Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы көші-қон үдерістері: тарихи-демографиялық аспект (1917-1991 жж.)

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасының ішкі.сыртқы көші.қон саясатын ғылыми негізде жемісті жүргізу үшін өткен кезеңдегі бұл үдерістің қыры мен сырын анықтап алу өте маңызды. Себебі, ғаламдану кең қанат жайған сайын күрделене түскен тәуелсіз республикадағы көші.қон үдерісі кеңес дәуіріндегі көші.қонның этно.демографиялық салдарларымен тығыз ұштасқан. Сондықтан, бұл жұмыста кеңес дәуірі тұсындағы мемлекеттің ұстанған саясатына орай көші.қон үдерістерінің барысы мен нәтижелері, кемшіліктері, қателіктері, зардабы мен тәжірибелік маңызы көрсетіліп, тарихи.демографиялық салдарлары қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елбасымыз 2010 ж. халыққа Жолдауында 2020 ж. қарай республика халқының саны 10 пайызға өсуі үшін мемлекет барлық мүмкіндіктерді жасайды [1] деп, қазіргі кезеңдегі еліміздің дамуының басымдылық бағытына ерекше көңіл бөлді. Табиғи өсіммен бірге көші.қон мәселесінің сабырлы саясаттың, тұрақты экономиканың, құқықтық қатынастардың, ұлтаралық достық пен келісімнің негізгі тіректерінің бірі ретіндегі рөлі көтерілуде. Еліміздегі демографиялық ахуалда оң өзгерістерге қол жеткізу үшін көші.қон мәселесіне басымдылық беріп, табиғи өсімді ынталандыру . мемлекетіміздің демографиялық саясатындағы басты бағыттарының бірі болып табылады.
Кеңес дәуірі тұсындағы идеологиялық ұстаным зерттеушілерді елдің әлеуметтік.демографиялық ахуалының нақты бейнесінен хабар беретін некелік жағдай, ажырасқандар, туу мен өлім.жітім мәселелері, олардың өзгерістері, ең алдымен оның этностық ерекшеліктері мәселелерін ғылыми зерттеуден алыстатты. Ал, көші.қон үдерістерінің жоғары аталған демографиялық өзгерістеріне ықпалын көрсету тіпті де мүмкін болмады. Өйткені демографияға формациялық дамудың марксистік.қоғамтанушылық тұжырымдамасы таңылып, халықтану саласындағы зерттеулердегі құрғақ сандар ұлттық және жалпы адамзаттық мүддеден көрі таптық мүддеге қызмет етті.
Кеңестік жүйенің ыдырауымен ХХ ғ. өн бойында қазақ халқы басынан өткізген демографиялық апаттардың саяси факторларын ашудың ұлттық болмысты сақтап, дамытудағы маңызының зор екендігі тек тарихшы ғалымдардың ғана емес, сонымен қатар басқа да қоғамдық ғылым салалары өкілдерінің алдындағы міндеттің біріне айналды. Бүгінгі таңдағы республикадағы демографиялық ахуалдың астарының өткен дәуірлермен тығыз байланыста жатқандығы жайында нақтылы мәліметтер мен ғылыми тұжырымдар көпшілік қауым назарына ұсыныла бастады. Көпұлттардың өкілдері бар Қазақстандағы демографиялық ахуал елдің саяси, әлеуметтік.экономикалық, мәдени даму ерекшеліктерімен тығыз байланыстырылып, жеке зерттеле бастады. Соның ішінде, мемлекет құраушы ұлт . қазақтардың тарихи тағдырының Қазақстанды отанына айналдырған көптеген өзге ұлт өкілдерінің тағдырымен астаса дамуының шынайы тарихы ашылуда. Ал, тарих . халықтың зердесі. Ол болып өткен, оны түзете алмаймыз және жақында ғана жасалып
        
        ӘӨЖ  94(574).084+314.14+314.7/8](574)                    ... ... ... құдайбергенова
Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы көші-қон үдерістері:
тарихи-демографиялық аспект (1917-1991 жж.)
07.00.02 – Отан тарихы (Қазақстан Республикасының тарихы)
Тарих ғылымдарының докторы ғылыми ... үшін ... ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... Ш.Ш. ... ... ... және ... институтының
Тарихи демография және қазіргі әлеуметтік үдерістер бөлімінде орындалды
|Ғылыми кеңесшісі: |ҚР ҰҒА ... ... ... |
| ... ... Асылбеков М.Х. |
|Ресми оппоненттер: ... ... ... |
| ... ... Т.О. |
| | |
| ... ... ... |
| ... Ермекбаев Ж.А. |
| ... ... ... ... |
| |Л.Н. |
| | ... ұйым: ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылы «28» ... ... 14-00-да Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрлігі ... ... ... ... ... және ... ... жанындағы тарих
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беру ... БД ... ... қорғалады.
Мекен-жайы: 050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28.
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым
комитетінің Ш.Ш. ... ... ... және ... институтының
қолжазбалар қорында танысуға болады. (050010, ... ... ... ... 2010 жылы « » ... ... ... хатшысы, тарих
ғылымдарының ... ... ... сипаттамасы. Қазақстан Республикасының ішкі-сыртқы көші-
қон саясатын ғылыми ... ... ... үшін ... ... ... қыры мен сырын анықтап алу өте маңызды. ... ... ... жайған сайын күрделене түскен тәуелсіз республикадағы көші-қон
үдерісі кеңес ... ... ... ... ... ... бұл жұмыста кеңес дәуірі тұсындағы мемлекеттің
ұстанған саясатына орай көші-қон үдерістерінің барысы мен ... ... ... мен ... маңызы көрсетіліп,
тарихи-демографиялық салдарлары қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елбасымыз 2010 ж. ... ... ж. ... республика халқының саны 10 пайызға өсуі үшін мемлекет барлық
мүмкіндіктерді жасайды [1] деп, ... ... ... ... ... ... көңіл бөлді. Табиғи өсіммен бірге көші-қон
мәселесінің ... ... ... ... ... ұлтаралық достық пен келісімнің негізгі тіректерінің бірі
ретіндегі рөлі көтерілуде. Еліміздегі демографиялық ахуалда оң ... ... үшін ... ... басымдылық беріп, табиғи өсімді
ынталандыру – ... ... ... ... бағыттарының
бірі болып табылады.
Кеңес дәуірі ... ... ... зерттеушілерді елдің
әлеуметтік-демографиялық ахуалының нақты бейнесінен хабар беретін некелік
жағдай, ажырасқандар, туу мен ... ... ... ... алдымен оның этностық ... ... ... ... Ал, ... үдерістерінің жоғары аталған демографиялық
өзгерістеріне ықпалын көрсету тіпті де мүмкін болмады. ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердегі құрғақ сандар ... және ... ... көрі ... ... ... ... жүйенің ыдырауымен ХХ ғ. өн ... ... ... ... ... ... ... факторларын ашудың ұлттық болмысты
сақтап, дамытудағы маңызының зор екендігі тек тарихшы ... ... ... қатар басқа да қоғамдық ғылым салалары өкілдерінің ... ... ... Бүгінгі таңдағы республикадағы демографиялық
ахуалдың астарының өткен дәуірлермен тығыз байланыста жатқандығы ... ... мен ... ... ... ... назарына ұсыныла
бастады. Көпұлттардың өкілдері бар Қазақстандағы демографиялық ахуал елдің
саяси, әлеуметтік-экономикалық, ... даму ... ... жеке ... бастады. Соның ішінде, мемлекет құраушы ұлт
- қазақтардың тарихи тағдырының Қазақстанды ... ... ... ұлт ... тағдырымен астаса дамуының шынайы тарихы ашылуда. Ал,
тарих – халықтың зердесі. Ол болып өткен, оны түзете ... және ... ... ... ... жағынып, бір түсін екіншісімен ауыстырып,
жаңаша жаза алмаймыз. Біз оны бүкіл қайшылықтарымен, қаһармандық ... ... ... ол ... болса нақ солай, бүкіл алуан
түрлілігімен, тұтас күйінде ... ... ... ... ... ішіндегі кеш дами ... ... ... ... ... жұмыстары халықтану бағытындағы өзекті мәселелердің
түбіне жетпек түгіл, үстіңгі ... ... ... жоқ. ... бірі ... ... ... көші-қон үдерісі және оның этно-демографиялық
нәтижелері мен салдарлары мәселесі.
ХХ ғ. ... ... ... ... ... – халықтың
сандық және сапалық динамикасында табиғи өсімнің емес, көші-қон үдерісінің
ықпалының басты рөл атқаруы. ... бойы ... ... ... көп ... ... қана қоймай, республиканың саяси-әлеуметтік,
экономикалық даму ерекшеліктерін ... ... ... ... ... күрделі өзгерістер енгізді. Сонымен бірге, ... ... ... мен ... ... ... жеке
аймақтарының әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... да ... тигізді.
Тарихи демографиядағы ұлттық фактор, ең алдымен, қазақ ... ... ... ... ... екі алып ... ... мемлекет – Ресей мен Қытайдың жақын көршілері болуға алып келді. Осының
өзі Қазақстан тарихында өшпес із ... ... ... ... ХХ ғ.
бірінші жартысында ұлт ретінде сақталып қалу немесе жойылып кету ... ... ... ... ... ... қазақтың кең байтақ
даласын халыққа толтыру деген ұғым біздің көршілеріміздің саяси мақсатына
айналмауы үшін, ... ... ... мен ... ХХІ ғ. ... ... нақтылау үшін, Қазақстанның кеңес
дәуіріндегі демографиялық тағдырының көші-қон қозғалыстарының барысы мен
нәтижесіне ... ... мен ... ... ... өзектілігін көрсетеді.
Халықтың көші-қоны тақырыбы ... ... ... ... ... ... қамтылғанымен, оның барысының кеңестік
биліктің ұлттық және әлеуметтік саясатымен тікелей ... ... ... ... тарапынан арнайы ... ... ... одақтас республикалар ... ... ... ... ... еңбек ресурстарының қайта
бөлінуіндегі келімсек ұлттар өкілдері ... ... және т.б. ... ... ... ішкі және ... ... үшін де тиімсіз
болды. Өйткені, КСРО-дағы ... ... ... ... ... келетін мәліметтер социалистік өмірдің шынайы мәнін ашуы
сөзсіз еді. Сондықтан, тарих ғылымында толыққанды зерттеу ... ... ... ... ... ... динамикасы мен
демографиялық салдарлары ... ... тың ... ... ... ... болып табылады.
Көші-қон мәселесі қай кезеңде болмасын өзекті. «Ұлын – Ұрымға, қызын –
Қырымға» аттандырып, талай көші-қонды басынан өткізген қазақ ... ... жаңа – ... ... ... ... үдерісімен
бірмезгілде қатар жүруде. Халықтың әлеуметтік-демографиялық даму деңгейі
оның мекендеген ортасы, ... ... ... өмір сүретін елінің
мәртебесі мен саяси-экономикалық даму ... ... ... ... және т.б. ... барлық
салаларымен өзара тығыз байланысты. Осындай кешенді фактор ... ... ... мен ... әсер етсе, көші-қон,
керісінше сол факторлардың туындауы мен кез-келген мемлекеттің ішкі және
халықаралық ... даму ... ... ықпал етеді. Жаһандану
кең қанат жайған кезеңде Қазақстанда көші-қон үдерісінің жаңа түрлері ... ... ... ... ... және ... күрделенген сайын көші-
қон мәселесін зерттеудің қажеттілігі мен өзектілігі ... ... ... ЕҚЫҰ ... ... ұйымға төрағалық етудегі Қазақстан
Республикасы мысалында анық көрінуде.
Әлемдік құндылықтарға бай ... мен ... ... біртұтас
жүйесі болып табылатын республика халқының көпэтностық құрамы ... одан ары ... ... ... ... Себебі, бір
мемлекетте әр түрлі халықтар мен ұлттар өкілдерінің бейбіт өмір ... ... ... ... ... ... құраушы
қазақ ұлты қоғамымыздағы барлық этностық топтар мүшелерімен иық ... ... ... ... көші-қон үдерісінің кеңестік дәуірдегі
ерекшеліктерін, салдарлары мен тәжірибесін тұжырымдамалық тұрғыдан ... ... ... ... пен ... рухта тәрбиелеу
мақсатындағы өзектілігі жоғары.
Тақырыптың ғылыми, іс-тәжірбиелік және мемлекеттік маңыздылығы – ... ... оның ... мен ... ... елдегі барлық
этностар мүддесінің сақталуын қадағалау арқылы ... ... ... ... ... ... тұрғындардың көші-қондық
қозғалыстарының себептерін нақтылауда. Сонымен ... ... ... ... ... келіспеушілік
құбылыстардың алдын алып, ұлтаралық қақтығыстарды болдырмау үшін де кеңес
дәуіріндегі көші-қон ... ... ... ... ... объективтілік, шындық қағидалары тұрғысынан зерттеп, халыққа
насихаттау ... ... біз ... Қазақстанның өмір шындығына сай
тарихын ... ... ... ... сана қалыптастырудың
тұжырымдамасын» жүзеге асыруға үлес қосамыз.
Сонымен, кеңес дәуіріндегі көші-қон ... ... ... ... ашу қажеттілігі тақырыптың өзектілігінен
туындады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Халықтану мәселесіне қатысты кеңес дәуірі
мен тәуелсіздік ... ... ... ... ХІХ ғ. соңы ... ғ. басындағы қоныстандырудан бастап, кеңес дәуірі кезінде ерекше
күшейген көші-қон үдерісі ... ... ... ... ... ... дәуірі кезіндегі көші-қон үдерістерінің тарихы, ... ... ... ... ... зерттеулерде ашық айтуға идеологиялық
тыйым салынғандықтан, ... ... ... демографиялық
қырлары әлі күнге дейін арнайы зерттелген жоқ. ... ... ... ... ... ... аспектісі тақырыбының
зерттелу деңгейін белгілеп, жиналған тәжірбиені қорытындылап, ашылмаған
тұстарын анықтау үшін, тақырыпқа қатысты ... үш ... ... ... ... ... ... көші-қон мәселесі
қарастырылған зерттеу жұмыстары жатады. Себебі кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... үдерісі ХХ ғ. басындағы тарихи
оқиғалармен ... ... ... С. Асфендияров, Т. Рысқұлов,
С. Сәдуақасов, Г.Г. Галузо, Ә.Б. Тұрсынбаев, П.Д. Верещагина, А.Б. ... ... Д.И. ... Б.С. ... Ф.Н. ... Асылбеков, Н.В. Алексеенко және т.б. ғалымдардың зерттеу жұмыстарында
қоныс аудару ... ... ... ... ... талданып,
патша өкіметінің қоныс аудару саясатының отаршылдық сипаты көрсетілді. Осы
зерттеулерде Қазақстан ... сан ... ... құрамы бойынша (ұлттық,
жас-жыныстық, әлеуметтік, білім деңгейі және т.б.) ... ХІХ ... ... ... ХХ ғ. бойы ... ... үдерістерінің, оның
ішінде сырттан келген көші-қоншылар толқындарының әсері екені ... нақ ... ... қарсаңындағы демографиялық ахуал жете зерттелмеген.
Екінші топқа кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісі мәселесі қамтылған сол
кезде жарияланған зерттеу ... ... Бұл ... ... ... ... ... халықтың саны, оның өсуі мен қарқыны
болды. Бірақ, кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ауа ... ірі ... апаттарға әкелгендігі
кеңестік идеологиялық ұстанымдардың қыспағымен ұзақ жылдар бойы ғылыми
әдебиеттерде көрініс ... ... ... кеңестік дәуірдегі
ерекшеліктері және оның Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуына
ықпалы мәселесі Ф.Н. ... М.Б. ... Е.Н. ... Конквест, Л.А. Квон, М.Х. Асылбеков, Ә.Б. Ғали, М.Қ. Қозыбаев,
Т.О. Омарбеков, Б.А. Төлепбаев пен В. ... С. ... және ... ... ... Бірақ ол еңбектердің мақсаты – көші-
қон үдерісінің өзі ... ... ... ... ... ... ... тақырыбымызға қатысты мәліметтер
кешенді мәселелер ішінде қарастырылып ... ... ... жылдарында дүниеге келген тарихи туындылар
біріктірілді. М.Х. Асылбеков, М.Б. Тәтімов, Ж.Б. Әбілхожин, М.Н. ... ... Ә.Б. ... В.В. Козина, М.К. Төлекова және т.б.
ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... тыс ... ... ... ... шынайы ғылыми жолға қою, оның
өзекті мәселелерін жаңа тұжырымдамалық ... ... ... ... ХХІ ғ. ... ... мәселелер тарихын зерттеу «ақтаңдақ»
беттерін ашу, объективтілік пен шынайылылыққа, ... ... ... ... ... бағытында жүргізілуде.
Диссертациялық жұмыстың деректік негізін құраған: мұрағат қорларының
құжаттары; жарияланған статистикалық ... мен ... ... халық санақтарының материалдары; көші-қон үдерісін реттеуші
заңнамалық ... ... ... мен ... Коммунистік партияның
қаулы-қарарлары мен шешімдері; тақырыптың мерзімдік шегіндегі көші-қон
үдерісінің барысын, ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... экономикалық,
әлеуметтiк, ұлттық, демографиялық даму салалары мен ... ... ... ... мен ... ... ... мәселесі
көтерілген мақалалар, хабарламалар және т.б.
Зерттеу нысаны – Қазақстандағы кеңес ... ... ... және оның Қазақстан халқының этнодемографиялық даму ... ... мен ... - тарихи демографиялық зерттеу. Қазақстандағы 1917-1991 жж. өмір
сүрген кеңестік дәуірдегі көші-қон үдерістерінің барысы мен оның ... ... ... ... ... мақсаты - кеңес өкіметі дәуіріндегі Қазақстандағы көші-
қон үдерістерін, оның мәні мен ... ... ... ... ... ... ... түрлері мен нәтижелерін анықтап, Республика
халқының этнодемографиялық дамуына ықпалын ... Осы ... қол ... ... ... көзделді:
- кеңес дәуіріндегі көші-қон мәселесін зерттеуде қол жеткен нәтижелері
мен олқылықтарын анықтау. Зерттеудің теориялық-әдістемелік ... ... ... ... тереңдету;
- кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісін толқындарына, бағыттарына, бары-
сына, нәтижелеріне қарай, тарих ... ... жаңа ... ... ... кеңес дәуірі қарсаңындағы Қазақстандағы саяси, демографиялық ахуалдың
негізгі үрдістерін көрсету;
- көші-қон үдерісінің әр кезеңдегі ішке және ... ... ... ... ... ... КСРО республикаларымен, шетелдік)
анықтау;
- көші-қон үдерістерінің негізгі факторларын жіктеп, ерекшелігін талдау;
- 1917-1991 жж. 74 жыл өмір ... ... ... көші-қон
үдерісінің Қазақстан халқының ұлттық құрамын өзгертудегі ықпалын кезеңдер
бойынша ашу;
- көші-қонның саяси-демографиялық ... ... ... ... ... ... және біліми құрамына тигізген
әсерін кезеңдер бойынша талдау;
- Қазақстандағы қалалану үдерісінің халықтың ... ... мен ... ... өзгерістеріне тигізген
өзара әсерін анықтау;
- тәуелсіздік қарсаңындағы Қазақстандағы ... ... ... оның себептері мен бағыттарын анықтап, ... ... ... кеңестік кезеңдегі көші-қон үрдістерімен байланысын,
ерекшеліктерін, барысы мен ... ... ... ... ... даму ... тәуелсіз Қазақстанның
әлеуметтiк-экономикалық даму ерекшелiктерiне сай, ұлттық саясатты
жүргізудің ... ... ... ... ... iс-шаралар
бағыттарының қалыптасуындағы маңыздылығын айқындау.
Диссертацияның ғылыми жаңалығы.
- Тақырыпты зерттеуде ... ... ... ... ... ... тұрғысынан мәселені ... ... ... ... ХХ ғ. ... үдерістері мен оның этнодемографиялық
салдарлары алғаш рет ... ... және ... ... ... және ... түрде зерттелді;
- кеңестік дәуірдегі көші-қон үдерісінің демографиялық қырына қатысты
жарияланған еңбектер тақырыптың зерттелу деңгейін ... қол ... мен ... ... үшін үш ... топтастыра талданды;
- кеңестік дәуірдегі көші-қон үдерісі тәуелсіздік кезіндегі қазақстандық
тарих ғылымының тұжырымдамалық ұстанымы ... ... ... сай алты ... бөліне қарастырылды. Кезеңдерге бөлуде көші-
қон қозғалысының бағыттары, барысы, ... ... ... ... және ... ... республиканың саяси-элеуметтік
жағдайы мен этнодемографиялық дамуына тигізген әсері назарға алынды;
- кеңес өкіметі ... ... ... ерекшеліктері талданды:
ішке Ресейдің орталық аймақтарынан шаруалар көші-қоны ... 1916 ... ... шараларынан сыртқа қашқан қазақтар көші-қонының
демографиялық салдарлары анықталды;
- 1917-1926 жж. көші-қоншылардың ... ... ... ... ... орай Қазақстанға көші-қонның саябырсу кезеңі
деп атадық. Бұл ... ... ... ... ... ... көші-
қон саясаты жаңа кеңестік түрге ауысты. Қазақтар 1926 ж. ... ... ... мәнін сақтады.
- Ұлттық саяси элита өкілдерінің 1920-жылдардағы сырттан көші-қоншыларды
келтіруге қарсы көзқарастары мен іс-шаралары талданды;
- 1917-1918 жж. ... ... ... ... Республикасындағы
қазақтардың 34,1%-нан айрылғаны, ерекше Сырдария облысы құрамындағы қазақ
жерлеріндегі қазақтардың шығынының жоғары болғаны анықталды;
- 1926-1939 жж. ... ... ... ... ... ... үрдістерімен ұштастырудың Қазан төңкерісінен кейінгі көші-қонның қайта
өрлеген жаңа кезеңін бастағаны ... Осы ... ... катаклизмдермен өзара байланысқан ... ... ... ... ... ... ... құпия болып келген
мәліметтер арқылы сараланды;
- кеңес ... ... ... құқықтық қамсыздандырылу
мәселесі кезеңдер бойынша қарастырылды;
- Одақтық организмінің тетігі қызметін атқарған республикадағы 1939-1945
жж. сыртқы көші-қонның жаңа ... мен ... Ұлы Отан ... ... кезеңдегі түрлері талданды. Ал, ішкі көші-қонда соғыс
қарсаңында басталған жоспарлы қоныстандыру ... ... ... жж. көші-қон үдерісі нәтижесінде қазақтар мен басқа да орыс
емес ұлт өкілдерінің ана тілін ... ... ... қала мен ауыл ... ... ... қамтамасыз етілуі, халық шаруашылығында
қамтылуы ... ... ... ... Тың қазақты тұқыртып, 1959 ж. санақта 29,7%-ға түсірді. Ғасыр
басынан ... ... ... ... сырттан келгендер болды.
Көші-қон арқасында 1959 ж. 30 жасқа дейінгілер халықтың 62,5%-ы ... ... 2/3 ... ... 1959-1970 жж. Қазақстанға сырттан келушілердің көші-қоны аздап
саябырлағандығы анықталып, бұл кезеңді ... ... ... деп ... Осы ... орын алған «демографиялық жарылыстың»
тұрғылықты ұлттың үлесін 2,9 пунктке көтергені, 1970 ж. қазақтардың 32,6%-
дық үлесінен ... ұлт ... ... ... ... ... астам уақыт бойы қазақ жеріне бағытталған көші-қон
қозғалысы кері ... ... мен ... ... республикаларынан
Қазақстанға көшіп келушілер әлеуеті сарқылды. 1970-1991 жж. ... ... ... және ... ... ... ықпалы мен
осы кезеңдегі көші-қон үдерісінің ерекшелігі айқындалды;
- ... ... ... және оның ... көші-қондық
қозғалысының белсендірілуіне тигізген әсері мен ішкі көші-қондық қозғалысқа
түскен ... ... ... ... ... мен ... жағдайларындағы ерекшеліктері ашылды;
- кеңес дәуіріндегі көші-қондардың ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, көші-қон үдерісінің
саяси, мәдени нәтижелері адамзат қоғамындағы ұлтаралық келісім, шыдамдылық,
өзара көмек пен бейбіт қатар өмір сүру құндылықтарының орнығуына ... ... ... Қазақстанның тәуелсіздік алу қарсаңындағы ... ... ... және т.б.
Зерттеу жұмысының мерзімдік шеңбері 1917-1991 жж. аралығында
74 жыл бойы өмір сүрген кеңес ... ... ... ... ... ... жедел өндірістендіру және басқа әлеуметтік-экономикалық
қайта құрулар, саяси қуғын-сүргін мен екінші дүниежүзілік соғыс, тың ... ... ... және басқа күрделі тарихи оқиғаларға байланысты бұл
дәуірдегі көші-қон үдерістерінің ерекшеліктері талданған. ... ... ... ... этнодемогра-фиялық ахуалды салыстырмалы
түрде көрсету үшін 1897 ж. ... ... және ... ... ... ... анықтау үшін 2009 ж. санаққа
дейінгі тәуелсіз Қазақстан мәліметтері де қолданылады.
Зерттеу жұмысының аумақтық ауқымы ... ... ... ... ... ... ұшыраған қазіргі Қазақстан
Республикасының ... ... ... маңызы. Зерттеуде ұсынылған мәліметтерді,
жасалған қорытындылар мен ... ... оқу ... ... оның ... ... тарихи демография, әлеуметтану, деректану,
саясаттану пәндерi ... ... ... мен ... ... ... сыртқы және iшкі көшi-қонға байланыс-ты ғылыми
мәлiметтердi жалпы зерттеу жұмыстарында пайдалануға болады.
Сонымен ... ... ... ... мен ... ... саясаттың, ұлтаралық достық пен ... ... ... үшін ... ... ... жұмысы
Қазақстандағы демографиялық ахуалдың өткен кезеңдерін ... ... ... ... да арналған. Мемлекеттің көші-қон саясатын ғылыми
негізде және тәжірибе арқасында саралай, нақтылай түсіп, ілімді дамытуға
көмек ... ... ... ... осы тақырыпты зерттеушілерге
көп көмек берері сөзсіз. Сондай-ақ, бұл ... ... ... оның ... қорытындысы мен өлкелердегі ... ... де ... зерттеу жұмысы болып табылады.
Диссертацияның теориялық және әдістемелік негізі. ... ... ... ... ... ... ... отырып, тарихты өркениеттілік пен ... ... ... ... ... ... саралау, талдау және
қорыту, тарихи-салыстырмалы, жүйелілі-құрылымдық, ... ... ... ... детерменизм, терминдерге талдау жасау, матема-тикалық
статистикалық, түсіндірмелі-баяндау, тарихи құбылыстарды бағалау, модельдеу
мен типтендіру және т.б. ... ... ... ... зерттеу әдістері кешенді түрде қолданылды. ... ... ... ... ... ... ... көпфакторлы
әсерлердің өзара байланысы тұрғысынан ... Ал, ... ... тең ... әсер ... сол ... жемісі.
Зерттеу жұмысында басшылыққа алынған негізгі идеологиялық тұжырымдама –
гуманистік таным ... және ... ... ... болып табылады.
Теориялық негізін ғылыми танымның тарихилылық, нақтылық, шынайылық және
құбылыстардың бағалылығы мен ... ... ... ... ... ... ... салааралық, әртүрлі
ғылымдардың – тарихи, демографиялық, сатистикалық, көп өлшемді ... ... ... салыстырмалы тарихи-демографиялық талдау,
интерполяция, қайта қалпына келтіру және т.б. ... ... ... ... ... ... ... «Statistica», «SPSS»,
«Statgrafch» және кестелік ... Excel» ... ... ... қондырмалық бағдарламалар көмегімен өңделді.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар: ... ... ... ... мен оның ... ... жөнінде төмендегі тұжырымдар
жасалды:
- Кеңес дәуірінің орнығуы кезіндегі көші-қон үдерістері патшалық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық тарих ғылымының тұжырымдамалық ұстанымы тұрғысынан
ашылған жаңа көзқарастарға сай ... ... ... ... мен құрамындағы өзгерістерге ықпал еткен негізгі фактор – көші-
қон үдерісі өзіндік ерекшеліктері бар алты ... ... ... жж. ... ... ... отарлауымен тұтасқан көші-қон
саясаты кеңес дәуірі кезінде жаңа ... ... ... сырттан
келушілер саябырсыған бұл кезеңде сырттан европалық ұлттар өкілдері
көшіп келіп, ... ал, ... ... қашып, өз тарихи
отанындағы жерлерінен айрылу, үлесін кеміту үрдісін жалғастырды. 1917-
1918 жж. Түркістан Республикасын, 1921-1922 жж. ... ... ... ... кезіндегі өлке халқының сыртқа көші-қоны ... ... кері ... ... ... ... ... үдерісінің қазақ халқының ұлттық дамуына кері әсерін көре
білген ұлттық саяси элита өкілдері көші-қон ... ... ... ... жж. Қазан төңкерісінен кейін қайтадан жанданып, қайта
өрлеген сырттан келгендердің көші-қоны ... ... ... мен ... жазалаудан туындаған қазақтардың көші-
қонына кері бағытта өрбіді;
- Қазақстандағы көші-қон үдерістерінің әсері ... ... ... ... ... өмір ... дәуірлік кедергісін тигізді. Орыс
тілділердің көптеп көшіп келуі, олардың халық құрамындағы ... орыс ... ... беру ... артықшылық жағдайдың
тудырылуы, еңбек қолы ретінде орыс ... ... ... ... ... ... өз ... азшылыққа айналуына ғана әкелмей,
ұлттық болмыстың мәнін елеусіз күйге ... ... ... ... ... ішіндегі орналасуы мен орнығу ерекшелігі
олардың, негізінен, қала халқының құрамындағы үлесінің артуына әкелді.
Ал, ғасырлар бойы көшпелік және ... ... ... ... ... ... құрамындағы үлесінің төмен
болуы олардың көші-қонға түсуінің инерттілігіне және ... ... ... ... ... ... ... көптеп
әкелуге байланысты. Кеңес дәуірі кезіндегі ... ... ... ... шектеу ұлттық мамандардың әлеуметтік құрамдағы
басшы орындарда, өндірістер мен ірі кәсіпорындардағы үлесінің төмен
болуына негіз ... ... ... ... өсуіне әкелді. Аралас некеден туған ұрпақтың
ішінде орыс тілі мен ... ... ... болды;
- 1939-1945 жж. көші-қон үдерістері демографиялық, этникалық және
әлеуметтік жағдайға ... әсер ... Ұлы отан ... бұл ... республика экономикасының дамуы мен кәсіби-
білікті жұмысшы мамандар мәселесін ... рөлі ... ... ... жж. – ... ... ... келтіру, қазақ жерінде
өндіріс орындарын ашу мақсатында құрылыстар жүргізу, тың және ... ... ... ... ... ... ұлтының
геосаясатын, тұрмыс-салтын, этно-тіл мәдениетін өзгеріске ұшыратты.
Қазақ ... ... әр ... ұлт ... ... көші-қоншылардың
қоныс тебуі қазақ жерінің бөлшектеніп кетуіне мүмкіндік беретін
жағдайлар туғызды. Қазақстанның солтүстік ... ... ... неміс
автономиялы облысын құру, Шығыс Қазақстанды бөлек автономиялық
басқаруға беру ... ... ... Қазақстанның солтүстігін
«орыстық солтүстік» деп көрсететін ой-пікірлердің туындауы, сондай-ақ,
қазақтың жеріне, тіліне, болмысына, тарихына деген елеусіз ... ... ... ... ... ... ... психологиялық факторлармен астасқан салдарларының нәтижесі;
- 1959-1970 жж. ... ... ... ... аздап
саябырлай бастады. Айырбасында кері айырым жоқ бұл ... ... ... ... ... ... жж. ... осы үдерістің ХІХ ғ. соңынан басталған бағытына
қарсы бағытқа бұрылды;
- кеңес ... ... ... ... ... ... ... үстем болуына әкеліп, елдің
демографиялық ахуалының тұрақтылығына нұқсан ... Бұл, ... ... ... демографиялық апаттар түрінде көрінді.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... мен
этностар арасындағы ұлтаралық келісім, шыдамдылық, өзара көмек пен
бейбіт қатар өмір сүру ... ... ... бола ... сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыс БҒМ ҒК Ш.Ш. ... ... және ... ... ... ... және ... үдерістер бөлімінде орындалып, институттың Тарихи демография
және қазіргі әлеуметтік үдерістер және Кеңес ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды (хаттама
№ 9, 2010 ж. 17 маусым).
Зерттеудің нәтижелері мен қорытындылары 40 ғылыми еңбектерде, ... ... және ... ... ... комитеті бекіткен ғылыми
басылымдар тізіміне сәйкес – 17, өзге ... ... – 5, ... – 5 ... ... Қырғызстан) жарияланып, халықаралық
және республикалық конференцияларда 13 ... ... ... ... ... ... жұмыстың құрылымы. Жұмыс сілтемелер мен қысқартылған
сөздерден, кіріспеден, бес тараудан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... ... сипаттама беріліп, тақырыптың
өзектілігі негізделіп, жұмыстың зерттеу нысаны, мақсаты мен ... ... ... ... мерзімдік ауқымы, іс-тәжірбиелік
маңызы және қорғауға ұсынатын ... ... ... ... ... мен деректік көздері» деп аталатын
бірінші тарауда тақырыптың теориялық-әдістемелік ... ... ... ... ... көздеріне талдау жасалынады.
«Зерттеудің теориялық-әдістемелік негіздері» атты ... ... ... ... ... мен ... ... теория мен әдіснама тарихты, әсіресе ұлттық тарихты
бұрмалаушылықтарға әкеліп соққаны белгілі. Демографиялық мәселелер ... ... ... ... қадағаланып, басқарылып қана қоймай,
саяси басшы идеяның қажетіне бейімделді. Ал, ... ... ... ... ... ... қатаң болды. Идеологиялық
қасаң қағидалардың құрсауы мен ... ... ... сипаттағы еңбектерде көші-қон үдерістерін теориялық жағынан
объективті ... ... ... Ең бастысы, тұрғылықты ұлт ... ... ... ... жағдайлар көмескіленіп, елде
орын алған үдерістер оңды маңызы жағынан ғана түсіндірілді. ... ... ... оқиғаларды бағалауға деген көзқарас түбірімен
өзгерді. Тарих ғылымының дамуында қоғамдық өмірдің барлық салаларына ... ... ... ... ... ... өркениетті,
халықтық, ұлттық тұрғыда ... ден ... ... ... ... ... үдерістермен тығыз байланыстылығы
тұжырымдамалық ... ... ... ... ... ... демографиялық аспектіде зерттеу қазіргі Қазақстан тарих ғылымының
ішкі өзгерістерімен қатар, тарихи білімді жаңарту үдерісін ... ... ... тарих ғылымындағы өзгерістерге қатысты жүруде. ... ... ... оқшауламай, мазмұны ұлттық тарихтың шындығын қайта
жаза ... оны ... ... әдістер мен әдістемелердің
ғылымдағы ортақтығына көңіл ... ... ... ... білімдердің
вакуумын толтыру объективтілікті, шынайылылықты, тарихилық пен нақтылықты
субъективизмнің жетегіне кетпей, анықтау арқылы жүзеге ... ... ... мен ... ... ... үшін ... тарихи
мектептердің ғылыми әлемдегі танымал ... мен ... ... аламыз. Бұндай ұстаным ұлттық тарихты әлемдік
құбылыстардан оқшауламауға, ұлттық деңгеймен ... ... ... бос ... ... мүмкіндік береді.
Қазақстанның тарихи демографиялық мәселелерін зерттеудің ... бар. ... осы ... ... ... зерттеулерде кеңес
өкіметі тұсындағы Қазақстандағы көші-қон Одақ көлеміндегі тұтас ... ... ... ... Ал, ... ... республикадағы
көші-қон құбылыстары республикалық үрдістер тұрғысынан ғана қарасты-рылды.
Көші-қон тақырыбындағы ... ... ... ... ... ... мәселе өркениеттілік әдіснамаға [2,
17-б.] сүйенген ұлттық мүдде тұрғысынан қарастырылады. Диссертацияда
өткеннің жетістіктерін ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қайта пайымдау әрекеті жасалады. Осы
мақсатта, біріншіден, ... ... ... ... ... мен оның категориялдық ұғымдары нақтыланды. КСРО-ның құрамындағы
Қазақстандағы барлық үдерістер одақтық ... ... ... ада, ... ... ... бір бөлігі ретінде баяндалатын.
Көші-қон мәселесіне тікелей және ... ... ... осы ... дейін
жарияланған зерттеулерде кеңес дәуірі кезіндегі көші-қон қозғалысының
түрлері ... ... ... ... ... және республика
ішіндегі және халықаралық деп ... енді жеке ... ... ... ... ... және ішкі деп екі ... бөле отырып
қарастырамыз. Сыртқы көші-қонға өзге республикалармен арадағы көші-қон мен
КСРО-дан тыс шет мемлекеттермен көші-қон айырбасын жинақтаймыз. ... ... ... ... ... топтастырып, әр топтағы көші-қон
түрлерінің тарихи кезеңдердегі ерекшеліктерін, ... ... ... нақтылаймыз. Бұл кеңес дәуірі тұсындағы Қазақстандағы көші-қон
тарихының шынайы ... ... оның ... сандық және сапалық құрамындағы
өзгерістеріне әсерін анықтауға және әрбір кезеңдегі көші-қон үдерістерінің
халықтың этнодемографиялық дамуындағы негізгі ... мен ... ... ... ... кезеңдерге бөлу мәселесіне ... ... ... ... ғғ. ... ... үрдерісін
үш дәуірге бөлуге болады:
1) XVIII ғ. ортасынан 1917 ж. дейінгі дәуір – Ресейлік империяның ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғ. екінші жартысынан басталған ... ... ... көп ұлт ... ... ... ... 1916 ж. Ұлт азаттық
көтерілісті басып-жаншу, жазалау шараларынан қашқан қазақтардың сыртқа көші-
қоны ... бұл ... ... ... ... ... 1917-1991 жж. кеңестік дәуір – әр ... ... мен ... ... ... ... ... көші-қоны мен мәжбүрлі көші-қондар арқасында Қазақстан көп
ұлтты халқы бар республикаға ... ... ... ... ту ... ... ерекшеліктерді елеусіздендірген мемлекеттік
көші-қон саясатының нәтижесінде қазақтарға ұлт ретінде ... ... ... 1916 ж. Ұлт ... көтерілісті жазалау шараларынан
қашқан қазақтардың көші-қоны кеңестік дәуірде өршіген қазақтардың
сыртқа ... ... ... Осы ... орын ... саяси-
демографиялық катаклизмдердің нәтижесіндегі қазақтардың өлім-жітімі
мен сыртқа көші-қоны және ең бастысы, ... ... ... қуғын-сүргіндік көші-қондар толқындары арқасында өзге
ұлт өкілдерінің ... ... ұлт ... ... жерінде
азшылық ұлтқа айналдырды;
3) Тәуелсіздік жылдары – көші-қон қозғалысында ғасыр бойы Қазақстанға
келген ұлт өкілдерінің тарихи ... ... ... ... ғасыр бойы сыртқа қашқан қазақтардың тарихи отанына кері
көші-қоны ... ... ... бет ... ... мәдени тұрақтылығы мен
қауіпсіздігінің тірегі болып табылатын халықтың демографиялық мінез-
құлқындағы ... ... ұлт – ... ... және ... ... ... сыртқа көші-қоны еңбек көші-қонымен
байланысты.
Кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... ашылған жаңа көзқарастарға сай өзіндік
ерекшеліктері бар алты кезеңге ... ... ... ... жж. – ... кезеңі, 2) 1926-1939 жж. – қайта өрлеу кезеңі, 3)
1939-1945 жж. – ... ... 4) ... жж. – өрістеу кезеңі, 5) 1959-
1970 жж. - бәсеңдеу кезеңі мен 6) 1970-1991 жж. – кері ... ... ... назарда ұстанған ұстанымдар – көші-қон үдерісінің
тарихи оқиғалар мен көші-қон тасқындарының басты ... ... ... мен ... ... ... ... халықтың
саны мен құрамының динамикасына, табиғи қозғалыстың негізгі үрдістеріне
әсер еткен ... ғана ... ол ... ... даму ... ... дамудың құлдыраулар мен өрлеулерге негізделген ерекшеліктерінің
қалыптасуына әсер ... ... ... болды.
Үшіншіден, көші-қон үдерісінің тарихи демографиялық аспектісін зерттеу
барысында осы үдерістерге қатысты өзгерістерге ... ... ... тұрғыдан нақтылауға көңіл бөлінді. Себебі, халықтың көші-
қоны ұғымын айқындауда әдістемелік ... бірі – ... бұл ... ... ... ... ... күрделі үдерісімен шектеулі айқындықсыздығы байқалды. Яғни,
көші-қонның алуан түрлі аспектілерін зерттеудің, сайып келгенде бұл ... ... де ... бар. Сондықтан, ... ... мәні ... оның ... түрлері бөліп көрсетілді.
Сонымен бірге, қазіргі ғылыми әдебиетте пайдаланылатын көші-қон үдерісіне
қатысты терминдердің жүйесі ... ... ... жаңа ... ... үшін ... ... қатысты тарихи материалдарды қайта
қарап, ой елегінен ... ... ... ... ... ... байсалды түрде тұжырымдап, әр кезеңге сәйкес негізгі ... ... ... назар аударылды. Әңгіме бұл ... ... ... мен ... даяр ... ... табу ... емес. Мәселе,
бар материалдар мен деректерді ... сыни ... ... ... ... ... жаңаша көзқарас тұрғысынан ... ... жету ... ... ... ... ... мұндай жолды «түсінуші» социология ғылымы ұсынған болатын [3].
Ресейлік зерттеушілер қалыптастырмақшы ... ... деп ... ... орын ауыстыруларын түсіндіргенімен, көші-қонның қоғам
өміріне, әлеуметтік қатынастарға, ұлттық, әлеуметтік құрылымдар ... ... ... ... қолдану аясы тар болып, тұтастай
тұжырымдама ретінде қолданылмады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... және ... ... көші-қон» және «екіжақты еңбектік – нарықтық теория», «әлемдік
жүйе теориясы» және т.б. ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін көші-қон үдерістерін зеттеудің нақты
тұжырымдамасы қабылданған жоқ. Оның ... ... ... ... мен көп ... ... жеке ... теорияның ауқымымен
түсіндірудің қиындығында. Мысалы, экономикалық теория тұрғысынан ... ... ... дамуына әсер ететін халықтың экономикалық
белсенді немесе белсенді емес бөлігінің ... және ... ... ықпал жасайтын фактор ретінде ... ... ... ... ... ... қазақстандық тарих ғылымында да көші-қон
мәселесі классикалық теорияның парадигмалық ұғымдарының таза ... ... ... ... нәтижелерді тұтастай
теориялық тұжырымдамаға айналдыру мәселесі шешілген жоқ. Бұл ... ... ... ... ... әсер еткен көші-
қон үдерісінің халықтану саласындағы орны айқындалады.
Кеңес дәуірінде көші-қон ... ... ... ... санасына сіңіруде ұлттық ерекшелік мәнсізденіп, интернационалдық
сипаттағы таптық мән басты ... ... ... Тек ... ғана ... ... ... елінде тоталитаризмнің үстемдік ... ... ... ... ұлт ... ... ... Сондықтан, диссертацияда отандық тарихтың халықтану ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеуге серпін
беруші өркениеттілік принциптерінен ауытқымау мәселенің тұжырымдамалық
қағидасы екені назарда ұсталды.
Сонымен, диссертацияның ... ... ... ... мен ... рухани дәстүрлерін сақтауға басымдылық мән беретін
әлемдік ғылыми таным мен ұлттық идеологияның тарихи принциптері ... ... ... пен ұлттық тұрғыдан жаңаша пайымдаудың
әрекеттері ... ... ... деректердегі фактілерді жинау
мақсатында агрегативті әдісті ... ... ... көші-қон
үдерісінің динамикасын, заңдылықтары мен ... ашу ... ... ... ... ... ... талдау және қорыту, тарихи-салыстырмалы, ... ... ... және ... ... математикалық,
статистикалық, түсіндірмелі-баяндау, тарихи құбылыстарды бағалау, модельдеу
мен типтендіру және т.б. сияқты ғылыми, философиялық, ... ... ... ... ... ... ... салдарлары тарихи құбылыстар ретінде көпфакторлы әсерлердің
өзара байланысы тұрғысынан зерттелді. Ал, факторлар тарихи құбылыстарға тең
дәрежеде әсер ете ... өзі де сол ... ... ... назарда
ұсталды.
«Мәселенің тарихнамасы» атты бөлімде ... ... ... кеңес дәуіріндегі барысы қарастырылған зерттеу жұмыстары
талданып, ... ... ... ... дәуіріндегі көші-қон үдерістері тақырыбының тарихнамасы бастауын
кеңес дәуірі кезінен алады. Қоғамдық ғылымдар салалары бойынша ... ... ... ... жарияланды. Мәселенің тарихнамасы
жиналған тәжірбиеден ... ... үшін ... ... мәселесіндегі
оның ашылмаған тұстарын анықтаудың негізгі міндеттерін көрсетуді қажет
етеді. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... еңбектерді тақырыбымыздағы мәселелерге қатысына
қарай үш топқа ... ... ... ... дәуірі қарсаңындағы көші-қон мәселесі қарастырылған
патшалық Ресейдің соңғы кезеңі мен кеңес ... ... ... ... ... ... ... мен орнығуы тұсындағы Қазақстандағы
көші-қон үдерісі ХХ ғ. ... ... мен сол ... көші-қон
қозғалысымен тығыз байланысты болды.
Кеңес дәуірінің қарсаңындағы көші-қон ... дені ... ... аудару саясатымен байланысты жүрді. Қоныстандыру мәселесі
зерттеу нысанына ... ... ... ... зерттеушілер
еңбектерінде көші-қон үдерісінің Қазақстан халқының көпұлттылық құрамы мен
санының динамикасына тигізген әсерін мақұлдап, ... ... ... ... тартты, бірақ, зерттеушілер ұлыдержавалық мүддені бірінші
кезекке қойып, соған сай қызмет етуге тырысты. Ол еңбектерде ... ... ... ... мен ... ісі жолға қойылса, кеңес
дәуірінде мәселенің теориялық жағдайы қарастырыла бастады. 1920-1930 жж.
ұлттық зиялылардың ... ... ... ... ... ... қазақ даласына еуропалық Ресейден шаруалардың ағылып ... ... [4]. ... ... қарсаңындағы көші-қон үдерістерінің
нәтижесін патша өкіметінің қоныс аудару саясатымен байланыста қарау үрдісі
1940-1950 жж. да өз ... ... ... ... ... ... ... қанша және қандай
ерекшеліктері (ұлт, жыныс, білім деңгейі және т.б.) ... ... ... ... еңбегінде көтерілді. Дегенмен, онда қазіргі Қазақстан
аумағының шекаралық межесі анық бөлініп алынбады [6, 40-41-б.]. 1970-жж.
басында ... ... ... Қазан революциясына дейінгі көші-қондық
үдерістің ерекшелігі түрлі деректер негізінде талданғанымен [7], ... саны ... ... ... сәйкес бермеген.
Қазақстанның қазіргі аумағындағы халқының саны алғаш рет 3 томдық
«История рабочего класса Советского ... ... 1 ... ... зерттеулерінде 4,147 млн. деп көрсетілсе, кейін бұл сан ... ... ... ... [8] ... ... ... халқының құрамының (ұлты, жасы, жынысы, білім
деңгейі және т.б.) ХХ ғ. соңына дейінгі ... ... ... демографиялық, әлеуметтік дамуын талдауға мүмкіндік берілді.
ХІХ ғ. соңы - ХХ ғ. бойы жүрген көші-қон үдерістерінің, оның ... ... ... ... ... ... ... кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісі мәселесі қамтылған кеңес
дәуірі тұсында жарияланған зерттеу жұмыстары жатқызылды. Көші-қон мәселесін
кешенді түрде ... ... ... ... ... түсе ... ... Кеңес дәуіріндегі көші-қон мәселесі
қарастырылған кеңес дәуірі тұсында ... ... ... ... ... саны, оның өсуі мен қарқыны болды. Осы бағыттағы зерттеу
жұмыстарында демографиялық дамудың ... ... ... ... ресурстарының дамуындағы көші-қонның ... ... ... ... дейін, әсіресе егемендікке қол жеткенше, көші-қон
мәселелері Қазақстанға сырттан келушілердің саны мен ... ... ... және ... ... ... ... қарастыру
бағытында талданды [9].
Шетелдік зерттеушілердің еңбектерінде 1920-1930 жж. Қазақстандағы
әлеуметтік-экономикалық қайта ... ... ... ... шара ретінде сипатталып, патшалы Ресейдің қоныс аудару саясаты
соның бір ... ... ... ... ... ... ... демографиялық апат ... ... ... ... ғалымдар еңбектерінде адам шығынымен
бірге көші-қон мәселесі де қамтылып ... ... ... құрамы көрсетілген Дж. Демконың, А. Каппелердің, М. Олкоттың, Р.
Конквест, В. Уиткрофттың және т.б. ... ... мен ... ... ... ... сәйкес келеді [10].
Көші-қондық үдерістің кеңестік дәуірдегі ерекшеліктері және ... ... ... дамуына ықпалы мәселесі
қарастырылған М.Б. ... Ә. ... Е.Н. ... Л.А. Квон және ... [11] ... ... ... ... ... көші-қон үдерістері
мен Қазақстан халқының ұлттық құрамының қалыптасуы зерттеу нысаны болған
алғашқы ... ... ... Е.Н. ... ... қазақ жерін
көші-қоншылармен, еңбек ресурстарымен толтырған көші-қон ... ... ... ... ... оң бағаланады. Ол
1960 жж. дейін Қазақстан халқының өсімінің ерекше болмау себебі тұрғылықты
халықтың ... ... және оның ... ... келгендер мен табиғи
өсімнің толықтыра алмағандығынына байланысты деп ... ... ... мен қоғамдағы орнына мән бермейді [12]. Ф.Н. ... ... ... қалыптасуы мен дамуы ... ... ... үдерістері халық санының өзгерістерінің басты
факторы болып көрсетіліп, соның ішінде тұрғылықты емес ұлт ... ... ... ... ... көші-қон екені айтылады.
Еңбекте көші-қоншылардың Қазақстанның экономикалық дамуына қосқан ... ... ... ... көші-қон саясатының нәтижесін, оның жергілікті
ұлттың болмысына тигізген әсерін ... жоқ ... ... ... ... ... халық сандық
құрамындағы өзгерістердің негізгі факторы – көші-қонның рөлі көрсетіле
бастады. Жаңа көзқараспен ... ... ... ... ... оның ... шетелдерге, Одақ кезінде басқа республикалар мен
аймақтарға, өз еліміздің ішінде (облыс аралық, қала-ауыл, қала-қала, ... және т.б.) ... ... ... ... ... ... демографиялық күйзелістер мен апаттар кезінде ауа көшіп, қоныс
аударуы, оның себептері мен зардаптары және т.б. ... ... ... [14]. ... ... идеологиялық тыйым салынған тақырыптың бірі
– демографиялық дамудың барысы, үрдістері, негізгі ... ... ... болған М.Х. Асылбеков пен
Ә.Б. Ғалидың еңбегінде Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық ... ... ... ... ... бұл ... жаңа ... тарихнамалық шолу жасалған. Бірақ, аталған еңбектердің мақсаты
көші-қон үдерісі емес, Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық дамуы мәселесі
болғандықтан, көші-қон ... ... ... ішінде қарастырылады.
Сонымен, кеңес дәуіріндегі көші-қон мәселесі қарастырылған кеңес дәуірі
тұсында жарияланған зерттеу жұмыстарының басты нысаны халықтың ... ... мен ... ... ... көші-қон мәселесі арнайы
талдауға түспеген.
Үшінші топ кеңес дәуіріндегі көші-қон мәселесі қарастырылған тәуелсіздік
жылдарында дүниеге келген тарихи ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер шоғыры өзінің жаңаша тұжырымдамалық пайымдауымен
тарихи айналымда қолданылуда. Бірақ, отандық тарих ... ... кеш дами ... ... болғандықтан, тарихи демография
саласындағы зерттеу ... ... ... ... ... ... ... үстіңгі қабатын қарастырып біткен жоқ.
Қазақстандық тарих ғылымының тарихи демография саласының ... ... ... үлес қосудағы М.Х. Асылбековтың,
М.Б. Тәтімовтың, Ә.Б. ... М.Н. ... В.В. ... ... және т.б зерттеушілер еңбектерінде [15] Қазақстан
халқының әлеуметтік-демографиялық дамуының ... ... ... жж. ... ... ... оның өсіп-өну жолдары мен қарқыны
жан-жақты және жаңаша зерттелді деп айтуға толық болады. Ғылыми ... ... саны мен ... ... ... жас-жыныстық,
әлеуметтік, білім деңгейі және т.б.) ... ... ... ... ішінде сырттан келген келімсектер толқындарының әсері
екенін айқындады. Көші-қон мәселесі М.Қ. ... Ж.Б. ... ... және т.б. еңбектерінде қазақстандық ... ... ... ... дамуы жиынтығында да қарастырылды [16].
Шетелдерде орналасқан қазақтардың ... ... ... ... қамтылған З. ... Ж.А. ... ... Н. ... Р.К. ... және т.б. ... еңбектерін айта кеткен жөн [17]. Бірақ аталған еңбектер ... ... ... ... ... көші-қон үдерісінің салдарларын
кешенді түрде зерттеуді өздеріне ... етіп ... ... ... ... байланысты үдерістердің ішінде тұтастала аталып
кетеді.
1990-жж. ... ... ... жаңа және тез ... ...
көші-қон үдерістерін зерттеу бағыты қалыптасты. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... кезеңдегі халықтың көші-қон
қозғалыстарына бейімділігі, үдерістің әр ... ... ... ... ... қалыптастыруға қатысты пікір-тұжырымдар
және т.б. Қазақстанның тәуелсіздік ... ... ... ... Қазақстандағы көші-қон үдерістерін қарастырған
еңбектер қатарына А.И. ... Қ.М. ... Қ.А. ... ... Б.Р. ... [18] және т.б. ... Ол еңбектерде көші-қонның жекелеген түрлері, көші-қон
үдерісінің халық ... ... мен ... ... сандық және
үлестік арасалмақтың өзгерісіне әсері көрсетілгенімен, ... ... мен ... да ... ... терең талданылмаған және
мерзімдік ауқымдары тар.
Сонымен, халықтану саласындағы зерттеулерге жасалған талдаулар Қазақстан
халқының тарихының қыр-сырлары қарастырылған ... ... ... ... да, негізгі мәселе ретінде болса қарастырылғандығын және ... ... ... ... қол жеткізгендігін көрсетеді. Аталған
зерттеу ... ... да ... олар ... ... ... мәселесін тарихи демографиялық аспектіде қарастырған ... ... ... ... ... ... көші-қон
мәселесінің тарихи демографиялық салдарларын жаңа тұжырымдамалық деңгейде
қарастырудағы ... ... ... кеңес дәуірі кезіндегі көші-қон
үдерістерінің тарихы, оның демографиялық салдарлары кешенді түрде шынайылық
тұрғысынан арнайы ... ... жоқ. ... осы ... ... ... толық жазылып бітпеген кеңес ... ... ... ... ... тарих ғылымының басты міндеттердің бірі ... ... ... ... «ақтаңдақтардың» тарихи
демографиялық аспектілерін зерттеу жүзеге асырылады.
«Зерттеудің деректік көздері» атты бөлімде көші-қон үдерістеріне қатысты
айналымға ... ... ... ... ... ... ... Мұрағат қорларының құжаттары мен мәліметтері. Қазақстан Республикасы
Орталық Мемлекеттік мұрағатынан 698 – Қазақ КСР ... ... ... ... басқарма қоры 1920-1970 жж. статистикалық
мәліметтер, халық санақтарына қатысты көптеген материалдарды өңделмеген
күйінде ... ... ... материалдарының негізгі бөлігі ОСБ-ға
өңдеуге әкетілгендіктен, құнды болғанымен жеткіліксіз. 1987 – ... ... ... еңбек ресурстарын реттеу жөніндегі Мемлекеттік Комитет
қорда Одақ бойынша шаруашылықтарға ... ... осы ... ... грифі бар 1-тiзбесінде «Жұмыс күшін үйлестiру және
қоныстандыру Бас ... ... 1479 – ... КСР ... ... қорында республика мен облыстардың әлеуметтік-
экономикалық дамуы туралы, ... тың және ... ... ... ... ... ... орналастыру, республиканың
ауыл шаруашылығында қамтылған халықтың жай-күйін ... ... ... ... Министрлер Кеңесінің шешімдері мен ... ... ... өзге ұлт ... ... ... ... ұлттық құрамы жайында мәліметтер кездеседі. 1208 –
Қазақ КСР-нің үкіметі жанындағы Көшіру-қоныстандыру бөлімінің, 1179 – Қазақ
КСР ... ... 1000 - ... КСР ... ... ... жж. құжаттары, 1490-қорда Қазақ КСР Халық комиссариаты жанындағы
Қоныстандыру-көшіру бөлімінің 1937-1939 жж. құжаттары жинақталған. ... ... КСР ХКК ... ... ... ... жж.
материалдарын сақтауда. Қоныс аударушылардың ұжымшар-кеңшарларға орналасуы,
ол ұжымшарлар мен ... ... ... ... ... ... ... аудару комитеттері мен атқару комитеттері
арасындағы хабарлама алмасулар, қатынас қағаздар, қоныстанушыларды қабылдау
мен ... ... ... ... ауыл ... мен ... салалары
бойынша қоныс аударушыларға деген сұраныс-жоспарлар мен жоспардың орындалуы
жайлы мәліметтер жинақталған. Сондай-ақ, осы мұрағаттағы 1955-қор – ... ... шет ... ... келген-кеткендер жайлы 1960-
1991 жж. мағлұматтарын жинаған. Шет елдерден Қазақ КСР-не келгендерді,
репатрианттарды ... ... ... ... ... ... мен жұмысқа орналасуы және т.б. ... мен ... ... ... ... кездеседі.
Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағатынан 141 – БК(б)П ... ... ... ... қор, 708 – Қазақстан Комунистік
Партиясының Орталық Комитетінің құжаттары сақталудағы қор және т.б. ... да ... ... қолданылды.
Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ... жинақталған 53 – Қазақстан республикасы
Еңбек және халықты ... ... ... ... ... деп ... 64 – ҚР ... жөніндегі агенттігі деп аталатын
қорлар құжаттары кеңестік дәуірдегі көші-қон үдерістерінің тәуелсіздік
жылдарындағы ... ... ... мен ... ... ... табылады.
Ресей Мемлекеттік Экономикалық мұрағатында КСРО Министрлер ... ... ... ... ... жж. ... ... жинақталған 1562-қордың 329-шы (1937 ж. ... ... (1939 ж.) 1937 ж. және 1939 ж. ... мәліметтерін
алуға болады. 1937 ж. Бүкілодақтық бір күндік халық санағы қате ... оны ... ... қатысқан адамдардың көпшілігі
репрессияға ұшырап, мәліметтері ... ... ... ... ... ... ... болатын. Сондықтан, 1937 ж. санақтың мұрағаттарда
сақталынған мәліметтері тіпті ... Ал, 1939 ж. ... ... ... да тек ... ... көре бастады. Санақтың Қазақстанға
қатысты бөлігі толығымен Мәскеудегі Ресей мемлекеттік ... ... ... ... осы ... ... ... көрмеген. Қазақстан
Республикасы мемлекеттік мұрағатында аз ғана ... ... ... қорда 1931-1948 жж. халықтың механикалық ... КСРО ... ... ... ... ... жалпы мәліметтер де бар.
Сондықтан, санақ материалдарына көші-қон мәселесі ... ... ... ... ... ... құжаттарының маңызы зор.
Ресей Федерациясы мемлекетік мұрағатының құжаттары да ... ... 1235 – ... 3316 – ... ... 130 – ... ХКК
қорларында көші-қон қозғалысының барысы жайлы құжаттар сақталуда.
Ресей мемлекеттік әлеуметтік ... ... ... 17 – ... ... ... ... тарихи кезеңдерге сай экономикалық және
саяси жай күйлері, жергілікті ұлт ... мен ... да ... ... ұлт ... ... орналасуы, сандық құрамы, әкімшілік
бірліктер бойынша орналасуы жайлы мәліметтер береді. Осы қорда ... ... ... жер ... ... мен ... ... бөлуге байланысты арақатынасы, губерниялардағы ашаршылықтың
көлемдері жайлы да мәліметтер бар.
Сонымен бірге ... ... ... ... мұрағаттар
қорларындағы құжаттармен де жұмыстар атқарылды. Айта кетер ... 1950 ... ... ... ... дені ... ... бабында
пайдаланылып, көп жариялана қоймағандықтан мұрағат құжаттарында ... ... ... ... Жұмыстың деректік негізін жарияланбаған және ... ... мен ... ... материалдар құрайды.
Оларды мерзімді реттілікпен: ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл әдіс қоғамның белгілі бір
тарихи даму сатысындағы ақпаратқа деген ... мен ... ... ... ... ... Бұл, әрине, статистикалық деректерді
мерзімдік шеңбер ішіндегі қажеттілігіне, ... ... ... ... ... және ... байланысты сұрыптауға
кедергі келтірмейді.
3) Халықтану саласында жалпы мағлұмат алудағы санақ материалдарының рөлі
ерекше. Себебі, ешбір басқа ... ... ... мәлімет
бере алмайды. Халық санақтарында ғана халықтың саны, ... ... ... ... ... ... және ... құрамы туралы
нақты көрсеткіштер бар. Санақ материалдарының, әсіресе ХХ ғ. ... ... ... ... ... баспа бетінде толық жарияланған жоқ.
Бұл, әсіресе, 1920 ж., 1937 ж., 1939 ж. және 1959 ж. ... ... 1937 ж. ... ... өте ... ... ... жарияланбақ
түгіл, негізінен жойылып, санақты жүргізгендердің басшы бөлігі репрессияға
ұшырады. Көптеген ұйымдастырушылық жұмыстарға кеткен шығындарға қарамастан,
санақ қорытындысы дұрыс емес деп ... оған ... ... Бұл ... ... өңделмей, баспасөзде ... ... ... ... ... санақтардың жарияланған
материалдарында Қазақстан халқының табиғи және ... ... ... ... ... ... мамандықты
және т.б. құрамының көрсеткіштері жайлы кездесетін мәліметтер халықтың көші-
қон үдерісінің тарихи ... ... ... ... ... ... ... материалдарын мұрағат қойнауларында жинақталып,
сақталған құжаттармен бірге салыстыра және ... ... ... ... ... ... дамуындағы өрлеулер мен тарихи демографиялық
дағдарыстардың шынайы бет-пердесін ашатын толыққанды ... ала ... ... ... ... ... ... құраған:
4) көші-қон үдерісін реттеуші заңнамалық құжаттар; 5) кеңес өкіметі мен
үкіметінің, Қоммунистік партияның қаулы-қарарлары мен ... ... ... шегіндегі көші-қон үдерісінің барысын,
ерекшеліктері мен нәтижелерін айғақтайтын құжаттық ... ... ... ... ... дәуірінде, тәуелсіздік жылдарында көші-қон
мәселесі көтерілген мақалалар, ... және т.б. ... сын ... салыстырыла пайдаланылды.
Қорыта айтқанда, зерттеуде пайдаланылған деректер кеңестік кезеңдегi
республика тұрғындарының көшi-қонының негізгі ... мен ... ... ашып ... көші-қон саясатына баға беру,
қазақтар мен Қазақстанды мекендеген басқа да ұлттар өкілдерінің әлеуметтiк-
демографиялық даму динамикасын, ... ... ол ... ... этникалық, тарихи факторлармен өзара әсерін көрсету
бағытында ... ... ... жж. ... ... ... түрлері, демографиялық
дамуға тигізген әсерлері» деп аталатын екінші тараудың «Қазақстандағы ... ... ... және ... негізгі үрдістері» деп аталатын
бөлімінде кеңес ... ... ... ... жүрген көші-қон
үдерістері мен халықтану мәселесінің неден бастау ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
саяси-экономикалық ахуалына қысқаша шолу жасалып, елдің демографиялық жай-
күйі мен ... ... ... ... ... өкіметі орнау қарсаңындағы көші-қонның ерекшелігі - ішке Ресейдің
орталық аймақтарынан келген шаруалар көші-қонының ... мен 1916 ... ... ... қашқан қазақтардың сыртқа көші-қонының
бұған дейін қалыптасып қалған көші-қон маршруттары арқылы жүзеге ... ... ... алар ... шекарасы болған 1916 ж. ұлт-
азаттық көтерілістің демографиялық салдарлары қарастырылады.
«1917-1939 жж. әкімшілік-аумақтық өзгерістер және ... ... деп ... ... ... ... мен тығыздығына, сандық
және сапалық көрсеткіштерінің динамикасы мен ... ... ... әсер ... ... ... осы
кезеңдегі көші-қон үдерістерінің құқықтық қамсыздандырылуы, үдерісті
басқарушы ... ... ... мен ... ... ... ... кезде патшалық қоныстандыру саясатының салдары мен
нәтижесі өз күшінде еді. Қазақстандағы қоныс аударатын бес ... ... ... ... үдерісін реттеудегі отарлаумен
ұштастырылған әдіс-амалдары мен қолданылатын терминдері кеңес өкіметінің
алғашқы ... ... ... ... ... ... қарар-құжаттарда қоныстандыру-отарлау термині ... ... ... ... мемлекеттік органдар да патшалық
кезеңнен халық санасына сіңірілген қоныстандыру-отарлау деген ... ... ... ... ... ... ұғымдар ХХ ғ. 20 жж.
ортасына дейінгі барлық кеңес ... ... ... мен
шешімдерінде отарлау деген сөзбен баламаланып, ашық қолданылып отырды. ... ... жою ... ... ... ... қоныстандыру ұғымын отарлау
ұғымымен теңестіруге болмайтындығы туралы пікірлердің әсерінен соң, 1925 ... ... ... ...... ... комитеті
(Центрколком) Бүкілодақтық қоныстандыру комитеті болып, Мемлекеттік отарлау
ісі ғылыми-зерттеу институты (Госколонит) – ... ... ... институты болып атауларын өзгертті. Бірақ, ғасырлар ... ... ... қоныс аударулар бірдей мағынада қолданыла
берді. Мысалы, Қазақ Егіншілік ... ... ... қоныс аудару
ісімен айналысатын Жерге орналастыру бөлімінде Отарлау бюросы, Отарлау және
қоныстандыру бюросы немесе Қоныстандыру бөлімшесі деп ... ... ... ... ... ... Ал, жергілікті жерлерде отарлау мен қоныс
аудару ісімен айналысатын облыстық және губерниялық жер ... ... ... үшін ... құрылған отарлау экспедициялары, ... ... ... өкілдік берген агенттер қызмет жасады [19, 19-б.]. Яғни,
кеңес үкіметіне ... ... ... ... ... отарлаушылардың үстем идеологиясы кеңес билігі орнағаннан
кейін де қазақ ... ... ... ... ... ... келімсектердің келуі күшейген сайын, қазақ ұлтының дербестігіне
нұқсан келетінін, езілген халын жақсарта алмайтынын түсінген ұлт ... ... ... ... мен ... бір жолы ретінде қазақ жеріне
орыс шаруаларының қоныс аударуларын тоқтатуды ... ... ... ... ... ... отырды. 1916 ж. ұлт азаттық
көтеріліс, кеңес өкіметінің орнауы мен ... ... ... ... босқындарды қайтару шаралары 1925 ж. аяқталды. 1924-1925 жж. Қазақ
ОАК мен ХКК Қазақстанға ... ... ... мен өз ... көшіп-
қонуды тоқтату туралы шешімдер ... [20]. ... ... партия
басшылығына Голощекин келгеннен кейінгі шешім-шаралар ... ... ... ... ... жж. ... үдерістері: негізгі факторлары, түрлері және
халық құрамына тигізген әсері» деп аталатын бөлімде 1917 ж. мен 1926 ... ... ... арасын қамтыған бірінші кезеңдегі көші-қон
үдерістерінің негізгі ... ... мен ... ... ... ... ... талданады.
Бұл кезеңде саяси оқиғалардың ықпалымен және нәтижелерімен ... ... ... ... этностық және тұрмыстық факторлар
кешені көші-қон қозғалысының белсендірілуіне ерекше әсер ... ж. ұлт ... ... ... ... ... қазақтар көші-қоны кеңес өкіметінің жеңісінен кейін де байқалды.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін 1917-1918 жж., ... жж. ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан
сыртқа қарай бағытталса, европалық ұлт өкілдерінің көші-қоны, керісінше,
Қазақстанға ағылуын жалғастырды. Бұл ... ... ... өкіметінің
отарлауынан бастау алған көші-қон жаңа кеңестік түрге ауысты, бірақ патша
өкіметі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанға өз бетінше көші-қонға тыйым
салынды. Соған қарамастан, орыс, украин және т.б. ұлт ... ... ... ... жоқ. ... ... ... бағытталған көші-
қон қарқынының саябырсуына орай, бұл ... ... ... құрамындағы
артықшылық үлесін сақтады. 1926 ж. санақта – 58,5% ... ... ... ... түрде, Қазақстанға сырттан бағытталған көші-қонның
саябырсу кезеңі деп атаймыз.
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс кезіндегі халықтың сыртқа көші-қоны
1917-1918 жж. ... ... ... ... пен ... ... аумағын түгел қамтығын ашаршылықтан туындаған стихиялы көші-
қонмен ұласты. Бұл ... де ... ... қашқандар – қысым көрген
жергілікті ұлт өкілдері де, сырттан келгендер – ... ... ... ... ... ... ... европалық көші-қоншылар.
1917-1918 жж. Түркістан жеріндегі ашаршылық пен оның халыққа әкелген
демографиялық апатты салдары, ... ... және ... ... ... ... осы бөлімде талдауға түсті.
Сонымен бірге, жұмыста көші-қоншылардың ... ... ... ... мүдделес болған М. Тынышбаев, Т. Рысқұлов, С. Қожанов, ... Ж. ... С. ... және т.б. ұлттық саяси элита
өкілдерінің көші-қонға байланысты көзқарасы мен іс-шаралары ... ... ... ... ... кейін 1925 ж. дейін ірі көші-
қон ағындары болған жоқ және 1920 жж. ... ... ... ... ... ... әсер етпеді деген кейбір тарихшылардың
пікірімен ... айта ... [21]. ... 1926 ж. ... 1,6
млн. көші-қоншыларды тіркесе, оның 800 мыңы 1916-1926 жж. көшіп келген.
Яғни, ... орта ... 80 ... адам ... ... Ал, ... ... мың адам немесе жылына орта есеппен 68,5 мың ... ... ... 1925 ж. ... де ... ... ... көші-қоншылар аз
болмады. Соның ішінде, қазақтардың да сыртқа және ішке көші-қоны бар.
1917 ж. ... ... ... көшіп-қонбағанымен, көрші республикаларға
көшкен қазақтар саны ... ... ... ... жж. ... ... мен ... көші-қон елдегі шаруашылықтың 14%-ын
(119970) жойды: 1920 ж. 857480 ... 1921 ж. 737510 ... ... ... тән ...... төмендігі, өлім-жітімнің көбеюі және
халық өсімінің азаюы. Бірақ, алдыңғы кезеңмен салыстырғанда, табиғи өсім
біршама ... 1924 ж. ... мен ... табиғи өсімі, тиісінше,
25‰ мен 16,1‰, 1927 ж. 32,9‰ және 27,1‰ ... ж. ... ... ... құрамын жастық-жыныстық белгілеріне
сәйкес талдау республиканы әртүрлі кезеңде тітіренткен тарихи ... ... ... ... ... катаклизмдері жылдары
туылғандар мен сол ... ... ... ... ... ... санақ материалдарында аз мөлшерде болды: 0-4
жастағы
1923-1926 жылғылар 1921-1922 жж. аштықтан ... ... ... ... жас ... ... көп. Ал, 1921-22 ... мен кәрі жастағылар көп өлген. Бұдан кейінгі санақтарда да
1921-1922 жж. туылғандар мен ... ... ... болды. Ашаршылық пен жұт
жылдарының нәтижесі санақтарда құлдырау кезеңдері болып көрінеді.
1921-1922 жж. ашаршылықтан кейін, жаппай ... ... ... ... ... ... тоқтамады. 1920-жж. өн бойындағы
саяси-экономикалық реформалардан еңсесін ... ... ... елі ... осы ... шарықтау шегі болатын ашаршылыққа ұшырады.
1917-1926 жж. көші-қон ... ... ... осы ... ... ... ... мұралыққа қалған қоныстандырудың
бағыттарымен, нәтижесі мен саяси мәнімен ұқсастығы. Таптық ... ... жаңа ... ... ... ... барысында Қазақстанға
бағытталған көші-қон қазақ ұлты мен ел халқының ... мен ... ... ... және ... ... мен үлестік арасалмақта
дәуірлік өзгерістер туғызды. Ал,
1917-1926 жж. ... ... ... ... партия басшылығына
Голощекиннің келуімен жаңа қарқын алып, көші-қон үдерісіндегі жаңа кезеңнің
басталуына әкелді. Сонымен, 1917-1926 жж. ... ... ... ... ... ... жаңа кеңестік түрге ауысты.
«1926-1939 жж. көші-қон: жалпы сипаттамасы, халықтың әлеуметтік-ұлттық
құрамына тигізген әсері мен демографиялық салдарлары» атты ... ... ... ... ... қайта өрлеген 1926-1939 жж.
аралығын қамтитын екінші кезеңнің үдерістері талданады.
Қоныстандыру шараларының белсендірілу кезеңін бастаған орталықтың ... мен ... ... [22], 1929 ж. республика үкіметі
жанынан ... ... ... ... мен көшіру-қоныстандыру
мекемелерінің құрылымы, жұмыс істеу принциптері мен қызметі сараланады
[23].
1929 ж. 13 ... ... ... ... ... құрылған
Қоныстандыру басқармасы өлкедегі қоныстандыру шараларын жүргізу ... ... ... ... ... бірден екі – ерікті және
мәжбүрлі бағыттары пайда болды. ХХ ғ. 1920-30 жж. ... ... ... елден индустриалды елге айналдыру жоспарындағы негізгі өндірісті-
шикізатты өлке болды. Ауыл ... ... ... ... ... мен энергетикалық ресурстарын шаруашылық айналымға тарту
сырттан жұмыс күшінің үздіксіз келуіне жол ашты. Еңбек ... ... ... ұжымдастыру, отырықшыландыру арқылы жою және белсенді
көші-қон саясатын жүргізу мен Лагерлердің бас ... ... ... ... ... ... ... түзеу лагерлері мен
колонияларын ұйымдастыру ... екі ... ... көші-қон. 1927 ж. Қазақстанның ауыр ... саны 10,2 мың адам ... 1939 ж. ... 192,4 мың ... ... ... ... Орталық және Шығыс Қазақстанның
шаруашылығын жаңаландыру шаралары жүргізілді. Мысалы, 1913 ж. ... ж. ... ... ... ... 16,9 есе, ... Қазақстанда 6,8
есе, Қарағанды облысында 27,7 есе өскен. Бұл жерде Солтүстік Қазақстанның
өндірістендірілу ... ... ... ... басқа
аймақтарымен салыстырғанда жоғары болды. 1932-1940 жж. ... ... ... ... қабылдау негізінде 559 мың
адам келді [24]. Түрксіб, Қарағанды, Балқаш және ... ... ... ... ... ... ... есепке алып, реттеу мүмкін
болмады. 1928-1939 жж. механикалық өсім 1,8 млн. адамнан асты, оның 1150
мыңы (69%-ы) ірі ... ... ... [25]. ... ... ... және ... түрдегі көші-қоны
қазақтардың темір ... мен ірі ... ... тартылуына
кедергі келтірді. Міне, осындай жағдайлар өндірісте, қалалар мен жұмысшы
поселкелеріндегі ұлттық мамандардың санының өсуі ... ... ... соңы мен ... ... кулактарды тап ретінде жою ісін
жүзеге асыру мақсатында, Ресей мен ... ... ... аграрлық қоныстандыру саясаты да қатар жүрді. ... ... ... ... ... ... әралуан түкпірінен
65 мың отбасы көшіп келді [26].
Бұл кезеңдегі қазақтарды сыртқа ағылтқан ірі ... ... ... жж. ... ... ... 1929-1931 жж.
Қазақстанда 80 мың адам қатынасқан 372 көтеріліс қазақтардың республикадан
тыс жерлерге көшуімен жалғасты. Ашаршылық ... ... мың адам ... ... 676 мыңы қайтпай қалды, 454 мыңы ... ... ... ... жж. ... ауыл халқы 2351,6 мың
адамға кеміді [27]. Ресми мәліметтер ... 1930 ж. 121,2 мың, ал 1931 ... мың ... ... ... ... бірі көшіп ... ... ... үшін ... жж ОГПУ ... ... 5551 ... тартылды, оның 883-і атылды [28, 14-б.]. Күштеп ұжымдастырудың
алдында 4836 мың адам ... ... ... ашаршылықта 1933 ж.
1149 мыңнан астамы босқынға айналған ... ... ... ... ... кеткен қазақтарды қайтарып,
орналастыру жөніндегі Қазақстан басшылығының 1932-1933 жж. ... жж. ... ... ... ... ... 1918-1920 жж. «әскери коммунизм» саясаты кезінде де,
1920-21 жж. да ... ... ... ... ... адам
ресурстары алынды.
Қазақстанға келген көші-қоншылардың негізгі дені өз еркімен келген жоқ.
Мәжбүрлі ... 1929 ж. ... келе ... саяси жазаланғандар,
бұрынғы кулактар, арнайы қоныстанушылардың көші-қонын ... ... кең ... құрылыс, инфрақұрылымның жоқтығы
арзан, ең дұрысы, тегін, тәртіпті және кез келген уақытта айдап алып ... ... ... ... ... осы ... ірі құрылыстарға кең
көлемде «халық жаулары» ... ... ... ... ... мәліметі бойынша республикаға 46091 отбасы немесе
180 мыңнан аса адам жер ... [28, 12-б.]. 1936 ж. ... ... 1937 ж. 21 ... қылмысты бұйрықтың шешімі бойынша (№ 1428-
326 ЕҚ) ... 1938 ж. ... ... ... ... ... көші-қоны жекелеген халықтардың қуғын-сүргін депортациясын
бастады. Лагерлер контингенті шамадан тыс ... ... ... Қарлагта
тұтқындар саны 1935-1936 жж. 12 мыңға (25127 адамнан 37958 ... ... ... ашаршылықтың зардабының тағы бір қыры - республикаға
келген көші-қоншылар легі халық санын ... ғана ... ... ... ... ... Қырғызстанда 45,6%-ға, Тәжікстанда
43,8%-ға, Арменияда 45,5%-ға, ал, КСРО-да 16,0%-ға өскен [31, С. ... ... жж. ... үдерістері қазақ халқын демографиялық
апатқа әкелген саяси оқиғалармен өзара байланыста ... ... ... ... ... ұлты ... ... азиялық ұлт өкілдерін
Қазақстаннан сыртқа көшірсе, ірі өнеркәсіптік және ... ... ... кулактық жер аударулар европалық ұлт өкілдерінің
Қазақстанға қарай ... ... ... Бұл ... ... ... ... үлесі төмендеп, 38,0%-ға түсті.
«1939-1945 жж. көші-қон үдерісі: факторлары, түрлері мен нәтижелері»
атты тарауда ... ... ... кезеңдегі тарихи факторлары,
түрлері мен ... ... ... ... ... дамуына тигізген әсері қарастырылады.
Екінші дүние жүзілік соғыс жылдарындағы көші-қон үдерістерін ... ... мен ... ... ... ... ... көтеру мақсатында жүргізілген көші-қон, Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы майданға мобилизациялау мен ... ... ... ... мен ... этникалық белгілеріне
қарай тұтастай халықтарды жер ...... ... ... ... ... ... тұтқындарының әкелінуіне негізделген көші-қон
және т.б. түрлері талданды. Сырттан келген ... ... ... ... өсу ... ... Қазақстан КСРО бойынша тұрақты бірінші
орында болды (одақтық көрсеткіштен 7 есе ... ... ... 1939 ... мың ... 1945 ж. 5805 ... түсіп, 346 мың адамға немесе 5,6%-ға
кеміді. ... жж. ... ... мың адамға немесе 10%-ға кеміді. 1946 ж. 1 қаңтарында есептелінген
5933,8 мың адам 1941 ж. 1 ... ... 92,4%-ы ... ... ішіндегі көші-қон одақтық қажеттілікке тәуелділікте жүрді.
Мысалы, өз бастауын патшалы Ресейдің отарлау-қоныстандыру саясатынан алған
Мырзашөлді игеруге ... ... ... ... кен ... ... ... құрылысы және оны игеру сыртқы көші-қонмен бірге
ішкі көші-қонды да белсендірді. Ішкі көші-қон ... ... ... орын ... ... халқының өз ішіндегі көші-
қондық ... ... ... ... ... мен соғыс
жағдайына бейімделген қатаң тәртіптің ашаршылыққа душар еткенінен туындады.
Соғыс жылдарында оның ... ... ... ... ... ... ауқымы, барысы мен нәтижелері, сол қозғалысқа
итермелейтін себептері тарихи кезеңдеріне орай алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... күштеп жер аударулар
жаңа, ерекше қарқынмен және қатыгездікпен жүргізілді, ... мен ... ... ... ... ... мен ... және ішкі көші-қон шұғыл түрде жүрді.
Соғыс жылдарында Қазақстанға келген көші-қоншылардың басым бөлігі (1939
ж. 55,3%-ы, 1941 ж. 41,3%-ы және 1946 ж. ... ... ... ... ... ... 1944 ж. ғана көші-қон 59,4 мың адамдық кері
айырымды көрсетіп, осы жылғы көші-қоншылардың тұрақтану ... ... кері ... тең ... Отан ... жылдарындағи табиғи қозғалыстың негізгі үрдісін
анықтауда көптеген зерттеулер туу төмендеп, ... ... сол ... өсім ... деп ... Осы ... ... кетер жай, табиғи
қозғалыс көрсеткішін талдасақ, онда табиғи өсім мен туу ... ... да, ... ... ... ... соғыс жылдарында өлім-жітім көрсеткіштері де төмендеген.
1943 ж. және 1944 ж. республика халқының өсу үрдісі екі жыл бойы ... ал 1944 ж. ... ... мен ... ... ... жж. республика халқын 104, 1 мың адамға кемітті [32].
1941-1945 жж. республикаға 1257,6 мың адам келіп, 902,2 мың адам кетіп,
255,4 мың адам ... ... ... [33]. Ауыл ... саны
кеміп, қала халқы көші-қон есебінен 13,3%-ға өсіп, 1939 ж. ... 1945 ж. (37,8%) ... 11,1 ... көтерілдi. Соғыстан
кейінгі жылдары да ... ... ... ... ... ... оң ... көрсетуін жалғастырды: 1946 ж. Қазақстан халқы
көші-қон есебінен 164,0 мың адамға өсті.
Екінші дүние жүзілік соғыс ... ... ... экономикалық және
әлеуметтік жағдайымен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... ... жастық-жыныстық құрамындағы
арасалмақты өзгертті. Осы кезден ... ... ... әйелдердің, қарттар мен балалардың үлесі басым бола бастады.
«1946-1959-жж. көші-қон үдерісі және оның ... ... ... ... 1946 ж. мен 1959 ж. Бүкілодақтық халық санағы ... ... ... ... ... саяси аспектілері,
халықтың саны мен құрамының ... ... ... ... әсер еткен көші-қон қозғалысының бағыттары, түрлері, ... ... ... мен ... даму ерекшеліктеріне ықпалы
қарастырылады. Соғыстан кейінгі демобилизация, отбасылардың қайта бірігу
мен ... ... өсуі ... ... ... ... туғызды.
Халық шаруашылығын қалпына келтіру, жаңа өндіріс ... ... мен ... ... ... іске ... жаңа ... мен қала
типтес поселкелердің құрылуы, ауыл шаруашылығындағы ... тың ... ... ... және т.б. негізіндегі көші-қонның ... ... өсім ... халқын 3360,2 мың адамға (56,6%-ға) өссе, оның
2346 мың адамы (69,8%-ы) ... жж. ... ... ... ауыл ... ... тың ... 83%-ға өсті. Тың жерлері
игерілген облыстардағы механикалық өсiмнің ... ... ... 1952 ж. 2,3%, 1953 ж. 4,0% ғана ... 1954 ж. 31%-ға, 1955 ж. 47%,
ал 1956 ж. ... ... ... Тың ... игерілген облыстарда халық
828 мың адамға (143 %-ға) өстi. Халқы ... ... ... ... ... ... ... 193,2 %-ға), Павлодар (204 мыңдай адамға, 181,1 %-ға) мен
Көкшетау (187 мың адамға, 161,2 %-ға) ... ... ... 474 мың адамға өссе, бұл өлкеде 10,5 мың адамға кемiп, 1939 ж.
деңгейінің 97,9 %-ын құрады. Әсіресе, Солтүстік ... ... ... ... 84,5 мыңға кеміп, 1959 ж. 1939 ж. деңгейінің 84,4%-ын
құрағанда, ... ... ... ... ... ... Ал, ... пунктке) мен украиндар (42,7 пунктке) үлесі кеміген. 20 жыл ... 1523 ... ... ... 435,4 мыңы тың ... ... %) есебінен. Қостанай (173 мың адамға немесе 246,5%-ға) мен ... ... аса ... ... ... ... орыстар саны өсті.
Украиндар Солтүстік Қазақстан (31,6 мыңға) мен ... (5 ... ... ... (46,3 ... 144,5 %-ға) мен ... ... 121,8 %-ға) облыстарында көбейді. Немістер 539 %-ға, тың
өлкесiнде 8-9 еседей өсті [34]. ... екі ... ... ... 14,6
%-ын, орыстар 48,2 %-ын, басқа ұлттар 37,2 %-ын берді. ... ... ... табиғи өсiмі 66 %-дық үлеске ие ... Тың ... 1959 ж. ... ... ... ... Тың ... кезінде ұлттық
фактор есепке алынбады, көшіп ... ... ... ... ... Көші-қоншылар ішінде 1954-1962 жж. шетелден келген
отандастарымыз да бар. Олар ... ... ... ... ... этномәдениетіне өзіндік үлес қосты.
Диссертацияда әр түрлi себептермен ерiктi адамдар қатарына босатыла
бастаған арнайы ... ... де ... ... ... ... демографиялық дамуында сырттан келген
көші-қоншылардың демографиялық мінез-құлқы шешуші рөл атқарды. ... ... ... халықтардың үлесі көтерілген сайын, табиғи өсім
көрсеткіштеріндегі олардың шешуші рөлі жоғары ... ... тың ... ... ... ... ... сырттан келгендер ішінде
еңбек ету және некеге тұру жасындағылар ... мен ... ... ... жж. туу ... күрт өсуіне, табиғи өсім мен халық
өсімінің көтерілуіне әкелді. Сырттан келген ... ... ... жастағылар және ер адамдар болғанымен, жыныстық арасалмақта ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... 1959 ж.
ерлер – 47,5%, әйелдер – 52,5% болды. Тың және тыңайған ... ... ... аймақтарда 25-49 жастағылар үлесінің жоғары болуынан
некелесу көэффициенті де ... ... 1955 ж. 20-29 ... ... – 64,8 %-ы, 1957 ж. – 66,5 %-ы ... ... ... жастағы әйелдер 1955 ж. – 76,1 %-ын, 1957 ж. – 78,3 %-ы ... жж. ... ... 0,8 %-ға ... тың жерлері игерiлмеген
Алматы (2,5%-ға), Батыс Қазақстан ... ... ... төмендеп, тың жерлері игерiлген Павлодар (2,6 %-ға), ... %-ға), ... (4,2 %-ға) және ... (6,0%-ға) облыстарында өскен.
Некелесу коэффициентi тың игерiлген облыстарда ... ал, ... ... облыстарда төменгi деңгейдi көрсеттi. Мысалы, республикадағы орташа
некелесу ... 1956 ж. 12,5 ‰, 1957 ж. 13 ‰ ... ... ... ... ... Көкшетау (14,45‰; 16,2‰), Қостанай (14, ‰;
15,3 ‰) және т.б. ... ... ... Кейбiр аудандарда ерекше
жоғары – Ақмола облысының Есiл ... 1956 ж. – ... ... ... ... ... республикалық деңгейден төмен: Алматы
(10,0‰, 9,7‰), Атырау (10,1‰, 10,6‰), Қызылорда (8,5‰, 9,9‰) және ... Тың ... ... ... ... ... ... көрсеткiш
барлық облыстарда бiртектес деңгейге түстi.
Қоғамдық ұйымдастыру жолымен көші-қон үдерісін ... ... ... ... ... ... қайшылықтардың
ұлтаралық жанжалдар түрінде көрінуі де осы ... тән. ... 1959 ... ... ... ... көші-қоншылардың республика қала, село және аймақтар бойынша
орналасуы, республика iшіндегi көші-қон үдерісінің ... ... ... ... ... ... ... аймақтық ерекшеліктер мен
экологиялық ... ... ... факторлары көрсетіліп,
урбанизациялау үдерісінің ішкі-сыртқы ... ... ... жж. ... ... қозғалысына 9570,7 мың адам түсті.
Соның ішінде 5496,4 мың адам (57,4%) ... 4074,3 мың адам (42,6%) ... 1422,1 мың адам (14,8%) ... ... ... Бұл
кезеңдегі көші-қондық өсім жылына орта есеппен 12‰-ге тең ... ... 713,9 мыңы ... жж. ... ... ... мыңы ... жж. көші-қон нәтижесінде Қазақстанды тұрақты мекен
етіп қалғандар ... ... [36]. ... 1946-1947 жж.
келгендердің жылдық үлесі ... ... 1946 ж. ... ... ... ... үдерістерінің республика халқының этно-
демографиялық құрылымындағы өзгерістерге тигізген әсері ... ... ... ... ... мен
демографиялық дамуға ықпалы» деп ... ... ... ... жаңа ... сай, ... ... көші-қон үдерісінің
басты бағыттарына, үрдістері мен салдарлары байланысты анықталған 1959-1970
жж. арасындағы бесінші және ... жж. ... ... кезеңдердегі
ерекшеліктері зерттеледі.
«1959-1970-жылдарындағы көші-қон және оның халықтың ... ... ... атты ... ... жж. көші-қон үдерісінің негізгі факторлары, барысы, бағыттары,
демографиялық салдарлары талданады.
1959-1970 жж. аралығында Қазақстанға ... ... ... ... ... Бұл ... ... үрдісінде кері айырым
болмағанымен, көші-қон қозғалыстарының бәсеңдеу кезеңі дейміз. ... ... ... көші-қоны осы кезеңде орын алды. Бұл кезеңде
қазақтардың ... ... ... «демографиялық жарылыс» деп тарихта аты
қалған туу көрсеткіштерінің күрт өсуі ... ... ... ... ... ... қазақтар үлесі 1970 ж. 32,6%-ға жетіп, халық
құрамында азшылық ұлт мәртебесін жоя алмады.
Бұл кезеңнің аяғында (1968 ж. бастап) ғасырдан астам ... бойы ... ... ... ... кері ... ... мен КСРО-ның
басқа республикаларынан Қазақстанға көшіп келушілердің әлеуеті сарқылды.
Енді Қазақстаннан тек КСРО ... ғана ... ... ... шет елдерге халықтың көші-қоны белсене бастады.
Жұмыста республикадағы қоныс аудару мәселесімен айналысатын арнайы
органдардың осы кезеңдегі ... да ... ... Қазақстанның көп салалы ... ... ... ... шешіп жатты. Жоспарлы түрде дамушы салалармен бірге
жаңадан республикалық және ... ... бар ... ... Осы ... ... үдерістерінің аймақтар бойынша барысы мен
демографиялық салдарлары да сараланады. ХХ ғ. 1950-60 жж. ... ... ... ... ... ... ... Осы екі аймақтық-
өнеркәсіптік кешен ... және ... ... ... ... Одақ ... ... ресурстарын тарту аймақтар мен республика
халқының әлеуметтік құрамындағы терең өзгерістерге әкелді.
1959-1970 жж. қазақ халқының демографиялық ... ... ... ... XX ғ. ... ... ... кезеңдерден кейінгі жағымды
құбылыс – 1958-1962-жж. ... ... орын ... Осы ... ... табиғи өсім ең жоғары көрсеткіштерге жетті: 1960 ... 371,8 мың ... ... 1000 ... ... 37,2 сәби, ал ең көп
сәби туылған 1961 ж. 377 мың сәби келген, ... мың ... ... 36
сәби, 1960 ж. салыстырғаңда 1000 адамға шаққандағы үлесі төмен болғанымен,
өлім-жітіммен салыстырғанда 308,4 мың ... оң ... ... ... жыл ішіндегі ең нәтижелі жыл болды. 1958-1962 жж. ... ... ... көп ... ... жж. табиғи өсімнің (2918,6 мың адам)
жоғары болуына тың және ... ... ... ... ... ... табиғи өсімді бере алатын 20-49 жастағылардың
некелесуі, екінші және одан кейінгі балалы болуы да ... ... ... ... ... жылында республика халқы механикалық
қозғалыс негізінде өссе, ... өсім ... ... ... ... 1955-1970 жж. Қазақстан халқы 8,3 млннан 13,2 млнға көтеріліп, 15
жыл ішінде 5,5 ... ... Бұл ... ... өсім ... ... 5‰-ді құрады. Урбанизация үрдісі қала халқын 15 жылда екі ... ... мың, 1970 ж. 6725 мың адам ... ... ... 1959-1970 жж.
сыртқы көші-қон айырбасындағы жағымды өсім ... ... ... саны 3713 мың ... (20%) өстi. Бұл одақтық ... 2,5 ... ... ... ... кері айырым көрсеткіштері байқалған кезден
табиғи өсім алдыңғы рөлге ие бола ... ... ... ... ... ... қазақтардың табиғи өсімінің шешуші ықпалы басты орынға
шықты. Мысалы, республикадағы табиғи өсім 1961 ж. 36,0 ‰ ... ... 44,4‰ , 1965 ж. – 29,9‰, ... – 37,2‰, 1970 ж. – 23,4‰, ... 31,3‰ болды [37]. Бірақ, 1970 ж. бастап бала туу тұрақтап, табиғи өсім
көрсеткіштері төмендеп, халықтың қартаю процесі етек ала ... ... бұл ... ішкі ... ... ... ... көші-қондық әлеует республика ішіндегі ресурстардан тұрды.
Қала халқының саны 10 жыл ішінде 1,3-2,1 есе ... ... ... саны 500 ... ... ірі ... пайда болды. Көші-қон қозғалысына
түсушілер, әдетте еңбек жасындағылар және көбінесе жастар мен ер ... ... ... 1970 жж. ... қозғалысына түскендердің 60%-ы 16-
28 жас аралығындағылар. Өнеркәсібі дамыған қалаларда өндіріс орындары
салынбаған аймақтарға ... 20-34 пен 0-5 ... ... ... жас ... аз мөлшерде. Өндірісі дамыған аймақтардың жастық
құрылымында еңбек жасындағы ер ... ... ... ... ішіндегі көші-қонда негізінен «ауыл-қала» бағытындағы оң
айырым көрсеткен түрі басымдық ... ... ... ... дені ... ... қалды. Мысалы, 1960-1964 жж. келгендердiң
83,8 % тұрақтаған [38]. Бірақ, 1960 жж. екінші ... ... ... ... ... ... саны ... бастады: 1966-
1970 жж. Қазақстанға 416,0 мың адам келіп, кеткенi 387,8 мың ... ... ... мың ... Осы ... ... халқының 10%-дан астамы көші-қон
қозғалысына түсті. Ішкі көші ... оң ... ... ... ... ... Алматы, Павлодар, Талдықорған, Гурьев, Жамбыл,
Целиноград, Қостанай, Қызылорда облыстары. Бұл облыстар арасындағы көші-қон
айырбасы анағұрлым белсенділік ... ... ... ... ... 1959 ж. 9294,7 мың ... ж. 13008,7 мың ... жетіп, 3714,0 адамға (39,9%) өскен. Қазақтар осы
кезенде 1446,9 мың адамға, яғни 51,9%-ға өскен. Орташа жылдық өсімі ... ал ... ... ... ... ... ... 258 мың
адамға өсіп отырған, республикадағы үлестік салмағы 1959 ж. - 30%, 1970 ж.
- 32,5% құрайтын ... осы он ... ... ... ... З8,96%-ын берсе, қалған этностар 61,04%-дық өсім берген, әрине бұл
республика көлемінде қазақ этносының санының және ... ... ... ... ... ... туыңдауына жол ашты. Осы ... үшін тағы бір ... ... 1970 ж. ... бойынша, он жасқа
дейінгі қазақтар саны 1574972 адам болып, республикадағы ... ... ал ... сол ... 47,9%-ын, ал, қазақтарды қосқанда
республика халқының 25,2%-ын (3284863 адам) құрады [39].
«1970-1991 жж. көші-қон және оның ... ... ... ... 1970-1991 жж. қамтыған алтыншы кезеңдегі көші-қон
үдерісінің халықтың әлеуметтік және ... ... ... ... ерекшелігі – ХХ ғ. өн бойында сырттан келуші ... ... осы ... дейін ішке бағытталса, енді ... ... ... саны ... ... ... ... санының
өсіміндегі шешуші рөлінен айрыла ... ... ХХ ғ. ... ... үдерісінің қарқыны бәсеңдеп, бағыттары Қазақстаннан кері
бұрылды. Әлі де жоспарлы түрде қоныстандыру және ... да ... ... ... үдерісі жалғасқанымен, осы кезді сонау ХVIII
ғасырдан ... ... ... ... ... кері ... межесі
деп алуға болады. 1970-1979 және 1980-1989 жж. көші-қон ... ... ... орта ... ... 5‰ және 7‰-ге өсті. РКФСР-ден басқа
одақтас республикалармен көші-қон айырбасында ... ... ... ... ... болған факторлар – ұлттық сана сезімнің оянуы, халық
шаруашылығында ... ... ... ... өсе ... ... ұлт
өкілдерінің өз отандарына қайтуы және т.б. Бұл кезеңде ... ... ... да ... жүрді. Көп балалы отбасыдан аз
балалыққа өту, бала тууды сандық жағынан реттеуге ... ... ... ... ... ... орыстардың, украиндардың, 1980-жж. немістердің кері көші-
қоны осы ұлт өкілдерінің сандық өсімінің қарқынын төмендетті. ... ... ... ... ... ... әлеуетінің
сарқыла бастауы, көші-қон қозғалысында теріс айырымның тұрақтылығы мен
қайтуға бейім көші-қондық көңіл-күй ... өсім ... ... табиғи өсім коэффициенті 1970 ж. 17,4‰ болса, 1980 ж. 15,9‰, 1990
ж. 14,0‰, 1991 ж. 13,0‰ ... ... одан ... ... ... 1999 ж. ... дейін түсті [37]. Славяндық этностар үлесі 1970
ж. 38 %-дан 1989 ж. 31%-ға ... ... 2009 ж. ... ... ... қазақтардың 63,1%-дық үлеске ие болуы ендігі жерде
Қазақстан халқының демографиялық мінез-құлқын айқындауда ... ... ... рөл атқаратынын негіздеді.
Осы бөлімде сыртқы және ішкі көші-қондағы негізгі үрдістер аймақтар ... ... ... ... жж. ... ... Белоруссия және
Прибалтика республикаларымен көші-қон айырбасы есебінен республика 1,5
миллион адамынан ... Ішкі ... 1980 жж. ... және ... көшу ... 1990-жж. көші-қон тасқыны оңтүстіктен батыс,
солтүстік және шығысқа қарай ағылған.
Жұмыста қарастырылып отырған кезеңдегі ... ... сан ... ... ... ... ... экономиканың дамуына, еңбек
өнімділігінің артуына, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... тәуелді екендігі,
соның ішінде экологиялық апат аймақтарындағы ... ... ... ... ... 1970-1989 жж. ерлердің өсу қарқыны
әйелдерге қарағанда 3 %-ға ... ... 43-46%). ... жж. ... ... ... қабілетті жастағыларының үлесі, тиісінше, 1979 ж.
35 және 31,5 % болса, 1989 ж. 32% және 28 % ... ... ... ... мен ... ... арасындағы өзара байланыс
аймақтар мен этностар бойынша салыстырыла талданады. 1970-1989 жж. ... ... 27%-ға (1391,0 мың ... ... Халық құрамындағы
қазақтар үлесі табиғи ... мен ... ... ұлт ... ... есебінен болды. 1959-1979 жж. қазақ және орыс әйелдерінің жас
топтарын салыстырсақ, қазақ әйелдерінде бала туу көрсеткіштері:
20-24 ... 1,3 есе, 25-29 ... 2,5 есе, ал, ... 4 есе жоғары болды. Орыс әйелдерінің нәтижелі жасы 20-24
болса, қазақ ... 30-34 ... ... өте ... Орыс
әйелдері негізінен 1-2 баламен шектелсе, қазақ әйелдерінде 4 және ... ... ... дүниеге келуі басым болды. Қазақтары басым
оңтүстік және батыс аймақтарда бала туу коэффициенті ... ... ... ... 1970 ж. – 23,4‰, 1980 ж. – 23‰ ... ... Шымкентте – 29,8‰ және 29,5‰, Қызылордада – 28,9‰ ... ... – 29,5‰ және 27,7‰, ... – 28,8‰ және 27‰, ... 26,7‰ және 25,6‰, ... – 26,6‰ және 26,1‰ ... Ал, ... ұлттары
басым тұратын облыстарда, керісінше: Шығыс Қазақстанда – 18,7‰ және ... – 17,8‰ және 18,9‰, ... ... – 20,1‰ және ... 1959-1991 жж. көші-қон векторларының бағыты өзгеріп, республика
ішіндегі көші-қон ұлғайды. Халық өсімінде табиғи қозғалыстың шешуші ... ... ... ... белгісі – Қазақстанның қала
халқы ... орыс ... мен ... ... ... ... үлесі
төмендеп, қазақ және басқа да түркi ... ... ... ... тәуелсіздік алу ... ... ... ... алтыншы кезеңнің жалғасы ретінде
1989-1991 жж. елдегі саяси, экономикалық, әлеуметтік және ... мен ... ... ... ... ... 1968 ж. ... тұрақты үрдіске айналған көші-қон қозғалысындағы кері айырым
тәуелсіздік жылдарында (2004 ж. дейін) ... ... ... бағытында
берік орын алды.
1980-жж. екінші жартысынан бастап елдегі жариялылықпен қатар ... ... ... ... ұлттық сезімге негізделген бастамалардың
жазалануы (1986 ж. ... ... ... ... және ... ... ... еңбек етуге жарайтын жастағы адамдардың 80-82%-
ын көші-қон қозғалысына түсірді. ... ... ... ... арасалмаққа да өзіндік әсерін тигізді. 1989-1991 жж.
сыртқы ... 272,4 мың ... ... айырым көрсетті. Бірақ, 1989-1991
жж. арасындағы ... өсім ... ... ... өсуін қамтамасыз
етті.
Республика ішілік көші-қонға келсек, оның негізгі бағыттары 1926-1980
жж. солтүстік және ... ... ... ... ... ... оңтүстіктен солтүстік облыстарға қарай жүре бастады. 1989-1991
жж. республикаішілік көші-қон ерекше екі ... ... ... ... қаласы мен облысы, солтүстік және орталықтағы – Ақмола, Қарағанды
және Павлодар, ... ... ... және Маңғыстау облыстары.
Республика ішіндегі көші-қон қозғалысына түскендердің ішінде қазақтар – ... ... – 22%-ын ... ... ... және ... қазақтар өсімінің жоғарғы деңгейі, тұрғындар санының өсуі
тоқырау кезіндегі демографиялық, ... ... ... ... ... ... аймағының тұрғындары
өздеріне жайлы облыстарға көшті. Батыс және Шығыс Қазақстан ... ... мен ... ... ... Павлодар, Қарағанды
облыстарына көшті. 1980-жж. соңында ұйымдасқан қабылдау қызметі ... ... ... ... ... ... қоныстандыру тоқтатыла бастады.
1970-1991 жж. көші-қон қозғалысы республика ... 2580,5 мың ... ... осы кезеңдегі табиғи өсімдегі 6117,1 мың адамдық оң ... ... 3536,6 мың ... ... ... ... халық санын
өсірудегі шешуші рөлінен айрыла ... ... ... Ресейге бодан болғаннан бастап, кеңес заманында
да сырттан келген келімсектер көші-қоны ... ... жж. төрт ... жуық көбейді. Кеңес дәуіріндегі сырттан келген
көші-қон «тасқыны» ... кері ... ... ... Сырттан келген
көші-қоншылар 1917-2004 жж. аралығында Қазақстандағы демографиялық ... ... ... ... 1970-жж. басталған халықтың сыртқа көші-қоны
1990-жж. ерекше күшейді. Егемендік алғалы бері Қазақстандағы сыртқы көші-
қонға барлығы 5517,5 мың адам ... ... жж. 1657,7 мың ... 3859,5 мың адам ... ... ... көші-қон
қозғалысындағы айырбас -2037,9 мың адамдық теріс айырымды құрады. Көші-қон
үдерісінде 2789 адамға оң айырым көрсеткен 2004 ж. бері ... ... ... 1991 ж. ... (1991 ж. 16793,1 мың, 2009 ж. ... адам) жеткен жоқ [41]. 2004-2009 жж. Қазақстанға 1877,3 мың адам келіп,
1806,8 мың адам кетіп, барлығы 3684,1 мың адам ... ... ... мың ... оң [42]. ... ... ... саны кейінгі жылдары
төмендегенімен, мөлшері әлі де қомақты. Көші-қон ... ... ... мамандықты-біліктілікті деңгейі мен елдің демографиялық,
этникалық және әлеуметтік дамуына елеулі ... ... ... ... ... қайтудағы ұлт өкілдерінің сыртқа көші-қонын
тоқтату, болмағанда азайту мемлекеттік маңызға ие.
Қорытынды бөлімде диссертацияда алынған ... ... ... ... ... ... ... кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісі мен оның демографиялық
салдарларын ұлттық идеологиялық ... ... ... ... ... ... ретінде ұстандық.
Екіншіден, тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... ... ... ... жаңа көзқарастарға сай кеңес
дәуіріндегі республика халқының саны мен ... ... ... ... фактор – көші-қон үдерісі өзіндік ... бар ... ... жж. – ... саябырсыған кезеңінде Қазақстанға
бағытталған ерікті көші-қон басым болып, қалыптасудағы ... ішкі ... ... ерекше рөл атқарды. 1916-1926 жж. Қазақстанға
800 мың адам, жылына орта есеппен 80 ... адам ... ... 1916 ж. ұлт
азаттық көтеріліс, 1917-1918 жж. Түркістандағы ашаршылық, кеңес өкіметінің
орнауы, азамат соғысы салдарынан қазақ ұлтының шетелге ... орын ... ... ... патша өкіметінің отарлау саясатымен астасқан көші-қон
саясаты жаңа кеңестік түрге ауысты.
1926-1939 жж. - ... ... ... орын ... ... ... ... барлық ұлт өкілдерінің дәстүрлі өмір салтын бұзып,
еріксіз көші-қон есебінен Қазақстандағы ұлттардың саны ... 1925 ... ... ... ... ... ... үдерісі жаңа
қарқын алды. Аграрлық, өндірістік көші-қонмен бірге осы кезеңнен ... ... ... ... орын ала ... ... көші-қоны 1929-1933 жж. ашаршылықтың зардабынан туындады.
1939-1959 жж. ішіндегі екі кезеңде мәжбүрлі және ерікті жолмен өрістеген
көші-қон халықтың жастық және жыныстық құрамындағы ... әсер ... ж. ... әйелдер мен ерлер арасалмағында неке жасындағы ерлер
жетімсіздігі анық көрінді. Алайда, ... ... ... ... ... т.б. ... арқасында 20-35 жастағылардың республикаға
ағылуы, көші-қоншылардың көпшілігі ерлер болғандықтан бұл ... ... ... Жаңа ... пайда болып, ауыл шаруашылығы мен
мәдениетінің дамуына игі ықпал тигізді (1959-1979 жж. 40 ... 59 ... 359 ауыл ... ... ... көші-қондық толқынның көлеңкелі тұстарын атап кету керек:
- Қазақстан халқының көпұлттануының ақыры 1930 жж. бастап 1990 ... ... ... өз отанында азшылыққа айналдырды;
- көші-қон республикаға білікті мамандардың келуіне жол ... ... мен ауыл ... ... ... ... зор, ... еңбектің индустриалдық салаларындағы ұлттық
мамандардың үлесі тіпті төмен болды. Қазақ жұмысшылардың үлесі экономикалық
индустриялық ... ... ... ... ... жж. біршама артқанымен, 1993 ж. 1 қаңтарда қазақтар өндірісте ... ... 31,4%, ... 31,4%, ... 21,6 қана ... ... орыс тілділердің басым болуы, оған қоса араб жазуынан
алдымен ... одан ... ... көшу және тағы ... ... қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін жоғалтуға әкеліп соқтырды.
Тіпті Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін ... ... ... де қазақ
тілі лайықты бағаланбай келеді. 1939 ж. қазақтардың 0,4%-ы орыс ... ... деп ... 1959 ж. ... өскен. 1959 ж. республика халқының
29,9%-ы қазақ тілін (қалада 16,4 %, ауылда 40,4%) ана ... деп ... ... ана тілім деушілер республика халқының 49,2% болды. 1989 ж. ... ... ... 97%-ы ... ... ана ... деп есептегенімен, 1990-
жж. басына қарай ... 40%-ы ... ана ... ... ... меңгергенін айқындалды. Осыған қоса, өзге ұлт өкілдерінен тұратын
қалалықтардың 0,7%-ы ғана қазақ тілін еркін ... ... ... ... ... ... ... 66,6%-ы, корейлердің - 50%-
ы орыс тілін ана тілім деп есептеген. Орыс тілі ... ... ... ... бері жазу ... ... ... қазақ жерінде
үзіліссіз пайдаланылуда. Мұның өзі қазақ тілінде сауаттылардан көрі ... ... саны мен ... ... көп ... ... ... Қазақстан аймақтарының әлеуметтік-экономикалық дамуындағы
әркелкіліктің негізін қалады. 1950-жж. ... ... ... ... жұмыс орындары көші-қоншылар есебінен толықтырылып отырылды. Орталық
Қазақстан (Қарағанды темір бассейні, металлургия заводы, ... ... ... ... ... ... ... Өскемен қорға-сын-
мырыш комбинаты) өнеркәсіпті аймақтары мен тың жерлері ... ... ... ... ... ... бұл ... әлеуметтік-
экономикалық салаларының өзге аймақтармен салыстырғанда жылдам және жоғары
қарқынмен дамуына әкелді. Кеңес ... ... ... мен ... әсер ететін, ерекше оңтүстік облыстардағы жұмыссыздық пен ... ... ... ... орасан зор сыртқы көші-қондық толқын индустрия саласындағы еңбекте
қазақтардың қаладағы үлесін төмендетті. Қазақтардың ... ж. ... 1989 ж. 47,4% ... және ... ... ... ядролық қаруларды сынау мен қосмосты игеру
полигонына айналуы және табиғи ... ... ... ... ... көші-қонды туындатты. Өлім-жітім коэффиценттері
Атырау, ... ... ... ... Талдықорған облыстарында әлі
күнге дейін салыстырмалы ... ... ... ... ... ... көбейді. Аралас некенің ұзақ уақыт
бойы белгілі бір жүйелермен арнайы жүріп жатқан ассимиляциялау үдерісіндегі
шараның бірі ... айту ... Ал, ... ... халық өз тілінде
сөйлемейді. 1959 ж. ... 1915,4 мың ... ... ... үй ... ... сәйкес 42,3 %-ы орыс ұлтынан,
28,6 %-ы ... ... ... ... ... отбасылардың қай ... ... ... талдасақ, онда қазақ отбасылары 1939
ж. ... 28,6 %-ға ... ... дәуіріндегі көші-қон халықтың полиэтникалық
құрылымын қалыптастырып, жергілікті этностың ... мен ... ... ... қоғамның әлеуметтік-экономикалық бейнесін ... ... ... даму ... ... Қазақстандағы қазақ ұлты мен әр
түрлі диаспоралар кеңес дәуірі тұсындағы қалыптасуы барысында өз ... ... орыс және ... да ... ... ... Қазақтарда тілдік, мәдени, тұрмыстық, дүниетанымдық ... ... ал әр ... ... ... ... отандастарымен тілдік-мәдени, тұрмыс-салт өзгешеліктеріне
негізделген менталитеттің (мысалы, корейлер, немістер, ... ... т.б.) ... ... ... ... рөл атқарды. Кеңес
заманында күрделі де маңызды ... ... ... және ... да ... сандық және сапалық мазмұнына, демографиялық мінез-құлқына әсер
еткен көші-қон ұлттардың тарихи орнын анықтауда да ... ... ие ... ж. ... ... тыс ... ... үлесі 8,3% болған
болса, 1999 ж. олардың республикадағы ... ... ... ... өз отанына көшулеріне қатысты ірі көші-қон ағындарынан кейін
22,9% құрады. Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қоншыларды тіркеді. Сонда, Қазақстан халқының 50-
60%-дайын сырттан келгендер, соның ішінде ХХ ғ. өн ... ... ... ... құрайды. Осы жерде айта кетер жайт, қазіргі ... ... ... ХХ ғ. ... әлеуметтік катаклизмдердің
нәтижесінде орын алған демографиялық апаттар кезінде шетелге ... Оны ... ... ... екінші жартысынан 1963 ж.
аралығында Қазақстанға қайта оралғандар өсіп-өнуі негізінде 1 млннан ... 2009 ж. ... ... ... бойынша Қазақстанға келген
отандастарымыздың саны 753,4 мың адам (192,4 мың ... ал өз ... тыс ... ... 1 ... асты ... есеп бар [43, ... Сол себепті, 2009 ж. санақта 10098,0 мың адам ... ... ... 2 ... астамы қайта оралған қазақтар деп айтуға болады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... жетілдіру керек. Онда оралмандардың азаматтық
алуын жеңілдететін және әлеуметтік қамсыздандырылуын нақтылайтын
шаралар ... ... ... ... еңбек көші-қоншыларына шектеу мен іріктеу арқылы
Қазақстанда жоқ және қажет мамандық иелерін кіргізу ... ... ... ... ... ... жою қажет;
- аймақтық, облыс аралық ішкі көші-қонды реттейтін шараларды жетілдіру
керек. ... күші ... ... ... ... ... күші ... жұмысқа қабылдауды ұйымдастырған жөн;
- халықтың әлеуметтік және мәдени өмірі мен Қазақстандағы ... ... ... мен ... ... қажет. Осы
мақсатта БҰҰ жүйесіндегі халықаралық еңбек ұйымы және басқа да ... ... да ... ... ... ... ... шекарадан өтпекші болған қазақтардың әлі күнге
дейін сүйектері шашылып жатқан тау шатқалдарына ... ... ... ... ... ... ... рәсімдерін жасап,
аштық құрбандарына ескерткіш-белгі қою және т.б.
Сонымен, егер 1970-жж. дейінгі көші-қон Қазақстанды ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық және ұлтаралық қатынастардың ... ... ... ... Ал, ХХ ғ. 90-жж. бері ... ... үшін оң, ... неміс, украин және т.б. европалық ұлт өкілдері үшін
кері көші-қондық дүмпуді ... ... ... ... адамзат қауымдастығы
әлдеқашан енген, информациялық қоғамнан ... ... ... ... ...... тұратын жерін таңдау, өмір
сүру т.б. құқықтарына негізделген адам ... ... ... ... ... ... Н.Ә. «Жаңа онжылдық – жаңа тарихи белестер: жетістіктер,
мәселелер және стратегиясы» ҚР ... ... ... ... ... ... – 2010 ж. – 28 ақпан.
2 Мажитов С.Ф. Формирование исторического ... в ... ... и перспективы // Современное ... и ... ... ... ... и России: Сборник материалов
международной научно-практической конференции (26 июня 2008 г.). – ... ... 2008. – 424 ... ... Л.Г. Понимающая социология. Историко-критический ... ... ... 1979. – 207 ... Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. 2-басылуы. – Алматы: Жазушы,
1999. – 224-б.; ... О. ... ХХ ... ... ... реформалар тарихнамасы (1900-1929) // Қазақ
тарихы, 1999. – № 1. – 15-16-бб.
5 ... А. ... ... ... края и ... ... Таңдамалы. – Алматы, 1995. – 45-65-бб.; Нусупбеков ... и ... ... ... класса в Казахстане
(1917-1940 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1966. – 243 с.; ... ... ... в ауле и деревне Казахстана (1921-
1929 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1965. – 536 с. және ... ... Б.С. ... ... в Казахстане последней трети ХІХ-
начала ХХ вв. (1867-1907 гг.). – ... АН ... 1963. – 411 ... ... Н.Е. ... ... Казахстана и Киргизии в
эпоху капитализма (60-е годы ХІХ - 1907 г.). – ... 1986. – С. ... Ф.И. ... и ... ... населения Казахской ССР. –
Алматы: Наука, 1987. – 152 с.; Алексеенко Н.В. Население ... в ... ... ... революции // Известия АН КазССР. –
Серия общественных наук. – 1987. – № 4. – С. 15-21. және ... ... ... ... ... Казахстана. – Т.1. – ... – С. 44-50.; ... М.Х., ... А.Б. ... в ... ... гг.). - ... Гылым, 1991. - 192 с.;
Асылбеков М.Х., Жаркенова А.Т. Население Казахстана в конце ХІХ-начале ХХ
вв. (1897-1917 гг.). – ... ... 2001. – С. ... ... Г.Д., ... М.К. ... ... населения
и процессы урбанизации в Казахстане // Население и трудовые ресурсы
Казахстана. – ... ... 1979. – 159 с.; ... В.И. ... ... населения. – Москва: Наука, 1970. – 160 с.;
Хорев В.С. ...... ... 1989. – 40 с.; ... Л.Л.
Миграция населения: прогнозы, факторы, политика. – Москва: ... 1987. ... с. және ... ... ... в СССР в 20-30-е гг. (современная зарубежная
историография). – Москва, 1991. – С. 49-59.; ... Р. ... ... ... с ... Л. ... – Рига, 1991. – 428 с. және т.б.
11 ... М.Б. ... - ...... ... 1975. – 83-
88-бб.; Галиев А.Б. Население Казахстана в ... ... ... ... ... ... ... канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1972. – 22-б. және т.б.
12 Гладышева Е.Н. О взаимовлиянии ... и ... ... (на ... Казахстана) // Статистика и миграция населения. –
Москва, 1973. – С. 218-237.
13 Базанова Ф.И. Формирование и ... ... ... ...... ... 1987. – 152 ... Төлепбаев Б., Осипов В. Асырмай да, жасырмай да айтылар ... ... ... –1989. – 14 ... ... Р. Жатва скорби-реестр
смерти // Вопросы истории. – 1990. – № 4. – С. 87; ... Т. ... ... ...... ... 1997. – 320-б.;
Қозыбаев М.Қ., Алдажұманов Қ.С., Әбілхожин Ж.Б. Қазақстандағы күшпен
коллективтендіру: қорлық пен ...... 1992. – 32 б. және ... ... В.В. Население Центрального Казахстана (конец XIX в. – ... ХХ в.). – ... ... 2000. – 144 с.; ... ... (40-е годы – ... ХХ ... – Алматы: Өркениет, 2001. - 184 с.;
Төлекова М.К. Жетісу өңірі халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы
(1897-1999 жж.): т.ғ.д. ... ...... 2003. – 51 б.; ... ... А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық
жағдайы (1939-1959 жж.). – Алматы: ... 2005. – 160 б.; ... ... А.Б. Миграциялық процестердің ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... // Отан ... 1999. – № 2. – ... және т.б.
16 Козыбаев М.К. Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. Кн.1.
– Алматы, 2000. – 200 с.; ... Ж.Б. ... ... Казахстана:
социально-экономические аспекты функционирования и трансформации (1920-1930
гг.). – Алма-Ата: Гылым, 1991. – 210 с.; Абдиров М.Ж. ... ...... 1994. – С. 26-32 және ... ... З. Моңғолиядағы қазақтар. – Алматы: Дүние жүзі қазақтарының
қауымдастығы, 2001. – 1-кітап. – 256 б; ... З. ... ... ... ... жүзі ... ... 2007. – 2-кітап. – 256 б.;
Ермекбаев Ж.А. Российские казахи в составе РСФСР и СССР в ... гг. ... 1999. – 184 с.; ... Т.П., ... В.С. Казахи-беженцы от
голода в Западной Сибири (1931-1934 гг.). – Алматы: Ғылым, 1999. – 535 ... Г.М. ... ... ... ... ... и
развитие. – Алматы: Ғылым, 1997. – 264 с.; ... Г.Т. ... ... и современность. – Алматы: Всемирная ассоциация казахов,
2006. – 343 с. және т.б.
18 Каржаубаева А.И. Роль ... ... в ... ... ... ... ... ... к.и.н. – Алматы,
2003. – 29 с.; Найманбаев Б.Р. Қазақстандағы 1970-1999 жылдар ... ... ... тарихы: т.ғ.к. ... автореф. – ... – 29 б.; ... К.М. ... ... 1960-1990 жылдардағы
Қазақстандағы көшi-қон саясаты (тарихи-демографиялық ... ... ...... 2007. – 31 б.; ... К.К. ... миграции населения
Казахстана в 1959-1989 годы: автореф. дисс. ...к.и.н. - Алматы, 2007. ... ... Қ.А. ... ... ... және оның зерттелуі
(1926-1959 жж.): т.ғ.к. ... автореф. – ... 2007. – 29 б. және ... ... Ш.Т. ... ... Қазақстандағы қоныс аудару саясатының
тарихы (1920-1941 жж.): т.ғ.к. ... дисс. авторефераты. – ... 2004. ... ... ... ... 9а-тізбе, 16-іс, 80-п.; РФММ. 1235-қор, 120-тізбе, 170-
іс, 103-106-пп.
21 Алексеенко А.Н. Демографические ... ... в ... 30-х ... (оценка потерь казахского этноса) // Демоскоп Weekly. –
№ 101-102. – 17 февраля-2 марта 2003.
(http://demoscope.ru/weekly/2003/0101/analit02.php).
22 РФММ. 1235-қ. 120-т., 178-іс, 78-89-пп.; ... ... ... 134-п. ... ... 123-т., 379-іс, 1-7 пп.; РФММ. 3316-қ. ... 47-іс, ... ... ... 65-т., ... ... ... 64-іс.
156-п.
23 ҚРОММ. 5-қ. 9-т., 34-іс, 9, 27-пп.
24 История рабочего класса советского Казахстана в 2-х ...... ... 1987. – Т. І. – 432 с.; ... индустрализации Казахской ССР:
Документы и материалы. – Алма-Ата, 1967. – І. - С. 225; Казахская ССР за 20
лет. ... ...... ... 1940. – 90 ... ... М.Х. ... процессы и их влияние на современную
демографическую ситуацию в ... // ... НАН РК, 1995. – № 6. ... ... ... ... 1-тізбе, 113-іс, 32-п.
27 Т. Омарбеков. Аштық апатын анықтай алдық па? // Ақиқат. – 1994. – ...... ... коллективизация и голод в Казахстане в 1931-33 гг.
Сборник документов и материалов. – Алматы: Фонд ХХ1 век, 1998. – 263 ... ... ... ... ... 103-п.; ҚРОММ. 5-қ. 16-т., 365-іс, 7-
п.
30 Дильманов С.Д. Исправительно-трудовые лагеря НКВД-МВД СССР ... ... ... годы ХХ века). – Алматы: 2002, – 344 ... ... ... ... 1939 года. Основные итоги. – Москва:
Наука, 1992. - 256 ... ... ... ... 299 а-іс, ... ... 689-қор, 14-тізбе, 508-іс, 1, 2-пп.
34 ҚРОММ. 698-қор, 14-тiзбе, 405-iс, 20-парақ.
35 ҚРОММ. 698-қор, 14-тiзбе, 465-iс, 10-парақ; ... ... ... 136-парақ.
36 ҚРОММ. 698-қор, 14-тізбе, 508-іс, 2-п.
37 ҚРОММ. ... ... ... 1-п.; ... ... Каз
ССР 1989 г. – Алма-Ата: Госстатиздат, 1990. – С. 17; Об ... ... ... населения 1939, 1959, 1970, 1979 и 1989
гг. – Алма-Ата: Казинформцентр, 1991. – 75 с.; ... ... ... гг. – ... ... 1991. – С. 7
38 ... 1-тiзбе, 150-iс, 1-п.
39 Қазиев С. 1959-1979 жж. ... ... ... сандық құрылымына ықпалы // Отан тарихы. – 2001. – №3.
40 Население и трудовые ресурсы Казахстана. – Алма-Ата, 1979. – С. ... ... ... ...... 1991. ... 84.
41 Численность и размещение населения в ... ... ... ... 1999 года в ... ...... Агентство РК
по статистике, 2000. – Том 1. – С. 8-13.; ... ... ... ...... Қазақстан Республикасы
Статистика агенттігі, 2009. – 560, 562, ... 2006 ... ... ... көші-қоны. – Серия 15. Демография. – ... ... ... ... 2007. – 118 б.; Об ... населения Республики Казахстан 2009 года. – Астана, Агентство РК
по статистике, 2010. – С. 14. ... ... ... ... ... 2000. – ... Агентство
Республики Казахстан по статистике, 2000. – С. 23; 2007 ... ... ... көші-қоны. – Серия 15. ...... ... ... ... 2008. – 389 б.; 2008 ... ... халқының көші-қоны. – Серия 15. – Алматы: Қазақстан
Республикасы Статистика агенттігі, 2009. – 38 б. ... ... ... көш» - ... действии // Казахстанская правда. – 2009,
6 января; Интернет-газета ZONA kz. – 2009, 25 декабря.
Диссертация тақырыбы ... ... ... ... ҚР БҒМ ... және ... саласындағы Бақылау комитеті бекіткен
тізімде:
1 Қазақстан тарихи ... ... ... ... ... // Отан ... – 2003. – №1. – ... Асылбековпен бірлескен авторлықта).
2 Көші-қондық үдерістерді зерттеудің кейбір мәселелері // Қазақ тарихы.
– 2004. – №1. – ... ХІХ ... соңы – ХХ ... басындағы Сыр өңірі халқының
этнодемографиялық дамуы // Отан тарихы. – 2006. – №3. – ... ... ... саны мен ... ... (1897-2007 жж.)
// Отан тарихы. – 2007. – №2. – 32-41-бб.
5 1916 ... ... ... салдарлары // Отан тарихы. –
2007. – №4. – 73-87-бб.
6 Қазақстандағы көші-қон және тіл мәселесі // ... және ... –2008. ... – 62-69-бб.
7 Ұлттық-саяси элита өкілдерінің кеңестік биліктің орнығуы барысындағы
көші-қон ... ... ... // ... және ... – 2008. –
№3. – 68-77-бб.
8 ХХІ ғ. басындағы Қазақстанның демографиялық дамуы // ... ... 2008. – №3. – ... ХХ ғ. 20-жж. ... ... ... ұлттық саяси
қайраткерлердің рөлі // ҚазҰПУ Хабаршысы. ... және ... ... – 2009. – №1 (20). – ... ... ұлттық-саяси қайраткерлердің көзқарасы (1920 жылдар) ... ... – 2009. – №4. – ... ... көші-қон процесі: кезеңдері мен түрлері // Еуразия
орталығы. – 2010. – №1. – 51-56-бб.
12 ... ... ... ... жайлы // «Қайнар»
университетінің Хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. – 2010. – №2/2. – ... ... ... ... ... ... ХХІ ғ. ... тарихынан // Қазақ өркениеті. Казахская ... The ... – 2010. – №2. – ... Түркістан АКСР құрамында болған қазақ жеріндегі халықтың әлеуметтік
және ұлттық құрамындағы өзгерістер // Отан тарихы. – 2010. – №2. – ... ... ... ... – көші-қон үдерісін зерттеудегі негізгі
дерек көзі // Еуразия орталығы. – 2010. – №2-3. – 47-54-бб.
16 Ұлы Отан ... ... ... Қазақстанның демографиялық
дамуына тигізген әсері // Қазақстан ... – 2010. – №2. – ... ... ... зерттеудің теориялық-әдістемелік негіздеріне орай
// Отан тарихы – 2010. – №2. – 33-38 -бб.
б) Өзге басылымдар мен ... және ... ... жинақтарында:
18 Қазақстан халқының этно-демографиялық дамуындағы әйелдердің орны //
Қазақ қызы: өткені, бүгіні, ... ... ... ... (21-22 ... 2003 ж.). – ... ... қыздар педагогика институты, 2003. – 1-том. – 254-259-бб.
19 Әлеуметтік құрылымдағы ... ... зер ... // Отандық
тарихты оқыту: проблемалары мен инновациялық мәселелері: Әл-Фараби ... ... ... 70 ... мерейтойына арналған халықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары (21-22 қазан, 2004 ж.). –
Алматы: ... ... 2004. – ...... ... жж. Сыр өңіріндегі шаруалар көтерілістері жайлы бірер сөз
// Бекмаханов тағлымы. Халықаралық ғылыми ... ... ... 2004 ж.). – Алматы, 2004. – 119-122-бб.
21 Қазақстандағы қазіргі демографиялық ахуал // II ... ... ... ІІ ... ... конференциясының материалдары.
– Алматы: ACADEMIA, 2004. – 216-220-бб.
22 Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық ойлау аясында: Халықаралық Бекмаханов оқуларының
материалдары (25-26 мамыр 2005 ж.). – Алматы: Қазақ ... 2005. ... ... ... ... // ... тарих ғылымы. – Алматы:
МерСал, 2005. – 600 б. – 97-109-бб. (М.Х. Асылбековпен,
Қ.А. Енсеновпен бірлескен авторлықта).
24 1916 ... ... ... ... ... // ... ... ұлт-азаттық көтеріліс: тарихи оқиғаға жаңа көзқарас. Көтерілістің 90-
жылдығына ... ... ... ...... – 2006. – 95-101-бб.
25 ХХІ ғасырдың басындағы ... ... ... // ... Тарих сериясы. – 2006. – № 2. – 85-88-бб.
26 ХХ ғасырдың 20-40 ... ... ... ... ... ... оны ... асыру барысы // Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі:
тарихы, тағлымы және ...... ... 2007. – 247 ... Бұрханов, Қ.С. Алдажұманов, С.Ө. Смағұловамен бірлескен авторлықта).
– 24-27-бб.
27 ХХ ғасырдың басындағы кеңестік ... мен ... ... халықтардың
әліпби реформасына тарихи талдау // ... ... ... қазақ
әліпбиі: тарихы, тағлымы және болашағы. – Алматы: Арыс, 2007. – 247 ... ... Қ.С. ... С.Ө. ... ... ... 28-32-бб.
28 Қазақстандағы көші-қон мәселесі мұрағат деректерінде // Қазақстан
мұрағаттары. – 2008. – № 1 (5). – ... ... ... и ... ... состава населения
Казахстана в ХХ веке // ... ... и ... ... науки Казахстана и России: Сборник материалов международной
научно-практической конференции (26 июня 2008 г.). – ... ... 2008. – С. ... ХХ ғ. 20-30 жж. Қазақстандағы көші-қон процесінің демографиялық
салдарлары // Қазақстан ... ... ... ... ... ... материалдары (29-30 мамыр 2009 ж.). ... Rrint-S, 2009. – ... ... ... көшіру-қоныстандыру мекемелерінің қызметі //
Қазақстанның тарих ғылымы: Дәстүрлер және қазіргі заман: Халықаралық ғылыми-
практикалық конференция ... ...... ... 2009. – ... ... и ... Всесоюзной переписи населения 1939 г. в
Казахстане // Население Казахстана по ... ... ... ... В 5-ти ...... ... 2009. – Т. I. – С. 5-18 ... с М.Х. ... ... ... ... ... ... көзқарас //
«Қазақстан және қазіргі әлем: тарихы және қоғамдық-саяси ... ... ... ... 20 ... ... ... конференциясының материалдары, Семей, 22-23 сәуір 2010 ж. –
Семей, 2010. – 2-т. – ... 1916 ... ұлт ... қозғалысы тұсындағы Қазақстандағы
демографиялық ахуал // 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: ... және ... ... ғылыми-теориялық конференция материалда-рының жинағы. –
Алматы: Тарих тағылымы, 2010. – ...... ... ... ... зерттеудің ерекшеліктері //
Теоретические и ... ... ... ... ... ... ... Азии и СНГ: Сборник материалов
международной научно-практической конференции. В 2-х томах. – ... ... 2010. – Т. 2. – С. ... ... ғылыми басылымдарда:
36 Население Казахстана: динамика численности и состава (1897-2007 гг.)
// Казахи в России: история и современность. Материалы международной научно-
практической ... (20-22 мая 2009 г., ... в 2 т. / отв. ... ... И.В. ... Н.А. ...... Изд-во Ом. гос. ун-та,
2010. – Т. 1. – ... ... ... последствия восстания 1916 г. в Казахстане
// Вопросы истории Кыргызстана. – 2010. – №2. – С. ... ... ... ... ... в Казахстане в ХХ веке //
Вопросы истории ... – 2010. – №2. – С. ... ... ...... ... в исследовании проблем
народонаселения советского ... // ... ... Фонда культуры
Таджикистана). – 2010. – №1-2. – С. ... ... ... в ... ... ... и ... (1897-2009 гг.) // Материалы международной научно-практической
конференции «Международные отношения в ... ... ... и
современность» (29 апреля 2010 г., Барнаул). – Барнаул: Издательство ... – С. ... ... ... процессы в Казахстане в советский период: историко-
демографический аспект (1917-1991 гг.)
РЕЗЮМЕ
автореферата диссертации на соискание ученой степени доктора
исторических наук по специальности
07.00.02 – ... ... ... ... ... темы ... С ... независимости начался
процесс концептуального переосмысления, всестороннего и обьективного
изучения ... ... ... ... ... ... предопределило новые мировоззренческие позиции в ... ... ... ... ... концептуальных решений
и подходов к ... ... и ... ... анализа и
переосмысления научного ... в ... ... знаний. С
применением новых ... ... ... ... стала
разрабатываться и тематика миграционных процессов. ... ... ... разрабатывались в рамках исторической демографии, но все же ... ... ... В ... есть ... в ... углубленном изучении миграционных потоков, а также их ... ... ... качественный состав населения, особенно в свете
новых концептуальных ... к ... ... и в историко-
демографическом аспекте.
Миграционные процессы имеют особое место в определении ... в ... ... как в ... мощи ... государства одной из
актуальных задач является проведение уравновешенной миграционной ... ее в ряд ... ... ... ... ... ... сегодня огромный теоретический и практический интерес.
Актуальность темы заключается в том, что ... ... ... в ... в ... ... является
малоизученным в разрезе отечественной истории.
Актуальность темы заключается и в том, что характерные ... ... ... в ... гг. ... в ... процессов, происходящих в механическом движении населения в
современный период, что в ... ... ... на динамике его
численности. Поэтому всесторонний и ретроспективный анализ миграционных
процессов и его ... ... ... ... ... ... темы в отечественной истории.
Цель исследования – комплексное и специальное изучение ... ... ... ... ... в Казахстане в советский период в
историко-демографическом аспекте.
Задачи исследования:
- провести ... ... и ... ... ... изучения миграционного процесса в Казахстане
в советский период;
- определить основные ... ... ... движений в
Казахстане в период с 1917 по 1991 гг;
- определить основные этапы миграционных процессов советского ... ... ... ... ... ... и
концептуального переосмысления проблем народонаселения;
- проанализировать основные ... типы ... ... и ... миграционные процессы в Казахстане за ... ... ... ... миграционных процессов советского периода в
региональном ... по ... ... исследовать влияние миграции на динамику численности населения и ... и ... ... ... ... миграционных процессов и социально-
экономических, ... ... на ... и ... веса ... наиболее крупных
этнических групп по основным этапам;
- изучить позицию представителей казахской ... ... ... последствий миграционных процессов в Казахстане в период
укрепления советской власти;
- определить ... ... ... ... ... по отдельным его этапам;
- определить переломный момент в ... ... ... ... в ... период;
Научная новизна исследования.
- проведен историографический анализ и ... ... ... изучения миграционных процессов в Казахстане
в советский период;
- определены ... ... ... ... ... ... в ... с 1917 по 1991 гг;
- проанализированы основные направления, типы ... ... ... ... и миграционных процессов;
- впервые определены основные этапы ... ... ... на основе достижений современной исторической ... ... ... ... народонаселения;
- рассмотрены административно-территориальные изменения, произо-шедшие
в Республике за годы советской власти;
- выявлено ... ... ... и ... политических преобразований на перераспределение
численности и ... веса ... ... ... ... по основным этапам;
- исследована позиция представителей казахской политической ... ... ... ... процессов в Казахстане в период
укрепления советской власти;
- выявлены особенности миграционных процессов советского периода в
региональном ... по ... ... ... ... миграции на динамику численности населения и его
социальный и национальный состав в историко-демографическом аспекте.
Результаты исследования. В ... ... ... следующие
результаты:
- с целью поиска новых подходов сделана ... ... ... ... ... ... ... разработана концепция исследования миграционных процессов с
учетом гуманистического подхода и цивилизационных ... ... ... ... этапов миграционного процесса советского
периода на основе достижений ... ... ... и
концептуального переосмысления проблем народонаселения Казахстана;
- определены типы, направления и тенденции ... ... ... и его ... ... по основным этапам;
- выявлена позиция и деятельность представителей ... ... ... ... ... ... в ... извне в период упрочения советской
власти;
- рассмотрены административно-территориальные ... ... ... за годы ... ... в ... период отток населения с ... ... ... с завершением строительства многих промышленных предприятий и
территориальных производственных комплексов;
- миграции ... ... ... программ модернизации
российского общества и не учитывали ... ... ... ... ... к ... что коренное казахское население
стало в стране этническим меньшинством. Это ... к ... роли ... культуры, к формированию и закреплению
отношения к ней русского населения как к второстепенному явлению.
- исследовано влияние миграции на динамику ... ... и ... и ... ... в ... ... диссертации. Диссертационная работа ... из ... ... ... пяти ... ... списка использованной
литературы и приложения.
AIZHAMAL I. KUDAIBERGENOVA
Migration processes in Kazakhstan during the Soviet period:
historiсal and ... aspects ... ... ... for doctoral degree in ... sciences ... - History of the Homeland (History of the Republic ... of the research topic. The acquisition of ... ... revision in earlier concept and ... ... a ... ... studies in complex events of national history. The ... of
Kazakhstan's sovereignty predertemined new ideological position in society,
the development of current issues of domestic history, basic ... ... to the ... of past and present, critical analysis and ... of the scientific heritage of historical knowledge. The
process in topic of ... ... when ... and ... were produced by using new approaches. Many aspects of ... are ... in the ... of ... ... but ... further investigation. Particularlu there is a need for a ... in-depth study of the ... streams and their impact on ... ... the qualitative composition of the population,
especially in light of new basic approa ches to this issue in ... ... ... ... is important in determining of the ... in the country, because an increase in power of our ... depends on balanced ... policy, that is why it is one of ... priorities. Therefore, study of this problem has a huge ... ... ... theme is important due to lack of research in ... ... aspects of ... ... during the soviet ... investigation of demographic development of Republic of
Kazakhstan in 1917-1991 is based on high ... of the ... ... people ... which is primarily affected by the dynamics of
population. Therefore, ... and ... analysis ... and its ... ... contribute to the disclosure of
another important topic in the ... ... of the study- is to examine ... stages and effects ... ... processes in Kazakhstan in the soviet period in historical
and demographic ... of the ... to conduct ... analysis and ground the ... ... studies of the migration processes in Kazakhstan during ... ... to define the main factors of dynamic ... of ... ... in the period from 1917 to 1991;
- to identify the main stages of migration processes during the ... taking into account the ... of the modern ... and revision of ... ... to analyze the main trends, types of ... and examine ... and internal migration processes in Kazakhstan during 1917-1991
years;
- to determine the features of ... ... within the ... on the main stages of ... to investigate the impact of migration on population dynamics and ... social and national ... to study the impact of social, economic and ... ... on
quantity and proportional redistribution of representatives of major ... in a regional ... to examine the opinions of the Kazakh ... ... on ... of migration processes in Kazakhstan during the ... ... Soviet ... to identify key factors, types, characteristics of the ... on its ... to identify a turning point in the ... of the main vectors ... ... in the Soviet period;
Scientific innovation of the research:
- Historiographical analysis was utilized for a deeper ... ... theory and ... of ... process in ... during ... the main factors of dynamic movement of migration in Kazakhstan
between 1917 and 1991 were the ... the main trends, types of ... as well as ... ... and ... ... interaction were
analized;
- after conducting the research which is based on achievements of ... history science and revision of ... issues, the main ... ... processes during soviet period were determined;
- changes in administrative and territorial division of the country ... period were ... the impact of social, economic and ... adjustments on quantity
and proportional redistribution of ... of major ethnic ... ... the opinions of the Kazakh ... ... on the effects of
migration process in Kazakhstan during the consolidation of the Soviet
power were ... the main ... of ... ... during the ... based on the main stages were ... the impacts of a ... on a dynamic of the popluation, social and
national structure in historical ... aspect were ... The results of the study are as ... The attempt of a conceptual revision of migarion processes during the
soviet period was made due to the search for a new ... ... to the author the purpose of the study is to gain a ... in the humanist approach and ... values during ... ... after ... the research based on achievements of the ... science and revision of ... issues, six main stages ... ... during soviet period were ... the type, ... and trends of ... in Kazakhstan and its
demographic consequences were examined;
- once the ... and ... of national ... were ... it was believed that the external migration
into the country during the consolidation of soviet power had a ... on ... changes in ... and ... division of a country of ... time period were studied;
- in the Soviet period, migration from the territory of Kazakhstan ... with the growth of ... ... and the complex ... ... ... was part of the state programe in order to ... Russian
society and it did not take into account the interests of Kazakhstan. As a
rezult indigenous Kazakh ... became the ethnic minority in ... led to ... role of national culture, which did ... ... relations to it Russian population as the ... the impacts of a ... with a dynamic ... and a social ... ... in historical demographic aspect were examined;
The structure of thesis.The thesis includes introduction, a list ... of words, five ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Қазақстан туризмінің дамуындағы көліктің маңызы83 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь