ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРIНIҢ ДАМУ ҚАРҚЫНЫ
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
ЖОСПАР
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРIНIҢ ДАМУ ҚАРҚЫНЫ 2
АҚША АУДАРЫМДАРЫНЫҢ БАНКАРАЛЫҚ ЖҮЙЕСI (ААБЖ) 3
Ақша аударымдарының банкаралық жүйесiнiң 3
жұмыс iстеу ерекшелiктерi 3
БӨЛШЕК ТӨЛЕМДЕР ЖҮЙЕСI (БТЖ) 6
Қазақстан банкаралық есеп айырысу орталығының клирингтiк жүйесiнiң жұмыс
iстеу ерекшелiктерi 7
Пайдаланылған әдебиеттер 10
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРIНIҢ ДАМУ ҚАРҚЫНЫ
Қазақстан тәуелсiздiгiн жариялау, ұлттық валютаны енгiзу және
экономиканы реформалау мемлекеттiң экономикалық шаруашылығының неғұрлым
жетiлген формасын құру қажеттiлiгiн туғызды.
Банк жүйесiн реформалау, бұрынғы есептесу технологиясынан бас
тарту сенiмдiлiгiмен, қауiпсiздiгiмен, тиiмдiлiгiмен ерекшеленетiн жаңа
төлем жүйесiн құру қажеттiлiгiн қоса туғызды. Қажет етiлушi төлем
жүйесi шаруашылық процесiне қатысушылар арасында неғұрлым жоғары
жылдамдықпен, шағын шығындармен және ақшаның мақсаты бойынша
қатесiз аударылуымен қамтамасыз ете отыра, неғұрлым төмен тәуекелдiлiкпен
төлемдер жүргiзуге мүмкiндiк бере алу қабiлетi талап етiлiп отыр.
Тиiмдi төлем жүйесiн құру мәселесi ең белсендi сұрақтардың бiрi
болып табылады. Ақша аударымдарының жылдамдығына шаруашылық
процесiне әрбiр қатысушының қаржылық жағдайының тұрақтылығы,
бюджетке салық және басқа төлемдердiң өз уақытында түсуi,
сәйкесiнше, жалпы мемлекеттiң экономикалық және саяси тұрақтылығы
тiкелей байланысты. Сонымен қатар, қазiргi таңдағы талаптарға сәйкес
келетiн, яғни, дамыған нарықтық қатынастар шарттарында оның жұмыс
iстеу перспективаларына бағытталған және төлемдердiң сапалы жүруiн
қамтамасыз ете алуға қабiлеттi төлем жүйесiн құру төлемдердi тез
және нақты жүргiзу тауар және қаржылық нарықтағы операцияларының өз
уақытында орындалуының кепiлдiлiгi болып, шетелдiк қаржы салымын
тартудың белгiлi бiр алғы және негiзгi шарттарын туғызады.
Төлем жүйесiнiң мәнi нарықтық инфрақұрылымының маңызды
элементтерiнiң бiрi ретiнде, экономикалық өзгерiстерге сәйкес жетiлу
қажеттiлiгi, сонымен қатар, заң шығарушылық базасының жеткiлiксiз
өңделуi, төлем жүйесi сұрақтары бойынша методологиялық өңдеулерiнiң
жетiспеушiлiгi мақала белсендiлiгiн сипаттайды.
Қазақстан Республикасы аумағында келесiдей төлем жүйелерi жұмыс
жасайды:
✓ Нақтылы уақыт режимiндегi бүтiндей (жалпы) есеп айырысу жүйесi (
ақша аударымдарының банкаралық жүйесi);
✓ Клирингтiк жүйе (бөлшек төлемдер жүйесi).
АҚША АУДАРЫМДАРЫНЫҢ БАНКАРАЛЫҚ ЖҮЙЕСI (ААБЖ)
Қазақстан Республикасы аумағында нақтылы уақыт режимiнде жұмыс
iстейтiн бүтiндей төлемдер жүйесi Қазақстан банкаралық есеп айырысу
орталығы (ҚБЕО) негiзiнде 1996 жылдың тамызынан бастап жұмыс iстеп
келедi. Бұл жүйе бұрын Iрi төлемдер жүйесi деп аталған болатын
(IТЖ).
IТЖ жетiлдiру және оны дамыған шет елдердiң жұмыс iстеп тұрған
жалпы негiздегi есеп айырысу жүйелерiне жақындату мақсатында Ұлттық
Банк тарапынан жұмыстар жүргiзiлдi. 2000 жылдың соңында IТЖ жүйе
қатысушыларының есепшотындағы ақша қаражаттары шегiнде нақтылы уақыт
режимiнде есеп айырысуларды жүргiзетiн (RTGS нақтылы уақыт режимiндегi
есеп айырысулар) және халықаралық қаржы ұйымдарының жалпы негiздегi
төлемдер жүйесiне қойылатын барлық негiзгi талаптарға жауап беретiн
ақша аударымдарының банкаралық жүйесi болып қайта құрылды. Кез –
келген ел үшiн RTGS жүйесiн құру қаржы сферасында ең жоғары
басымдыққа ие. Мұндай жүйенiң болуы мемлекеттiң банк жүйесiнiң
тұрақты жұмыс iстеуiн сипаттайды. ААБЖ-ң мақсаты осы жүйе
пайдаланушыларының Ұлттық Банктегi шотындағы ақша қаражаттарын
қолдана отырып және осы қаражаттардың шегiнде операциялық күн
iшiнде ұлттық валютада қайтарымсыз және түпкiлiктi есеп айырысуларды
қамтамасыз етуден тұрады. ААБЖ де iрi және үлкен басымдыққа ие
төлемдер жасалады.
Ақша аударымдарының банкаралық жүйесiнiң
жұмыс iстеу ерекшелiктерi
ААБЖ-де мәлiметтердi беру және қабылдау тек қана электронды
тәсiлмен жүзеге асады.
ААБЖде электронды мәлiметтердi берудi куәландыруға және оларды
беру кезiнде қателердi табуға бағытталған ақпараттық қауiпсiздiктi
қамтамасыз ету процедуралары сақталады. ҚБЕОрталығы мен
пайдаланушылар, жiберiлген және қабылданған электронды мәлiметтердiң
есебiн қамтамасыз етiп, оның бақылауын жүргiзiедi. ААБЖде өңделетiн
барлық электронды мәлiметтер аудиторлық iз қалдырады.
Жоғарыда аталып өткендей, ААБЖде төлемдер пайдаланушылар шотындағы
ақша қаражаттары шегiнде нақтылы уақытта жүзеге асырылады.
Пайдаланушы позициясында төлем құжатында көрсетiлген сомаға сәйкес
төлем жасауға ақшаның болмауы немесе жеткiлiксiздiгi жағдайында ҚБЕО
да төлем тапсырымдары кезекке тұрады. Кезекте тұрған құжаттар
басылымдылық кодтарына сәйкес өңделедi. Басылымдық кодтары шеңберiнде
кезекте тұрған төлем тапсырымдарының орындалуы FIFO – бiрiншi келген,
бiрiншi шығысқа қағидасы бойынша, олардың кезекке келiп түсу
тәртiбiмен жүзеге асады. Пайдаланушылар төлем тапсырымдарының орындалу
кезектiлiгiн белгiлеуге және өзгертуге құқылы. Пайдаланушылар кезекке
төлем тапсырымдарының орындалу кезектiлiгiн белгiлеуге және
өзгертуге құқылы. Пайдаланушылардың кезекке орналастырылған төлем
құжаттарын қайтарып алуға мүмкiндiктерi бар. ААБЖде мәлiметтердi өңдеу
жылдамдығы орташа алғанда секундына 5 7 өңделген трансакциялар.
Ақша аудару банкаралық жүйесiнiң пайдаланушысы болып ҚБЕОрталығы
мен осы жүйеде қызмет көрсету туралы келiсiм шарт жасасқан банк
немесе банкiлiк емес қаржы ұйымы табылады. Жұйенiң әрбiр
қатысушысының Ұлттық Банкте корреспонденттiк шоты болуы тиiс.
2004 жылдың 1 қазанындағы жағдай ААБЖ қатысушылары ның саны 52
болып, оның iшiнде:
✓ 36 екiншi деңгейлi банктер;
✓ Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлiгiнiң Казначейлiк Комитетi;
✓ 12 банк қызметiнiң жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын
ұйымдар;
✓ Мемлекетаралық Банк;
✓ ҚРҰБ және Мемлекеттiк зейнетақы жинақтау қорының Банк
Кастодианы (ҚРҰБ монетарлық операциялар департаментi).
2004 жылдың 3шi тоқсанында ақша аударымдарының банкаралық жүйесi
сомасы 7 269,1 млрд.тенге құрайтын 1 959,9 мың трансакция жасалған.
2003 жылдың 3шi тоқсанымен салыстырғанда төлемдер саны 2,1 есе
артып, ал төлемдер сомасының 28,2% ға артуы болған.
ААБЖгi төлемдер саны мен көлемiнiң артуы нәтижесiнде
қарастырылып отырған кезеңде ААБЖде өңделген төлемдердiң орташакүндiк
санының артуы да байқалады. Төлемдердiң орташакүндiк саны 30,2 мың
трансакция болып, сомасы 111,8млрд.теңге құрады. Бұл өткен жылдың
сәйкес кезеңiнiң деңгейiнен саны бойынша 16,1 мың трансакцияға (2,1
есе), ал сомасы бойынша 24,6 млрд теңгеге (28,2%) артық. Бұл ретте, бiр
төлемнiң орташа сомасы 2004 жылдың 3шi тоқсанында 3,7
млн.теңге құрап, 2003 жылдың 3шi тоқсанымен салыстырғанда 2,5
млн.теңгеге (40,2%ға) кемiдi.
Ақша аударымдары банк аралық жүйесiндегi төлем айналымының
пайдаланушылар топтары бойынша бөлiнiсi
Топ Төлемдер көлемi (млрд.тг) Өзгерiс
2003 жылдың 2004 жылдың млрд.тенге %
3 тоқсаны 3 тоқсаны
Бес iрi банк 1 202.0 1 998.6 796.6 66.3
Шетел қатысуындағы 1 331.1 1 509.0 ... жалғасы
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРIНIҢ ДАМУ ҚАРҚЫНЫ 2
АҚША АУДАРЫМДАРЫНЫҢ БАНКАРАЛЫҚ ЖҮЙЕСI (ААБЖ) 3
Ақша аударымдарының банкаралық жүйесiнiң 3
жұмыс iстеу ерекшелiктерi 3
БӨЛШЕК ТӨЛЕМДЕР ЖҮЙЕСI (БТЖ) 6
Қазақстан банкаралық есеп айырысу орталығының клирингтiк жүйесiнiң жұмыс
iстеу ерекшелiктерi 7
Пайдаланылған әдебиеттер 10
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРIНIҢ ДАМУ ҚАРҚЫНЫ
Қазақстан тәуелсiздiгiн жариялау, ұлттық валютаны енгiзу және
экономиканы реформалау мемлекеттiң экономикалық шаруашылығының неғұрлым
жетiлген формасын құру қажеттiлiгiн туғызды.
Банк жүйесiн реформалау, бұрынғы есептесу технологиясынан бас
тарту сенiмдiлiгiмен, қауiпсiздiгiмен, тиiмдiлiгiмен ерекшеленетiн жаңа
төлем жүйесiн құру қажеттiлiгiн қоса туғызды. Қажет етiлушi төлем
жүйесi шаруашылық процесiне қатысушылар арасында неғұрлым жоғары
жылдамдықпен, шағын шығындармен және ақшаның мақсаты бойынша
қатесiз аударылуымен қамтамасыз ете отыра, неғұрлым төмен тәуекелдiлiкпен
төлемдер жүргiзуге мүмкiндiк бере алу қабiлетi талап етiлiп отыр.
Тиiмдi төлем жүйесiн құру мәселесi ең белсендi сұрақтардың бiрi
болып табылады. Ақша аударымдарының жылдамдығына шаруашылық
процесiне әрбiр қатысушының қаржылық жағдайының тұрақтылығы,
бюджетке салық және басқа төлемдердiң өз уақытында түсуi,
сәйкесiнше, жалпы мемлекеттiң экономикалық және саяси тұрақтылығы
тiкелей байланысты. Сонымен қатар, қазiргi таңдағы талаптарға сәйкес
келетiн, яғни, дамыған нарықтық қатынастар шарттарында оның жұмыс
iстеу перспективаларына бағытталған және төлемдердiң сапалы жүруiн
қамтамасыз ете алуға қабiлеттi төлем жүйесiн құру төлемдердi тез
және нақты жүргiзу тауар және қаржылық нарықтағы операцияларының өз
уақытында орындалуының кепiлдiлiгi болып, шетелдiк қаржы салымын
тартудың белгiлi бiр алғы және негiзгi шарттарын туғызады.
Төлем жүйесiнiң мәнi нарықтық инфрақұрылымының маңызды
элементтерiнiң бiрi ретiнде, экономикалық өзгерiстерге сәйкес жетiлу
қажеттiлiгi, сонымен қатар, заң шығарушылық базасының жеткiлiксiз
өңделуi, төлем жүйесi сұрақтары бойынша методологиялық өңдеулерiнiң
жетiспеушiлiгi мақала белсендiлiгiн сипаттайды.
Қазақстан Республикасы аумағында келесiдей төлем жүйелерi жұмыс
жасайды:
✓ Нақтылы уақыт режимiндегi бүтiндей (жалпы) есеп айырысу жүйесi (
ақша аударымдарының банкаралық жүйесi);
✓ Клирингтiк жүйе (бөлшек төлемдер жүйесi).
АҚША АУДАРЫМДАРЫНЫҢ БАНКАРАЛЫҚ ЖҮЙЕСI (ААБЖ)
Қазақстан Республикасы аумағында нақтылы уақыт режимiнде жұмыс
iстейтiн бүтiндей төлемдер жүйесi Қазақстан банкаралық есеп айырысу
орталығы (ҚБЕО) негiзiнде 1996 жылдың тамызынан бастап жұмыс iстеп
келедi. Бұл жүйе бұрын Iрi төлемдер жүйесi деп аталған болатын
(IТЖ).
IТЖ жетiлдiру және оны дамыған шет елдердiң жұмыс iстеп тұрған
жалпы негiздегi есеп айырысу жүйелерiне жақындату мақсатында Ұлттық
Банк тарапынан жұмыстар жүргiзiлдi. 2000 жылдың соңында IТЖ жүйе
қатысушыларының есепшотындағы ақша қаражаттары шегiнде нақтылы уақыт
режимiнде есеп айырысуларды жүргiзетiн (RTGS нақтылы уақыт режимiндегi
есеп айырысулар) және халықаралық қаржы ұйымдарының жалпы негiздегi
төлемдер жүйесiне қойылатын барлық негiзгi талаптарға жауап беретiн
ақша аударымдарының банкаралық жүйесi болып қайта құрылды. Кез –
келген ел үшiн RTGS жүйесiн құру қаржы сферасында ең жоғары
басымдыққа ие. Мұндай жүйенiң болуы мемлекеттiң банк жүйесiнiң
тұрақты жұмыс iстеуiн сипаттайды. ААБЖ-ң мақсаты осы жүйе
пайдаланушыларының Ұлттық Банктегi шотындағы ақша қаражаттарын
қолдана отырып және осы қаражаттардың шегiнде операциялық күн
iшiнде ұлттық валютада қайтарымсыз және түпкiлiктi есеп айырысуларды
қамтамасыз етуден тұрады. ААБЖ де iрi және үлкен басымдыққа ие
төлемдер жасалады.
Ақша аударымдарының банкаралық жүйесiнiң
жұмыс iстеу ерекшелiктерi
ААБЖ-де мәлiметтердi беру және қабылдау тек қана электронды
тәсiлмен жүзеге асады.
ААБЖде электронды мәлiметтердi берудi куәландыруға және оларды
беру кезiнде қателердi табуға бағытталған ақпараттық қауiпсiздiктi
қамтамасыз ету процедуралары сақталады. ҚБЕОрталығы мен
пайдаланушылар, жiберiлген және қабылданған электронды мәлiметтердiң
есебiн қамтамасыз етiп, оның бақылауын жүргiзiедi. ААБЖде өңделетiн
барлық электронды мәлiметтер аудиторлық iз қалдырады.
Жоғарыда аталып өткендей, ААБЖде төлемдер пайдаланушылар шотындағы
ақша қаражаттары шегiнде нақтылы уақытта жүзеге асырылады.
Пайдаланушы позициясында төлем құжатында көрсетiлген сомаға сәйкес
төлем жасауға ақшаның болмауы немесе жеткiлiксiздiгi жағдайында ҚБЕО
да төлем тапсырымдары кезекке тұрады. Кезекте тұрған құжаттар
басылымдылық кодтарына сәйкес өңделедi. Басылымдық кодтары шеңберiнде
кезекте тұрған төлем тапсырымдарының орындалуы FIFO – бiрiншi келген,
бiрiншi шығысқа қағидасы бойынша, олардың кезекке келiп түсу
тәртiбiмен жүзеге асады. Пайдаланушылар төлем тапсырымдарының орындалу
кезектiлiгiн белгiлеуге және өзгертуге құқылы. Пайдаланушылар кезекке
төлем тапсырымдарының орындалу кезектiлiгiн белгiлеуге және
өзгертуге құқылы. Пайдаланушылардың кезекке орналастырылған төлем
құжаттарын қайтарып алуға мүмкiндiктерi бар. ААБЖде мәлiметтердi өңдеу
жылдамдығы орташа алғанда секундына 5 7 өңделген трансакциялар.
Ақша аудару банкаралық жүйесiнiң пайдаланушысы болып ҚБЕОрталығы
мен осы жүйеде қызмет көрсету туралы келiсiм шарт жасасқан банк
немесе банкiлiк емес қаржы ұйымы табылады. Жұйенiң әрбiр
қатысушысының Ұлттық Банкте корреспонденттiк шоты болуы тиiс.
2004 жылдың 1 қазанындағы жағдай ААБЖ қатысушылары ның саны 52
болып, оның iшiнде:
✓ 36 екiншi деңгейлi банктер;
✓ Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлiгiнiң Казначейлiк Комитетi;
✓ 12 банк қызметiнiң жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын
ұйымдар;
✓ Мемлекетаралық Банк;
✓ ҚРҰБ және Мемлекеттiк зейнетақы жинақтау қорының Банк
Кастодианы (ҚРҰБ монетарлық операциялар департаментi).
2004 жылдың 3шi тоқсанында ақша аударымдарының банкаралық жүйесi
сомасы 7 269,1 млрд.тенге құрайтын 1 959,9 мың трансакция жасалған.
2003 жылдың 3шi тоқсанымен салыстырғанда төлемдер саны 2,1 есе
артып, ал төлемдер сомасының 28,2% ға артуы болған.
ААБЖгi төлемдер саны мен көлемiнiң артуы нәтижесiнде
қарастырылып отырған кезеңде ААБЖде өңделген төлемдердiң орташакүндiк
санының артуы да байқалады. Төлемдердiң орташакүндiк саны 30,2 мың
трансакция болып, сомасы 111,8млрд.теңге құрады. Бұл өткен жылдың
сәйкес кезеңiнiң деңгейiнен саны бойынша 16,1 мың трансакцияға (2,1
есе), ал сомасы бойынша 24,6 млрд теңгеге (28,2%) артық. Бұл ретте, бiр
төлемнiң орташа сомасы 2004 жылдың 3шi тоқсанында 3,7
млн.теңге құрап, 2003 жылдың 3шi тоқсанымен салыстырғанда 2,5
млн.теңгеге (40,2%ға) кемiдi.
Ақша аударымдары банк аралық жүйесiндегi төлем айналымының
пайдаланушылар топтары бойынша бөлiнiсi
Топ Төлемдер көлемi (млрд.тг) Өзгерiс
2003 жылдың 2004 жылдың млрд.тенге %
3 тоқсаны 3 тоқсаны
Бес iрi банк 1 202.0 1 998.6 796.6 66.3
Шетел қатысуындағы 1 331.1 1 509.0 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz