының ролі.
Қазіргі қазақ отбасы мен неке құқықтарына келсек, біртұтас ... әрі сын ... ... ... ... Сондықтан да, қазіргі
отбасы және некеге айтарлықтай өзгерістер жасамаса, бұл ... ... ... ... ... ... ... отырып жүргізбесек
болмайды. Кешегі кеңес дәуіріндегі отбасы мен некеге ... ... ... ұлы өзгерістер мен қазіргі экономикалық және әлеуметтік
жағдайларға орай отбасы мен неке құқықтарын шынайы түде қайта қарау керек.
Сонда ғана ... ... ... өмірінде болып жатқан түбірлі өзгерістер
мен жаңа қарым-қатынастар ... ... ... өз ... ... өкіметі патриархаттық ескілік сарқыншақтары деп ежелден қалыптасқан
әдет нормалары аяусыз күрес жүргізіп, мал-мүлік, бала тәрбиесі ... ... ... ... ... көп ... алып ... әмеңгерлік, айттыру секілді институттарға әйелдердің ар-ұятына,
ар-ожданына қайшы деп, ... ... Он ... жасқа толмағандардың үйленуіне
салынған тыйымды кеңестік заңгерлер таптық қатынасты дұрыс реттеу жолында
терең пайдаланды. ... ... бұл ... ... ... бас
бостандықтарынан айырылды. Сөйтіп кеңес дәуірінде отбасы мен ... күрт ... ... Мұның салдарынан отбасының ажырасуы
жиіледі.
Өйткені, кеңес өкіметі ата-бабамыздың сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... қалдырған
адамгершілікке, имандылыққа толы отбасы және неке ... ... деп ... қарап, мемлекет тарапынан аяусыз күрес алып
барылды.
Егеменді Қазақстан ... ... ... жағдай түбегейлі
өзгерді. Нағыз мемлекет боламыз десек, баланы ... ... ... ... Оны ... ... ата-бабаларымыз
ұрпақтарына қаалдырған тбасы және неке құқықтарынан ... ... ... бір ... бір ... қазақ халқы мекендемейді. Бұл да кешегі
зымзия саясаттың ... ... ... лабороториясы етеміз деген
желеумен Қазақстанда жан-жақтан келімсектерді көбейтті. Хан, ... әкеп ... ... ... ... бастан кешіріп отырмыз.
Еліміз құқықтық демократиялық мемлекет құру ниетінде болғандқтан, амал жоқ,
осы халықтармен ... ... ... ... ережелер қалыптастыруымыз
керек. Ол: «Халқымыздың ... ... ... ... ... ... тарихы қайнар көзі, ескеріп және кеңесіп
отырар ақылшысы, оның ... мен ... ... ... ... (1) –деген З.Ж. Кенжалиев сөзінен тұрады.
Қазақстан Республикасының Ата Заңында (1995) Қазақстанның елбасшысына
алдымен қазақ ... ... ... әдет-ғұрып, дәстүрге қанық болуы
міндеттелген (2). Сондықтан да, мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... өз мекенінде жойылып кетуі мүмкін. Тілден айырылған ... де, ... ... де, соңында елдігінен де айырылып,
болмысын жоғалтады.
Қазақстан Республикасының ... және ... заңы 17 ... ... ... ... Кенжалиев З.Ж., Даулетова С.О. «Казахское обычное право в ... ... А., ... ... ... ... 1995. ... 2-тармақ.
3. Неке және отбасы туралы Заң.-А., 1999.
Бұл заңдармен танысқанда ежелден ... ... ... ие ... ... ... ... куә болдық. Онда: «Осы Заң Қазақстан
Республикасындағы неке-отбасы ... ... ... жүзеге
асырудың кепілдіктерін белгілеп, реттейді, отбасының дамуын ... ... ... ... бағыты деп анықтай
отырып, оның құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз ... ... (1) ... ... тұрғындары қазақтар
екеніне онша мән берместен: «араларына неке ... ... ... ... мен асыранды балаларға, ауыруларға жол берілмейді»
(11-бап)-деп қысқа ... ... ... ... ... туыстарға;
-кәмелетке жетпегендерге;
-емшектестерге;
-ақыл-есі бүтін еместерге;
-діндес болмаса;
-ауыруларға;
-өзара келісімі болмағандарға;
-куәлер қатыспаса;
-белгілі мөлшерде «қалыңмал» төленбесе рұқсат етпеген.
Осындағы айтылған талаптардың несі ерсі? Мақұл жеті атаға ... ... ... ... немесе діндес болмаса үйленуге кедергілер қоюдан
қазақ халқы, ұтпаса ұтылмайды. Қазір қаракөз қыздарымыз қайда кетпей ... ... осы ... ... жағы да көңіл толтырмайды.
----------------------------------------------------------
1. Неке және отбасы туралы Заң –А., 1999. -11 бап, 8 б.
Қазақтар ажырасу үшін ... ... ... талаптар
күрделендіріп, мүмкін болса ажыраспайтын ... ... ... ... ... ... «бала асырап алу» мәселесіне де ... ... жөн. ... күнде жатжұрттықтар тастанды қазақ
балаларын қайда алып кетпей жатыр. Оларға заңмен тыйым салыну керек. ... ... ... жау ... ... ... қыз жаман» деп,
ажырасуды қолдамаған. Қазіргі заңда да ... ... ... қажет. Бұл жолында сот ерінбей талмай тер төгуі ... ... ... ... мен ... еңбек ететін коллективі
басшыларын шақырып алып, отбасын бұзбайтын шараларын қолдануы тиіс. Сонда
ғана ... ... ... ғана ... ұрпақтар жан күйзеліске
душар болмайды. Сонда ғана ... мен ... ... ... ... неукесіз бала, некесіз ішіп жеген тағам арам.Арамдық
кірген үйден береке қашады. Мұны ата-бабаларымыз жақсы түсінген. ... «ақ ... «ақ ... ... ... ... «Ерлер көктен
түскен жоқ, әйел оның анасы», әйел жерден ... жоқ, ол да ... ... ... әйел мен ... ... тең ... Құранның өзінде (Ниса сүресі, 19-аят): Ей иман ... ... ... және ... мұра ретінде пайдалану сендерге
жараспайды... Олармен жақсы тұрыңдар-делінген. Елді қорғайтын ерлер, ... ... ... ананың ақ сүтімен бойға сіңеді.
Әйел бұзылған халықтардың ертеңі жоқ. ... ... ... ... болса да ойландыруы қажет. Отбасы мәселесі көкейкесті
мәселе. Оны қоғам ... ... ... ісіміз. Қазіргі кезде
жастарымыздың іс-қылықтары қарын аштырады. ... ... ... ... ... ... ... және отбасы туралы заңды әліде болса саралай түсу қажет. Әсіресе,
адамгершілік, адалдық принциптерін ескере отырып, үйленетін екі жасты бір-
біріне көмектесіп, ... ... ... ... ... болса,
ажыраспайтын жақтарын нықтай түскеніміз абзал.
«Үйлену оңай, үй болу қиын» деп ата-бабларымыз текке айтпаған. Бұл
мәселені ... ... ... ... ... ... «Гүл ... көркі, қыз өссе елдің көркі» деген ... ... ... ... ... отбасы мәселелеріне қатысып, тәрбиелеуге атсалысуы тиіс.
Отбасы құқықтарының бастауына халықтық тәрбиені алып, шыр етіп ... ... ... ... Ар, ұят, ... ... ... мейірбандық, әділдік, үлкенге-құрмет, кішіге-іззет,
сыпайылық іспетті қағида-ережелерге сусындағандар ғана іс-әрекетін, ойлап-
пішіп, ... ... ... Бұл ... ... тұтқасы
сүйіспеншілік пен махаббаттан туындап, әуелі өзіне, жұбайына, отбасына,
туысқандарына, көршілеріне, халқына, ұлтына, қала ... ... ... арналады. Сонда ғана қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық
қарым-қатынас өз арнасына ... ... ... ... ... ... және неке ... өз көріністерін табуы тиіс. А.С.
Макаренко: «Өзінің әке-шешесі, жолдастары, достарын жақсы көрмеген болса,
жас жігіт ... ... ... ... ... ... деп
текке айтпаған... Қазақ халқындағы ұлттық ... ... ... ... тазалығын сақтау, сабырлылық, білімге
ұмтылу, иманды-инабаттылық, асып-таспау әрдайым қолданыста болуы тиіс.
Өйткені, қазақ дәстүрі тек ата-ананы ... ... ... ... ... ... сәлем беру, орын беру, жол беру, ... ... ... ... ... ... бұл дәстүр ешуақытта қазақ
барда ескірмейді.
Қазақстан Республикасының неке және отбасы туралы заңы жеті бөлімнен,
жиырма тоғыз тараудан, екі жүз он үш ... ... осы неке және ... заңдарының негізгі ұғымдарына тоқтала
кетейік.
1-бап. Осы заңда пайдаланатын негізгі ұғымдар
1) неке-ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік және мүліктік емес ... ... ... құру ... ... белгіленген
тәртіппен тараптардың, ерікті және толық келісімі жағдайында ... пен ... ... тең ... ... ... неке-отбасын құру ниетінсіз заңда белгіленген ... және ... ... мен ... туғызбайтын
неке;
3) отбасы-некеден, туыстықтан, бала асырап алудан немесе балаларды
тәрбиеге ... өзге де ... ... ... және мүліктік
емес жеке құқықтар мен міндеттерге байланысты және отбасы қатынастарын
нығайту мен дамытуға жәрдемдесуге ... ... ... неке ... ... тұру ... ... жасы;
5) балалық шақ-кәмелетке толмаған адамдардың құқықтық жай-күйі;
6) мүліктің шарттық режимі-ерлі-зайыптылардың және олардың осы ... ... неке ... белгіленген меншігінің режимі;
7) суррогат ана шарты-балалы болуды ... ... мен ... ... ... әдісін немесе эмбрион имплантациясын қолдануға
келісімін берген әйелдің арасындағы келісім;
8) ... ... ... мен ... ... алуға
тілек білдірген адамның ... ... ... ... ... ... ... отбасына тәрбиелеуге берілетін
тәрбие нысаны;
9) алименттер-алуға құқығы бар екінші адамға бір адам ... ... ... ... ... ... тұрғандағы немесе айырылысқандағы жағдай,
балалардың немесе отбасының басқа да мүшелерінің болуы немесе болмауы;
11) материалдық жағдай-жалақының, ... ... да ... немесе болмауы; олардың мөлшері; мүліктің болуы; еңбек қабілетін
жоғалту дәрежесі; отбасының басқа мүшелерінен материалдық ... ... ... ... хал ... ... мен ... пайда
болуына және тоқтатылуына байланысты оны дараландыратын ... ... ... ... ... балалар, асырап алушылар асырап
алынғандар, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек ағалы-інілер мен ... ата, әже, ... ... пен қамқоршылық жөніндегі міндеттерді жүзеге
асыру үшін заңда белгіленген тәртіппен тағайындалған адам;
15) қорғаншылық-кәмелетке толмағандардың және сот әрекетке қабілетсіз
деп ... ... ... мен ... ... ... ... денсаулық-адамның толымды-ұрпақ туғызуға қабілетін
көрсететін денсаулығы;
17) суррогат ана-суррогат ана мен ... ... ... шарт
бойынша бойға бала бітіру, оны көтеру және туу.
Біздің Ата Заңымызда Қазақстандық патриотизмді ... ... ... Көп ұлтты халқы бар Қазақстанда патриотизмнің негізгі қайнар
көзі қазақтар болатыны жасырын емес. Қазақстанда ... кез ... ... ... жерінің тарихын, дәстүрін, ... жете ... ... ... ... ... тарихына немқұрайды қарағандар тілді,
дәстүрді сыйлауы екі талай.
Қазақ халқының ... ... ... өте мол. Осының бәрін
қастерлеп, халықтар татулығы дәнекері ... ... ... ... игі әсер ... ... «ұят ... «күлкіге қалмайық», «жаманаты келмесін»
деп, ерсі іс-әрекеттерге бара бермейді. Оған ... ... ... қанымызға, дінімізге сіңген қасиет. Осындай асыл ... ... ... Бес ... бір ... ... ... оны қазақ тілінде сөйлету жолдарын қарастыру керек. Оның ... Біз ... ... қалдырған саф алтындай
қасиеттерін өз бойымызға сіңірсек, оны өзгелерге көрсете алсақ, сонда
ғана ... ... Одан ... олар да ... ... ... де, әрі ерлер мен әйелдер үшін парыз.
Қашанда ата-бабаларымыз отбасын құруда ... ... ... ... пәктікпен құруға және отбасы ... ... ... ... осы үш ... көз жіберсек, мүлдем көңіл толмайды. Рас,
«жеті атаға дейін қыз алысу дәстүрі ежелден бері бар ... әлі ... ... Оған ... ете отырып, отбасын пәктікпен құру мен
отбасы тәртібін сөз ... ... ... ... ... ... қыз
беріп, қыз алыспау заңы» тек қазақтарда ғана ... ... ... ... ... ... (Англия, Египет, АҚШ және т.б.) генофонд
зардаптарын сөз ете отырып, жақын ... ... ... ... ... айықпас ауыртпалықтар мол екенін дәлелдеп отыр. Міне,
қазақ халқының о бастан ұлағаттылығы ... ... ... ... оның аяғы неге ... ... Әбден жат болған ұрпағымыз ата-
баба діліне, өзегінен ажырап, салт-дәстүрін, ... ... ... ... мүмкін. Сол үшін Ата Заңымызда да, отбасы және ... да бұл ... ... ... ... ... ... мақұл.
Бұрынғы замандағыдай емес, қазір техникалық көліктер жетілген кезде,
оңтүстік пен солтүстік, батыс пен ... ... ... ... зор. ... мәселенің біріншісі жайлы ойланар-толғанар
мәселелер жетерлік. Ал екінші мәселе отбасын ... ... ... ... ... жолы: айттыру, құда түсу, сүйек жаңғырту және
т.б. ұмыт қалған. Оның ... екі ... ... ... ... ... ... Отбасы құрылғанда оның некесі қиылып,
пәктігі тексерілуі естен ... ... мас ... келер ұрпақты
ойланбай, улауға жақын тұрады. ... ... ... пәктеніп алып, әрі келешек ұрпағымыз жақсы болғай деп тілек тілеп
алып, жақындасатыны ұмыт ... ... Оның ... бала ... ... ... Ол жерде нәрестенің кіндігін кім кеседі,
кімнің сүтін емізеді, қанын құяды, онда ешкімнің ісі жоқ. ... ... ... ... бөлген. Кіндік шешеге салиқалы әйел таңдалған,
жат әйелге баласын еміздірген. Қазір дүниеге келіп ... ... ... ... іздегеніміз, әрі оны түзеткеніміз абзал.
Үшінші мәселе, ... ... ... ... мен бала ... ... ... ережелер көп болып, әрі ... ... ... ... ... ... Жарғысында» бұл бұл жайлы арнайы
баптар бар. Бұл баптар этикалық ... ... ... үндесіп жататын еді. Қазір бұл үндестіктер бұзылғандықтан ата-
ана мен перзенттері өзара сыйласпақ түгіл, түсінісе алмай бара жатыр.
Бұрынғы замандардағы ... ... ... мейірімділік,
әділеттілік негіздеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... араларына сызат түсіру
қиынға түсетін. Біреу ғұламаға келіп: «Менің сәбиім бар. Неше ... ... ... ... ... ... 40
күн болды»-деп мақтана қарапты. Сонда ғұлама: «Пай-пай 40 күн кешігіп
қалыпсың»-деп, ... екн. ... ... ... ... ... ... барлық қамқорлық жасалған. Төрт құбыласы сай
ана іштегі ... бар ... ... ... екі ... арқылы ең
нәзік те, қасиетті сипаттарды құйған.
Жайсыз мінез-құлықтар мен ... ... ... ... халқымыздың мәдениеті мен адамшылық сипаттарынан қазіргі
қоғамымыз ... ... ... ... ... үй болу қиын» деп ата-бабаларымыз тегін айтқан жоқ.
Сондықтан да отбасы мәселесі мемлекттік мәсвеле. Әйел ... ... ... ... ... ... тәрбиелік бастауы бала шыр
етіп, дүниеге келген күннен бастап ... ... ... ... саяси, әлеуметтік, экономикалық тұрмыс-тіршілік өз арнасына
түсіп, заң қағидалар жұмыс істейді. ... бәрі ... және ... өз ... табу ... және неке мәселесі қашан да, қай жерде де болмасын ең маңызды
мәселе болып қала береді. Өйткені, отбасы-мемлекеттің бір ... ... ... ... болып, тату-тәтті өмір сүріп, дамуына, өсіп-
өнуіне, ... ... өмір ... бірден-бір жауапты ата-ана деп
ұққан. Сондықтан да, ер мен әйелдің ... ... мән ... ... әдебиеттер тізімі.
1. Абрамзон М.С. Страничка из истории Киргизской семьи Ф., 1945 ... ... С.М. К ... о ... ... у кочевников Средней
Азии М., 1950
3. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке А, 1973 326-б.
4. Ақселеу Т. Көшпенділер тарихы А., 1995 ... ... Ы. ... ... при ... и в свадьбе у киргизов
Оренбургского ведомства А., 1976
6. ... Ж. ... по ... в ... ... ... ... С.,
1907
7. Алаш орда құжаттар жинағы А., 1992 88-б.
8. Андреев Г. Описание Средней Оды киргиз-кайсаков «Новые ... ... 1796, -44 ... ... Ә. ... ... А., 1997 -38 б.
10. Броневский Г. Записки о ... ... ... ... ч. ... Баллюзек Л.Ф. Народные обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в
Малой ... орде силу ... ... Байтурсынов А. Ақ жол А., 1991
13. Батраков В.С. Особенности феодала у кочевых народов Т., 1947
14. Батраков В. Экономика кочевого аула ... М., ... ... А.Н. Очерк истории гуннов Л., 1951 25-26 бб.
16. Валиханов Ч.Ч. Записки о судебной реформе А., 1999
17. Валиханов Ч.Ч. ... ... в пяти ... т.4. А., ... ... Н.И. ... и ... Сыр-Дарьинской области,
Т-1889. -13 б.
19. Гавердовский Я. Обозрение киргиз-кайсацкой степи ч.ІІ, 66-б.
20. Гейнс А.К. ... ... ... Т-1. ... 1897 10 ... И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов, ч-
ІІ. С-Петербург 1799. 125-б.
22.Дестунис Г.С. Сказания Прииска Панийского Уч. Зап., ІІ, Отд., ... ... вып. 1. ... 1861 55-58 ... ... А. Исследования народной жизни. М.,1884
24. Культелеев Т.М. К истории развития советского уголовного
законодательства в Казахстане А., 1949
25. Кушнер П.И. ... ... М., ... ... И.А. ... ... киргизов О., 1882 330-б.
27. Красовский М. Материалы для ... и ... ... ... С-
Петербург 1868 46 б.
28. Кенжалиев З.Ж. , Даулетова С.О. Казахское обычное право в условиях
советской власти А., 1993
29. Кисляков Н.А. ... по ... ... ... у ... Средней Азии и
Казахстана Л., 1969
30. Құнанбаев А. 2 т. А., 1977 -128 ... ... ата ... А., 1986 8-9 ... ... Республикасының Конституциясы 1995 41 бап, 2-тармақ.
33. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или ... орд и ... ... 1832
34. Лазаревский Ф. Свадебные обычаи у киргизов Оренбургского ведомства М.,
1862
35. Масевич М.Г. К ... ... ... ... ... ... отношениях в Казахстане // Известия АН Каз ССР серия юрид.,
1951, вып.7.
36. Морган Л. Древнее общество Л., 1934 -275 ... ... Ажи ... А., 2001 ... ... по истории государство и права Казахстана А., 1994 -4б.
39. Малышев Н. Обычное семейное ... ... Я., 1902 -64 ... ... Н.Ә. ... толқынында А., 1999 6-б.
41. Нысанбаев Ә., Есімов Ғ. Халықтық дүниетаным Егеменді Қазақстан 1991, ... Неке және ... ... Заң А., ... Негимов С. Шешендік өнер А., 1997 86-99 бб.
44. Орынбеков М. Предфилософия протоказахов А., 1994
45. Өсеров Н. Шариат А., 1996 80 ... ... Н. ... неке және ... құқықтары А., 2002
45. Путинцева М. О киргизских законах в 1809
46. Спасский Г. ... ... ... и ... орды ... С., ... С., Материалы по истории государства и права А.,
1994

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұсылман құқығы бойынша неке мен отбасы23 бет
Неке және отбасы құқығы8 бет
Неке және отбасы құқығы жайлы42 бет
Неке және отбасы құқығының түсінігі78 бет
Неке отбасы құқығын жүзеге асыру және қорғау74 бет
Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы83 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы ақпарат52 бет
Ата-аналарды құқығынан айырудың негіздері мен тәртібі8 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері14 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері жайлы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь