Үстеме шығыстардың есебі туралы
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Үстеме шығыстардың есебі
Үстеме шығыстарға өндіріске қызмет көрсетумен және негізгі және
көмекші цехтардың жұмыс ұйымдастыруымен байланысты шығыстары жатады, оларды
тікелей дайын өнім түрлеріне (бірлігіне) жатқызуға болмайды.
Үстеме шығыстар, әдетте, біршама жалпы сипатқа ие болады:
- кешендік сипаты - шығыстар құрамында барлық экономикалық элементтер
шығындары көрініс табады;
- екі және одан да көп бұйымдар шығарған кезде бұл шығыстарды тікелей
белгілі бір бұйымға жатқызу қиынға түседі, демек олар дайын өнімнің арасына
таратылады және аяқталмаған өндіріске де жатқызылады.
Үстеме шығыстарды тарату тәсілі өндірістің ерекшелігіне және есептік
саясатына тәуелді болып келеді. Негізінен ол шаруашылықтың есеп саясатына
сәйкес көрініс табады:
- өндіріс жұмысшыларының еңбек ақысына пара-пар етіп (пропорционалды)
таратылады;
- тікелей материал шығыстарына пapa-пар етіп (пропорционалды)
таратылады;
- өндірілген өнім санына немесе өнделген шикізаттың салмағына пара-
пар етіп (пропорционалды) таратылады;
- цех құнына пара-пар етіп (пропорционалды) (мысалға, кара
металлургияда) немесе шикізат құны шегерілген цехтың өзіндік құнына пара-
пар етіп (пропорционалды) (мысалға, жеңіл өнеркәсібі) таратылады;
- алдын-ала белгіленген шығындардың тұрақты коэффициенттері бойынша
таратылады;
- басқа да тарату базалары бойынша таратылады (құрал-жабдықгың жұмыс
сағатына және т.б.).
8040 - "Үстеме шығындар" бөлімшесі мынадай шоттардан тұрады:
8040 - "Үстеме шығындар", онда транзиттік әрі бір элементтік шоттарды
есепке алатын үстеме шығындар тұрады, оның құрамындағы;
8041 - "Материалдар" — үстеме шығындардағы материалдардың
барлықтүрлерін есепке алу үшін арналған;
8042 - "Қызметкерлердің еңбегіне еңбек ақы төлеу" — жабдықтарға қызмет
көрсетумен, оларды жұмысқа қосумен айналысатын жұмысшыларға және басқа
жұмысшыларға, сондай-ақ цех қызметшілеріне есептелген жалақыны есепке алуға
арналған;
8043 - "Еңбекақыдан аударылатын аударымдар" — 8042-шотында есептелген
еңбек ақыдан жасалатын аударымдарды есепке алуға арналған;
8044 - "Негізгі құралды жөндеу" - өндіріс қызметінде пайдаланатын
негізгі құралдарды жөндеу бойынша жұмсалған нақты шығындарды көрсету үшін
арналған;
8045 - "Негізгі құралдардың тозуы және материалдық емес активтердің
амортизациясы" — өндіріс қызметінде пайдаланатын материалдық емес
активтердің амортизациясының және негізгі құралдардың тозуының есептелген
сомасын көрсету үшін арналған;
8046 - "Тұрғын-үй қызметі" — тұрғын-үй қызметінің барысында тұтынылған
құнын көрсетуге арналған, оған қызмет көмекші өндірістен немесе сыртқы
ұйымдардан да керсетілуі мүмкін;
8047 - "Жал ақысы" — өндірісте пайдаланатын негізгі құралдарды
ағымдағы жалға беру бойынша жал ақысының сомасын көрсетуге арналған;
8048 - "Басқа да" — әлеуметтік сфераға (аясына) негізгі және көмекші
өндірістердің көрсеткен қызметінің шығысын көрсетуге арналған.
Үстеме шығыстың аналитикалық (талдамалық) есебі келесі номенклатуралық
бап үлгілері бойынша жүреді:
Мысал. Аяқ киім тігетін өнеркәсіп кәсіпорны төрт өнім түрін шығарады
делік:
теріден тігілген ерлер аяқ киімі - 100 мың жұп айына;
теріден тігілген ерлер туфлиі — 7 мың жұп айына;
жеңіл материалдардан тігілген әйелдердің туфлиі — 12 мың жұп айына;
үйде киетін әйелдер туфлиі - 12 мың жұп айына.
Үстеме шығыстарын тарату кезінде мыналар қабылданды:
- алдымен құрал-жабдықты пайдалану мен күтіп-ұстау шығыстары бойынша
таратылады, ол кезде құрал-жабдықтың жұмыс сағатына кеткен осы шығыстын
деңгейі және тиесілі өнім түрін әзірлеген кездегі құрал-жабдықпен жұмыс
істеу ұзақтылығы ескеріледі. Бұл үшін құрал-жабдықтың жұмыс істеу машина
сағаты туралы сандық мәліметтің негізінде нормативтік (сметалық) мөлшерлеме
анықталады;
— содан соң жалпы үстеме шығыстары өндіріс жұмысшыларының жалақысына
пропорционалды түрде таратылады.
Сметалық нормативтік мөлшерлеме есептеу үшін мына формуланы
пайдаланады:
Н=СР,
Мұнда,
Н - сметалық (нормативтік) мөлшерлеме;
С — құрал-жабдықтың бір сағатына кететін сметалық шығыстың сомасы;
Р - құрал-жабдықтың жұмыс істеу барысында жасалған машина сағатының
саны.
Соңғы көрсеткіштің деңгейі өнімнің бір түрін әзірлеуде пайдаланатын
әртүрлі топтағы құрал-жабдықтың машинасағатын түзету коэффициентіне
көбейту арқьшы есептелінеді. Түзету коэффициенті өндірістік сипаты бойынша
біртектес құрал-жабдықтардың топтары бойынша анықталады, мысалға,
детальдарды штамповка жасау үшін арналған пресс (тығыздау), токарь станогі,
фрезерлік станок т.б. Өнімді өндіру үшін құрал-жабдықтардың әрбір
топтарының қажетті жұмыс сағатының санын технологиялық құжаттарының
негізінде анықтайды:
- цех құрал-жабдықтарының шығындарын олардың күрделілігіне,
қуаттылығына және құнына тәуелді етіп таратады, сондай-ақ әрбір құрал-
жабдықтың бірлігіне келетін шығыстың мөлшері бойынша да 4 топқа бөлінеді:
А, Б, В, Г;
- құрал-жабдықтың әрбір топтары бойынша жылдық сметалық шығыс
жасалған, оның жалпы сомасы 5985 мың теңге құраған;
- әрбір топ бойынша жұмыс істеу сағаты, яғни машинаның жұмыс істеу
мерзімі белгіленген, осыдан барып өндіріс құрал-жабдығының бір нормативтік
сағатының сметалық мөлшерлемесі анықталады.
Жоғарыда келтірілген мысалда теріден тігілген ерлер аяқ киімін
әзірлеуге арналған құрал-жабдықты күтіп-ұстауға кеткен шығыстың сметалық
мөлшерлемесін есептеу жолы көрсетілген. Енді біз басқа бұйымдар үшін
сметалық мөлшерлемені мына төменде келтірілген мәліметтер бойынша
анықтаймыз.
Есептеуді оңайлату мақсатында тек өздерінің конструкциясы,
технологиясы және басқа параметрлері бойынша ұқсас типтік бұйым түрлерінің
сметалық мөлшерлемесін алуға рұқсат етіледі. Бұл тапсырыс бойынша
орындалатын құрал-саймандарға, запас бөлшектерге қатысты болып келеді.
Олардың шығыс нормасы типтік бұйым түрлерінің сметалық мөлшерлемесінің
негізінде белгіленеді, өздерінің бұйым топтарына сәйкес өндірістік
жұмысшының жалақысына пайыздық қатынасының көмегімен оларға түзетулер
енгізілуі мүмкін.
Бұл арада атап өтетін бір жайт, ол құрал-жабдықтарды пайдалану мен
күтіп-ұстау шығыстары оның калькуляцияланатын объектілеріне істелген машина
сағатына пропорционалды түрінде сметалық (нормативтік) мөлшерлемесін
пайдалана отырып таратады және ол өндіріс жұмысшыларының жалақысына тәуелді
емес. Сондықтан бұл шығындардың сметалық (нормативтік) мөлшерлемесі өндіріс
жұмысшыларының жалақысына пайыздық қатынасы арқылы есептелінеді және осы
әдістің көмегімен өнімнің өзіндік құнына енгізіледі, демек, оларды
таратудың техникалық әдісі болып табылады. Көмекші процестердің сметалық
мөлшерлемесі де осыған ұқсас есептелінеді.
Көмекші өндірісте біртектес өнімдер әзірленсе, онда құрал-жабдықтар,
машинаны пайдалану және күтіп-ұстау шығыстары негізгі өндіріс
жұмысшыларының жалақысына пропорционалды таратылады.
Есептелген сметалық мөлшерлеменің негізінде құрал-жабдықты пайдалану
және күтіп-ұстау шығыстарын өнімді шығару туралы мәліметтерін тарату үшін
келесі есептеулер жасалады.
Үстемелі шығыстардың есебі.
Үстеме шығыстарға өндіріске қызмет көрсетумен және негізгі және көмекші
цехтардың жұмыс ұйымдастарымен байланысты шыңыстары жатады, оларды тікелей
дайын өнім түрлеріне (бірлігіне) жатқызуға болмайды.
Үстеме шығыстар, әдетте, біршама жалпы сипатқа ие болады:
- кешендік сипаты – шығыстар құрамында барлық экономикалық элементтер
шығындары көрініс табады.
- екі және одан да көп бұйымдар шығарған кезде бұл шығыстарды тікелей
белгілі бір буйымға жатқызу қиынға түседі, демек олар дайын өнімнің
арасына таратылады және аяқталмаған өндіріске де жатқызылады.
Қатар Шығындар баптарының атауы
рс
А. Құрал-жабдықтарды пайдалану мен күтіп-ұстау шығыстары бойынша
1 Өндіріс жабдықтары мен көлік (танспорт) құралдарының амортизациясы
2 Жөндеу қорына қаржы бөлу немесе өндіріс жабдықтары мен көлік
құралдарын жөндеу жөніндегі шығындар
3 Жабдықтар мен көлік құралдарын пайдалану жөніндегі шығындар
4 Аспаптар мен ыңғайластырылған құрылғыларды (тетіктерді) жөндеу
және қалпына келтіру
5 Құрал-жабдықтармен байланысты басқа да шығыстар
Б. Үстеме шығыстары
6 Өндірісті шикізатпен, ... жалғасы
Үстеме шығыстарға өндіріске қызмет көрсетумен және негізгі және
көмекші цехтардың жұмыс ұйымдастыруымен байланысты шығыстары жатады, оларды
тікелей дайын өнім түрлеріне (бірлігіне) жатқызуға болмайды.
Үстеме шығыстар, әдетте, біршама жалпы сипатқа ие болады:
- кешендік сипаты - шығыстар құрамында барлық экономикалық элементтер
шығындары көрініс табады;
- екі және одан да көп бұйымдар шығарған кезде бұл шығыстарды тікелей
белгілі бір бұйымға жатқызу қиынға түседі, демек олар дайын өнімнің арасына
таратылады және аяқталмаған өндіріске де жатқызылады.
Үстеме шығыстарды тарату тәсілі өндірістің ерекшелігіне және есептік
саясатына тәуелді болып келеді. Негізінен ол шаруашылықтың есеп саясатына
сәйкес көрініс табады:
- өндіріс жұмысшыларының еңбек ақысына пара-пар етіп (пропорционалды)
таратылады;
- тікелей материал шығыстарына пapa-пар етіп (пропорционалды)
таратылады;
- өндірілген өнім санына немесе өнделген шикізаттың салмағына пара-
пар етіп (пропорционалды) таратылады;
- цех құнына пара-пар етіп (пропорционалды) (мысалға, кара
металлургияда) немесе шикізат құны шегерілген цехтың өзіндік құнына пара-
пар етіп (пропорционалды) (мысалға, жеңіл өнеркәсібі) таратылады;
- алдын-ала белгіленген шығындардың тұрақты коэффициенттері бойынша
таратылады;
- басқа да тарату базалары бойынша таратылады (құрал-жабдықгың жұмыс
сағатына және т.б.).
8040 - "Үстеме шығындар" бөлімшесі мынадай шоттардан тұрады:
8040 - "Үстеме шығындар", онда транзиттік әрі бір элементтік шоттарды
есепке алатын үстеме шығындар тұрады, оның құрамындағы;
8041 - "Материалдар" — үстеме шығындардағы материалдардың
барлықтүрлерін есепке алу үшін арналған;
8042 - "Қызметкерлердің еңбегіне еңбек ақы төлеу" — жабдықтарға қызмет
көрсетумен, оларды жұмысқа қосумен айналысатын жұмысшыларға және басқа
жұмысшыларға, сондай-ақ цех қызметшілеріне есептелген жалақыны есепке алуға
арналған;
8043 - "Еңбекақыдан аударылатын аударымдар" — 8042-шотында есептелген
еңбек ақыдан жасалатын аударымдарды есепке алуға арналған;
8044 - "Негізгі құралды жөндеу" - өндіріс қызметінде пайдаланатын
негізгі құралдарды жөндеу бойынша жұмсалған нақты шығындарды көрсету үшін
арналған;
8045 - "Негізгі құралдардың тозуы және материалдық емес активтердің
амортизациясы" — өндіріс қызметінде пайдаланатын материалдық емес
активтердің амортизациясының және негізгі құралдардың тозуының есептелген
сомасын көрсету үшін арналған;
8046 - "Тұрғын-үй қызметі" — тұрғын-үй қызметінің барысында тұтынылған
құнын көрсетуге арналған, оған қызмет көмекші өндірістен немесе сыртқы
ұйымдардан да керсетілуі мүмкін;
8047 - "Жал ақысы" — өндірісте пайдаланатын негізгі құралдарды
ағымдағы жалға беру бойынша жал ақысының сомасын көрсетуге арналған;
8048 - "Басқа да" — әлеуметтік сфераға (аясына) негізгі және көмекші
өндірістердің көрсеткен қызметінің шығысын көрсетуге арналған.
Үстеме шығыстың аналитикалық (талдамалық) есебі келесі номенклатуралық
бап үлгілері бойынша жүреді:
Мысал. Аяқ киім тігетін өнеркәсіп кәсіпорны төрт өнім түрін шығарады
делік:
теріден тігілген ерлер аяқ киімі - 100 мың жұп айына;
теріден тігілген ерлер туфлиі — 7 мың жұп айына;
жеңіл материалдардан тігілген әйелдердің туфлиі — 12 мың жұп айына;
үйде киетін әйелдер туфлиі - 12 мың жұп айына.
Үстеме шығыстарын тарату кезінде мыналар қабылданды:
- алдымен құрал-жабдықты пайдалану мен күтіп-ұстау шығыстары бойынша
таратылады, ол кезде құрал-жабдықтың жұмыс сағатына кеткен осы шығыстын
деңгейі және тиесілі өнім түрін әзірлеген кездегі құрал-жабдықпен жұмыс
істеу ұзақтылығы ескеріледі. Бұл үшін құрал-жабдықтың жұмыс істеу машина
сағаты туралы сандық мәліметтің негізінде нормативтік (сметалық) мөлшерлеме
анықталады;
— содан соң жалпы үстеме шығыстары өндіріс жұмысшыларының жалақысына
пропорционалды түрде таратылады.
Сметалық нормативтік мөлшерлеме есептеу үшін мына формуланы
пайдаланады:
Н=СР,
Мұнда,
Н - сметалық (нормативтік) мөлшерлеме;
С — құрал-жабдықтың бір сағатына кететін сметалық шығыстың сомасы;
Р - құрал-жабдықтың жұмыс істеу барысында жасалған машина сағатының
саны.
Соңғы көрсеткіштің деңгейі өнімнің бір түрін әзірлеуде пайдаланатын
әртүрлі топтағы құрал-жабдықтың машинасағатын түзету коэффициентіне
көбейту арқьшы есептелінеді. Түзету коэффициенті өндірістік сипаты бойынша
біртектес құрал-жабдықтардың топтары бойынша анықталады, мысалға,
детальдарды штамповка жасау үшін арналған пресс (тығыздау), токарь станогі,
фрезерлік станок т.б. Өнімді өндіру үшін құрал-жабдықтардың әрбір
топтарының қажетті жұмыс сағатының санын технологиялық құжаттарының
негізінде анықтайды:
- цех құрал-жабдықтарының шығындарын олардың күрделілігіне,
қуаттылығына және құнына тәуелді етіп таратады, сондай-ақ әрбір құрал-
жабдықтың бірлігіне келетін шығыстың мөлшері бойынша да 4 топқа бөлінеді:
А, Б, В, Г;
- құрал-жабдықтың әрбір топтары бойынша жылдық сметалық шығыс
жасалған, оның жалпы сомасы 5985 мың теңге құраған;
- әрбір топ бойынша жұмыс істеу сағаты, яғни машинаның жұмыс істеу
мерзімі белгіленген, осыдан барып өндіріс құрал-жабдығының бір нормативтік
сағатының сметалық мөлшерлемесі анықталады.
Жоғарыда келтірілген мысалда теріден тігілген ерлер аяқ киімін
әзірлеуге арналған құрал-жабдықты күтіп-ұстауға кеткен шығыстың сметалық
мөлшерлемесін есептеу жолы көрсетілген. Енді біз басқа бұйымдар үшін
сметалық мөлшерлемені мына төменде келтірілген мәліметтер бойынша
анықтаймыз.
Есептеуді оңайлату мақсатында тек өздерінің конструкциясы,
технологиясы және басқа параметрлері бойынша ұқсас типтік бұйым түрлерінің
сметалық мөлшерлемесін алуға рұқсат етіледі. Бұл тапсырыс бойынша
орындалатын құрал-саймандарға, запас бөлшектерге қатысты болып келеді.
Олардың шығыс нормасы типтік бұйым түрлерінің сметалық мөлшерлемесінің
негізінде белгіленеді, өздерінің бұйым топтарына сәйкес өндірістік
жұмысшының жалақысына пайыздық қатынасының көмегімен оларға түзетулер
енгізілуі мүмкін.
Бұл арада атап өтетін бір жайт, ол құрал-жабдықтарды пайдалану мен
күтіп-ұстау шығыстары оның калькуляцияланатын объектілеріне істелген машина
сағатына пропорционалды түрінде сметалық (нормативтік) мөлшерлемесін
пайдалана отырып таратады және ол өндіріс жұмысшыларының жалақысына тәуелді
емес. Сондықтан бұл шығындардың сметалық (нормативтік) мөлшерлемесі өндіріс
жұмысшыларының жалақысына пайыздық қатынасы арқылы есептелінеді және осы
әдістің көмегімен өнімнің өзіндік құнына енгізіледі, демек, оларды
таратудың техникалық әдісі болып табылады. Көмекші процестердің сметалық
мөлшерлемесі де осыған ұқсас есептелінеді.
Көмекші өндірісте біртектес өнімдер әзірленсе, онда құрал-жабдықтар,
машинаны пайдалану және күтіп-ұстау шығыстары негізгі өндіріс
жұмысшыларының жалақысына пропорционалды таратылады.
Есептелген сметалық мөлшерлеменің негізінде құрал-жабдықты пайдалану
және күтіп-ұстау шығыстарын өнімді шығару туралы мәліметтерін тарату үшін
келесі есептеулер жасалады.
Үстемелі шығыстардың есебі.
Үстеме шығыстарға өндіріске қызмет көрсетумен және негізгі және көмекші
цехтардың жұмыс ұйымдастарымен байланысты шыңыстары жатады, оларды тікелей
дайын өнім түрлеріне (бірлігіне) жатқызуға болмайды.
Үстеме шығыстар, әдетте, біршама жалпы сипатқа ие болады:
- кешендік сипаты – шығыстар құрамында барлық экономикалық элементтер
шығындары көрініс табады.
- екі және одан да көп бұйымдар шығарған кезде бұл шығыстарды тікелей
белгілі бір буйымға жатқызу қиынға түседі, демек олар дайын өнімнің
арасына таратылады және аяқталмаған өндіріске де жатқызылады.
Қатар Шығындар баптарының атауы
рс
А. Құрал-жабдықтарды пайдалану мен күтіп-ұстау шығыстары бойынша
1 Өндіріс жабдықтары мен көлік (танспорт) құралдарының амортизациясы
2 Жөндеу қорына қаржы бөлу немесе өндіріс жабдықтары мен көлік
құралдарын жөндеу жөніндегі шығындар
3 Жабдықтар мен көлік құралдарын пайдалану жөніндегі шығындар
4 Аспаптар мен ыңғайластырылған құрылғыларды (тетіктерді) жөндеу
және қалпына келтіру
5 Құрал-жабдықтармен байланысты басқа да шығыстар
Б. Үстеме шығыстары
6 Өндірісті шикізатпен, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz