Шешендік өнердің халықтық сипаты

Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір жанры . шешендік өнер. Халқымыздың даналығының үлгісі шешендік сөздер . ғасырлар бойы халық сынынан ерекшеленіп өткен құнды мұра, асыл қазына.
Шешендік өнеріне ерте замандардан.ақ, үлкен мән берілген. Ежелгі грек, рим елдерінде шешендік өнерді "риторика" деген атпен жеке пән ретінде оқыған. Дүние жүзіне әйгілі ерте заман шешендері Пратогор, Демоссфен, Цицерон, Квинтилиан сияқты өз заманының мемлекет қайраткерлері, ел аузына қараған ойшылдары болған. "Риторика" ғылымы өнердің падишасы ретінде ерекше бағаланған. М.В.Ломоносовтың 1748 жылы басылып шыққан "Шешендікке қысқаша басшылық" атты еңбегі бұл өнердің Ресейде дамып, қалыптасуына түрткі болды.
Қазақтың шешендік сөз тарихы Майқы би мен Аяз билерден басталып (XII.XIII ғғ.), Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV.XV ғғ.) есімдерімен қатысты калыптасып, өркендей түсті.
Шалгез, Бұхар (XV.XVIII ғғ.), Шортанбай, Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекелерге жалғасты. Шешендік өнерінің кеңінен дамып биіктеген кезеңі . XV.XVIII ғғ. Бұл кез қазақ халқының жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, өз тәуелсіздігін қорғау жолындағы күрес жылдары еді.
Шешендік сөздердің алғашқы үлгілерін халық ауыз әдебиеті туындыларынан, ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең.жыр, дастандардан ұшыратамыз. Осы сөз өнерінің кең қанат жайып, орнығып дамуында тапқырлық пен шешендіктің тамаша нұсқалары . жыраулар толғаулары, айтыстар мен мақал.мәтелдердің орны ерекше.
Қазақтың шешендік сөздерін өзге жұрттың атақты адамдары, ғалымдары жоғары бағалады. Шешендік сөздер нұсқаларын академик В.В.Радлов (XIX ғ.) зерттеп жинаған болатын. Ол: "Қазақтар... мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейді. Ойын дәл, айқын ұғындырады. Ауыз екі сөйлеп отырғанның өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен келетіндігі соншалық, бейне бір өлең екен
        
        ШЕШЕНДІК  ӨНЕРДІҢ  ХАЛЫҚТЫҚ   СИПАТЫ
Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойына жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар.
(Абай)
 Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір ...... ... ... ... ... сөздер – ғасырлар бойы ... ... ... ... ... асыл қазына.
Шешендік өнеріне ерте замандардан-ақ, үлкен мән берілген. Ежелгі грек,
рим елдерінде шешендік өнерді "риторика" деген ... жеке пән ... ... ... ... ерте заман шешендері Пратогор, ... ... ... өз ... ... қайраткерлері, ел аузына
қараған ойшылдары болған. "Риторика" ғылымы өнердің падишасы ретінде ерекше
бағаланған. ... 1748 жылы ... ... ... ... атты ... бұл өнердің Ресейде дамып, қалыптасуына түрткі болды.
Қазақтың шешендік сөз тарихы Майқы би мен Аяз билерден ... ... ғғ.), ... ... Асан қайғы (XIV-XV ғғ.) есімдерімен қатысты
калыптасып, өркендей түсті.
Шалгез, Бұхар (XV-XVIII ғғ.), ... ... ... ... Қаз
дауысты Қазыбек, Әйтекелерге жалғасты. Шешендік өнерінің кеңінен дамып
биіктеген кезеңі – XV-XVIII ғғ. Бұл кез ... ... ... ... ... ... тұрып, өз тәуелсіздігін қорғау жолындағы күрес
жылдары еді.
Шешендік сөздердің ... ... ... ауыз әдебиеті туындыларынан,
ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең-жыр, ... ... Осы ... кең ... ... ... ... тапқырлық пен шешендіктің тамаша
нұсқалары – жыраулар толғаулары, айтыстар мен мақал-мәтелдердің ... ... ... өзге ... атақты адамдары, ғалымдары
жоғары бағалады. Шешендік сөздер нұсқаларын академик В.В.Радлов (XIX ... ... ... Ол: "Қазақтар... мүдірмей, кідірмей, ... ... Ойын дәл, ... ... Ауыз екі ... отырғанның
өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен келетіндігі соншалық, бейне ... екен деп таң ... – деп ... ... ... ... тілінің
тазалығы мен табиғилығын дұрыс аңғарып, қазақтардың сөзге тапқырлығы мен
шешендігі өзіне ерекше әсер еткенін жазған.
Сондай-ақ, ... ... ... ... сөздерін жинап
жариялағандардың бірі – Ыбырай Алтынсарин. Ол халық ... ... ... ... ... баулитын тәрбие құралы
екенін жете танып, өз еңбектеріне орнымен енгізіп, пайдалана білді.
Шешендік сөздерді ... ... бірі – ... ... ... (1927 ж.) ... ... айтысы" деген ... ... ... ... ... мысалдар келтіреді. Ауыз
әдебиетінде алатын орны мен халықтық сипатына дәлелді ғылыми ... Ауыз ... ... ... ... ... еңбек сіңірген ғалым-
лингвист А.Байтұрсынов шешендік өнерді жеке алып қарастырып, құнды пікірлер
білдірді (1926 ж.). ... сөз, ... ... сөз деп үш топқа бөліп,
әрқайсысын қолданыс орнына қарай ... ... ... сөйлеу, қошемет
сөздер, ғалымдардың ғылыми тақырыптағы сөзі, діни уағыз сөздер) іштей тағы
беске бөліп, әрқайсысына қысқаша түсініктер, тың ... ... сөз ... ... ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады.
Халық мақалдарында: "Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді", "Бас кеспек
болса да, тіл кеспек жоқ", "Қылыш ... ... тіл ... ... сөзге арсыз ғана тоқтамайды", – деп сөзді айтушыға да, оған құлақ
қоюшыға да биік талап қойған. ... ... ең ... ... – сөз. ... жүрегіне жетіп, ерекше сезімге бөлеген.
Сөз туралы Бөлтірік шешен: "Сөзден тәтті нәрсе жоқ. ... ащы ... ... ... ... ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді ақылсызға қор
етпе, ақылдыға айт, кімге, қай жерде, қай ... ... ... біл",
– деп толғайды. Бұлар – "Ердің құнын екі ауыз ... ... ... ... ... ... ... жылатып, жылағанды жұбата алатын
даналық сөздер иесі". Мұндай сөз білетін, жөн ... ... ел ... ... ... сөйлеуге құқық берілген. Шешендік өнер — көрген-
білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп ... ... ... айтыс-
тартысқа түсіп, жалықпай жаттығу арқылы жетілетін ... ... ... ... ... жырау:
  ..Көш бастау қиын емес –
Қонатын жерде су бар.
Қол бастау қиын емес ... ... жау ... ... сөз бастау қиын –
Шешімін таппас дау бар, –
деп дұрыс аңғартады.
Нағыз шешен үшін сөзге ... болу ... ... ... ... топ алдында тайсалмай, мүдірмей сөз бастайтын батыл, сөз сайысында
саспайтын ... ... ... сөздерге тән ерекшеліктер. Біріншіден, қазақ шешендерінің
сөздері жазбаша емес, ауызша айтылып дүниеге келеді де, одан кейін ... ... ... ... ... келе ... ... қалып өзгертіліп отыруы мүмкін.
Үшіншіден, шешеңдік сөздер кейінгі ... ... ... ... ... ... сөз ақындар айтысы сияқты сөз тартысы дау ... ел ... ұлы жиын ... ... оңаша ой толғау не сұхбат, әңгіме-дүкен
барысында арнау, сәлем, өсиет түрінде де өмірге келген.
Шешендік ... ... ... ... ... Түсінік сөзде
айтылмыш шешендік сөздің немен байланысты, ... ... ... ... ... баяндалады.
Шешендік сөздің, айтылар ойдың негізі – мазмұн. Сөз нақтылы, нені айтса
да сендіретіндей, иландырып қарсыласын мойындататындай дәлелді айтылған.
Жазба ... ... ... ... шешендік сөздер саптан шыққан
жоқ. Заманға сай жаңа мазмұн, жарасымды тұр тапқан шешендік сөз нұсқалары
көбейді.
Шешендік сөздің шыны – ... ... ауыз ... тән ... ... ... ... тереңдігімен ғана емес, сондай-ақ
тақырыбының кеңдігімен де ерекшеленеді.
Шешендер сөзі – ... ... ... Ол ... ... дамуына белгілі дәрежеде үлес қосқан ақын-жыраулардың арнау,
толғау сөздеріне ұқсас болып келеді.
Ертеден-ақ, халқымыздың ... ... ... ... Ел ... ... сөзін сөйлеген, әділін айтқан шешендері, білімпаз билері болды. Би
– халықтың көкейіндегісін айтқан, ойын ... ... ... ... ... билері Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған сөз
дәстүрі ғасырлар бойы үзілген емес.
Ш.Уәлихановтың: "Би ... беру ... ... ... бір ... ... халықты билеп отырған өкімет тарапынан бекіту арқылы болған
емес, тек сот ... ... ... сонымен қатар тілге шешен қазақтар
ғана бұл құрметті ... өз ... ие ... Би ... алу үшін би ... ... өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар екеңдігін
халық алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай ... ... ... ... тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне мәлім ...... ... би – ... ... ... жарыққа
шығарған әділет жоқшысы екенін танимыз.
Кезінде Ахмет Байтұрсынов: "Әділ билердің қолындағы ... ... ... ... ... ... дәрі еді", – деді. Демек бұл қастерлі мұра ... ... ... сөзі ... қай ... ... да халық
жадында.
Реферат
Тақырыбы:Шешендік
сөздер

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Шешен сөйлеу сыры10 бет
Шешендік өнер17 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнер шарттары86 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет
Қазақ даласындағы шешендік өнер20 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Ұлттық театрды дамытудағы шешендік өнердің орны40 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь