Конституциялық құқық. Құқықтық норма

Жоспар

Кіріспе
І тарау. Құқық туралы түсінік
1.1 Құқық ұғымы, белгілері
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны

ІІ тарау. Құқықтық норма
2.1 Құқықтың қайнар көздері
2.2 Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы

ІІІ тарау. Конституциялық нормалардың түсінігі және ерекшеліктері
3.1 Конституциялық құқықтық нормалар
3.2. Конституциялық нормаларды топтастыру
3.3. Конституциялық нормаларды жүзеге асыру

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Жоспар
Кіріспе
І тарау. Құқық туралы түсінік
1.1 Құқық ұғымы, белгілері
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны
ІІ ... ... ... ... қайнар көздері
2.2 Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы
ІІІ тарау. Конституциялық нормалардың түсінігі және ерекшеліктері
3.1 ... ... ... ... нормаларды топтастыру
3.3. Конституциялық нормаларды жүзеге асыру
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен ... ... ... ... ... ... ... құжаттарда анықталған,
мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет және ... ... ... аталған
пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ашудан басталады. Бұл жерде
“неге?” ... ... ... туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура
келеді: 1) ... ... ... болған. Демек, мемлекет атаулы билік
құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функцияларды біріктіре білген
жиынтықты зерттеу ... ... онда оның ... ... түрде құқық
ұғымына тіреледі деген сөз.
2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды
түсінік. Ол өз ... тек ... ... ғана ... ... ... сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.
3) Құқық – қай ... ... ... ... ... ... ... моральдық және заңды тұрғыдан
құқыққа ... ... және ... ... ... де ... ... қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге ... ... ... ... ... ... ... норма заңда
ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға ... ... ... ... ... ... реттейтін билік.
Ал құқықтық қатынас бұл – құқыққа байланысты, құқық негізіндегі
қатынастар.
Аталған құқық, құқықтық ... және ... ... ... ... ... ... болып отыр. Жұмыс үш тараудан тұрады, әр тарау
2 бөлімді қамтиды. “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші ... ... ... ... ... пен оның белгілері және нормативтік реттеу жүйесіндегі
құқықтың алар орны жайлы сөз етіледі.
Құқық ... ... ... ... оның ... мәнін ашуға тырыстым.
Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. ... ... ... ... мүшелерінің әрекет ету мүмкіндігі деп қарастырса,
келесіде “құқық” деп ... ... ... ... ... ... “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ретінде қолданылады делінеді. Осыдан өзге
ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де ... ... ... ... ... ... анықтама беруден бастап, бұл бөлімде
сонымен қатар оның өзіне ғана тән ... ... ... ... құқықтың орны” – бөлімінде нормативтік
реттеу жүйесі қоғамдық ... ... ... ... ... және ... нормаларға бөлінетіндігі жөнінде сөз
қозғалды. Осыларды аша келе І тарау мағынасы ашылды.
Құқықтық ... атты ІІ ... ... ... көздер және құқықтық
норманың ұғымы, түрлері және оның құрылымы жайлы ... ... ... пен ... ара-қатынасы жөнінде, құқықтың құқықтық ... және ол ... ... ... ... ... ... жалпы және айрықша белгілер тән болып келетіндігі жайлы ауқымды
дәлелдер келтірілді. Сонымен қатар, құқық, ... ... ... ... ... ... ... қайдан бастау алатынын, яғни қайнар ... ... ... Сол ... мен де осы бөлімде құқық негіздерін 4
түрге бөліп қарастырдым.
Құқықтық қатынас атты ІІІ ... ... ... түсінігі мен
белгілері және заңды айғаққа қатысты ғалымдардың тұжырымын келтіре отырып.
І тарау. ҚҰҚЫҚ ТУРАЛЫ ... ... ... ... өз тәуелсіздігін алып, небір қиыншылықтарды артқа
тастап, бүгінгі күнде ... ... ... ... ... да
елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да жасырын емес.
Ел болған соң, соңғы кездері жалпы халықтық ... ... ... ... ... оның ... алудағы құқықтық тәрбие берудің
кемшін тартып отырғаны қоғамдағы өзекті мәселеге ... ... ... десең-бесігіңді түзе» деген нақыл сөз бар. Осы сөз арқылы айтылған
бабалар аманатындағы жауапкершілікті ... ғана ... деп ... әрбір адамзат баласының саналы ұрпақты тәрбиелеудегі, білім
берудегі қағидалы ... деп ... жөн ... да ... ... ... мемлекет тағдырымен байланыстыра
қарап отырған шағымызда ұлттық дәстүрлі ерекшелігімізді негізге ала
отырып, жас ... ... ... ... білім беру мазмұнында
қарастырудың маңыздылығы бүгінгі күні өз қажеттілігін танытып ... ... ... тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ұжданын,
ұятын, ... бір ... ... жалған қызығына айырбастап, заңды
сыйламау арқылы қоғамда құқық бұзушылықтың кең ... ... ... ... өзі жас ... одан қала берсе жалпы халықтың құқықтық
санасын жетілдіру идеясын қуаттайды.
Бұл идея тек халық арасында айтылып ... ... ... ... ... ойлантқаны да көңілімізге ... ... ... Олай
дейтініміз, қоғамда орын алған құқық ... ... ... үн ... оған ... беру ... арқылы құқықтық насихат
жүргізу іс-шарасы ұйымдастыру жұмыстары ... ... ... ғылым Министрлігі тарпынан арнайы қолдау тапты[1].
“Құқық” терминінің көптеген мәні бар, ол заң ... ... және ... ... ... Кең ... түсінік болғандықтан,
әрбір адамның құқықтық мәні ... ... да бір ... ... ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада ... ... ... ... ... ... “Құқық – ресми
түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... ... мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету бостандығы, білім алу,
меншік иесі болу, кәсіпкерлікпен ... ... ... ... ... мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген жағдайларда “құқық” түсінігі
субъективтік (тұлғалар) мағынада қолданылады[2].
Субъективтік (тұлғалар) құқық – ... ... ... ... ... ... ... берген құқықтық
мүмкіндіктері.
Мұндай мүмкіндіктер құқықтық қатынастарға қатысатын ... ... ... анықтайды. Тұлғаның құқығы құқықтық қатынасқа қатысушы басқа
тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақта да құқықтық ... ... ... әр азаматтың оқып, білім алуға құқығы бар. Сол
құқықты пайдаланып, оқуға ... ... ... оқу ... ішкі ... оқу ... ... міндетті.
Заңды тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде мүлікке ие болуға
хақылы. Ол мүлікті өз ... үшін ... ... қатар, өз мүлкін
пайдалануда қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян ... ... ... ... ... ... деп жазылған:
“Меншік міндет жүктейді, оны пайдалану ... ... ... игілігіне де
қызмет етуге тиіс” (6 бап)[3].
Субъективтік (тұлғалық) құқықтық міндет – құқықтық ... ... ... заңи ... (талабын) орындату үшін басқа құқық
тұлғасына ... ... Бұл ... ... қатынастарға қатысу
нәтижесінде жүзеге асырылып, мемлекеттік ... ... ... ... ... етіледі[4].
Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының жүйеге келтірілген
жиынтығы. Бұл объективтік мағынадағы құқық, ... ... ... ... еркіне байланысты емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық ... ... ... ... болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... құқық
Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де ... ... ... ... және өзге ... ... ... ... ... ... Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады. (4 бап).
Үшіншіден, “құқық” термині оқу ... ... ұғым ... Құқық пәндері түрлі салаларға бөлінеді: конституциялық құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы ... ... ... ... ... ... тағы ... Құқық саласы - өзара ... ... ... ... ... жиынтығы. Мысалы, азаматтық
құқық – ... және ... емес ... ... құқықтық
нормалардың жиынтығы. Қылмыстық құқық – ... ... ... ... ... ... нормалардың жиынтығы.
Төртіншіден, “құқық” термині тұлғалық құқық пен объективтік құқықтың
жиынтығы ретінде де қолданылады. ... ... ... жүйесі” деген
түсінік бар. Мысалы, қазіргі жағдайда елімізде Қазақстанның құқық жүйесі
қалыптасуда.
Құқық пәндерін оқып, құқықтың мәнін ... ... адам оның ... ... әр ... болатынын да анықтай алады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... түсінігінің болуы - оның әлеуметтік мәнінің де түрлі
болуының негізі. Егер құқықты ... ... ... ... ... ... қандай екенін анықтау, түсіну
қажеттілігі туады. Азаматтарға ... ... мен ... ... ... асыру мүмкіндігі жасалса, онда қоғамда ... ... ... есептеледі. Ал, объективтік құқық туралы сөз болғанда,
мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады[5].
Әрине, құқық ... ... ... бір ... шығып, бір
текті болады деп айтуға болмайды. Негізінен, құқықты тараптық және ... ... ... ... кең орын алып келді. Маркстік ілім
құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек ... ... ғана ... ілім ... ...... таптың саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап,
мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік ... ілім ... ... ... ... еркін білдіріп, мүдделерін қорғайтын құрал болып
саналады. Қандай ілім ... да ... ... мәні бар ... айтады.
Бірақ Маркстік ілім құқықтың әлеуметтік мәнін өте тар ... ... ... құл ... ... ... ... тек құл
иеленушілердің ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл көзқарасты барлық қоғамдарға, түрлі ... ... ... ... тек ... таптың еркін білдіретін
болса, ондай қоғамда үздіксіз тап ... орын ... ... ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті мемлекеттерде құқық ... ... ... ... құралға айнала бастағанын ... ... ... ... келе жатқан құқыққа да осындай
жалпы әлеуметтік тұрғыдан қарау шындыққа сай келеді ... ... ... қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, олардың
қандай да болсын әлеуметтік топтарды ... ... ... бір ... ... таба алмаймыз. Демек, Қазақстан заңдары барлық
әлеуметтік топтардың ... ... ... ... мүдделерін
қанағаттандыруға бағытталған.
Құқықтың жалпы әлеуметтік мәнін ... ... оған ... ... ... ... ... қарағанда) – жалпыға бірдей міндетті,
мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық ... ... және ... да ... ... ... құқықтық норма, ережелердің
жиынтығы.
Енді, құқықтың негізгі белгілерін қарастырайық[6].
Жүйелілігі. Құқық – бірнеше бөлшектен тұратын жүйелі ... ... ...... ... ... адам мен ... табиғатына
байланысты әлеуметтік талаптармен анықталады. ... ... ... ... ... ... сақтауға, қорғауға, қамтамасыз етуге
бағытталған құқықтық нормалар табиғи ... ... ... ... былай деп жазылған: «Әркімнің өмір сүруге
құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы ... (15 ... ... ... ...... ... барлық
заңдардың жиынтығы. Құқықтық жүйенің үшінші бөлігі – ... ... Осы ... ... ... ... ... бірінсіз басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы,
тек әр адамның өмір сүруге ... бар деп ... оның ... ... етілмесе, адамның өз өмірін сақтауға, қорғауға мүмкіндігі
болмаса, ... ... ... ... ғана ... ... ... еді. Адам
өзіне қажетті рухани және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі ... ... ... ... әлеуметтік-құқықтық талаптарының мағынасы –
оны мемлекеттің тануы, қорғауы қажет болған жағдайда қамтамасыз ... ...... ... ... ... ... ережелерден, рәсімдерден тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-
құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ережеде көрсетілген қалыпқа бейімдеулері
қажет. Сондықтан құқықтың нормалары – тұлғалардың ... ... ... ... ... өзінің қай ұлтқа, қай ... және ... ... өзі ... және оны ... ... ... Конституциясының 19-бабы)[8]. Тұлғалардың мінез-
құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды қажетті арнаға
бағыттап, жолға салады, ... ... ... тұрақтандырады,
бассыздықтан қорғайды. ... ...... тағы да ... белгісі. Ол құқықтың мемлекетпен байланысты екенін көрсетеді[9].
Құқықты, оны ... ... ... да ... ... ... алғанда, мемлекет.
Мемлекет органдардан тұрады, демек, ... ... ... Заң - ... ... Олар жай ... емес, мемлекет атынан
жасалатын болғандықтан ресми ... бар ... ... ... қағида заң
шығарушының тұлғалардың мінез-құлқы туралы ойын анықтап, түсінікті ... ... ... сөз ... ... оның ... сөзінің
әлеуметтік мәні болады, себебі ол қоғамдық қатынасқа қатысатын тұлғалардың
мінез-құлқын анықтау арқылы олардың ... әсер ... енді бір ... – мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер мемлекет
құқық қағидаларының жүзеге асырылуына, дұрыс қолданылуын қамтамасыз етпесе,
олар тек қағаз бетінде ғана ... ... ... еді. ... ... ... құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, жағдай
жасайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін жағдайлар ... ... ... ... ... ... үй заңмен белгіленген
нормаларға сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорларынан олардың шама-шарқы
көтеретін ... ... (25 бап) Егер ... ... ... қол сұғылса, мемлекет оларды қорғайды. ... ... ... ... мүмкіндігінше бұзылған құқық орнына
келтіріледі[10].
Құқықтың тағы бір белгісі – ... ... ... ... ... жазылғандай, мемлекеттік биліктің бірден-
бір бастауы – халық. Халық билікті тікелей республикалық ... ... ... ... ... асырады, сондай-ақ өз билігін ... ... ... береді. (3бап)[11] Сонымен халық заңдарды өзі
тікелей қабылдай алады. Мұндай жағдайды заң ... ... ... ... Оған мысал, 1995 ... 30 ... ... ... қабылдауы. Конституция – құқықтың өзегі, ұйтқысы. Олай ... ... келе ... ... ... көп ұлтты халықтың еркін
білдіреді, ойын жүзеге асырады десек, ешбір асыра сілтеу болмайды. Халықтың
ойын, ... ... ... да ... нормативті актілер қабылдау арқылы
жүзеге асырады. Халық Президентті ... Ол ... ... әрекет жасап,
өз өкілеттігінің шеңберінде нормативті актілер – заң күші бар жарлықтар,
жай ... ... ... ... ... ... Қазақстан құқығын қалыптастыратын бастау болып есептеледі. Құқықты
құратын нормалар тек бір адамның немесе әлеуметтік топтың ... ... ғана ... Ол – ... үшін ... істейді.
Сонымен, қорыта келе айтарым, құқықтық норманың түсінігін ашпастан
бұрын ... ... ашу ... екен. Ал құқық ұғымы – бұл ... ... жеке және ... ... заңға сүйене отырып, әрекет жасау
мүмкіндігі.
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны.
Адам қоғамында сан алуан қатынастар, яғни ... ... ... ... ... ... қағидалар, нормалар негізінде
болады. Норма дегеніміз мінез-құлықтың, жүріс-тұрыстың мөлшері, үлгісі,
эталоны.
Нормативтік реттеу жүйесі ... ... ... ... Олар ... және ... нормаларға бөлінеді.
Қоғамның әлеуметтік нормалары дегеніміз қоғамдық қатынастарды
реттейтін, қоғамдық ... күші ... ... ... ... ... ... адамдардың мінез-құлқы, жүріс-тұрыстары
ережелерінің жүйесі. Әлеуметтік нормаларға жататындар ... ... ... ... ... ... ұйымдар (корпоративтік)
нормалары, әдет-ғұрыптар, дін нормалары және тағы басқа.
Әлеуметтік-техникалық ...... ... ... ... ... ... агрономиялық нормалар
және тағы басқа.
Әлеуметтік нормалар белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері ... ... ... ... ... белгілейді және қамтамасыз
етеді, имандылық, әдет-ғұрып нормалары қоғам өмірінен туындайды және қоғам
пікірімен, адамның сана-сезімі ... ... ... діни ... ... және Алла ... ... адам сана-сезімімен
қамтамасыз етіледі[12].
Жасалу тәсілі бойынша нормалар саналы және ... ... ... ... және ... тәсілдері бойынша нормалар ауызекі және
жазбаша түрге бөлінеді. Мысалы, құқық нормалары әрқашан да ... ... ... ауызекі болады.
Әдет-ғұрып дегеніміз, адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға
айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты тарихи
қалыптасқан, ... ... ... ... ... ауысып, адамдардың сана-сезіміне ананың ... ... ... ... ... мінез-құлықтарын, іс-әрекеттерін бағыттап
отырады. Мысалы, қазақ даласында, қазақ халқында әдет-ғұрыптар, дәстүрлер
құқықтың қайнар көзі ... ... ... әр ... ... сақталған. Негізінде
әдет-ғұрыптар отбасы, туыстық қатынастарды ... пен ... ... байланыста. Осы екі құбылыстың ... және ... ... қажет.
Жалпылама ерекшеліктері құқық пен ... ... ... ... болып табылады, қоғамдық қатынастарды реттейді,
әлеуметтік-экономикалық мүдделердің ... ... ... пен ... ... жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады
және жүзеге асырылуының ішкі кепілі – адамның ар-ұяты мен намысы[13].
Құқық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясының 27 бабында былай
айтылған: «Неке мен отбасы, ана мен әке және бала ... ... ... ... ... және ... ... – ата-ананың
табиғи құқығы әрі ... ... ... ... қабілетті балалар
еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті»[14].
Бұл талапта құқық нормасының ... және ... ... ... көрініс табады.
Кейбір құқық салаларында моральдық талаптардың ықпалы аздау. Мысалы,
салалық құқықта, азаматтық құқықта, қаржылық құқықта және тағы ... ... ... ... ... моральдың маңызы өте зор[15].
Енді құқық пен моральдың айырмашылығына тоқталу қажет.
1. Құқық мемлекетпен бірге, қатар пайда болады, ал мораль мемлекеттен бұрын
пайда ... ... ... ... тұрады, ао мораль күрделірек
құрылым және жазылмаған ережелер, талаптардан тұрады. Құқық ... болу ... ... ... ал мораль дағды
арқылы немесе қоғамдық пікір күшімен ... ... ... ... ... орын ... ... себебі құқықтың айрықша
белгілеріне байланысты.
2. Құқықты социологиялық және философиялық тұрғыдан қарағанда ол өте ... ... оған ... ... ... ... да ... ерекше әлеуметтік құбылыс ретінде, ... және ... ... ... ... ... ... Нормативтік тек құыққа тән жағдай
емес. Ол адамның табиғатымен байланысты және ... ... ... ... ... ... ой ... қоғамдық өмірін
тәртіппен, соның нәтижесінде белгілі ережелерге бағындыру.
2. Құқық әділдік және бостандық ... ... ... ... ... ежелден ұмтылып, оларды армандаған. Әділдік – адамның
игілігіне бағытталған жағдай, ол басқа ... ... ... қоғамға пайдалы. Осы талаптарға сай келетір адамның әрекеті
әділ ... ... ... ... ... тек ... мүдделермен
байланыстырады.
Бостандық – адамның ажыратылмайтын қасиет. Тек бостандық болса ғана
адам лайықты өмір сүре алады, барлық ... тән ... ... ... ... бейнелейтін объектілері болады. Олар – билік, мемлекет,
қоғамдағы тәртіп. Солар арқылы ... пен ... ... ... ... пен бостандық шектелсе де, сол аталған құбылыстар арқылы
жүзеге асырылады. Құқықтың нормалары мен мемлекет органдарының ... ... ... ... ... адамдардың құқықтары мен
бостандықтары жарияланғанымен, мемлекет органдары олардың ... ... ... ... Құқық адамның іс-әрекетін реттейді, оның ойына, сезіміне әсер етеді.
Егер адам заңдарда әділдік пен бостандық ... ... көзі ... орындау қажет деп есептейді. Мұндай жағдайда адам өз еркімен заң
талабын орындайды. Заң талабын ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Заңдарда адамдардың еркі баянды
етіледі. Адамдардың еркін заң ... ... ... ...... ... ... еркі. Егер құқық әділдік ... паш ... ол ... ... ... деп ... Құқықтың формальды анықтылығы. Заңдарда бекітілген нормативті нұсқаулар
ерекше ... ие ... Ол – ... анықтылық. Оның белгілері:
айқындығы, бір мағыналылығы, қысқалылығы. Бұл ... ... ... ... болады, нені болмайтындығын білуіне ыңғайлы, әрі қолайлы.
Мысалы, біреудің мүлкін ұрлау – ... ... - оның тағы бір ... ... жазылған
құқыфқтық нормалар өзара байланысты, үйлесімді болады. Құқықтың нормалары
тек осындай негізде ... ... ғана ... ... ... ... ... тағы бір қасиеті – оның өзгермелілігінде. Қоғамдық өмір
сүрісіп қалмай, құбылып өзгеріп ... ... ... ... ... ... қатынастарды лайықты түрде реттеу үшін өзгеріп тұруы қажет. Осыған
байланысты ескірген заңдар күшін жояды, жаңа ... ... ... ... ... адамдарға қолданылады. Осының өзі құқықты
теңсіздіктің баянды етілетінін ... ... ... ... әлсіз,
біреудің қабілеті мол, екіншісінікі кем, біреудің отбасы бар, біреу бойдақ.
Адамдардың мұндай айырмашылығын заң ескере бермейді. ... ... іс ... ... алмайды.
Әрине өмірдің кейбір салаларында, мысалы, саяси құқықтармен
пайдаланғанда барлық ... ... ... мемлекет қорғайды. Құқықтың барлық нормаларының талаптарын
адамдар өз еркімен орындай ... ... ... мемлекет құқық
талабын бұзғандарға мәжбүрлеу тәсілін қолданады. Мұндай қорғау ... жоқ деп ... ... ... Президенті Н.Назарбаевтың жыл сайынғы
халыққа жолдауында он жыл біздің конституциямыздың ... ... осы «он ... ... тұрақты экономикалық дамуда», деп көрсетті.
Сонымен ел Президенті ерекше атап ... ... ... ... ары ... да ... ... қолдану керек.
Бүкіл әлем демократия мен заңдардың ... ... деп ... ... ... заңы және ол сол ... ... приоритетті жағдайды иеленеді. Конституция құрамына мемлекет ... ... ... ... экономиканың, қоғамның мәнін
анықтайтын базалық идеяларды білдіреді.Конституцияда мемлекеттік реттеудің
мәні мен ... ... ... ... саясатының негізгі
бастаулары анықталған, ... және ... ... ... Конституциясымен ҚР-да Президенттік басқару формасы анықталған
және мемлекеттің басты қазынасы ... оның ... ... ... ... ... принциптері: қоғамдық татулық пен
саяси тұрақтылық; бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық ... ... ... ... аса ... ... әдістермен,оның ішінде республикалық референдумда немесе
Парламентте ... беру ... ... ... даму ... өркендеуінің
бірден-бір ұйытқысы-тәуелсіз еліміздің Конституциясына он жыл толды. Тарих
үшін бұл уақыттың бір ғана сәті ... ... ... ... ғана ... алған еліміз үшін бұл оқиғанын маңызы ... ... ... ... ... ... ... халқы,...»,-деп
басталатын ата заңымыз біздің ата-бабаларымыздың ... ... ... ... қол ... куәсі іспетті. Тарихи сонау тереңде
жатқан қазақ елі үшін тәуелсіз ел болып, ... ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жыл сайынғы Қазақстан халқына дәстүрлі
жолдауында Конституциямыздың әлеуетін барынша пайдылану ... ... ... ... ... міндеттеріне сәйкес келетіні
танылып отырғандығын және Конституцияда берілген құқықтарды айқын пайдалану
жайында ғана ... ... атап ... ... ... ... сот реформасындағы оң өзгерістер
біртіндеп жүзеге аса бастағаны және соның арқасында ... ... ... ... ... ... келе ... айта кетпесе болмас.Көптеген заңдар
қабылданып, өзгерістер енгізілді, әрине ... ... ... тиіс ... ... ... бары белгілі. Дегенмен, басшылыққа алып,бағдар ... заң өз ... әлі ... жоқ. ... оның ... ... тиіс.
Сондықтан, Қазақстанның әл-ауқаты мен тұрақтылығының, демократиялық
жолмен дамуының іргетасы болған Конституцияны құрметтеу және оны ... ... ... ... мен ... кепілі-
Конституция.
Қазақстан Республикасының Конституциясы қоғамдық тіршілік ... және ... ... ... мемлекеттерден қалмай биік шыңға жетелеуші
және ол шынайы демократиялық құжат ... ... ... ... ... ғана ол бізге қызымет ететіндігін ұғынуымыз
қажет20.
Кесте1
Құқық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... саналы түрде.
(әдептік);
корпоративтік
нормалар; ... ... ... 3
ҚҰҚЫҚ ПЕН МОРАЛЬДЫҢ (ИМАНДЫЛЫҚТЫҢ, ӨНЕГЕНІҢ) ЖАЛПЫЛАМА ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
• Экономикалық базиске жасалған қондырма болып табылады;
... ... ... ... ... ... болып табылады;
• әлеуметтік-экономикалық мүдделердің ортақтығына (бірлігіне) негізделеді;
• көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады;
• жүзеге асырылудық ішкі кепілі – адамның ... мен ... ... ... ... ... |
• мемлекетпен бірге қатар пайда болады;
... ... ... ... ... ... айқындылығы арқылы сипатталады;
• мемлекеттік мәжбүрлеудің болу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі;
• нақты шаралар мен мәжбүрлеудің түрлері күні ... ... ... тек қана ... ... ... ... бағалайды;
• мемлекетпен бірге қатар жойылады;
• мемлекеттен бұрын пайда болады;
• күрделірек құрылымды болады;
• мазмұнының тым күрделі болуымен ... ... ... немесе қоғамдық пікір күшімен қамтамасыз етіледі;
• мәжбүрлеудің шаралары мен ... күні ... ... ... ... ... жан-жақты бағаланады;
• кез-келген қоғамда орын алады.
Корпоративтік нормалар (қоғамдық ұйымдардың нормалары) дегеніміз
қоғамдық ... ... ... ... жету үшін ... ережелерінде, шешімдерінде бар болатын, белгіленген жүріс-
тұрыс ережелері.
Кесте 5
Айқын, нақты жүріс- ... ету ... ... ... ... ... ... болып келеді;
құқық нормаларының
Нормалары жүйеге ... ... ... ... ... . Құқықтың қайнар көздері
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабында былай делінген:
1. Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам ... ... ... және оларға кепілдік беріледі.
2. Адам құқықтары мен ... ... ... жазылған, олар
абсолютті деп танылады, олардан ешікім айыра алмайды, заңдар мен өзге де
нормативтік ... ... ... мен қолданылуы осыған қарай
анықталады.
3. Республиканың азаматы өзінің ... орай ... ие ... ... ... ... және халықаралық шарттарда өзгеше
көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ ... ... үшін ... ... мен ... ... ... атқарады
5. Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың пайда болуы
мен оның әрекет етуіне негіз ... ... ... ... әңгімеге
арқау болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық ... ... ... ... ... ... және ең ... қоғамның
материалдық тұрмыс жағдайлары21.
12.1. Бұл бап Республикада адам қүқықтары мен бостандықтарын тану ... ... ... мен ... тану мен қорғаудан тұрады.
Онда еліміздің қүқықтық жүйесінде адамның құқықтары мен ... ... ... заң шығарушылардың оларды - ... ... және ... жағынан қорғалу кепілдігін
қамтамасыз ету ... бар ... ... Бұл ... ... Конституцияның II-бөлімінің келесі бөлімдерінде де жазылған, алайда
тұтас алғанда олар сығымдалып түсіндірілген деуге болады. ... ... ... ... ... ашылса, әлеуметтік-экономикалык,
және мәдени кепілдіктер ықшамдалып берілген22.
12.2. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің басты ... ... ... ... ... ... құқығының теориясы тұжырымдамасы
алынған. Сөйтіп, осы нормаға сәйкес заң ... және заң ... ... ... жеке ... құқықтары мен бостандықтарына сәйкестігі болып
табылады. Яғни, осы тармақ мемлекет саясатындағы жүйелік орталықтандырудан
жеке бастық ... ... ... ... ... ... бұрынғы кеңестік режимі кезінде үстемдік еткен ... ... ... түрде бас тартуды білдіреді. Аталған
қағиданың іс жүзінде ... әр ... және әр заң ... оның ... ... ... өткізу және мемлекеттік
органдардың қызметіне ... ... ... үшін ... ... ... жатқызуға болады.
Еліміздің құқықтық жүйесінде бірлестіріліп жүйеленген табиғи-құқықтық
теория құқықтың мемлекет қызметінен басымдығын табиғи түрде ... ... ... қоса ... ... ... ... жүзеге асыруға мүмкіндік туады.
12.3. Осы тармақта адам мен азаматтың құқықтық ... ... адам ... тумысынан жазылған болса, азаматтың құқығы кейін пайда
болады. ... ... ... ... ... адам ... ... адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілдігі ... ... ... пен оның ... ... ерекше билік
қатынастарын қоғамдық шарттар түрінде белгілейтін саяси қүқықтар ... ... ... Азаматтың мәртебесі, осы аталғандарға қоса, тек
құқықтар ұғымын ғана емес міндеттер ұғымын да ... ... ... ... ... ... құқығы осы билікті мемлекеттің осы адамға
қатысты ... ... жағы ... ... міндетінің болуы қажеттігімен
де ерекшеленеді.
12.4. Конституцияның осы нормасына сәйкес шетелдіктер мен ... ... ... ... ... ... және ... саяси салада азаматтық құқықтары ... ... ... ... ... ... ... кең саяси құқықтық субъектілікті пайдаланады, алайда жекелеген
жағдайларда, айталық, дипломатиялық корпус үшін, ... ... ... ... ... ерекшеліктер болуы мүмкін.
12.5. Осы норма бұзылған жағдайда кері зардаптарға әкеліп ... ... мен ... жеке ... іске асыруының шегін
орнықтырады. Бұл, мысалы, басқа адамдардың құқықтары мен ... ... және ... ... ... ... ... жалпыға мәлім шектеулер болып табылады. ... ... осы ... ... ... ... ... саясат кезінде мұндай түсіндірме бүкіл ел "көлемімде айтарлықтай
жеңіл таратылуы да, кеңейтілуі де мүмкін, ол - қорғауды, ... жеке ... ... өзін ... ... ... шығаруына мүмкіндік
жасайды. Сондықтан аталған ... ... ... ... дәл
нақтылауды қажет етеді.23
Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабында былай делінген:
1. Әркімің құқық субъектісі ретінде ... ... бар ... ... мен ... қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға
қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы.
2. Әркімнің өз ... мен ... сот ... құқығы бар.
3. Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар. Заңда ... заң ... ... ... ... ... ... нормалары азаматтық
заңдарда дамытылған. Конституцияның 13-бабында айтылатын "құқық субъектісі"
санаты азаматтардың құқық қабілеттілігі мен ... ... ... ... ... 13-6абында азаматтық құқығы және міндеттілік жүктеу
қабілеті болудың (азаматтық құқық қабілеті) барлық ... үшін ... ... ... ... ... ... ол туған
сәттен бастап болады және ол ... ... ... ... ... ... де, ... шет елдерде де
мүлікке, оның ішінде шет ел валютасына меншік ... ... ... және ... ... ... ... еркін жүру және тұратын
орнын еркін таңдауға; Республика шегін еркін ... шығу және оның ... ... ... заң актілерімен тыйым салынба-ған кез келген қызметпен
айналысуға; занды тұлғаны жеке немесе басқа ... және ... ... ... заң ... ... ... кез келген
мәміле жасауға және міндеттемелерге қатысуға; жаңалық ашуға, ғылым, әдебиет
және өнер шығармаларына және өзге де ой ... жеке ... ... ... және моральдық зардаптардың орны ... ... ... да ... және жеке құқықтарды иеленуге құқылы (ҚРАК-інің14-
бабы).25
Азаматтың өз ... ... ... ... және оны жүзеге
асыру, өзі үшін азаматтық міндеттерді туғызу, оларды орындау ... оның ... ... ... яғни ... он ... толық көлемінде туады.
Заң актілерімен он сегіз жасқа толмай некеге отыруға жол берілген
азаматтың әрекет ... ... ... ол ... отырған күннен
басталады. Егер заң актілерімен өзгеше кезделмесе барлық азаматтың әрекет
қабілеттілігі бірдей ... (ҚР ... ... ... ... ... ... мен әрекет қабілеттілігінен
айыру мен оны шектеуге жол берілмейтіні туралы ереже ... ... заң ... көзделген реттер мен тәртіптен өзге жағдайда
ешкімнің де ... ... мен ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің заң актілерімен
белгіленген ... мен ... ... ... ... не ... айналысу құқығын сақтамау тиісті шектеулерді белгіленген
мемлекеттік ... өзге ... ... заңсыздығын көрсетеді.
Азаматтың құқықтық қабілеттілігінен немесе әрекет ... ... ... ... ... ... шектеуге
бағытталған басқа да мәмілелерден ... ... ... бас ... ... ... ... өзге реттерде заңсыз болып табылады.
Азаматтық құқықты қорғау тәсілдері ҚР АК-інің 9-бабында белгіленген.
Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру; құқықты бұзатын немесе оның бұзылуына қауіп
төндіретін ... ... ... ... іс ... үкім ету; ... ... өтеу; мәмілелерді заңсыз деп
тану; моральдық зардаптардың ... ... ... ... ... ... ... басқару немесе жергілікті өкілді не атқарушы
органдардың заңдарға сәйкес келмейтін актілерін заңсыз ... ... деп ... ... немесе заңды тұлғаның құқық иеленуіне немесе
оны жүзеге асыруына кедергі ... үшін ... ... немесе
лауазымды адамнан айып өндірту жолымен, сондай-ақ заң актілерімен көзделген
өзге де тәсілдермен сот немесе аралық сот жүзеге асырады.
Бұзылған ... ... үшін ... немесе басқару органына жүгіну,
егер заң актілерімен көзделмеген өзге реттерде, құқықты қорғау туралы сотқа
жүгінуге ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықтарды қорғау
құқығы бұзылған жеке немесе заңды тұлғалардың тікелей өздері ... ... ... ... заң актілерімен немесе шарттармен өзгеше көзделмесе құқығы
бұзылған адам оған ... ... ... өтелуін талап ете алады.
Шығындар дегеніміз - ... ... ... өндірілген немесе өндіріліп
алынуы тиіс болатын шығындары, оның, жоғалған немесе ... ... ... ... осы ... егер оның ... бұзылмаған болса
айналымның әдеттегі жағдайында ала алатын алынбаған кірістері (жоғалған
тиімділік).
Мемлекеттік өкімет органының, өзге де ... ... ... ... актілерін шығаруы, сондай-ақ осы органдардың лауазымды
адамдарының іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) нәтижесінде азаматқа немесе заңды
тұлғаға ... ... ... ... ... ... ... бірліктің өтеуі тиіс.
Егер жолсыздықтан құқықтық зардап шегу ... ... ... заң ... ... ... ... оның кінәлілігі
жорамалданады.
Қажетті қорғану үғымы 1997жылғы 16 шілдеде Парламент ... ... ... ... ... ... Атап
айтқанда, қажетті қорғаныс жағдайында, яғни ... ... ... жеке ... ... үйін, меншігін, жер ... және ... ... ... ... ... қоғамдық қауіпті қол
көтерушіліктен заңмен қорғалатын мүдделерін қол көтерушіге зардап келтіру
арқылы қорғау, егер бұл ... ол ... ... ... ... ... қол көтерген адамға келтірген зардабы қылмыс болып табылмайды.
Қажетті қорғаныс құқығына, олардын,кәсіптік ... ... ... және ... ... қарамастан, барлық адамдар тең дәрежеде
құқылы. Бұл құқық адамға қауіпті қол сұғушылықтан құтылып кету не ... ... ... ... ... ... жүгіну мүмкіндігіне
қарамастан беріледі.
Қол көтерушіге зардап шектіру ... ... ... айқын
шамадан тыс зардап шектіру нәтижесінде ... қол ... ... ... мен ... сәйкес келмеуі қажетті қорғаныс шегінен
шығып кету деп танылады. Мұндай шектен шығу тек қасақана зар-дап ... ғана ... ... ... ... жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың пайда болуы
мен оның әрекет етуіне негіз болатын ... ... ... әңгімеге
арқау болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі,
үстем таптың ... ... ерік ... және ең ... ... тұрмыс жағдайлары.
Бұл тұрғыдан құқық негіздерін кең мағынада түсіндіреді. ... ... да ... ... ...... қатынастарды реттейтін,
ресми түрде бекітілген, жалпыға ... ... ... ... ... ... ... негіздері төрт түрге бөлінеді: құқықтың әдеттері,сот
прецеденттері ... ... ... ... ...... ... шыққан, адамдардың қарым-қатынасын
реттейтін, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін ресми ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар қоғамдық қатынастардың
негізгі реттеушісі болған.
Оған дәлел «Қасым ханның қасқа жолы» (XV ғ.), “Есім ханның ескі ... ғ.), ... ... “Жеті жарғысы” (XVIІІ ғ.). Сонымен қатар қазақ
қоғамында билердің үлгі ... де ... ... ... ... ... қиыстырып тапқан билердің шешімдері ұқсас істерді
қарағанда күші бар құқықтық норма ... ... ХІХ ... ... ... ... ... нормалар жазылып, нормативті
актілер ретінде пайдаланылған. Солармен ... ... ... ежелден
қалыптасқан құқықтық әдеттер де қоғамдық қатынастардың ... ... ... – жоғары мемлекет (сот) органдары қабылдаған ... Осы ... ... ... (сот) ... ... ... шешкенде
негіз болады. Құқық прецендентінің шыққан елі – Англия. ... ... ... ... АҚШ, ... ... ... құқықтың
негізгі қайнар көзі болып табылады.
Құқықтық келісім-шарт екі ... көп ... өз ... жасалған,
ресми түрдет бекітілген, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісім-шарт.
Қазіргі заманда құқықтық келісім-шарттар халықаралық ... ... ... көзі ... ... ... – құқықтың ең басты қайнар көзі, негізі
ретінде танылады27.
Нормативтік-құқықтық акті (НҚА) – мемлекеттік органдар ресми ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін,
жалпыға бірдей ... ... яғни ... Қазақстан Республикасында ұлттық құқық тек қана нормативтік
актілер арқылы қалыптасуда. ... нәр ... ...... ... Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар
және Республиканың бүкіл аумағында ол тікелей ... Одан ... ... ... ... ... ерекше қатынастарды реттейді. Одан
кейінгі – жай ... ... ... мен ... ... ... Парламент енгізеді. Конституциялық және жай
заңдарды Парламент қабылдайды. ... ... бір ... ... заң ... ... беруге қақылы. Конституцияда аталған
жағдайда Президент заң күші бар ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша нормативті ... ... ... ... өз ... ... бойынша
Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар ... ... ... өз ... ... бойынша нормативті қаулылар
шығаруға құқылы. Ол Қазақстан құқығының құрамды бөлшегі болып есептеледі.
Қазақстан ... ... Соты да ... ... ... ... ... қабылдауға құқылы28.
Қазақстан 2030 жылы Орта Азияның Барысына айналады ... ... ол үшін ... ... ... мығым болуы тиіс. Ал құқықтық
жүйенің берік болуы құқық ... оңды ... ... ... норма бұл ретте өзіне тиесілі орынды алады деген ойдамын.
Дегенмен, 2030 ... ... ... ... ... ... ... өз қалауымызбен және табысқа жетуге талпынған ерік-жігеріміз арқылы
тұрғызамыз. Егер біз осы мүмкіндікті сәтімен ... ... егер ... ... ... және бүгінгі күні нақты іс-қимылдарды іске
асырмай күндер мен апталарды ... ... ... егер ... онда ... басқа ешкімге кінә арта алмаймыз.
Еш нәрсеге бірден қол жетпейді. Табысты әрі тұрақты дамуға объективті
түрде ... бір ... тән, оған ... бір сермегеннен жетуге
болмайтыны да белгілі. Салауатты әрі гүлденген экономика құрмайынша, біз
қуатты мемлекет пен ... ... құра ... ... ... ... міндеттерді шеше алмаймыз, әрбір адамның жеке басының ... мен ... ... алмаймыз.
Экономикалық дамудың жоғары қарқынына қол жеткізу өз кезегінде саяси
тұрақтылық пен ... ... әрі ... ... ... етеді.
Ал бұл үшін Президенттің ... іске ... ... ... әрі ... ... ерте ... қабілетті кәсіпқой,
зерделі, батыл және отансүйгіш Үкімет қажет.
Бідің жас ұрпақтың кей өкілдері ... ... ... ... ақы ... жақсы оқытып-үйретілген, Қазақстан мен Қазақстан
халқының мүдделерін өздерінің жеке ... ... ... ... ... жаңа ... ... жұмыс істейтін болады.
2030 жылдың азаматтары мемлекеттің өздерінің ... ... ... биік ... ... болады. Бұл ретте олар ... ... ... өз ... таба алмай, мемлекетке әлеуметтік
көмек сұрап жүгінуге мәжбүр ... аз ғана ... да ... ... ... болады28.
Сонымен, құқық негіздері дегеніміз – қоғамдық қатынастарды реттейтін,
мемлекет ... ... ... ... ... бекітілетін әдет
ғұрыптар. Жоғарыдан белгілі болғандай, ... ... ... ... ... ... ... болуы мен оның әрекет етуіне
негіз болатын қозғаушы күштердің мағынасы ... ... ... екен.
Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі, үстем ... ... ерік – ... және ең ... қоғамның материалдық тұрмыс
жағдайлары.
2.2. Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы.
Құқық – ... ... ... ... ...... реттеу, тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей ... ... ... ... жиынтығы.
Ал құқықтық норма дегеніміз, құқықтың бір ғана ... ... ... үй деп ... онда ... ... осы ... бір кірпіші,
торшасы.
Құқықтық норма - ... ... ... ... ... ... түсушілердің құқықтары мен міндеттерін туындататын,
олардың ... ... ... ... ... ... ... алатын
жалпыға бірдей міндетті ереже, норма.
Құқықтық норма – ... ... ... ... жүріс-тұрыстың
айырымдылық белгісін білдіреді. Осыдан құқықтық норма жария айқындылық,
нақтылық мәнге ие ... Оның өзі ... ... ... шешімін табуға
мүмкіндік береді.
Әрбір құқықтық норманың үш элементі ... ... ... ... ... және санкция (жаза, шара).
Құқықтық норманың гипотезасы (жорамалы) – ... ... ... ... үшін ... өмірдегі мән-жайлардың бар ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтың
қиялдағы нұсқасы өмірдегі жағдаймен, белгілі адаммен, мерзіммен және
орынмен байланыстырылады. Былайша ... ... ... ... ... ... бұзақылық үшін жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіп
бұзған болуы ... Егер ... ... ... ... заң ... ... гипотезада бір ғана мән-жай көрсетіліп, сол ... ... ... ... оны жай гипотеза дейді. Мысалы, егер бала туғанда
ата-анасы қазақстан Республикасының азаматы болып саналады. Егер ... ... үшін екі, одан да көп ... қажет болса ондай гипотезаны
күрделі гипотеза дейді.
Егер құқықтық норманың қолданылуы ... ... ... ... оны ... гипотеза дейді.
Құқықтық норманың диспозициясы – құқықтық қатынастарға қатысушылардың
мінез-құлқы қандай ... ... ... анықтайтын құқықтық бөлшегі.
Диспозиция – құқықтық норманың ... ... ... ... ... тек қана диспозициядан тұрмайды. Гипотеза санкциямен байланысқанда
ғана диспозиция өзінің реттеушілік ... ... ... ... ... үлгісі. Диспозиция үш түрлі болады: а) жай диспозиция, егер
мінез-құлықтың мазмұны ашылмаса; б) ... ... ... ... мәнді белгілері анықталса; в) сілтемелі диспозиция –
егер құқықтық норма диспозициясы анықталған ... ... ... сілтеп
нұсқаса30.
Құқықтық норманың санкциясы – құқықтық норманың диспозициясы бұзылған
жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны көрсететін ... ... ... ... ... ... ... қолдамайтынын
көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) абсолютті – анық, б) ... ... ... да ... құқықтық актілер) – нормативтік акт болып
саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң баптардан ... Бір ... ... ... ... ... ... Ал заңның бабы бір ... ... ... тұруы мүмкін. Егер заңның бабына бір норма болса, ... ... ... ... ... екі ... да болуы мүмкін. Онда, әрине
баптың ... ... ... кең ... ... ... Конституциясының 34-бабы екі құқықтық нормадан тұрады:
1. Әркім Қазақстан Республикасы Конституциясын және заңдарын ... ... ... ... ... мен ... ... Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге міндетті31.
Кейде бір құқықтық норма бірнеше баптан тұруы мүмкін.
Заңның бабында кейде ... тек бір ... ғана ... ал басқа
бөліктерін тағы екінші, үшінші ... ... ... ... іздеуге тура келеді. Бұдан құқық нормасын ... ... ... ... ... өзі сірә ... ... бір
бабында кейде екі, үш және одан да көп ... ... ... ... ... құқықтың басқа салаларында қызмет ететін актілер
санкцияларды ... ... ... ... ... құрамындағы құрылымдық ... ... онда ол ... ... рөлін орындай алмайды.
Сондықтан да нормаларды жасағанда заң шығарушы оның әрбір бөлігін ... алуы ... ... оған ... сілтеме жасау жөн. Ал ол норманы жүзеге
асырушы ... ... заң ... сауатты құру үшін норма элементтерінің
барлық байланыстарын ескеруі тиіс.
Құқық нормасы құқықтың басқалай көріністерінен өзінің ... ... ... ... ... ... ... бәрінен бұрын жеке-дара ұйғарымнан ерекшеленеді. Жеке-дара ұйғарым
нормаға негізделеді және бір рет қана орындаумен ... ... ... ... бір оқиға ғана жалғыз бір жолғы әрекетке ғана,
нақты, дерегі белгілі бір ... ғана ... ... ... ... құқық нормасы құқықтың жалпы принциптерінен ерекшеленеді. ... ... ... ... да, дегенмен өзін құқық нормасы
арқылы көрсетеді, өзін анықтап ... ... ... ... ... тікелей шықпайды. Онсыз құқықтық реттеудің айқындылығын көз
алдымызға ... өзі ... бір ... ... оның ... түрге жататынын айқындап, анықтап
алуға қызмет ететіндер құқықты жақсылап түсінуі, толығынан алғанда не ... ... ... реттеушілік мүмкіншіліктерінің қандай дәрежеде
екендіктерін біліп алу болып табылады. Заң нормаларын ... ... және ... ... деп бөлу ... ең ... болып
табылады. Белгілі бір шамада мұның өзі де шартты ғана. Олай болатын себебі,
әрбір норма адамдардың еркі мен ... ... ... ете ... ... ... ... Соның өзімен олардың мінездерін, жүріс-
тұрыстары тікелей реттелетін тәрізді. Қорғау ... заң ... және ... құқықтарды қорғаудан басқалай да мәжбүрлеу
шараларын белгілейді. Оларды қолданудың тәртіптік ... мен ... ... ... ... мінездерінің, жүріс-тұрыстарының
реттелуін жанамалай түрде жүргізілетін ... ... ... ... санкцияның сипаты мен оның қай ... ... ... қорғау нормалары, азаматтық құқық қорғау нормалары,
әкімшілік құқық қорғау нормалары деп, ... ... ... ... ... Нақ осы ... ... нормалары негізінен алғанда
қоғамдық қатынастарды сақтап, қорғауға ... ... ... ... ... ... ... өзінің құрылымымен,
сондай-ақ маңызды белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, оның
ішінде бәрінен ... ... ... ... ... ... ... және бір рет қана орындаумен тәмамдалады. ... ... ... бір ... ғана ... бір жолғы әрекетке ғана,
нақты, дерегі ... бір ... ғана ... ... ... ... ... нормасы құқықтың жалпы принциптерінен ерекшеленеді. Құқық
принциптері норматвитік сипатта болса да, ... өзін ... ... ... өзін анықтап дәлелдеуді қажет етеді, гипотеза ... ... ... ... ... ... ... көз
алдымызға елестетудің өзі қиын.
Реттеу нормалары міндеттеу, тыйым салу және ... ... ... ... ... осы ... көрсетілген нормалардың
қайсысы болса да осы көрсетілгендердің сипатына жасалып ... ... ... ... табиғи түрде өздері әртүрлі сипаттарды ... ... ... бір ... қылмыстық іс қозғау, тергеушінің әрі
құқығы, әрі ... ... ... Сонымен бірге, кейбір нормаларда
алдындағы қатарға жеке ... ... ғана ... Ал басқа нормаларда
олардың құқығы, үшінші бір нормаларда белгілі мінез, жүріс-тұрыстарға ... ... ... ... және тыйым салу нормалары әдеттегі қағида бойынша өктемдік
болып келеді. Яғни ережеден ешбір ауытқымайтын, ... ... ... ... ... ... ... жиі түрде диспозитивтік
санаттағы нормаға жатады, ... ... ... күші бағытталған
адамның мінез, жүріс-тұрысы оның серіктесінің (әріптесінің) ... ... ... ... Осы ... ... ... нормалар да бөлектеп көрсетіледі. Ол белгілі бір жағдайларда
мінез, жүріс-тұрыстың басты нұсқасынан ауытқуға мүмкіндік ... ... ... ... ... яғни ... ... таңдап алуға мүмкіндік
береді. Ұсыныстық нормалар деп аталынатындар ... ... ... ... ... біреуін ғана артықтау немесе тәуірлеу деп кеңес береді.
Егер де норма ... ... оның ... етуі мен ... ... түрде жасап, әрі қарайғы қолданыстарға ... ... ... болса, онда ол абсолюттік айқын норма делінеді.
Керісінше, айқындылығы салыстырмалы ... ... ... ... ... ... басқаша нұсқаулардың қолдануын да теріске
шығармайды. Мұндай нормалар өз кезегінде ситуациялық және ... ... ... ... ... адресатының (арналған тағайынының)
қалауын өзінің білімінше істеуді немесе істемеуді жағдайға қарап шешуіне
мүмкіндік береді. Ал ...... ... ... ... ... мүмкіншілік жасайды. Нормалардың негізгі
және туынды; тұрақты және уақытша ... ... де ... ... ... ... жатады. Бұл нормалар адамдардың мінез, жүріс-тұрыстарын
мадақтау шараларымен (санкцияларымен) дем ... ... ... ... ... да ... болады.
Реттеу мен қорғау (сақтау) нормаларының арасынан мамандырылғандарын
бөліп арнайы қарастыруға ... ... 1) ... яғни ... нормалар жатады. Мұнда мемлекеттік құқықтық
институттардың белгі-нышандары мен анықтамалары ... 2) ... ... ... оперативтік (жеделдікті білдіретін)
нормалар актілердің күшін жоюға бағытталған. Олардың күшін жанама ... ... ... және тағы сол ... Коллизиялық нормалар
– нормалардағы қайшылықтарды шешуге мүмкіндік беретін нормалар.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4-бабында былай делінген:
1. Қазақстан Республикасында қолданылатын ... ... ... ... өзге де ... ... актілердің,
Республиканың халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерінің,
сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және ... ... ... ... болып табылады.
2. Констигуцияның ең жоғары заңдық күші бар және Респубпиканың бүкіл
аумағында ол ... ... ... ... ... ... Республика заңдарынан
басымдығы болады және халықаралық шарт ... оны ... үшін ... талап етілетін жағдайдан басқа реттерде, ... ... ... ... ... ... табылатын халықаралық
шарттар жарияланады. Азаматтардың ... ... ... ... ... акгілерді ресми түрде
жариялау, оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады33.
4.1. ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, Конституция
нормалары жәй ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін нормативтік
қүқықтық актілердің ғана қолданылатын ... ... ... үшіншіден,
Қазақстанның үлттық актілері тек Республиканың ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге
халықаралық шарттарынан және республиканың өзге де ... атап ... үшін ... ... сөзі мемлекет белгілеген немесе ... ... ... жиынтығы (жүйесі) ретінде ... ... ... ... құқық" Конституция
нормаларының және Конституцияға сәйкес мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... келтіріледі. "Қолданылатын
кұқық" деп келтірудің мейлінше терең заңдық мәні бар ... ... ... ... ... ... ... актілер тек қүқық
нормаларына ғана емес, сонымен бірге басқа да қүқықтық ... ... ... ... ... ... және тағы ... түрады. Қүқықтың тек
нормалары ғана емес, тұтас нормативтік қүқықтық акт қоғамдық қатынастарды
реттеуге (ретке келтіруге) ... ... ... элементінің өз
мақсаты, бағыты бар және тиісті рөл атқарады. Демек, нормативтік қүқықтық
актілердегі ... ... ғана ... сонымен бірге тұтас алғанда
нормативтік қүқықтық актілер де ... ... ... көзі ... баптың аталған тармағында нормативтік құқықтық актілерді қабылдау
құқығы бар органдардың бәрі ... ... ... сәйкес
нормативтік құқықтық актілер қабылдауға құқылы субъект - халық, Президент,
Парпамент, Үкімет, орталық ... ... ... ... Сонымен бірге
4-баптың 1-тармағында қолданылатын құқыққа ... ... ... ... мен Жоғарғы Соты жататындығы
көрсетілген, Аталған ... ... емес ... ... ... болып табылмайды34.
4.2. Қазақстан Республикасының Конституциясында Ресей Федерациясы
Конституциясындағыдай (4-баптың 2-бөлігі) оньің үстемдік ... ... ... ... Қазақстан Респубпикасы Конституциясында
мұндай принциптің идеясы бар. Қазақстанның бүкіл ... ... ... әртүрлі қыры бар. Ең алдымен, ол Республикада
конституциялық қүрылысты орнықтырудан, әлеуметтік және ... ... ... ... көрінеді. Конституцияның үстемдігін тану мемлекеттің
Конституция идеясына бағынуын ... ... ... барлық
мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, лауазымды адамдардың
және азаматтардың, мемлекеттік және ... ... ... ... оның ... нормаларына қарап құрылуы тиістігін білдіреді.
Қазақстанда аумақтық тұтастық, құрылымның, біртұтастық ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
аталған мемлекеттік институттарға қарсы шығу Конституцияның үстемдік
принципін бұзады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... заң күші ... ... жәй ... да, өзге де ... ... ... қайшы келмеуі тиістігін, барлық деңгейдегі мемлекеттік үкімет
органдарының, лауазьімды адамдардың, ... ... ... ... ... бірлестіктерінің Конституцияны сақтауға
міндетті екендігін ... ... ... ... күші
Конституцияға қайшы келетін нормативтік құқықтық актілердің немесе ... ... ... ... ... күші жоқ ... және ... күшін жоюға жататындығын білдіреді.
Конституция нормаларын тура қолдану ... ... ... ... ... ... қолдануын білдіреді. Конституцияның
тура қолданылуы оның құқықтық ... ... де ... ... ... қабылдау қажеттігі атап керсетілген. Осы заңдар
не нақты аталады, не ... ... ... Конституцияда Конституциялық
Кеңестің құзыреті мен қызметі конституциялық ... ... ... заң шығарушыпық қьізметі: меншік режимі, салық салу, сот
құрылысы, сот ісін ... және ... ... ... ... ... ... мемпекеттік үкімет органдарының норма шығарушылық
өкілеттігі белгіленген. Конституцияда көрсетілген шеңберде олар нормативтік
құқықтық актілер қабылдайды.
Конституцияның нормалары: а) егер ... ... ... ... ... ... жоқ ... ә) егер коғамдық
қатынастарды реттеу ұшін арнайы нормалар қабылдаудың ... жоқ ... егер бар ... ... нормаларына қайшы келсе тікелей қол-
данылады.
4.З.Дазақстан Республикасы Президентінің, "Қазақстан Рес-публикасының
халықаралық шарттарын жасасу, орындау және олардың ... жою ... ... 12 ... заң күші бар ... ... халықаралық
шарттарына байланысты мәселелерді реттейді.
Қазақстан Респубпикасының ... ... - ол ... шет мемлекет пен (немесе мемпекеттермен) не халықаралық
үйымдармен ... ... ... және ... келісімнің бір құжатта немесе
өзара байланысты бірнеше қүжатта бар-жоғына қарамастан, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... келісім.
Қазақстан Республикасының халықаралык, шарттары шет
мемлекеттермен:
Қазақстан Республикасының (мемлекетаралық шарттар);
Қазақстан ... ... ... шарттар);
Қазақстан Республикасының Республика Президентіне тікелей бағынатын
және оның алдында есеп беретін министрліктері, мемлекеттік комитеттері және
өзге де ... ... ... ... атынан жасалады.
Халықаралық шарттардың бәрі бірдей бекітілмейді .Бекіту -ол ... ... ... Республикасы Парламенті арқылы бекіту жолымен
Республиканың міндеттеме алуға келісуін білдіру әдісі.
Қазақстан Республикасынын, Парламентпен бекітілетін ... ... ... ... ... немесе жаңа заңдар
қабылдануын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы заңдарында көзделгеннен өзге
ережелер белгілеуді ... ... ... ... мемлекеттік шекарасының өтетіні туралы
шарттарды қоса алғанда, ... ... ... ... шекараласуы туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ерекше
экономикалық аймақтары мен қүрылықтық шельфінің ... ... ... ... ... ... бейбітшілік пен
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге халықаралық бақылау ... ... ... ... ... ... ... мен
үжымдық қауіпсіздік туралы шарттар;
4) егер мұндай шарттар ... ... ... ... бір бөлігінің жүзеге асырылуын беруді көздейтін немесе олардың
органдарының ... ... ... үшін ... ... болса, Қазақстан Республикасының мемлекетаралық одақтарға,
халықаралық ұйымдарға және өзге бірпестіктерге қатысуы туралы;
5) мемлекеттік займдар және ... ... ... ... ... ... туралы халықаралық шарттар жатады.
Уағдаласушы мемлекеттер шарттар жасасу кезінде оны ... ... ... Казақстан Республикасының халықаралық шарттары бекітуге
жатады.
Сөйтіп, Қазақстан Республикасының аса маңызды мемлекеттік маңызы бар
және мемлекеттің егемендік ... ... ... ... ... ... бекітуге жатады.
Сондықтан бекітілгенге дейін халықаралық шарттардың Қазақстан
Респубпикасы Конституциясына сәйкестігі ... ... ... Сенат Төрағасының, Мәжіліс Төрағасының, ... ... ... ... бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан Реслубликасының халықаралық шарттарының Кон-ституцияға
сәйкестігін оларды бекіткенге ... ... ... ... ... келмейді деп танылған халықаралық шарттар
бекітілмейді және қолданысқа ... ... ... ... ... шарттарының
оның заңдарынан басымдығы болады. Егер ... жай ... ... ... шектелгендігін ескерсек, оңда, әрине, Қазақстан
Республикасының Парламент бекіткен халықаралық шарттарының тек жәй ... ғана ... ... түсінікті болады. Казақстан Республикасының
Парләамент бекіткен халықаралық шарттары тікелей ... Бұл ... бар ... ... ... ... ... реттейтін,
оларға қатысушылардың құқықтарын, міндетіері мен ... ... ... ... ... ... ... қолдану үшін заң
шығарудың қажеттілін керсетілуі мумкін.
Онда халықаралық шарттардың ережелері заң қабылдау арқылы ... ... ... ... ... ... Конституциясына сәйкестігі қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, ... ... ... ... ... ... санының бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан ... ... ... ... ... бекіткенге дейін қарайды. Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес келмейді деп ... ... ... және ... ... ... ... мынада, біріншіден, оның қайнар көзі
халықаралық шарт болып табылады, екіншіден, ... ... ... ... ... ... және ... оған Казакстан
Республикасының заңдарын қабылдау тәртібі қолданылады.
4.4. Конституцияға сәйкес, Республика қатысушы болып ... ... ... ... ... ... Республикасының
Казақстан Республикасының Парламенті қабылдаған заңдары, қаулылары ... ... ... және орыс тілдерінде шығатын "Парламент Жаршысында",
"Егемен Қ азақстан", "Казахстанская ... ... ... ... ... ... Республикасының заңдары аталған
газеттерде немесе олардың ресми қосымшаларында Қазақстан Республикасының
Президенті қоп ... ... жеті ... ... ... бірақ, олар
қабылданған күннен төрт аптадан кешіктірілмей жарияланады. ... ... ... ... мен ... ... аталған
газеттерде олар қабылданған күннен жеті күннен кешіктірмей жарияланады.
Казақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... газеттерінде жариялануы ресми жариялану
болып табылады.
Аталған барлық акілер, сондай-ақ өзге де ... ... ... ... арқылы хабарлануы, телеграф арқылы берілуі,
тиісті органдар мен ұйымдарға ... ... ... ... ... нормативтік сипаттағы
басқа да актілері "Егемен ... және ... ... ... ... ... ... жарияланған күннен кейін
он күн өткен соң Республиканың ... ... бір ... ... енеді.
Заңның күшіне енуінің көрсетілген мерзімі Республика Парламенті актіні
қабылдаған кезде оны қолдануға енгізудің басқа ... ... ... жағдайда әңгіме Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының
барлық түрлерінің жариялануы жөнінде болып отыр.Казақстан Республикасы
Президентінің ... ... ... ... жасасу,
орындау және олардың күшін жою тәртібі туралы" заң күші бар ... ... ... ... ... бекіткен, Қазәқстан
Республикасы үшін күшіне енген мемлекетаралық және ... ... ... ... ... ... үшін ... енген, бекітуге жатпайтын
мемлекетаралық және ... ... ... ... ... ... келтірілген жарлығы белгілеген
тәртіпте жүзеге асырылған үкіметаралық шарттар ... ... және ... ... ... ... Ведомствоаралык,, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қосылуы
Президент ... ... ... ... ... ... ... Казақстан Республи-касы үшін күшіне енгізілген халықаралық шарттар
"Қазақстан Республикасының халықаралық ... ... ... заң ... ... жарияланады) Қазақстан
Республикасының шетел тілінде мәтіні бірдей жасалған халықаралық ... ... ... ... және орыс тілдеріне ресми түрдегі аудармасымен
жарияланады.
Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен ... ... ... ... де ресми, яғни оларды қабылдаған мемлекеттік
органдардың атынан ресми түрде жариялануы ... Тек ... ... ... нақты жағдайларға қолдануға болады.Осы ретте әңгіме ... ... ... ... ... ... ... орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ежелгі дәстүрлі құқық нормаларын жан-жақты зерттеп алмайынша,
Қазақстан Республикасындағы апеллияциялық өндіріс жайлы толыққанды әңгіме
айту тіпті де ... ... ... орай, отандық қылмыстық процесс
жүйесінде соттың үкімдері мен шешімдерін ... ... ... ... ... ғана пайда болғандықтан, Қазан төңкерілісіне дейінгі қазақ
құқықнамасынан бұл тақырыпты дөп басып тауып алудың қиын ... де ... ... ... сөз ... ... біріншіден, оның құрамы жағынан
біркелкі болғанын атап өткеніміз жөн. Ол сипаты жағынан әр түрлі ... ... ... ... ... де, бұлар өмірде бір-бірінен тым
алшақ емес,қайта іштей ... ... біте ... ... ... ... ... жатқан кейбір нормалар мен институттардың күні кешегі
он ... ... ... ... келгеніне тарих куә. Бәлкім,сондықтан
да болар, қазақтың дәстүрлі құқығындағы қайсыбір нормалардың ... ... тап ... айту оңай ... ... дейін қазақтардың дәстүрлі құқығында қылмыстық
және ... ... ... ... ... ... ... қана болды. Қазақтардың пікірінің дамуы жөнінде он тоғызыншы
ғасырдағы әйгілі қазақ ғалымы, Шығыстың ... ... Ш. ... дейді:
“Қылмыспен тәртіпсіздік жөнінде жан дүниесі ... ... ... ... ... ... ... басқа еуропалықтармен
бірдей көзқарасты талап ету дұрыс емес”35.
ІІІ тарау. Конституциялық ... ... ... ... ... және ... өміріндегі
қазіргі түбегейлі ... ... ... жатқан -құқықтық
реформа ... ... ... ... сауаттылықты талап
етеді. Еліміз демократиялық ... ... ... бекем бел байлады. Адам құқықтары аяқ асты ... пен ... ... ... ... ... көркеюі үшін ... ... ... ... Заң ... ... жерде құқықтық мемлекет те
болмайды. ... ... ... ... да ... ... ... арқылы бостандыққа жетуге болады деп топшылаған екен. ... ... ... ойшылы Марк Тулий Цицерон: ... құлы ... ғана ... бола ... ... айтқан екен.
Әділеттік, ізгілік қағидаларын жүзеге ... ... ... ... ... заңның үстемдіғі арқылы қамтамасыз етіледі.
Демократиялық қуқықтық мемлекет құрамыз дсген әрбір ... ... жете ... заң ... ... ... дұрыс. Сондықтан
еліміздің әр азаматы республикамыздың Конституциясымен, соған сай ... өзге де ... ... жстс ... ... ... реттейтін қарым-қатынастардың
субъектісіне, алдымен, ... ... ... ... ... және жеке ... ... ... ... нормалар
реттейтін қарым-катынастардың ... ... ... ... ... асыратын
ұйымдык,
құрылымдар жатады. ... ... ... орын ... ... ... ... Әртүрлі мемлекеттік және қоғамдық
ұйымдар да, ... ... де ... ... қатынастардың субъектісі болып ... ... ... тек конституциялық-құқықтық норма реттейтін
қатынастардың ... ғана ... ... ... ... ... сәйкес қызмет атқарады.
Конституциялық-құқықтық норма солардық ... ... ... орнын ... ... ... ... ... қарағанда,
реттейтін қарым-қатынастар ауқымы ... және ... ... норма мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ұйымдардың мәртебесін,
мемлеқеттік органдардың қүзіретін, азаматтардың, қоғамдық ұйымдардың, еңбек
коллективтерінің ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардың қызмет істеу қағидаларын белгілсйді және ... ... ... ... ... Конституциялық құқықтан өзге
құқық салаларының нормалары қоғамдық қарым-қатынастарды реттеу барысында
ықпал етудің нақтылы түрлері мен ... ... ... ... ... ... ұйғарымды қолдану,
әрекет жасауға ... ... ... және ... ... ... қылмыстық құқық саласында-тыйым салу ... Ал, ... ... жүйенің
ірге тасы, негізі және бүкіл ... ... ... ретінде де, қоғамдық қарым - ... ... ... жолы ... де ... ... ... бағытын ұстанады.
Құқықтың бір бөлігі бола түра, конституциялық-құқықтық нормалар ... ... және ... ... нормаларға
тән жалпы ... ... ие ... ... ... нормалар, басқа
нормалар сияқты, ... ... ... қосымша мәндік жақтарын ... ... ... нормалардың ... ... ... ... ... бағалаудан
тұрады. ... ... ... ... ... және ... өлшемдерін
және қоғамдық қарым-қатынастарды реттеу өлшемін белгілейді. ... ... және ... ... игілікті үлестірудің жоне қорғаудың ерекше ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтарын бағалауда "'
біркелкілікті ұстанады және олардың ... ... ... заңи ... алғы ... ... ... Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... нормаларға көптеген әлеуметтік нұсқалар
сәйкес келеді. ... ... ... ... мүдделеріне ықпал ету, олардың алдыларына бслгілі бір ... ... ... ... иял ық- құқықтық нормалар, жалпы алғанда, мемлекетпен
ерекше байланыста болады. ... ... ... және жүзеге асыру
мемлекетсіз мүмкін емес. Конституциялық ... ... ... ... орындалуы, олардың мемлекеттік-кендіру сипатынан айырылатынын
білдірмейді. Яғни, олар әртүрлі қоғамдық ... ... ... ... мемлекеттің көндіру күшімен қорғалады.
Конституциялық-құқықтық нормалар жалпыға міндетті мінез-құық
ережелерін қалыптастырады.
Жоғары заңи күш ... тек ... ... ... ... жоғары заңи күші, оның мемлекеттің және қоғамның басты,
маңызды мәселелерін саяси-заңи ... ... ... ... ... ... және ... қолданушылық қызметтің заңи базасы
ретіндегі жоғары заңи куштің ролін заңдылық пен құқықтық ... ... ... ... ... заңдар, өзге де норматинтік құкықтық
актілер, құқық қолданушы
актілер Конституцияға ... тиіс және ... ... мемлекеттік
ұйымдар оны басшылыққа алуы қажет. Конституцияны мүлтіксіз дәлме-дәл сақтау
барлық
азаматтардың және басқа ... ... ... болуы абзал.
Көптеген ғалымдар ... ... ... ... ... Ол ... дұрыс. ... ... ... ... оның әртүрлі элементтерінің ішкі ... және оның заңи ... ... түсінуге қосымша
мүмкіндік береді.
Құқықтық әдебиетте ... ... ... әртүрлі козқарастар бар. В.К. ... ... ... ... элементтері және ... бір ... ... ... ... ... нормасы қоғамдық қарым-
қатынастарды реттеудің ... ... ие ... реттеу мүмкіндіктері ... ... ... ... бөлімшелер арасында ... ... болу ... ... Бұл ... ... бар. ... ... ... ... ... сол ... қоғамдық ... ... ... ... байланыста
болады. Екіншіден,- бұл пікір жалпының, ... және ... ... ... Құқықтық тәжірибені талдау ... ... ... ... ... негізсіз
қалғанын көрсетті. Құқықтық норманың ... ... ... ... ... ... ... нормасы деп тану ... ... ... ... ... ... болуы керек деген пікір "шындыққа қайшы ... деп ... В. ... норманын, үш элементтік қүрылымы — бұл барынша көп
элементтерден " ... ... ... ... ... ... конституциялық- құқықтық нормалардың құрылымы осы
модельге ... ... ал ... құрылымдары
элементтердің саны ... ... ... ... ... ... мен ... сияқты элементтер кейбір нормаларда
болмаса да, диспозиция міндетті түрде болады. ... ... ... ... ... маңызды ерекшелігін құрайды. Конституциялық-
құқықтық нормадағы элементтердің бар болуы оның бағыттылығына ... ... және ... ... ... заңдылығын таңдау
бірқатар ... ... ... ... ... ... заң шығару -саясатының ерекшеліктері, заң ... ... ... ... және т.б.) ... байланысты Ю.А.Тихомиров ... ... ... ... құрылымы жағынан толық емес ... атап ... 32/ Үш ... бар ... нормаға
Конституциямыздың мына нормасын ... ... ... ... ... ... ... Парламент Үкіметке сенімсіздік білдіргенде,
Парламент ... - ... ... екі ... ... Парламснттің ... ... ... пен мемлекеттік өкіметтің басқа ... ... ... ... ... ... ... Парламентті
тарата алады". /63-бап/ Екі "элементі" бар ... ... ... ... ... "Қазақстан ... ... ... ... ... ... жағдайда және өзге де заңды ... ... ... ... мен ... ... ... кепілдік беріледі". /28-бап/ .
Құқық норма.сының ... ... ... ... ... бағытталған. Олардың ішінен басты маңызға диспозиция ие болады.
Диспозиция ... бір ... ... ... субъектілердің
мінез-құлық ережелерін қалыптастырады, ... сол ... ... деп норманың талаптары құрайтын ... ... ... ... ... ... тиісті
әрекеттенуін, немесе осы екеуін бірге белгілейді. Онда норманың адресаттары
өздерін қала.й үстануы қажет екені туралы көрсетіледі. ... ... оны табу және ... ... ... ... үшін ... аса қажет,"-
деп жазады П.Е.Недбайло./7.62/ Бұған қоса, О.С.Иоффе, М.Д.Шаргородский:
"Диспозиция құқық ... ... және ... құрамдас элементі болып
табылады,"- деп ерекше көңіл аударады./8.156/
Конституциялық-құқықтық норманың көпшілігі тек ғана ... ... ... ... реттсудің негізгі жұмыстарын
атқарады. Гипотеза диспозицияның жұмыс ... ... ... ... ... ... қызмет жасайды. Яғни, гипотеза диспозицияны
қолдануды қамтамасыз ... және оның іске асу ... ... ... ... ... жоқ ... ... ... тыйым салушы
нормалардың көпшілігі ... ... ... құрамдас бөлшегі ... ... емес ... ... жағынан бірнеше түрге ... Егер ... ... ... ... бір ... ... ... гипотеза жай ... ... ... ... ... ... ... ... ... өз ... ... ... ... ... белгілі бір шарттардың жиынтығына ... ... ... ... ... ... ... азаматы болып
табылатын қырық жасқа ... ... ... ... ... ... кемінде он бес жыл бойы ... ... ... ... Конституциялық-құқықтық норманың ... ... ... Мұнда норма диспозициясында көрсетілген
бірнеше шарттардың біреуі бар ... ... ... алуға болады,
мысалы: "Қазақстан Республикасының Президенті қызметінен ... ... ... ... ... сондай-ақ қайтыс болған ... ... ... ... ... ... ... 1-тармақ/
Конституциялык-куқықтық ... ... ... ... нақты-тұжырымды және біршама-тұжырымды деп жіктеуге
болады. Нақты-тұжырымды гипотезаларда сол ... ... ... ... ... ... ... және мейлінше ... ... ... ... Президентті қызметінен кетіруге, төтенше жағдайды енгізуге
байланысты ... ... мен ... ... ... ... ... Біршама- тұжырымды
гипотезалар диспозицияны ... ... ... ... ... мазмұнын ашпайды және мұны сол норманы жүзеге
асырушы ... ... ... ... ... байланысты Үкіметтің
орнынан ... ... ... ... ... ... Кейбір конституциялық-құқықтық
нормаларда нақты-тұжырымды және ... ... ... ... Республикасының ... ... ... ... не оның ... ... ... төнген ... ... ... ... оның ... жерлерінде әскери ... ... ... ... мобилизация жариялап, бүл
тур.алы ... ... ... ... ... ... ... - элементі санкция
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... өз міндеттсрін
орындамаған ... ... ... пайдаланған кінәлі адамдарға және
құқықтық тәртіпті ... ... ... ... Ж.Ч. ... санкцияны екі мағынада
түсінуге- болатындығын атап ... Бір ... ... - ... ... ... ... нысанда кезделген ... ... ... ...... ... шаралары). Демек,
санкция нормада бекітілген жағдайда ғана оның ... ... ... Ал ... ... ... ... кең
мағынада түсініледі, ... ... ... ... ... норманы
мәжбүрлеу арқылы жүзеге асыру ... ... ... көптеген нормаларында санкцияның
жоқ ... ... ... жағдайда мемлекеттік ... ... ... ... ... өзге құқықтық нормалар
арқылы пайдалану ерекшелігі туралы ... ... ... ... ... пайда болуын белгілейді. Мысалы, Қазақстан Республикасы
Президентінің, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалар
Конституциялық нормаларды топтастыру.
Конституциялық-құқықтық нормаларды ... ең ... — ол ... ... ... ... ... қасиеттерін көрсетіп соның ... ... ... ... ... жәрдемдесетін конституциялық-құқықтық
норманың ... ... ... ... ... ... ... оқып білуді, жеңілдетеді,
соның арқасында құқықтық ережелерді дұрыс түсінуге ... ... ... ... ... жетілдіруге мүмкіндік
туады. Әрбір
топтастыру ... бір ... ... ... ... мақсаттарына байлаңысты ... ... ... ... ... ... Бұл мәселенің зор маңызы ... ... ... жету үшін ... ... дұрыс таңдау
керек. ... ... ... бөлуде зерттелетін
объекті топтастырудың жалпы талаптарына сай ... ... ... ... ... жіктелу бағыты анықталады, содан кейін ... ... ... және ... ... ... ... Топтастырудың нсгіздсрі ретінде тек ... ... ... қамтып көрсететін қасиеттер ... ... ... ... ... және ... ескерілуі керек. ... ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... нормалардың мәндік ... ... ... ... ... қалыптастыру
туралы ғана сөз ... ... ... ... ... ... болады
конституциялық реттеудің ... ... ... ... анықтық дәрежесі ұйғарымның міндеттілік
сипаты; реттейтін, қоғамдық қарым- қатынастардың көлемі; конституциялық-
құқықтық ... ... ... ... ететін субъектілер;
норманың ... ... ... күші; конституциялық ... ... ... Осы ... ... ... нормалардың. арасындағы аса маңызды байланыстарын
қоғамдық -қарым-қатынастарға ықпал ету ерекшеліктерін, материалдық және іс
жүргізуші ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
Конституциялық реттеудің объектілерін тандау әртүрлі факторлармен
себептеледі. Конституциялық ... ... ... және ... ... ... ... мөлшерде, Конституцияның
құрылысын, мазмұның және басқа да маңызды сипаттамаларын ... ... ... конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесіне және оның
ішкі құрылымына ықпал етеді./14.53/
Конституциялық реттеудің маңызды ... ... ... ... ... жекс тұлғаның құқықтық жағдайы;
мемлекеттік құрылыс мемілекеттік билік және ... ... ... басқару Ерекше ... ... ... ... ... ... және қайта қарау, қорытыңды
және өтпелі ережелер) қарастырылады.
Аталған объектілерге- байланысты конституциялық -құқықтық ... ... ... ... Бұл топтастырудың бірінші тобын
конституциялық құрылыс ... ... ... ... ... ... оның құқықтары мен бостандықтарын ... ... деп ... ... ... ... ... міндеттері мен ... ... ... ... ... ... өзін-өзі
басқаруды белгілейтін және ... ... ... ... әр ... ... бірлестіктердің саяси -құқықтық
негіздерін ... ... ... ... Сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... ... мен объектілерін
қамтитын, ... ... ... ... күші мен ... ... анықтайтын
конституциялық-құқықтық нормалар ... ... бұл ... ... заңи ... ... ... нормалары кең көлемдеғі қоғамдық қарым-қатынастарды реттейді ... ... ... ... ... құрылтайшы) атқаруға
қатысады. Осы нормалардың қоғамдық қдрым-қатынастарға ... ... ... ... ... ... мұнда жалпы реттеуші нормалар
басым.
Екінші топқа ... көне ... ... мен
бостандықтарын реттейтін конституциялық-құқықтық нормаларды жатқызуға
болады. Бұл ... ... ... ... теңдікті,
адам мен азаматтың жеке, саяси, әлеуметтік-экономикалық құқықтары мсн
бостандықтарын, ... ... мен ... ... ... ... Конституциялык-
құқықтык нормалардың бұл ... ... ... ... ... бекіту сияқты жақтары ... де, ... ... ... беруші және қорғаушы
функциялар шығады. Мұндай нормалар ... ... ... ... ... ... реттеушілік ықпал
етеді.
Үшінші топқа, мемлекеттік құрылысты, ... ... ... біртұтастықты бекітетін конституциялық ... ... Олар ... ... ... ... анықтайды. Жалпы конституциялық реттеудің ерекшелігін, табиғатын
мемлекеттік -билікке, оны ұйымдастыруға, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... өзін-өзі ... ... ... жеке бір топ ... ... ... ... өзін-өзі ... ... ... және ... туралы соз қозғалады.
Конституцияға өзғсртулер енгізу мен қайта ... ... және ... ережелерді белгілейтін конституциялық-құқықтық
нормаларды бір ... ... ... ... ... ... ... ролінің ерекшелігін ескере ... ... және ... деп бөлуге болады. Конституциялық-
құқықтық ... ... ... бір ... (процедуралар,
процессуалдық формалар) ... ... өз ... іс ... ... ... болатын
қоғамдық қарым-қатынастарды реттейді. Ал материалдық ... ... және ... субъектілердің
қызметінің ... ... ... ... ... т.б. ... Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... ... әдістерін, тәсілдерін белгілейді.
Мысалы, Қазақстан ... ... ... заң ... ... ... ... асырады: "Мәжіліс
көпшілік даусымен- макұлдаған заң ... ... ... ... әрі ... ... ішінде қаралады. Сенат депутаттары жалпы
санының көпшілік даусымен қабылданған жоба
заңға айналады және он ... ... ... қол ... беріледі" ./61-
бап/
Іс-жүргізуші нормалар мемлекеттік органдардың ... ... ... ... пен ... ... тікелей катысты лауазымды адамдардың кәсіби
жетілуіне, ұйымдастырушылық ... ... ... ... туғызады. Олар коғамдық қарым-қатынастарды реттеудегі құкықтың
ықпалдығын және маңыздылығын ... ... ... ... жетілмегендігі кұкыктың реттеушілік ықпал етуін едәуір бәсендетеді.
Конституциялық материалдық және ... ... заңи ... ... ... да ... ... (мысалы, қылмыстық-құқықтық және ... ... ... ... ... бұл ... сала
аралык емес, сала ішіңдегі болып табылады. Конституциялық ... ... ... ... олар демократияны
жүзеге асырудың ... іс ... ... ... ... қызметінің іс ... ... ... субъектілер қызметіне еңбекті ұйымдастырудың ғылыми элементтерін
енгізеді, әбден жетілген ... ... ... ... береді; іс
жүргізу кызметіне қатысушылардың "құқықтары мен ... ... алғы ... ... ... ... саласындағы
заңдылықты ... ... ... ... Атқаратын міндеттеріне
сәйкес конституциялық іс-жүргізуші нормалар іс ... ... ... ... ... ... мен ... әрекет түрлерін, бірізділігін және ... ... ... ерекшеліктерді белгілейді.
Конституциялық ... ... ... ... ... нормаларынан ерекшелейтін белгілері бар.
Конституциялық іс-жүргізуші ... ... ... ... көрінетін ерекше заңи мазмұнға ие болады. ... ... ... басқа да құқық ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, ... ... де ... ... ... ... ... тән белгілердің
бірі ретінде — оларды қабылдау арқылы жаңа қарым-қатынастардың пайда болуын
және қоғамдык, мемлекеттік өмірдің ... ... ... бұрын
болмаған, тек құқықтық қарым-қатынастар түрінде ... ... ... ... ... ./1/ ... нормалар негізгі
қарым-қатынастарды тікелей реттемесе де, олардың өздері ... ... ... ... арқылы ыкпал -етеді. Бірақ та, бұл іс-
жүргізуші ... жаңа ... ... ... ... ... ... нормалар өмірге
әкелген жаңа қоғамдық қарым-қатынастар ... ... ... ие ... Конституциялық іс-жүргізуші нормалардың реттеушілік
ықпал етуі мемлекеттік органдардың құкық шығармашылық және ... ... ... Бұл ... тек ... қолданушылық қызметті
реттеумен ғана шектелетін басқа ... ... ... ... ... ... асыру процесіне
қатысатын субъектілердің ... ... ... ... ... жүзеге асыруына қарағанда әлдеқайда кеңірек. Конституциялық _ іс-
жүргізуші ... ... ... ... ... қылмыстық іс-
жүргізуші және азаматтық іс-жүргізуші ... ... іс ... ... ал ... ... ... әртүрлі
нормативтік актілерде, бұған коса, материалдык нормаларымен ... ... ... ... ... байланысты оларды құқық беруші және ... ... ... болады. Құқық беруші ... ... ... заңи ... мен. ... құкык қорғаушы ... ... ... ... және заңи ... ... қоса конституциялық кепілдіктерді
белгілеуге бағытталған.
Конституциялық кепілді ... жеке бір ... ... ... нормалар Конституциянын баска ... ... ... Мәнісінде, кепілді
конституциялык-құкыктық ... ... оның ... және адамдарға өздері қорғайтын ... ... іске ... үшін ... ... етуге бағытталған ... ... ... ... ... сипаттағы бекітулер болып ... ... бір ... түріне тыйым салу ретінде де айқындалуы
мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... ... өз ... адам өмірін киюға хақысы жоқ"
деген ... ... өмір сүру ... ... ... -негізгі бағыттылық сипатына қарай
конституциялық құқықтық нормалар 4-ке ... ... ... ... ... ... және ... нормалардың осы топтастыруын
норманың ... ... ... ... ... ... бұл топтастыру ұйғарымдардағы мемлекеттің екпін койғанын білдіреді
және әрбір жеке норма барлык.- жағдайларда белгілі бір мінез-құлықты ... ... салу ... ... мақсатында белгіленеді.
Міндеттеуші ... ... ... мына ... жатады:
"1. Әркім Қазақстан Рсспубликасының ... ... ... ... адамдардың құқықтарын, бостандықтарын,
абыройы мен ар-намысын құрметтсуге ... ... ... ... ... ... ... жаңадан сайланған ... ... ... өз ... ... ... ... нормаға мына
нормаларды ... ... ... ... ... ... ... ... ... оның
тұтастығын бұзуға, мемлекет ... ... ... нәсілдік, ұлттық, ... " ... және ... ... ... ... ... құруға және ... ... ... көзделмеген әскерилендірілген құрамалар құруға тыйым салынады"./5-
бап/ ... ... оған ... ... ... ... ... қадір-қасиет қорлайтындай жәбір көрсетуге болмайды"./17-бап/
"Республикаңың азаматын ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
оны Қазақстаннан тыс ... ... ... ... бостандығы қүқығьін
жүзеге асыру жалпы адамдық ... ... мен ... алдындағы міндеттерге байланысты
болмауға немесе оларды шектемсуге тиіс"./22-бап, ... ... ... ... ... ... ... мына нормаларын келтіруге ... ... ... ... танылуына қүқығы бар -және озінің құқықтары
мен бостандықтарын, қажстті қорғанысты қоса алғанда занға қайшы келмсйтін
барлық ... ... ... ... ... ана тілі мен
төл мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оку және ... ... ... алуға құқығы бар"./19-бап,2-тармақ/ "Қазақстан
Республикасының азаматтары ... ... ... қандай да болсын мүлкін жеке
меншігінде ұстай алады"./26"-бап,1-тармақ/.
Сонымен қатар, бұл топқа өкілеттіктерді ... ... ... ... ... Бұған мысал ретінде Конституциямыздың 44- және
66- баптарын келтіруге болады. Сонымен қатар, ... ... ... да ие ... конституциялық-құқықтық нормаларға Конституциямыздың мына
нормаларын мысал ретінде келтіруге ... ... ... ... ... ... ... діни орталықтардың . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... /5 ... ережесінің ... ... ... ... ... және ... ... (дефиниттік) деп екіге бөлуге болады.
Нақтылы-реттеуші нормада мінез-қүлық ережесі анық тұжырымдалған, -яғни
мінез-құлықтың ... бір ... ... ... ... ... ... салушылық сипат ... ... ... ... ... көпшілік даусымен қабылданған жоба заңға
айналады және он күннің ішінде ... қол ... ... ... ... ... халық тікелей сайлау жолымен, сондай-
ақ халық ... ... ... ... ... ... және ... қауымдастықтардағы сайланбалы және басқа жергілікті өзін-өзі
басқару органдары арқылы жүзеге асырады"./89-бап, 2-тармақ/.
Конституциялық-қуқықтық ... ... ... ... ... қажет. Бұларға диспозициясында субъективтік заңи құқықтар ... ... ... ... ... Нақтылы-реттеуші нормаларға ... ... ... анық ... таба ... мінез-құлық ережесін
білдіреді. Бұл ... заңи ... бар ... ... ... ... ... Дефинитивтік нормаларда ... ... ... ... және олар заңи ... ... ... ... ... ... дефинитивтік норма ғылыми ... ... ... дамудың ... ... мен ... ... онда олар ең ... ... болый; ессптеледі. Бұндай нормалар
Конституцияымызда кездеседі: ... ...... нысанындағы біртұтас мемлекет"./2-бап, 1-тармақ/ "Мемлекеттік
биліктің бірден-бір бастауы -халық"./3-бап, ... ... ... ... күші бар және Рес.публиканың бүкіл ... ол ... ... ...... пен
мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және
азамат құқықтары мсн ... ... әрі ... 2-
тармақ/; "Парламент- — Қазақстан Республикасының заң шығару ... ... ... ең жоғары өкілді органы./49-ба-п, 1-тармақ/ және
т.с.с.
Конституциялық-құқықтық нормадағы ұйғарымдардың міндеттілік ... ... ... ... ... және альтернативтік деп
бөлуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... оларда қалыптасқан ережеден ешбір шегініс
болғызбайтын катаң кесімділік ... ... ... ... ... жөне өзге де ... ... төлсу әркімнің
борышы әрі міндеті болып табылады"./35-бап/ "Соттарды қаржыландыру,
судьяларды ... ... ... ету ... ... қаражаты
есебінен жүргізіледі және ол сот төрелігін толық әрі тәуелсіз ... ... ... етуге тиіс"./80-бап/
Диспозитивтік нормаларда белгіленген мінез-құлық ... ... өз ... ... ... ... ... "Жергілікті өзін-
өзі басқару органдарын ұйымдастыру мен олардың ... ... ... ... ... ... ... нормалар нақтылы жағдайларға байланысты мінез-құлықтың
әртүрлі варианттарына жол береді, мысалы, ... ... ... ... ... ... Республиканың Президенті он күн мерзімде
қарайды"./70-бап, ... ... ... және ... ... пайдалы қызметтерді іс жүзіне асырудағы мемлекеттің мүддесін
бекітеді, мысалы,"Ерікті әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік ... ... ... және ... ... ... нормалар реттейтін қоғамдық қарым-
қатынастардың ... ... ... болғандықтан, оларды жалпы, арнайы
және ерекше деп ... ... ... ... нормалар ... ... ... ... ... бірнеше
түрлерін реттейді: "Республикада мемлекттік ... ... ... мен ... ... заң шығарушы, атқарушы және ... ... ... ... әрі ... ... ... өзара іс-қимыл ... ... ... ... ... .
Арнайы конституциялық-құқықтық ... ... тек ... бір ... ғана ... немесе
өзгеше, арнайы бағыттылыққа ие ... ... ... ... пен жеке ... ... ... қорғалады"./6-бап, тармақ/; "Конституция " ... ... ... ... ... Республикасыньгң заңдары оған қайшы келмейтін
бөлігінде қолданылады және ... ... ... ... екі ... оған ... келтірілуге тиіс"./92-бап, 4-тармақ/.
Ерекше конституциялық-құқықтық нормалар жалпы және арнайы нормалардағы
ережелерден кейбір үзінділерді айқындайды: ... . ... ... биліғін .жүзеге асырады, .атқарушы органдардың
жүйесін басқарады және ... ... ... ... 1-
тармақ/;- "Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар
дүниесі, ... да ... ... ... ... ... ... заңда белгіленген негіздерде, шарттар мен ... ... де ... ... ... бойынша қолдануына байланысты конституциялық-құқықтық
нормаларды) мерзімі ... ... және б) ... деп ... ... ... нормаларды ... да ... ... ... ... ... субъектілер б-ша, т.с.с...
3.2. Конституциялық-құқықтық нормаларды жүзеге асыру.
Конституциялық-құқықтық нормаларды жузеге асыру күрделі ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады.
Бұл жүзеге асыру процесінің әртүрлі элементтеріне ... ... ... ... құқық субъектілерінің құқыққа сай мінез-қулық
жуйесі, ... ... Осы ... ... үншін", біріншіден,
Конституцияның әлеуметтік бағыттылығын және мазмұнын, оның заңи куші мен
орнын, және ... ... ... нормалардың-
реттеушілік. ықпал ету ерекшеліктерін қарастыру қажет.
Мемлекеттануда ... ... ... ... ... ... ... сипатымен (тікелей немесе жанама
түрде) байланыстырады./15.133/ ... ... екі ... ... ... Бірінші позицияға сәйкес, Конституцияның ... ... ... ... ... ... ... тікелей және жанама (тікелей ... 7.19/, ... ... ... ... қолданылуы жөніндегі позициясын мойындамайтын
көзқарастар бар. /19.30/
Ю.А.Тихомировтың пікірінше, конституциялық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... енеді,
өйтксні, әрбір норма Конституция жүйесінің элементі ... ... ... жеке ... ... кейінге қалдырудың немесе
тоқтатып қоюдың жалпы бір ережесі мен ... жоқ. /6.133/ Осы ... ... де ... Оның ... ... ... заңи күші бірдей, олар кезде және
тікелей қолданылады. Ондай ... ... ... ... ... бір ... қолданылмайтынын мойындау керек.
/20.143/
Конституциялык-құқықтық ... ... ... конституциялық-құқықтық. нормаларды жалпыға
міндетті ұйғарым ретінде іс жүзіне асыру ... ... ... ... ... . ... ... бастап, оның барлық
нормаларына тән ... ... ... ... ... қолданылуы құқық субъектілерінің ... ... ... білдірмейді. /21.11/
Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... ... ... қажеттілігін Конституциямыздың
66-бабының ... ... ... Крнституциямызды
жүзеге ... ... ... ... ... заң ... енгізу және заңдардың
орындалуын ... ету ... ... ... ... жүзеге асыру ағымдағы заңдарда
нақтылануды талап етеді. Мысалы, "Меншік субъектілері мен ... ... өз ... жүзеге асыру көлемі мен шектері оларды
қорғау кепілдіктері ... ... ... ... тұрғысында, мемлекеттануда ... ... ... ... ... ... ... нақтылану қажеттілігіне, ... ... өзі ... ... ... ... нормаларда тиісті заңдарды қабылдау ... ... ... ... бір ... нормада
оның заңмен нақтыланатыны көрсетілсе де, қандай заң екені ... ... ... ... ... көптеген
ағымдағы заңдарды қабылдау — сол ... ... және ... ... ... ... ... міндеттерін шешу
қажеттілігінен ... ... ... ... ... ... ... басқалары бөліктермен, кезеңдермен асырылады,
ал үшіншілері әр ... ... ... асырылады",-деп көрсетеді
Ю.А.Тихомиров. /6.81/.
Осыдан, әртүрлі ... ... ... олардың тікелей жүзеге асырылуын білдірмейді. ... асу тек ... ... толық көлемде жүзсге
асырылатын ... ... тән. ... ... ... ... басқа конституциялық-
құқықтық нормалармен үйлесіп қажетті құқықтық нәтижеге жетеді.
Ал бөліктермен, кезеңдермен ... ... ... ... ... қажетті құқықтық нәтижеге жету ... олар ... ... ... ... ... іске асуы қажет. Жүзеге асырудың
мұндай сипатын-жанама (тікелей емес) деп атайды. Ол өз ... ... ... қалыптастырмайтын жалпыреттеушілік нормаларға
тән.
Сонымен, қонституциялық-құқықтық нормаларды ... ... ... ... ... ... дүрыс болар. ... ... ... -көздеген әлеуметтік нәтижелерге,
қағида бойынша, ағымдағы ... ... ... Осы ... байланысты құқықшығармашылық олардың түпкі нәтижесі емес, ол
тек оларды жүзегс асырудың қажетті сатысы ... ... ... ... орындауға бағытталған заңдарды қабылдау ... басы ... ... ... тек ... ... ... ғана белгілі бір әлеуметтік нәтижелерге нақты жетуге болады.
Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... осы құбылыстың мәндік жақтарын толық мөлшерде ... ... тек заңи ... ерекшелігі ғана
қамтып көрсетіліп, жүзеге ... ... ... ... Әрине; осы ... ... ... ... әсер етуі ... ... тікел.ей жүзеге асырылады.
Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... және ... идеалдары құқық субъектілерінің
тәжірибелік әрекеттерін бағыттайды және сенім ұялатады.
Конституциялық-құқықтық ... ... ... екінші
ерскшелігі ... ... ... себептеледі.
Негізгі Заң ... ... ... ... ... ... ... ол өзінде басқа да әлеуметтік реттеуіштердің (саясат,
мораль) негіздерін ... ... ... ... ... ... заңдардың нормаларымен, саясаттың, ... ... ... ... ... ... ... жүзеге ... ... тән. ... ... бұл ... ... ... ие. Егер ... ... ... ... ... ... дамытпаса, ықпалдылығы
төмен немесе тіпті оларға қайшы келсе, онда ... ... жету ... ... ... қиынға түседі.
Конституциялық-құқықтық. нормаларды ... ... ... осы ... кезекті мәселесін шешуді мөлшерлейді. Ол
конституциялық- құқықтық нормаларды жүзеге асырумен және оларды ары қарай
дамытатын ағымдағы заңдардың ... ... ... ... ... ... байланысты мәселе. Конституциялық-құқықтық ... ... ... ортасы — ол нақтылы конституциялық қарым-қатынастар.
Конституциялық ықпал -ету, ең ... осы ... ... Сондықтан, дәл осында ... ... және ... ... ... толық
және анық іске ... ... ... ... нормалардың жүзеге асырылуын салалық
құқықтық ... ... ... ... ... да көреді. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырумен бір деңгейде қарастырылады. Норманың көздеген нәтижесінс
жсткснің және қай ... ... ... ... ... тек қана
конституциялық-құкықтық нормалардың ... ... ... да ... ... бірігіп жүзеге асырылуынан ажыратып алу
қажет; екіншіден, Конституция нормаларын жүзеге асырудың нәтижесін ... ... ... ... ... ... ... конституциялық ережелерді нақтылайтын салалық нормалардың
қолданылуы салдарының ықпалсыздығы немесе жағымсыздығы ... онда ... ... ... жүзеге асыруының ықпалсыз немесе
жағымсыз салдары ретінде теңдестірілуі мүмкін.
Осыған байланысты, конституциялық-құқықтық нормалардың ... 2 ... ... болады.
Бірінші деңгей (жоғарғы) - нақты конституциялық мағынадағы жүзеге
асыру. Оның мәні мемлекет пен қоғамның, ... пен ... ... ... ... мүдделерінің принципті ара-қатынасын бекітетін негізгі саяси-
құқықтық акт ретіндегі Конституцияның ... ... ... ... ... ... институттарының және
конституциялық қарым-қатынастардың басқа да ... ... ... бекітілген негізгі мүдделерін ... ... ... ... ... ... ... мүддесі тек конститудиялық қарым-қатынастар
шеңберінде ғана-қанағаттандырылады. Еліміздің Коңституциясының -29-бабында
азаматтардың ... ... ... ... ... ... бұл ... конституциялық қарым-қатынастарда жүзеге
асырылады. Яғни, мемлекет өз
тарапынан азаматтарға осы ... ... ... ... ... ... ... ал азаматтар оны мемлекеттен талап етуге құқылы..
Мұндағы ... ... ... ... ...... ... сақтау жайындағы азаматтың арасындағы әлеуметтік-құқықтық
байланысы болып табылады.
Екінші ... ... ... кең ... ... Бұл ...... құқықтық қарым-қатынастарда нақтылы
әлеуметтік нәтижелерге жету жөніндегі жалпы ... ... ... бір ... ... ... ... ету
саласы. Мұнда Конституцияның нормалары салалық ... ... ... ... ... ... реттелінген
нақтылы- құқықтық байланыстармен толықтырылады.
Конституциямыздың 29-бабының мысалына сәйкес, бұл деңгейде нақты ... ... бір ... мекеме, тиісті заңи фактілер, медициналық
жәрдемнің белгілі бір түрі шығады. Мұнда мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... мүддесі нақтылы
әлеуметтік нәтиже түрінде (медициналық жөрдем- ... ... ... ... қанағаттандырылды.
Конституциялық-құқықтық норманың салалық қарым-катынастарда
қолданылуы ... ол ... ... ... ... ... ... азаматтың әрексттерін
(қызметін) ... ... ... ... заңи табиғаты және ... ... ... ... жүзеге асырылуын екі негізгі деңгейде қарастырылуын мөлшерлейді.
Нақты ... ... ... ... ... ... осы нормалардың
жеке бір ... ... ... ... ... ... ... конституциялық-құқықтық нормалар
жүзеге ... ... ... ... ... жалпы ... ... Осы ... ... ... ... да
тәжирибелік маңызға не Конституциямыздың- 38-бабында былай бекітілген:
"Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ... міндетті".
Бұл жалпы ... ... ... асырылуы, біріншіден,
оның,- ағымдары ... ... ... ... ... ... құлықтарын
қадағалауынан көрінеді. Осы ... ... ... деңгейде қосымша ксзсңдсрді ... ... тура ... ... Бұл, ... ... ... қатысты. Бұларда тура
байланыс жолдары арқылы ықпал ... ... ... ... конституциялық ... ... ... шоғырланған.
Осы нормаларды бұл деңгейде жүзеге ... ... ол ... ... ... ... сәйкес
өзін-өзі реттеу жолы болып табылады. Конституциялық ... ... ... іске ... ... тыс" ... анық корінеді. Конституцияның кейбір ... зани ... ... ... ... ... енегелік
белгілері бекітілген. Мысалы, Қазақстан Республикасын қорғау — оның әрбір
азаматының ... ... және ... ... 36-бап). Мұнда
қасиетті борыштың құқықтық ... ... ... ... ... ... бірлігі қамтып көрсетіледі.
Бұл нормалардағы адамдар қызметін бағалаудың ... ... ... ... нақтылы салалық нормаларға қарағанда, неғұрлым мазмұнды
түрде жүзеге асырылатыны ... ... ... ... ... ережелер көпшілік қызметінің мақсатты бағдарларын береді,
қоғамдық өзін-өзі басқару және ... ... ... күшейтетін
және дамуын көрсетстін мінез-құлық үлгілерін бекітеді.
Нақты ... ... ... ... ... ... ... - ол конституциялық қарым-қатынастарға
" қатысушылардың қызметін жалпы әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... асыру — құқық
субъектілері ... ... ... ... ... ... бекіту болып табылады. Бұл ереже
өзінің барлық ... ... ... ... азаматтардың. мінез-құлықтарының нақтылы бір
актілері ... ... ... ... бірге,
конституциялық-құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... отырған деңгейі нақты конституциялық нормаларды жүзеге
асыру ерекшелігі ... дәл ... ... ... Конституцияның барлық нормалары ... ... ... ... ... ... ... құлықтың жалпы
модельдерін немесе тура ... ... ... ... ... нұсқаулар
мен бағдарларды қабылдауымен ... Оған ... ... ... асырудың ерекше нысандары, ... ... ... ... ... ... ... заңдардың нақтылы нормаларымен бірігіп жүзеге асырылады.
Әрине, конституциялық-құқықтық нормалар нақтылы бір құқықтық байланыстарда
құқық субъектілерінің ... ... ... береді және- орнықтырады.
Бұл процесс нақтылы ... ... ... ... және оның сипаты салалық ... ... ... тән. Бұл ... ... ... жүзеге асырудың ... аса ... ... бірін-бірін қарсы қоюға болмайды. Олар қажетті ... ... және ... ... ... Бірінші дсңгейді жүзеге
асыру екінші деңгейдің жүзеге ... ... ... және ... ... ... ... асыру, ең ақырында, нақты конституциялық-
кұкыктык норма мазмұны талап ететін нақтылы әлеуметтік нәтижелерге жетуге
себепші болады.
Конституциялық-құқықтық ... ... ... ... ... ... зор. Ол, мысалы, . Конституцияның нормаларын
жүзеге ... ... ... ... ... ... туғызады./23..3О/ Конституциялық заңдылықтың, оның талаптарының
және қамтамасыз ету кепілдіктерінің ерекшелігі,- алдымен, конституциялық-
құқықтық нормаларды ... ... ... ... Бұл ... заңдылық талаптарын Негізгі ... ... ... жоғары, яғни, нақты конституциялық мағынадағы деңгейінде қарастыру
қажет.
Конституциялық-құқықтық ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеу' жалпыға бірдей құқықтық нормаларды, заңй ... ... ... ... ... қатар, осы құралдарды, конституциялық-
құқықтық нормалардың сипатын ескере отырып, түсінуге және ... ... ... норманың түсінігі, түрлері, құрылымы”, атты
дипломдық жұмысымды қорытындылай келе айтарым:
Қандай да болмасын ғылымның алғашқы ірге ... сол ... ... ұғым ... ... заң ... ... баспалдағын құқық
түсінігі, оның мән-мағынасын қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы тараулардан
белгілі болды.
Неге менің бұл жұмысымда “құқық” түсінігі ... ... ... ... ... туындаса, оған мен былай жауап берейін: “Құқықтық
норма” ұғымы, оның мән-жайы, белгілері өздігінен ... жоқ. ... ... ... да негіз де болған – ... ... ... ... қоғам) болмаса, сол мемлекеттің қарым-қатынасын реттейтін
құқық болмаса, онда ... ...... ... ...... да болмайтындығы айдан анық.
Демек, менің айтар ойым мынада: жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... түсінігімен, құқықтың қайнар
көздерімен тығыз байланыста.
Құқықтың құқықтық норма тудыратыны белгілі болды. Енді құқықтық ... ... ... ... ... байланысты айқындап көрелік.
Біріншіден, құқықтың қай негізден бастау алғандығы құқықтық норманың
белгісін айқындауға мүмкіндік тудырады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... өзге ... ... қабылданған құқықтық нормалардың өзі бұл кездері теориялық тұрғыда
құқықтың қайнар көздері бола алады деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз байланысты аша келе мен ... ... ... ... алдым деген сенімдемін.
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы ... ... ... ... өзін ... зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады деп бекітілген. Осыған орай ... ... ... және ... қайта құрылыстар жүргізілуде,
мемлекеттік меншікпен қатар жеке ... ... ... ... ... ... мен халықтың әл-ауқатын жақсарту нарықтық қатынастарға
негізделетін, мемлекет экономика мен әлеуметтік-мәдени салаларын тікелей
басқарудан бас ... ... ... ... ... және
заңнамалардың орындалуын қамтамасыз ету мақсатында бақылаумен шектелетін
болғандықтан халықтың қолданылып жүрген заңнамаларды білу ... ... ақ , Ел ... ... – 2030» атты жолдауына
сәйкес, Қазақстан Орта Азияның Барысына айналуды ... ... Ол ... ... ... кейін саясат» деген қағидатты ұстана, еліміз нақты
мүмкіндіктерін ... ... ... ... алға ... отыр.
Бұл өзін - өзі ақтайды. Тек ол үшін демократияға бастау болатын алғы ... ... ... ... ... құқықтық базаны құру мен нығайтудан
туындайтынын ескеретін болсақ, аталған процесте менің «Құқықтық норманың
түсінігі, түрлері, ... атты ... ... тақырыбы қандайлық орын
алатыны айтпаса да белгілі.
Және де Ел Президентінің Қазақстан халқына биылғы жылғы ... ... ... ...... ... мен ... жаңа кезеңіне қадам басқалы тұрғаны» баян етілген. Ел
Президенті Қазақтан Республикасы ... ... ... қабілетті 50
елдің қатарына кіру ... деп, ... ... жүрер жолы, негізгі
стратегиялық бағдарды айқындап берді . Бұл жағдайдың өзі де ... ... ... ... ... ... Себебі мемлекеттің алдағы
бағдарламаларын іске асырудың кепіл ретінде мемлекеттің құқықтық жағдайы
айқындалады.
Осыған да ... ... ... ... ... халық
қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында “мемлекет және құқық теориясы”
пәні аясында ... ... жаза ... ... ... өткені мен болашағының теориялық негіздері
қаланды десе болады. Сол негіздер ең ... ... пен ... ... ... ... де ... норманың түсінігі, түрлері, құрылымы” аталмыш
дипломдық жұмысым өз кезегінде заң ... ... бір ... ... дамытуға үлес қосар деген ойдамын.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория ... и ... ... ... ... жарғы», 2003, - 65-71стр.
2. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша
қысаша түсіндірме сөздігі.- ... ... ... ... А. ... ...... развития государства» // Заң және
заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең жоғары ... // Заң және ... ... ... Б. ... ... ... қорғау және олардың құқықтары мен
бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. Адрасулова ... ... ... и ... ... ... // ... Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы.-
Алматы, «Жеті жарға», 1998ж.,-88-89б.
8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті
жарғы», ... ... ... мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-
Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. ... ... ... - ... мен жалпы оқытудың іс-шаралары»
// Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық
теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау ... ... ... Н.Ә. ... ... халқына
жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» ... ... ... С. ... А. ... ... және құқық негіздері:
Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-14б.
16. Н. Елікбаев, М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа
сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-34б.
17. Н.И. Матузов, А.В. ... ... ... и ... курс ... ... ... теория государства и права»: Академический курс 1-том.-Москва,
Зерцало, 1998ж.,-70б.
19 «Общая теория государства и ... ... курс ... С.Д. ... Құқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
21. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное ... // ... С. ... « ... қор: ... жағдайының өзекті мәселелері» //
Заңгер.-2005ж.-№12.-42-44б.
23. Т. Мамедсупиев «Правовая природа нормативных постановлений Верховного
суда Республики Казахстан» // Фемида.-2006ж.-№4.-12б.
24. Т. Мырзамбетов «Конституция еліміздің ... мен ... // ... ... Т. ... Мемлекет және құқық теориясы: оқулық.- Алматы, 2003ж.,-
212-216б.
26. Т. Айтмухамбетов «Қазақстанның сот өндіріснде сот шешімдерін қайта
қарау» // Заң.-2004ж.,-№21.-8б.
27. Т. Айтмухамбетов ... ... ... бойынша шешімдерді қайта
қарау институты» // Заң.-2004ж.,-№21.-9б.
28. С.А. Комаров Общая теория государства и ... ... ... ... . ... ... – тәрбие мен жалпы оқытудың іс-
шаралары» // Заң журналы.- жыл, 2005.-№5.- 31-33 ... С.Д ... ... ... ... Алматы, 2004, 28 бет.
[3] Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ж, 6 бап, ... ... ... мен ... негіздері”: Оқулық.- Алматы, 2003, - 93
бет.
[5] Н.И.Матузов.А.В.Малько. ... ... и ... курс лекций.-
юристъ, Москва, 1997, -313-316 стр.
[6] Ғ.С.Сапаргалиев.А.С.Ибраева.”Мемлекет және құқық теориясы”: оқу құралы.-
Алматы, 1998,- 24 бет.
[7] ҚР-ның ... 30 ... 1995, 15 бап, 10 ... ... ... 30 тамыз 1995, 19 бап, 11бет.
[9] А.С.Ибраева. Н.С.Ибраев. «Теория государства и права»: учебное пособие.-
Алматы, жеті жарғы, 2003, - 67-71 ... ... ... 30 ... 1995, 25 бап, 12 ... ... ... 30 тамыз 1995, 3 бап, 6 бет.
[12] Қ.Д.Жоламан. ... ... ... және ... ... Алматы, 1999, - 124-127 бет.
[13] “ҚР-ның мемлекеті мен ... ... ...... 2003, -
98 ... ... Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл, 27 бап, 13 бет.
[15] С.А.Комаров. «Общая теория государства и права»: учебник. – ... – 191 ... ... ... және ... негіздері”:
фолиант. – Астана, 2001, - 10-14 бет.
[17] “Общая теория государства и права»: Академический курс 2 том. ... ... 1998, - 74-78 ... ... ... мен ... негіздері”: оқулық.- Алматы, 2003, -97
бет.
19 А. Жакупова.”Конституция-основа развития государства”//Журнал. Заң ... ... ... ... ... ... мен ... журналы.-жыл,2005.-№19.-40-44бет
21Қазақстан Республикасының Конституциясы.30 тамыз,1995, 12бап.-9 бет
22 “Қазақстан Республикасының Конституциясы.”Түсініктеме.-Алматы:Жеті
жарғы, 1999,-59бет
23 “Қазақстан Республикасының Конституциясы”: Түсініктеме.-Алматы, 1999,-60
бет.
24Қазақстан Республикасының ... ... 30 ... ... ... ... ... 27.12.1994. 14 бап
26 ҚР-ның Азаматтық кодексі. 27.12.1994. 17 бап
27 Ғ. Сапарғалиев. А. Ибраева. “Мемлекет және құқық теориясы”:Оқу құралы.-
Алматы, 1998,-79-80 ... ... ... ... и ... курс, 1том.-
Москва,Зерцало, 1998,-70 стр.
28 Н.Ә. Назарбаев. “Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау
қарсаңында”: ҚР-ның Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы.-
Астана, ... ... Қ.Д. ... А.Қ. ... А.Н. ... ... және ... Алматы, 1999,-115 бет.
30 “ҚР-ның мемлекеті мен құқығының негіздері”:оқулық.- Алматы, 2003,- 112-
116 бет.
31 ҚР-ның Конституциясы. 30 ... 1995 жыл, 34 ... ... А. ... ... және құқық теориясы”:оқу құралы.-
Алматы, Жеті жарғы, 1998,-81бет.
33 ҚР-ның Конституциясы: 30 тамыз,1995. 4 бап. 6 бет
34 ҚР-ның ... ... ... ... Т. ... “Қазақстанның сот өндірісінде сот шешімдердің қайта
қарау”// Заң журналы.- жыл, 2004.-№21.-8 бет.
-----------------------
Қоғамның қатынастарын реттейтін нормалар
Әлеуметтік нормалар:
Әлеуметтік-техникалық нормалар:
ӘЛЕУМЕТТІК ... ... ... ... ... ... мазмұны бойынша:
Белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері бойынша:
Баяндалу және көріну тәсілі ... ПЕН ... ... ... ... ... НОРМАЛАРЫ МЕН КОРПОРАТИВТІК НОРМАЛАР:
Айырмашылығын көрсететін ерекшеліктер:
Жалпы ерекшеліктері:

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Конституциялық-құқықтық нормалар, институттар мен принциптер12 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет
Азаматтық іс жүргізудегі диспозитивтік қағида: түсінігі және мәні5 бет
Дәрістік кешен87 бет
Жаза және оның мақсаты туралы10 бет
Заңды жауапкершіліктің түсінігі, белгілері және негіздемесі7 бет
Зейнетақы реформасы туралы20 бет
Конституциялық бақылау нысандары15 бет
Конституциялық құқық және оның әдіс- тәсілдері мен жүйесі8 бет
Қазақстан мемлекетінің конституциясы – мемлекеттің негізгі заңы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь