Ұлт-азаттық көтерілістері туралы Қытай қазақтарының тарихи жырлар

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ деген ұлт біреу.ақ, демек, оның тілі мен діні, тарихы мен этнографиясы, әдет.ғұрып, салт.дәстүрі, әдебиеті мен мәдениеті де біреу.ақ. Олай болса, шет елдегі қазақтардың әдеби мұрасы . жалпы қазақ мәдениетінің ажырамас бір бұтағы, сырттан құяр қайнар бұлақтың бірі.
Бұл күндері тәуелсіз ел болып шаңырақ көтердік. Қоғамдық өмірде түбегейлі өзгеріс болды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта бастадық. Олардың тағдыр.тарихын, рухани дүниесін зерттеуге мүмкіндік туды. Бұл жөнінде елбасы Н.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән бермей келген халықтану, шығыстану, түркітану ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу . бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына кіреді» 1, Б.14.15 . деген болатын. Бүгінгі күннің кезек күттірмес міндетіне айналған бұл іс оқымысты қауымға да үлкен міндет жүктегені белгілі. Осы ретте академик С.Қирабаев: “Қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы КСРО көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” 2, 17.б. . деп орынды пікір айтады.
Қазақ халқының бір бөлігі Шыңжаң өлкесінің солтүстігін мекендейді. Шыңжаң атауы . ХҮІІІ ғасырдың 50.жылдары мәнжүрлік Цин әулеті жаулап алған Шығыс Түркістан мен Жоңғария даласына берілген қытай атауы "Жаңа шеп" немесе "Жаңа шекара" деген мағына береді. Бүгінде Қытай мемлекетінің құрамдас бөлігі. Қазақтар негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарына шоғырланған. Соңғы санақтарға қарағанда Шыңжаңда бір млн.екі жүз мың қазақ бауырларымыз өмір сүріп келеді екен 3, 240.б..
Қытай отаршылдары қазақтарды уысынан шығармау үшін сан түрлі амал.айла қолданып келді. Сондықтан Қытайдағы қазақтар озбырлықтың небір қорлық.зорлықтарын бастарынан өткерді. “Қытай билеушілері қазаққа ауыр алман салық салу арқылы күшпен ұстаймыз деп сенді. Бірақ қазақ халқы қытайдың мұндай қанау, дінсіздендіріп ассимиляцияға ұшырату, қолындағы құрал.сайманын тартып алып, ел бастайтын ерлер мен халықтың ар.ожданын қорғайтын көсемдерін, рухани дем беруші ақын.жазушыларын абақтыға жабу, олардың көзін біржолата жою, құнарлы жерлерге ішкі қытайдан «тың игерушілерді» қоныстандыру, ...” 4, 81.б. сияқты жан түршігерлік қорлық.зорлығына қарсы күресті.
Отаршылдардың түрлі жолдармен жүргізген қысым.қиянаттарына шыдамаған халық әркез азаттық, еркіндік үшін арпалысқа түсіп, атқа қонып отырды. Олардың ішінен ел бостандығы, жер тұтастығы жолында күрескен ерлер шыға бастады. Демежан, Бөке, Зуха, Оспан, Елісхан,
        
        ӘОЖ   398.21/22(943.42)(510)                                        Қолжазба
құқығында
АЯЗБАЕВА ҰЛБОСЫН БАЗАРХАНҚЫЗЫ
ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІСІ ТУРАЛЫ ТАРИХИ ЖЫРЛАР
(Қытайдағы қазақтардың ХІХ ... ... және ХХ ... бірінші
жартысында туған тарихи жырлары бойынша)
10.01.09 – фольклортану
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
 Алматы, 2012
           
Жұмыс І.Жансүгіров ... ... ... ... ... ... орындалған.
Ғылыми жетекшісі:              филология ғылымдарының
докторы, профессор З.Н. Сейітжанов
Ресми оппоненттері:             филология ғылымдарының
докторы, профессор Т.Ә. Қоңыратбай
     
                                                филология ғылымдарының
 кандидаты Қ.Алпысбаева
Жетекші ұйым:                     Абай атындағы Қазақ ... ... ... 2007 ... «2» қарашада сағат ... ... ... және ... ... ... ... М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты ... ... ... ... ... беру ... Д 53.34.01 ... кеңестің
мәжілісінде өтеді (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы ... ... ... ... ... ... және ғылым
министрлігінің ... ... ... ... ... ... қаласы, Шевченко көшесі, 28).
          Автореферат 2007 жылдың   «___» _____________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы,
филология ... ... ... ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
    Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ деген ұлт ... ... тілі мен ... тарихы мен этнографиясы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі,
әдебиеті мен мәдениеті де біреу-ақ. Олай ... шет ... ... ... - ... қазақ мәдениетінің ажырамас бір бұтағы, сырттан құяр
қайнар бұлақтың бірі.
Бұл күндері ... ел ... ... ... Қоғамдық өмірде
түбегейлі өзгеріс болды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға ... ... ... ... ... ... ... туды.
Бұл жөнінде елбасы Н.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне
байланысты әлі де болса ... ... ... ... тарихи, әдеби асыл
мұраларымызды игеру ... ... ... мән ... ... ... ... ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ... ... ... ... ... ісін жетілдіре түсу – ... ... ... кіреді» [1, Б.14-15]  - деген болатын.
Бүгінгі күннің кезек күттірмес міндетіне ... бұл іс ... ... ... міндет жүктегені белгілі. Осы ретте академик С.Қирабаев: “Қазақ
халқының ... ... тек ... ... ... ұлт өкілдері
еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет ... және ... ... ... ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен
мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес ... [2, 17-б.] - ... ... ... халқының бір бөлігі Шыңжаң ... ... ... ... - ... ... 50-жылдары мәнжүрлік Цин әулеті жаулап алған
Шығыс Түркістан мен Жоңғария даласына берілген қытай ... ... ... ... ... ... мағына береді. Бүгінде Қытай ... ... ... негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарына
шоғырланған. Соңғы санақтарға қарағанда Шыңжаңда бір ... жүз мың ... өмір ... ... екен [3, ... ... ... қазақтарды уысынан шығармау үшін сан түрлі амал-
айла қолданып келді. Сондықтан Қытайдағы қазақтар ... ... ... ... ... ... ... қазаққа ауыр алман салық
салу арқылы күшпен ұстаймыз деп сенді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ұшырату, қолындағы құрал-сайманын
тартып алып, ел ... ... мен ... ар-ожданын қорғайтын
көсемдерін, рухани дем беруші ақын–жазушыларын абақтыға жабу, ... ... жою, ... ... ішкі ... «тың игерушілерді»
қоныстандыру, ...” [4, 81-б.] сияқты жан түршігерлік қорлық-зорлығына қарсы
күресті.
    Отаршылдардың ... ... ... ... шыдамаған
халық әркез азаттық, еркіндік үшін ... ... атқа ... ... ... ел бостандығы, жер тұтастығы жолында күрескен ерлер шыға
бастады. Демежан, Бөке, Зуха, Оспан, ... ... ... ... т.б. ... тұлпар жаратып, ту көтерді. Елді бастап, озбырлықтан
құтылуға ұмтылды. Бірақ басқаның басымдығына шыдамай елінің ... ... ... жете ... ... жолында мерт болды.
    Халқының қамын ойлаған батырлардың ерлік ... көп ... ... ... ... ... халық ішінен шыққан ақын-жыршылар
батырлардың ерліктері жайында ... ... ... ... үшін күрескен ерлерді дәріптейтін ... ... ... ... ... рухани қажетін өтеп келеді.
    Біздің зерттеуімізде ... ... ұлт ... ... ... көтерілісіне байланысты туған “Демежан батыр”, ... ... ... батыр” қатарлы тарихи жырлар алғаш рет
зерттеу нысанына айналды. Бұрын ... ... ... бұл ... ашып, жан-жақты зерттеу - фольклортану ғылымының басты
проблемаларының бірі. Жұмыстың ... де осы ... ... бұл ... ... “Мәдени мұра” бағдарламасына да сәйкес
келеді.
    ... ... ... ... ... ... ... ішінде тарихи жырлардың туып, даму жолдары соңғы жылдары ғана зерттеу
нысанына ... ... ... де, осы елдегі  қазақтар арасында айтылатын
ұлт-азаттық ... ... ... тарихи жырлар қазірге дейін
арнайы зерттелген ... Бұл ... ... туралы мақалалар жазған
әдебиетші-зерттеушілер саусақпен санарлық. Олардың қатарында Н.Мыңжани,
А.Татанайұлы,  ... ... ... ... ... ... т.б. болды. Бұл әдебиетшілердің ... ... пен ... ... ... зор ... олардың зерттеулерінде ұлт-азаттық көтерілісінің шығу себептері
мен олардың мақсаттарын ашып айта алмады, тек ... ... ғана ... ... ... Қытайда тұратын қазақтардың фольклоры соның ішінде тарихи ... ... етіп ... ... ... болды. Ол 1988 жылы
“Қазақтың реалды-тарихи эпосы” деген тақырыпта кандидаттық ... ... өз ... ... қазақтардың бірнеше тарихи
жырларының ерекшеліктерін ... ... ... рет ... ... ... тарихи-типологиялық салыстыру жасады. Ортақ сипаттары мен
өзгешеліктерін айқындады. Осы арқылы эпикалық дәстүрдің жаңа бір ... ... ... ... тұжырымдады.
    Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Диссертациялық жұмыста ұзақ уақыт
ақтаңдақ қатарында қалып, зерттелмей келе жатқан Қытайдағы ... ... ... ... ... тарихи жырлардың пайда болып,
қалыптасу жолдарын белгілі ... ... ... ... сипаттама
беру мақсат етілді. Осындай өзекті мәселені шешуде төмендегідей міндеттер
белгіленді:
Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған тарихи ... ... ... ... ... ... жанрлық табиғаты мен жырлану ерекшеліктерін саралау;
Гоминдаң өкіметінің қазақ ұлтына жасаған ... ... ... баға беру;
Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған жырлардың тақырыптық-
идеялық сипатын ... жыр мен ... ... ... анықтау;
Жырлардағы образдар жүйесінің бейнеленуіне мән беру;
Тарихи жырлардың поэтикасы – бейнелеу құралдарының эстетикалық
табиғатын ашу. 
Зерттеудің ... ... ... ... ... жолындағы
көтерілісіне байланысты туған тарихи жырларды жүйелеп, алғаш рет ... қосу және ... ... ... күн ... ... ... ғылыми жаңалығын көрсетеді. Диссертацияда ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... жартысында туған тарихи жырлар ... ... ... ... ... ... екендігі дәлелді
түрде тұжырымдалады. Халық үшін қан ... ... ... ... ... ... ... жырлардағы ұлт-азаттық идеясы сол
тұстағы ... ... ... ... ... ... – ғылыми еңбекте көтерілген
мәселенің сонылығын, маңыздылығын, ауқымдылығын байқатады. ... ... ... ... ... ... тарихи жырлардың
тарихқа қарым-қатынасы мен поэтикалық ерекшеліктерінің фольклорлық тұрғыдан
талдануы ғылым үшін мәні бар ... ... ... ... ... ХІХ ... ... жартысы мен ХХ ғасырдың
бірінші жартысындағы Қытайдағы ... ... ... ... деп еңіреген ерлердің ерліктері негіз болған тарихи жырлардың Қытайда
шығатын «Шалғын», «Мұра» журналдары мен Үрімжі ... ... ... ... ... және ... ... жинақтарында жарық
көрген жыр нұсқаларының мәтіндері алынды. 
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеу барысында қазақ
әдебиеттану ... ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев,
Н.С.Смирнова, З.Ахметов, З.Қабдолов, С.Қирабаев, Р.Бердібаев, С.Қасқабасов,
М.Жармұхамедұлы, ... ... ... т.б. ... ... ... ретінде пайдаланылды. Сонымен бірге орыс
ғалымдары В.Я.Пропп, ... ... ... ... ... қазақ фольклорын зерттеген Н.Мыңжани, Б.Кәсей, А.Кірішбаев,
З.Сәнік, Ә.Қалиұлы, Т.Қабаев ... ... ... ... ... көздері ретінде Н.Мыңжанидың, А.Татанайұлының, М.Қозыбаевтың,
Н.Мұқаметқанұлының, Л.Бадавамовтың, Ж.Сәмитұлының, Су Бейхайдың зерттеу
еңбектері назарда ... ... ... ... арасында ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ... ... ... ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты
тарихи жырлар туды.
Қытайдағы қазақтардың тарихи ... ... ... ... бір ... ... халықтың азаттық арман-тілегі көрініс тапты.
Бодандық бұғауына қарсы тұрып, ұлт ... ... ... ... қару ... ... үшін ... батырлар бейнесі нақты суреттелген.
Жырларда тарихи шындық пен көркемдік шындық үйлесім тапқан.
Фольклорлық мұра ... ... ... ... ... ... Жырларға талдау жасау барысында жүйелі-
кешенді, тарихи-салыстырмалы зерттеу әдістері қолданылды.
Зерттеудің практикалық ... ... ... ... оқу ... арналған фольклортану саласы бойынша арнайы курстар мен
семинар сабақтар жүргізгенде кеңінен ... ... ... зерттеу
нәтижелерін фольклортанушыларға, жоғары оқу орындарының оқытушыларына,
студенттері мен ізденушілерге, ... мен ... шет ... ... ... ... ... теориялық-практикалық көмекші
құрал ретінде ұсынуға болады.
Зерттеу жұмысының сарапталуы. ... ... ... ... ... ... ... филологиясы кафедрасының
мәжілісінде қаралып, қорғауға ұсынылды. Жұмыстың негізі ... ... ... және халықаралық ... ... ... ҚР ... және ғылым саласындағы
аттестаттау және қадағалау комитеті ... ... ... 8 мақала жарық көрді.
    Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен  ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
берілген.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
    Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, зерттелу деңгейі, жұмыстың ... ... ... теорилық және практикалық негіздері мен
ғылыми жаңалықтары тұжырымдалып, еңбектің сыннан өтуі мен жариялану ... ... ... ... ... мен зерттелуі” деп
аталатын бірінші бөлімде Қытайдағы қазақтар арасында бұрыннан сақталып келе
жатқан ... ... мен ... ... тарихи жырлардың жиналуы мен
зерттелу деңгейі қарастырылды.  
Ол үшін ... ... ... деген кімдер, олардың саяси-
әлеуметтік жағдайы қандай? деген сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... жалпы қазақ фольклорынан 
бастау алады, тамырлас деп қаралып, “…кейінгі туған фольклорында өзіне тән
ерекшелік бар. Екі елдің ... ... ... ... ... ... ... байланысты эпикалық жырлар қайта өңделіп жырланды, жаңа
эпикалық жырлар да туа бастады. Атап ... ... ... ... ... батыр”, “Жәнібек батыр”, “Арқалық батыр”,
“Әлібек-Бор батыр”, ... ... т.б. ... ... ... ... ... жырлар болған [5, 328-б.] – ... ... ... осы ... (шекара бөлінгеннен кейін)  бастау
алған тарихи жырларын шартты ... бірі – ... ... екіншісі –
ішкі жауға(гоминдаң) қарсы күрес негізінде туған жырлар деп екі ... ... ... ... ... ... ... М.О.Әуезовтың: “Бұл
жырлардың бәрі де, ертеде туғандары да, кейінірек шығарылғандары да – ... ... ... ал басты-басты кейіпкерлер – тарихта болған
адамдар. Жырлардың ...... сол ... ... ... ... ... көрген, өздері бастан кешірген оқиғаларды
уақытына қарай сап-сабымен баяндайды” [6, 75-б.] - деген ... ... ... ... ... ... анық ... Өйткені,
диссертацияға негіз болған жырларда жер-су, кісі, мәнсап, ру атаулары анық
сақталған деген қорытындыға келдік. 
Қытайдағы қазақтар арасында сақталып ... ... ... екі ... қарастырдық. Бірінші кезең – Қытай-Ресей шекаралары бөлінбеген кезде
Қазақстан мен Қытайдағы қазақтарға ортақ ... ... ... ... туған дәуір, яғни сыртқы жауға қарсы күрес негізінде туған жырлар.
Ал, екінші ...... ... ... ... қазақтардың саяси-
әлеуметтік жағдайларына байланысты туған жырлар, яғни ішкі жауға ... ... ... ... деп ... ... ... жиналуы мен зерттелуі екі бағытта
қарастырылды. Бұл кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... фольклортанушылары болды. 
Қытайда тұратын қазақтардың фольклорлық мұраларын жинап, жариялау ХІХ
ғасырдың екінші жартысынан басталды. Ғалым Шоқан ... ... ... очерктері” атты еңбектері  алғашқы зерттеу еңбектері
болып табылады. Ш.Уәлихановтан кейін Алтай аймағында тұратын ... ... ... Г.Н.Потанин жинап, жариялады.
Қазақстанда сыртқы жауға қарсы күрес негізінде туған жырлар араға біраз
уақыт салып, Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... тұста айта кететін бір жайт, біздің ғылыми зерттеу жұмысымызда екі
елдің арасына көп ... ... ... жыры мен “Арқалық ... ... ... зерттелуі сөз етілді.
“Арқалық батыр” жыры жөнінде Қ.Қалиасқарұлы, С.Садырбаев, Б.Уахатов,
М.Ғұмарова, Т.Сыдықов, З.Сейітжанов сияқты  ғалымдар ... ... де ... өзіндік тұжырымдары бар. Мәселен, Қ.Қалиасқарұлы “Арқалық батыр”
жырын батырлар жырының құрамында қараған [7, 89-б]. Ал, ғалым ... және ... атты ... ... ... ... ... ерлік, таптық тартыс, ... ... ... ... ... ... ... Б.68-73]
Ғалым Б.Уахатов бұл жырды тарихи шындықпен ... ... ... ала ... ... ... ... сол дәуірдегі тарихи-
әлеуметтік өзгерістердің шынайы суреттері бар” деген қорытынды ... ... ... шындыққа жақын келетін Ержан Ахметов нұсқасын көбірек
назарда ... ... бұл ... ... мен ... идеялық мазмұны,
образдар жүйесі турасында зерттеу мақалаларын жазды. “Арқалық сыртқы жау –
қалмақтарға, ішкі жау - ... ... ... ... ... [10, 476-б].
Ал, зерттеуші Т.Сыдықов ... ... пен ... негіз еткен [11, Б.160-162.].
З.Сейітжанов “Арқалық батыр” жырымен ... ... ... ... Қытайдағы қазақтардың арасында айтылатын  кейіннен туған
тарихи жырларды алғаш рет ғылыми айналымға енгізді. Бұл жырлардың қатарында
“Арқалық ... ... ... ... “Шайқан – Күләш”, “Ахмет-
Кәшім”,  “Хасен-Жәмилә” , т.б. ... ... ... ... ... ... салыстырулар жасаған.
Салыстырулардың нәтижесінде “… бұл жырлардағы тарихи оқиғаның негізі айқын,
яғни жыр нақты ... ... ... ... ... ... бұл жырлар нақты тарихи-реалды эпос” деген тұжырым жасаған [12, 28-
б].
Ал, “Қабанбай батыр” жырының жиналуы мен ... ... ... “… ... ... ... ... эпосқа толық айналып
үлгермеген, бірақ оның поэтикасын бойына сіңірген тарихи жырлар” ... ... ... ... ... ... ... түрінде
айтылып, жырдың кейін пайда болғанын да дәлелді түрде көрсете білген.
“Қабанбай батыр” жыры туралы зерттеу жазған ... бірі ... ... [13, ... ... ... батыр” жырының  ХХ
ғасырдың бас ... ... ... М.Әуезов, С.Мұқанов,
С.Аманжолов, Ә.Марғұлан, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмаилов, Н.Смирнова ... ... сөз ... ... ете ... ... ... айтылатын жыр нұсқаларының жиналуы мен зерттелуі туралы
мәліметтер берген. Жырдың қолжазба ... ... он үш ... мен жазып алушылары туралы айта келіп, сол он үш нұсқаны ... ... ... ... ... ... және ... деген
эпизодтарды тарихи фактымен қатар алып қарастыра келіп, “Қабанбай батыр”
ХҮІІІ ғасырдағы қазақ тарихының бір сәтін ... ... ... ... ... ... дау ... деген  қорытынды жасаған.
«Қабанбай батыр» жырын арнайы зерттеу нысаны еткен ғалым А.Ғабдуллина
“Қабанбай батыр ... ... ... мен ... ... ғылыми зерттеу
еңбегінде Қабанбай батыр жайындағы барлық аңыздар мен жырларды ... ... ... ... шындыққа жанасатын тұстарын салыстырады. Мәселен
жырдың тарихилығын біріншіден, ... ... ... қазақ-қалмақ соғысы;
екіншіден, батыр жанындағы ... ... ... ... ... би, ... жырау – бәрі де тарихи өмір ... ... ... ... өткен жер-су мен кісі, ру,
ұлт, елді мекеннің аттары дәл өз күйінде сақталғанын жырдың ... ... ... ... ... қазақтарда фольклорлық мұраларды жинау,
жариялау, зерттеу мәселесі өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан ... ... ... қобди”(1957), «Ертегілер» (1958), «Ертегілер мен аңыздар»
(1958), т.б. жинақтары шығады. ... осы ... ... ... 50-
жылдардан бастап әртүрлі саяси науқандар жүргізіле бастады. Оның ... ... атты он жыл ... ... ... нәтижесінде халық
әдебиетін жинамақ түгіл, көне мұра ретінде барлық ... ... ... ... ... орай ұзақ ... ... пен мәдениет саласын
ілгерілетудің орнына кейін шегініс жасалады. Осы ... 1980 ... ... ... партияның ІІІ кезекті отырысынан кейін) түзетіледі де, ... ... ... ... ... мән беріледі. Сол жылдардан
бастап, яғни 1980-жылдардан Шыңжаңда қазақ фольклорын жинап, реттеу ... ... ... бастады.
Бұл жағынан Үрімжідегі “Халық баспасынан” шыққан “Шалғын” журналы жаңа
бастама көтерді де, аз ғана жыл ішінде ауыз әдебиетінің аса мол ... ... ... ... ... ... ... қосылып кетті. Ал
“Мұра”журналы күні бүгінге дейін ауыз әдебиеті мұраларын ... ... [3,261 б.] ... әр ... ... ... Шәуешек, Алтай)
әдеби журналдар (“Іле айдыны”, “Тарбағатай”, “Алтай ... шыға ... ... ... ... ... ... жырлар да) жарияланып
келеді. Мәселен, “Алтай ... ... ... ... тек 18 ... ... ауыз ... түрлі жанрдағы үлгілері
жарияланғанын, соның ішінде 31 ... ... ... ... хабардар етеді [15,57 б.].
Шыңжаңдағы қазақтардың халық әдебиетін зерттеуді бастаған ғалым – Нығмет
Мыңжани болды. Ғалымның 1942 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеу мақаласы Қытайдағы қазақ фольклортанудағы ... ... бірі ... ... ... тууы мен ... ... ортаның
тарихи әлеуметтік жағдайларына талдаулар жасайды.
Н.Мыңжани ХҮІІІ-ХХ ғасырдың бірінші жартысына дейінгі дәуір турасында
«Бұл дәуірді ... ... ең мол ... және ... ... деуге
болады. Алдымен байырғы жырлау дәстүр-дағдысы жалғастырылды және дами
түсті. ... ... келе ... ескі ... эпостары, ғашықтық  жырлары
мен қиссалар жаңғырта ... онан ары ... ... ... [16, ... ... фольклоры және оның қисса-дастан жанры жайында” деп
аталатын ... ... ... ... сөз ... отырып, қисса-
дастандарды халық әдебиетіндегі жетекші жанрлардың бірі деп ... ... ... батырлар жыры, ғашықтық дастаны және қиссалар болып үш
салаға жіктеледі” [17, 54-б] дейді. Бұл ... ... ... ... жанр ... ... халық әдебиеті мұраларын жинау, реттеу, бастыру, зерттеу ісін
ұдайы жүргізген әдебиетшінің бірі – Асқар Татанайұлы болды. Ол ... ... ... ... ... ... журналына өзінің жиған халық
әдебиеті туындыларымен қатар өз шығармаларын да жариялайды. ... ... ... ғылыми еңбектер жазбаса да, қазақтың тарихи жырларын,
қиссаларын ... ... ... шығу ... туралы мақалалар жазған. Сол
тұста “Арқалық батыр” жыры, 1947 жылы жазып алған “Дәмежан жыры” ... ... ... жырларды қайта реттестіреді [3, 277-б.]. ... ... ... ... ... ... түйген, естіген
деректері “Тарихи дерек – келелі кеңес”[18] атты зерттеу ... ... ... ... әдебиеті мұраларын жаппай жинау, реттеу, бастыру,
зерттеу жұмыстары 80-жылдарға келгенде кең өрістеді. Бірақ бұғанға дейін де
(60-70-жылдары) аракідік зерттеулер ... ... Осы ... ... фольклортану ғылымының қайта қалыптасып дамуына үлес қосар
зерттеушілер қатары көбейді. Олардың ... ... ... ... Әуелқан Қалиұлы, Зейнолла Сәнік, Бексұлтан Кәсейұлы,
Тәліпбай Қабаев, Камуна Жамбозұлы, Ұйымқан, Мұқаметқазы ... ... ... ... мұраларын жинап, зерттеуге үлес қосқан әдебиетші
Оразанбай Егеубаев ... ... ... атты мақаласында эпикалық
жырларды мазмұнына қарай үш ... ... ... ... батырлық
дастандары, ғашықтық дастандары, қиссалар. Бұл арада автор тарихи жырларды
жеке жанр ... ... ... ... ... ... Ахметбек Кірішбаев та қазақ халық әдебиетін ... ... ... ... ... ... бірі. Бірақ, А.Кірішбаев та тарихи
жырдың жанрлық сипатын ашпаған, тарихи жырлардың ХҮІІІ ... ... ... ... ... ... ... тарихи жырларды
қиссалар құрамында қарастырған.[20]
Шыңжаң ... ... ... ісіне араласып келе жатқан
зерттеушілердің бірі - Әуелқан Қалиұлы. Ғалымның халық ... ... ... ауыз әдебиеті” [21] атты монографиясы алғашқы зерттеу
еңбектерінің бірі болды. Әйтсе де ... ... ... ... деп
алып, батырлық жырлар, ғашықтық жырлар, қиссалар деп үшке бөледі. Көріп
отырғанымыздай Әуелқан Қалиұлы да ... тек үшке ... ... ... О.Егеубаевтар сияқты  тарихи жырлардың ХҮІІІ
ғасырда туғандарын ... ... ... ... ғасырларда туған
тарихи жырларды қиссалар құрамында қарастырған.
Халықтың фольклорлық мұраларын жинау, реттеу, бастыру, ғылыми мақалалар
жазу жұмысында Зейнолла ... де ... ... ... Бірақ, З.Сәнік те
“Қабанбай батыр” жырын ... ... ... ... ... зерттеушілер тарихи жырлардың жанрлық сипатын анықтамаған.
[22]  
Зерттеуші Жақып Мырзақанұлы[23] да, Тоқтархан Ахметжанұлы[24], Омарқан
Асылұлы[25], Ж.Маман[26] болсын бәрі де ... ... ... сипатын
анықтамаған. Қытайдағы қазақтар арасында кейіннен туған тарихи ... ... ... бұл ... ... З.Сейтжановтың ғылыми
зерттеуінен басқа бірде-бір арнайы ғылыми зерттеу еңбегі жазылмады.[12]
Қорыта келгенде, Қытайдағы қазақтар ... ... ... ... ... ... жұмыстары, соның ішінде тарихи жырлар туралы ... ... ... ... ... ... фольклорын зерттеп,
пікір айтқан әдебиетші, ғалымдар тарихи ... ... ... ... ... бірде қисса-дастандардың (қисса-зарлар) тобына
қосқан. Сөйтіп, тарихи жырды жеке жанр ... ... ... тән ... ... Бұл – ... қазақ  фольклортану
ғылымының ғылыми-теориялық деңгейінің әлі де ... ... ... ... ... жыр мен шындықтың арақатынасы” деп ... ... ... ... ... Елісқан сынды батырлардың өмірін өзек еткен
“Демежан батыр”, “Зуқа батыр”, ... ... ... ... шындыққа жанасымдылығы қарастырылды. Аталған жырлардың
бәрі де ұлт азаттығын көксеп, елі үшін ... ... ... асыл ... Бұл жырлардың қай-қайсысын алсақ та, жыр кейіпкерлері тарихи өмір
кешкен ерлігімен дараланған қарапайым жандар. ... ... ... ...... ... үш мың үйлі ... билеген,
айналасындағыларға өте сыйлы болған жан, әрі мәнжүр-қытай ... ел ... ... ... ... кері әрекеттеріне
қарсы күрескен өз дәуірінің саяси қайраткері болған. Әке-шешеден ... ... ... тәлім-тәрбие алған. Жастайынан өжет, қайсар болып
өсіп, ел ісіне ерте араласады. Отаршыл үстем тап ... ... ... ауыр ... ... қарсы күреседі. Осы тұста қазақ
пен мәнжүр, сібе, солаң, дағұр шонжарлары ... ... ... ... ... тұратын. Мал үшін, жер үшін  дау-дамайдың ... ... ... ... үстіне мәнжүр билеушілерінің қазақ пен қазақтың арасына іріткі
салып, бірін-біріне айдап салу тәсілін қолданып ... ... ... ... ... ... заман болатын. Демежан осы екі қыспақтың
екеуін де көрген, әсіресе, ... ... ... ... ... ... қаһарманы, ел ардағы. Ел қорғаны бола ... асыл ... ... ... ... ... ... Зерттеуші
Зейнолла Сәнік: “Архивте Демежан 1861жылы дүниеге келіп, 1908 жылы шаһит
болғандығы мәлім. Бұл ... ... ... ... ... ... өзінің “Демежан үкірдай хақында естелік” ... ... ... ... ... Қолжазба Шәуешектің бұрынғы “ортақ тіл” деп аталатын
аралас тілінде ... онда ... ... ... 1908 жылы 47 ... ... ... көшесінде тұратын Жақыпжан ақсақалдың қорасына
(өзбек) әкеліп, денесінен қан шығып кеткендіктен имам-моллалары “шаһит” деп
бағалап, жаназасын ... ... ... ... [27, ...... дерегіне  сүйенеді. Ал зерттеуші Мәкен Баймоллаұлы: «Демежан 1907
жылы қазанның 9-ы күні ... - деп ... ... ... ... ... өз ... бүйтер ме едім,
Қайғысыз рахатта өтер едім.
Жамандық ардан безіп ойлағанмен
Дүниеден өлмей тірі кетер ме ... ел ... жан ... із қалдырып, сөз болайын.
Берсем егер жеріңді сұрағанда
Берсем егер малыңды тілегенге
    Абырой бұдан артық табар едім.
Мәтендер қияр жанын мен дегенде.
Қорғадым ... ... ... ... ... үшін ... ... боламын деп
Сақтаймын өле-өлгенше ерлігімді [29] -
деп өткен Демежанның артында қалған ұрпағы әке ерлігін ... ... ... ... беріп келеді.
Демежанның тарихи өмір кешкен ел азаттығы үшін өмірін қиған асыл ... ... ... ... ... досы Әсет пен ... ... көруге болады. Әсет ақын: 
           Ассалаумағалейкум, беу Қарағаш,
    Саяңа ... ед ... ... ... төрт ... ... ... Кешегі ер Демежан иең қайда?
    …Қарадан хан боп туған қайран Декем,
    Бір саған қас қылғанды құдай атар.
    Жарасқан ақ ... ... ... ... құдайдан соң солаң қозғап.
    Ханым мен ханыша ... ... ... әлде кімнің кетті-ау боздап…
[27, 111-б.]   
- деп жоқтаса, Әріпжан Жанұзақұлы жанына жара ... ... ... ... халықтың қалаулы азаматы ретінде жоқтайды:
             Сабазым, артық туған кемеңгерім,
             Солаңның ... ... ... Көре ... төрт үкірдай болды күндес
             Мәртебең дутыңменен теңелгенін.
             ... ерте ... тіл мен ... ... ... едің мұң мен ... ... маған сенен бір зауал деп
             Түбіңе жетті ақыры Мәтен залым.
             Жазықсыз дарға асып төкті ғой қан,
             Қайысты қабырғасы естіген ... Ат ... ... ... ... күңіреніп мен Әріпжан, -
деп ақын өз күйінішін білдіреді.
«Зуқа батыр» жырының бас кейіпкері Зуқа қажы да нақтылы ... ... ... ... сүйенсек, ХХ ғасырдың ... аяқ ... ... өңірінің қоғамдық жағдайы тіпті де асқына түсті. 1928 жылы
жазда Алтайдың дау иыңы ... ... ... ... Ви ... ... ... Ол келе сала Алтай халқына қанды шеңгелін салды. ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс
ауырлатып, елді ерекше қатты күйзелтті. [3,86 б.] Ви ... ... ... ... ... бірі – Зуха Сәбитұлы болды. Зуха
Сәбитұлы 1866 жылы шығыстағы Қалба тауының етегінде ... ... ... ... ... шыққан ол - аталарының жолын қуып, діни дәріс алған.
Атасы Нұрмұхаммед бүкіл орта жүзге таныс абыз атанған. Өз ... ... ... ... ... ... салып, бала оқытқан, «Дамолла» деген
атақ алған діни оқымысты адам болған. Солтүстік Шыңжаңның ұлан-ғайыр елінде
40 ... жуық ... ... ұстаздық еткен. Төрт ұлы - Зуха, Білжай,
Дәкен, Шәкірат әкеден жастай қалып, көзі ... ... ояу ... ... ... ... өседі. Зуха 1903 жылы Меккеге қажылыққа барып,
сонда ... ... 1906 жылы 40 ... ... ... ... 23 жыл өмір ... 1929 жылы басы алынып  шейіт болған.
Енді Зуқа батырдың жырдағы бейнесін жыршылар:
…Ішінен бұл ... бір ер ... ... ... ... ... ... атқа мініп,
                        Ішінен өз елінің шыққан екен, [30, 301-б.] -
 деп ... ... Зуха тек ... ... ғана ... әр ... ... Мәселен, ел ішінде беделді адам екендігін:
Алтай, Боғда, Үрімжі, Жайыр, Сауыр,
                        Тұрушы ед ортасында бір ... бел, ... деп ... Оның ... қамын ойлаған, әділетсіздікке қарсы шығып,
бай-шонжарлармен, билік басындағылармен үзеңгі қағыстыруларын:
             Пақырлар күліп ... ... ... қой Зуха ... жүзі ... ... ... қас жауынан
Еліне берем  деуші ед теңдік алып, -
 - деп суреттейді.
Жырда болған оқиға бұрмаланбаған. Қайта жыр мен ... ... ... Жырда Зуқа қажының басын денесінен бөліп алып
кеткендігі турасында мынадай жолдар ... ... ... ... ... ... қажының
Қу қоржынға салғаны [30, 305-б.].
“Зуханың басын денесінен бөліп алып, қоржынға сала қашқан Ма ... ... ... ... …Уи дауиң Сарысүмбенің Қыран ... ... ... кіре ... Зуханың басын іліп қойып, “кім
бағынбаса осыны көреді” деп үгіт жүргізеді” [18, Б.174-178] . ... ... мен ... арасы алшақ емес екендігі осы жырда да көрініс берген.
“Жақыпберді батыр” жыры – Қазақстан қазақтарының 1916 жылғы ақ ... ... ... бас көтергені үшін қудалауға түсіп, лажсыз Қытайға
кеткен ... атты ... ... ... ... ... ... азаптарын бейнелейді. Бұл да тарихи шындық.
 Қытай билеушілері ... ... ... тыңшылар жіберіп,
Қазақстаннан қашып барған барлық ... “ел ... ... ... арандатушылар” деп, шетінен абақтыға жауып, ... ату ... ... де ... ... ... жала ... сол жазықсыз
атылғандардың қатарында кетеді. Ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан ... ... ... ... мына ... оқып көрелік:
             Сөзінің қалеті жоқ анығында,
             Тұрмайды ешбір ағаш ... ... ... қашып келдік,
             Орыстың бала алатын салығында.
             Құдірет осы іске бастадың ба,
             Ақ патша қатаң келді салығы да, ... ... ... ... әсер ... Батыр қорқақтықпен қашып келген
жоқ. Патша жарлығына қарсы көтеріліс жеңіліс тапты. Патшаның жазалаушы
әскерлері ... ... ... ... ... ... Жәмеңкелерді Қарақол абақтысына қамады. Көп адамдарды қызыл қырғынға
ұшыратты. ... ... ... ... белгісіз елге бел асты. ... ... ... ... Отыр ек ... бие ... Жүруші ек ел ішінде күліп-ойнап.
                       Қайтейін қапияда қолға түстім
                       Қарусыз тұрып қалдым көзім жайнап.
                       Қылмаспа ем ақ ... ... ... ... ... оқпен жайлап…[31, 21-б.]
Немесе:
                       Кешегі жорық тартқан қайран күндер,
                       Жау болса ... ... [31, 25-б.] ... сөздерінен Жақыпбердінің ақ патшаның жарлығы мен салығына қарсы бас
көтеріп, қару алып ... ... ... ... болады.
Гоминдаң өкіметінің қазақтарға жасаған отарлық-озбырлық саясаты шектен
асып ... ... ... ... ... ... көтеріліс
жеңіліс тапқан жағдайда билеушілер халықты аямай ... ... ... ... ел лажсыз басқа жаққа аууына тура келді. Қанды қыспаққа
төзбей ел мен жерден еріксіз үдере көшу, босу - өз ... бір ... ... ел мен жерді тастап, көз көріп, құлақ естімеген жаһанға көш
басын бұру − ауырдың ауыры еді. ... ауа ... ел ... ... тура ... Олар келер ұрпағының қамы үшін, елді аман алып қалу
мақсатымен ... жер, ... ... Бұл нәубет қазақ баласының
басына ... ... ... ... қырғынында Қаратауды ... ... ... еш айырмасы болмады. Яғни, басы 1723-жылдан
басталған шұбыру ақ патшаның қара ... бала алу ... ... ... ... өкіметі орнағаннан кейін ашаршылықта үшінші реткі қайталанса,
Шың Шысай тұсында қытайдағы қазақтардың бұл босуы қазақтың 4-реткі ... Біз ... ... ... ... шет ... ақтабан
болып шұбырып, босқын болған тарихынан ... ... ... ... жырдан „Қытайдағы қазақтардың шет елдерге босуы“ немесе ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Жыр белгілі ... әрі ... ... ... ... ... “Алтайдан ауған ел” және Хасан Оралтайдың „Елім-айлап өткен ... ... ... өз бастарынан өткізген өткендері жайындағы ... дәл осы ... ... ... да, ... де бір ... ... кейін Такламакан шөлін басып, ... ... ... ... ... осында қалып,  кейбірі – Пәкістанға, кейбірі –
Стамбулға, енді кейбірі  атамекені – Алтайға қайта ... сөз ... ... ... мен Хасан Оралтайдың деректі шығармаларымен салыстыра
отырып, “Үркін-қорқын” ... ... ... туынды деп қарауымызға әбден
болады деген шешімге келдік.
Олай болса, “Үркін-қорқын” жыры сол 1932-жылдардан ... Жың ... Шың ... ... мен ... ... ... шет елдерге босқын болып, бас сауғалап көш түзеген қазақтардың
қайғылы күйі мен зарынан мәлімет беретін ... зор ... ... Жырда
Қытай өкіметінің қорлықтарына шыдамай, ашық қарсы шығып, ездік өмірден
ерлік өлімді артық ... ... ... ел ... ... ... бір
жола ауған қаралы да қасіретті көшінің бастан өткерген ... ... әрі жыр ... ... ... да ... ... Р.Бердібаев: “Түркиядағы қазақтардың алғашқы тобы сонау қырқыншы
жылдардың бас ... ... ... ... ... ... шекарасын басып өтіп, орасан шығынға ұшырап, Үндістан жерінде
тұйыққа тіреліп, “жер ортасы Көктөбе” деп ... ... ... ... елден құралған. Оларға жәрдем қолын созып, көшіріп әкеп ... ... ес ... етек ... ... ... үкіметінің
мұндай қамқорлығын ешқашан да естен шығаруға болмайды” - деп ... ... ... бір ... ... ... ... шыдамай,
еркіндік, тыныштық көздеп, жаңа мекенді шарқ ұрып ... ... ... осы ... жырының негізін құрайды. Жыр қорқыныш,
үрейден үрке ауған ... ел ... ... ... ... көрсете
алғандығымен құнды.
Сонымен қорыта келгенде, бұл бөлімде нысанаға ... ... ... ... ... ... тарихи құжаттар арқылы анықталып отырды. 
Ал, осы ... ... ... жыры ... өзіндік ерекшеліктері”
деп аталатын  ІІ.І тармақшасында Демежан батыр жайындағы ... ... ... ... ... ... нұсқалары) салыстырылып, текстологиялық талдау жасалынады.
Жырдың барлық нұсқаларында оқиға желісінің ... ... ... ... ... Әр нұсқада оқиғаларды баяндауда өзіндік айырмашылықтары
кездесіп отырады, 1-оқиғаның ... ... ... ... ... ... 3-тіл ... Жырдың композициялық сюжетінде
кездесетін оқиғалар жырдың көп нұсқасында кездеседі. ... ... ... ... бәрінде де  ұшырасады.
1. Демежанды таныстыру;
2. Мәтеннің Шәуешекке амбы болып келуі;
3. Мәтен мен Ысқақтың жақтас болып, елді азғыруы;
4. Мәтеннің алым-салығы, Демежанның ... ... ... ... ... кетпек болуы;
        6. Демежанның Мәтенге келуі, қолға алынуы;
        7. Демежанның елге хаты, абақтыдан қашуы;
        8. ... ... ... ... ... дарға асу үкімі, консулдың араша түсуі;
 10. Демежан өлімі. Батырды жоқтау, оған деген ... ... Жыр ... сөз ... нұсқалардың бәрінде кейіпкерді таныстыратын шағын
кіріспе бар. Ақын-жыршылар ... елі мен жері ... ... ... Әр ... ... ... баяндағандықтан кіріспенің
көлемі де әртүрлі болып келеді. Сондай-ақ бейнелеу ... ... ... ... ... ... ... да нұсқалардың айтарлықтай
айырмашылықтары бар. Дегенмен Мәтеннің Шәуешекке амбы болып ... ... ... елге ... ... ... жол
ұқсастықтары жиі кездесіп жатады. Ал, шумақ ұқсастықтары сирек ... ... біз сөз етіп ... бес ... бес ... вариант деуге
келмейді. Жырлардың вариантталуы турасында ғалым З.Сейітжановтың: ... ... бір ... жайында бір ғана емес, бірнеше өлең-жырды білуі мүмкін;
жыршы оларды қатарынан жырлаған кезде, бір батырға немесе сол оқиға ... ... ... ... ... тобы пайда болады” [12] деген
пікірін негізге ... ... ... ... өте ... ... оларды бірнеше версия, екі нұсқа деп қараймыз.
Т.Құсайынұлы, Ә.Қоңқаұлы, А.Татанайұлы, Қ.Орынбасарұлының нұсқалары
версиялық ... да, яғни бір  ... ал, ... ... өз ... ... деп қарауымызға болады. Демек, нұсқа, версиялардың болуы
халық әдебиетіне тән құбылыс. Екіншіден, ... ... ... ... да ... Елім ... ерді ... ардақ тұтып, оның іс-
әрекетін ... ... Әр ... ... толғап, кейінгі ұрпаққа
өнеге еткен. Бірақ жыр нұсқаларында орасан айырмашылықтар жоқ.
“Зерттеу нысанындағы жырлардың поэтикасы” деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... назарда ұстай отырып,
зерттеу нысанына айналған ... ... ... ерекшеліктері
анықталды.
Поэтиканың сан түрлі қыры болатынын айта келіп, “Поэтика - әдебиет пен
фольклортану ғылымының аса бір қиын да ... ... ... кез-келген
шығарманың көркемдігі мен оның тіл кестесін, яғни ... ... ... ішкі ... ... ... тексеруді қажет етеді. Поэтика –
гректің “poietine” – ... өнер ... ... ...... ғалым
Б.Уахатов тұжырымын негізге алдық [33, 113-б.]. ... ... ... ... ... сөз ... көркем формаларының: сюжет,
композиция, образ, бейнелеу құралдары, тіл кестесі, әуен, ... ... ... қамтумен қатар, ауыз әдебиеті шығармаларының жанры
мен шындықты ... ... мен ... да осы ұғымға кіретінін
көрдік.
 Фольклор шығармаларының ... ... ... ... ... пікір
білдірген ғалымдар аз емес./Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... С.Қасқабасов, Р.Бердібаев,
Е.Тұрсынов, Б.Уахатов, З.Сейтжанов, ... ... ... ... ғалымдар поэтиканы тұтастай алып қарастырмаса да, өз зерттеулерінде
фольклор поэтикасының әр қырын қарастырған.
Біз сол ... ... ... ... ... мынадай үш түрлі
шартпен қарастырдық 1) тұтастану, (сюжет пен ... және ... ... образ; 3) бейнелеу құралдары.
Фольклорлық шығарма оқиғаларының тұтастануын білу шарт. Бұл дегеніңіз - 
бүкіл шығармадағы оқиғалардың ... мен ... ... ... ... ... ... С.Садырбаев қатарлы
ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты ... ... ... орыс ... ... десе [34, ... ... [35, Б.8-63] пен С.Садырбаев[24,105 б.] ... ... ... ... да ... ... С.Қасқабасов тұтастану - фольклор поэтикасының заңдылығы деп
қарап, ... ... ... ... ... мен ... атқаратын қызметі болатынын атап көрсетеді. Өз
қаһарманын ерен ... иесі етіп ... үшін ... дәріптеу мен
жинақтауды қолданатынын баса айтады. Ғалым: “Көркем ... - ... ... ... дәріптеуге қызмет етеді және ... ... ... ... өзі, ... ... ... түрі десе де болады, себебі мұнда да тарихи оқиғалар кейіпкердің өмір
жолы мен іс-әрекеттері, оның ... ... мен ... ... топталып, біртұтас дүние құрайды”- дейді [34, 9-б.]. 
Тарихи жырлардың композициясы, сюжеттік желісі ... ... ... ... ... ... ... мән беріледі. Батырлық
жырлар сюжетінің бөлшектері ұлт-азаттық қозғалысына байланысты туған тарихи
жырларда ... ... ... ... ... жырларда кездесетін
(перзентсіз ата-ана, олардың хал жағдайы, кейіпкердің керемет болып ... өте ... ... болып ерекше өсуі, батырдың әйел іздеп шығуы,
ғашығын (қалыңдығын) іздеп табуы) ... ... ... ... ... жас ... ... жайынан қысқаша мәлімет беретін
шағын кіріспе болады. Негізінен ел ... ... ... ... ... байланысты туған жырларда ұлан-асыр той
да жоқ. Керісінше, басты кейіпкерлер мерт ... ... ... ... ... болса, сюжеттік желі де солай болады. Қалыптасып тұрақтанған
сюжет жоқ. Оқиға ... ... ... ... ... ... бейнелеу құралдарының қызметі зор.
Өйткені, “батыр образы – халықтың ең асыл ... ... [35, 54-б.]. Ал, ... ... ... ... мақтау жоқ.
Сондай-ақ, тарихи жырлардың мазмұндары өмірде ... ... ... ... не жанамалай болса да, байланысып жатады. ... ... ... оқиғалардың қай дәуірде, қай кездерде болғандығына, ... мен ... ... ... ... ... ... тарихи
жырларды белгілі бір оқиғалар жөніндегі халықтың айтқан сөзі, пікірі деп
айтуымызға негіз бар. Сол себепті, ... ...... оқиғалардың дәлме-
дәл көрінісі деуге келмейді, әйтсе де, қаһармандық ... ... ... ... ... өрбиді. Сондықтан тарихи жырларда аз
мөлшерде болса да ұлғайтудың болатынын жоққа шығаруға ... ... жыр ... ... ... ... Мысалы, біз нысанаға
алған жырларда («Демежан батыр», ... ... ... «Үркін-
қорқын»)  гипербола кездеседі, бірақ батырлық жырмен салыстырмалы түрде
алғанда жоқтың қасы деуге болады. ... ерін ... ... ... келген. Жыршы Ә.Әукіш Демежанды дарға асып өлтіруінде:
Тартқанда жеті қайта  ... ... ... әр ... ақты ... [36, ... Мәтеннің Демежанға салған салығы:
             Бай дейді жұрттан асқан ер Демежан
             Төрт жүз ат, бес пұт ... ... - ... [37, ... ... ауқатты екені де рас, ... ... ... да тарихи шындық, бірақ, төрт жүз ат, бес пұт ... ... ... ... ... ... ... көрсетпек болған оймен тым
асырмалап жіберген. Олай дейтініміз, бір пұт ... он алты ... ... бес пұт алтын сексен келеге тең болады. Әрине, ... ... ... ... ... ... жеті рет ... Мәтеннің
елден асқан жемқорлығын төрт жүз ат, бес пұт ... ... ... ... Біз ... ... ... алмағаннан  емес, салыққа
қарсы келгендіктен абақтыға алынғанын ескерсек жетіп жатыр. 
Мұндай гиперболалық ... ... ... ... ... аздап ұшырасады. Мысалы, “Жақыпберді батырдың” ... ... көл ... ... ... ... ... қарамаған”
Осы жырдың екінші нұсқасында:
               “Жер жарған Будутыңның құр атағы,
                Қанымен төрт дауалды сылатады” -
деген сыпатты әсірелеулер кездеседі.
“Үркін-қорқында”:
             ... ... ... ... жасы ... ... шалқар көл едік,
Қаңғырлыған болдық шөл.
Талайын опат таптырған
Мүрдеге толды-ау құба бел.
 Немесе:
             Адамда санат қалмады,
             Жез ... ... ... жолдарда әсірелей айтқандық байқалады. Бұл мақсатсыз қолданылған
тәсіл емес, мұндай ... ... ... мен шығарманың
әсерлілігін арттыруға септігін тигізеді.
Халықтың ауыр күйі ауыз әдебиетінің қай ... ... да ... ... поэзиясында ежелден ауыр жағдайды, апатты, қайғыны, қазаны
«айдын көл су ... «қас ... ... ... ... ... ... тұспалдап айтып келген» -  ... ... ... [38, ... ... ... ... көріністер біз нысанаға алған
жырларда да кездеседі. Мысалы, Демежанды жоқтаған әйелінің жоқтауында:
Сарғайып зағпырандай қайғы жедім
Гүлім солып, ... ... ... тірі ... ... ме едім.
[39, 235-б.]
                       Немесе:
Күнім батып, заманым қуырылып,
Қайтейін арт жағыңның тайды бағы.
[40, 235-б.]
                       Немесе:
             Қорғанымыз құлады,
             Бәйтерегім сұлады
[37, 414-б.] ... ... ... ... ... жырында Елісхандай ер тағдыр тауқыметімен дұшпанының
көңілінде ... да ... ... тырысып, соңына ерген халқын ертіп, көз
көріп, құлақ естімеген ... көш ... Көш ... ауыр ... өткереді. Дәл осы жырды, яғни өрбіген Алтайын амалсыз тастап ауып
бара ... мына бір ... ... ... қиын кезеңдерін айна-қатесіз
бейнелеген шығарма ХҮІІІ ғасырдағы Жоңғар ... ... ... бет-
бетіне ауған елдің халық арасына “Елім-ай” деген атпен ... ... көш ... тарихи өлеңімен салыстыра қараған жөн. Алғашқы тарихи
өлең мен біз сөз етіп отырған жырдың  негізгі ... қара ... ... қамы үшін ... ел ... ... ... күн көру қамын
ойлағаны айтылады. Ел ... ... ... жерімен қош айтыса
айырылысады. Мысалы, “Қаратаудың басынан көш ... ... қош аман бол, ата ... ... елмен екен жердің көркі.
    Тәңірінің тағдырына көнбейміз бе,
    Дәм ... дем ... ... ... Баласы үш момынның қоныс ауды
    Қош енді, көреміз бе, көрмейміз бе?
-десе, “ ... ... ... көп ... ... ... қанды жасты.
    Пәниде көре алмасақ ғаріп жолдас
    Көрейік хикмет күні, - деп жыласты.
    … “Қош”, “Қош”- деп екі жақ та ... ... ... шықты түтін.
    Айрылып бір-бірінен егілген ел,
    Көз жасы қойынына төгілген сел.
    Қайғырып қатын-бала жүре алмайды,
    Айырылған әрбір ... ... ... Не секілді маңғаздар
Санаменен сарғайды
    Сонда да ойлап сағындық
    Өрбіген мекен Алтайды –
- деп, атамекеніне деген ... мен ... ... ... ... ... бір-бірінен еш айырмасы жоқ. Ата қонысын, жер-суын
тастап, көз көріп, құлақ ... ... бет ... қайғылылардың мұң-
зары. Тіпті, елдің жағдайы ауырлағанда тарихи өлеңде:
    Қаңғырып жүргенінде көп қазақтың,
    Көмусіз қала ма, алла, талайлары
- десе, ... Ел ... бір ... тау тағы ... Ыс ... күндіз-түні өлім басты…
 …Жер қатты, күні суық көмілмейді
От өртеп, жер жібітіп жанталасқан.
Қарасаң жонда қалған біткен ... ... ... ... жандар.
       Ғаріптің жетім-жесір қисабы жоқ
Тірідей қалып жатыр кемпір-шалдар.
Кейбіреу есеңгіреп жарылып жүр
Боялып түйе үстінде қызыл қандар ... ... ... көл ... ... аурудан зәресі ұшқаны сондай:
Тамтығымыз ел болып,
Қосылар ма екен санатқа?! [41, Б.310-378]–
деп ... ... ... ... ... ... формасын пайдаланған. Мұндай
ұлғайту тәсілін пайдалану арқылы шығарманың көркемдік және идеялық мазмұнын
ашып қана қоймай, халық ... ... ... ... ... ... ... оқиғаға байланысты туған екі түрлі шығарма болса да, үндестік
байқалады.
Жыр қаһармандары қарапайым болғандықтан ... ... де ... ... ... пері қызы да ... Сонымен қатар бұл батырларда орасан
динамикалық қимылдар жоқ. Өйткені, олардың жаулары да алып ... ... ... ... ... кетпейді. Яғни, тарихи жырлардың бас
кейіпкерлері “типтік” ... ... ... Демежан Қобыланды сияқты
қырық мың қызылбаспен жалғыз айқасқа келмейді. Қобыланды:
    … Жалғыз өзі батырдың,
    Жойып ... ... ... ... қасқырдай
    Сойып кетіп барады.
Үш мың атты бір сайға,
Төрт мың атты бір сайға
Аламын деп қайтарда
Қойып кетіп барады.
Ал, Демежан бір ... ... ... Боларын бір сұмдықтың біліп алды,
    Қасына он бес жігіт ертіп алды.
Демек, Демежан алдына келген қырық мың жасақты жайпап ... ... ол ... ... ... ... қорқады. Дұшпанына жалғыз
бармайды, тіпті барған күнде ... ... соң ... амбы ... Сары таяқ жерде жатқан қолына алды.
Мәтен Демежанды ... ... ... ... ... сары ... ... жабады. Зуха да бар ауылы болып Ма дарын бастап ... ... ... бере ... ... “алпыс адамның” бәрі қарулы
шеріктердің қолынан қаза ... Ал, ... ... ... еш ... ... Ат қойды қырық шерік андағайлап.
    Амал не, көпке қылар қайрат қайсы
    Арқанмен ... алды ... ... ... сәл ... ... ... жырларда батырлар еш
қауіпсіз жатқан жерде қолға түсірсе, соңғы жырда артымызда жау бар деп
сезіктенген ел ... ... ... ... ... алдауына түсіп
қалғанында да оны босатып алатын ел-жұрты бар. Дұшпанын ... ... тек ... күші ... ел ... ... Демек, тарихи
жырлардың қаһармандары дұшпанына жалғыз қарсы келе ... ... ... ... ... ... ... де төтеп бере алмайды. 
Сонымен, көріп отырғанымыздай, тұтастанудың барлық сатыларынан батырлық
эпостар толық өткен, ал, тарихи жырлар әлі де ... өте ... ... ... ... ... ... жырында “батырлар қандай
кездейсоқтық болса да жеңімпаз ретінде көрінеді” [42, Б.125-165].
Қорыта келгенде, біз бірінші, ... ... мен ... жырларды
салыстыра отырып, сюжеттік, композициялық ... ... ... ... ... ... батыры” т.б.) тұтастанудың
барлық сатысынан өткен, тарихи жырлармен салыстырғанда оқиғасы мен құрылысы
ертегіге жақын. Тарихи ... ... ... ... сипаттама беріліп, тұтастанудың сатыларынан  әлі ... ... ... ... Этнографиялық құндылықтардың тарихи жырларда
да көп көрініс беретіні  байқалады. Ұлттық наным-сенімдер мен ... мен ... ... ... деңгейінде көрініс тапқан.
Жыр оқиғасы тарихи шындықпен орайлас бейнеленген. Жырлардағы көркемдік
бейнелеу құралдарында дәстүр ... ... ... ... ... ... жырлардың бейнелеу құралдарын пайдаланған. ... ... ... біз сөз ... ... кездеспейді десе
де болады, дегенмен аз ұшырасады. Өйткені ... ... ... ... ... қарапайым адамдар болып табылады. Бұл жырларда
қиялдың орнын тарихи шындық ... әрі ... да, оның ... ... күш иесі ... Кейіпкерлердің қарапайым қатардағы адамдардан алшақ
кетпейтінін, көркемдеуіш құралдардың ішінде ұлғайту-әсірелеудің мөлшері аз
болатынын аңғардық.
Қорытындыда  жұмыста ... ... ... ... ... ... ... халық әдебиетін зерттеу, ғылыми айналымға енгізу
бүгінгі күн ғылымының басты талаптарының бірі екендігі баса ... ... ... ... ... ... жариялану қарқыны жоғары
болғанымен, зерттелу деңгейінің ... ... әлі де ... ... ... Сондай-ақ,  Қытайдағы қазақтар арасында кейіннен
туған тарихи ... ... мәні мен ... ... деректермен
салыстырыла зерттелді. 
Зерттеу нысанындағы жырлардың поэтикалық құрылымы, тұтастану мәселелері,
бейнелеу құралдарының ерекшеліктері анықталды.
Қытайдағы қазақтардың арасында ... ... ... ... алар орны зор.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Назарбаев Н. Құшағымыз бауырларымызға айқара ашық // ... ... ... ... - Алматы: Атамұра, 1993. – 280 б.
Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995. ... ... Ж. ... ... ... ... ... 2000. – 312б.
Мұқаметқанұлы Н. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары.
Алматы: Санат, 1996. - 281б.
Қазақ совет энциклопедиясы. – ... ... ... ... ... 19   . – 12т. ... М. ... және әдебиет.- Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1962. – 427б
Қалиасқарұлы Қ. Монғолия қазақтарының ауыз әдебиеті. канд.дисс.89б.
Садырбаев С. Фольклор және ... ... ... - 1976. - ... Б. ... батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері.- 
Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
Ғұмарова М. ... ... ... // ... ... тарихы. –
Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1960. 1-т. – 1-кіт. – 740б
Сыдықов Т.Қазақтың тарихи ... және ... ... // Қазақ
фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. -  328б
Сейтжанов З. ... ...... ... 1994. - ... Б. Қаракерей Қабанбай батыр.// Қазақ тарихи жырларының
мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979. – ... А. ... ... ... ... жырлар мен
аңыздар.канд.дисс.
Жамбозұлы К. Алтай аясы. 1995.№4саны. 57б
Мыңжани Н. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. ... ... Н. ... ... және оның ... ... жайында. 158б
Татанайұлы А. Тарихи дерек-келелі кеңес.Үрімжі:Халық баспасы. 1987. ... О. ... ... және оның ... ... Шыңжаң халық
баспасы.1994ж
Кірішбаев А. Қазақ әдебиеті тарихынан таңдамалы үлгілер. Үрімжі: Шыңжаң
халық баспасы. ... Ә. ... ауыз ... ... ... З. Бас ... Жәнібек батыр туралы аңыздар.// Абылай хан. кіт.
Алматы: ... 1993.- ... Ж. ... ... // ... 1981. - №2. – ... Т. ... әдебиет-көркемөнер мұраларын жинау, зерттеу және
кәдеге жарату жайлы.// Шалғын. 1980. №2. ... О. ... ... ... ... ... №1.160б
Маман Ж. Әкбар-Сейіт. Үрімжі: Шыңжаң жастар баспасы. - 1986. - 349б
Сәнік З. Тұғырыл хан. А., ...... М. ... ... деректеме). - Үрімжі:
Шыңжаң жастар-өрендер баспасы.2000.-438бет
Қоңқаұлы Ә.Қазақ қиссалары. ... ... ... – 1999. - ... ... Елге хат. // ... - №4, ... Р. Байқалдан Балқанға дейін. Алматы: Қазақстан, 1996. - 256б
Уахатов Б. ... ... ... ... - ... ... В. Народный героический эпос. М. – Л., 1962. ст.37-43
Қасқабасов С. Тұтастану – фольклор поэтикасының ... ... ... ... Ғылым. 2001, 8-63б
Сейтжанов З. Қаһарманды суреттеу прициптері.// ... ... ... ... 2001ж, ... нұсқасы 213-243б
Қ.Орынбасарұлының нұсқасы.100-111б
Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, - 1973.-212б
Ә.Қоңқаұлы. Демежан батыр. // ... ... ... ... Ш. ... // Қазақ қиссалары. - Үрімжі: Ұлттар баспасы.-
1991. 10-378б
Диссертация тақырыбы бойынша жарық көрген мақалалар тізімі:
1 “Демежан батыр” жырының ... ... //  ... ...... 2001. – Б. ... ... жырының тарихи мәні мен ... //  ... ... ... мен ... Халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары. – Талдықорған, 2002. – Б.38-43
3 “Демежан батыр” тарихи жыры туралы // ... ... ... ... ... ... – Түркістан, №3. 2003. – Б.70-74
4 “Демежан батыр” жыры және оның нұсқалары туралы// Әл-Фараби ... ... ... ... ... сериясы. – Алматы, №6.
2003. – Б.127-128
5 Зуха батыр жайындағы жыр // Қазақстанның қазіргі таңдағы білім ... мен ... және оны ... ... ... ғылыми-
практикалық конференция материялдары. – Талдықорған, 3-4 ... 2003. ... ... ... ... ... ... жыры жөнінде // Қазақ
елі, 28 желтоқсан, 2005. 4-б.
7 Қытайдағы қазақтардың тарихи жырларының жиналуы мен ... // ... ... Жас ғалымдардың V ... ... ...... М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институты, 2007. – Б.185-192
8 Б.Кәсейұлы – ... ... ... ... ... // ... атындағы қазақ ұлттық университеті Қазіргі әдебиеттану мен
фольклористиканың ... және ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2007. –
Б.318-324
9 Тарихи жыр мен шындықтың арақатынасы // Қазақ тілі мен ... №3, – ... ... на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по специальности 10.01.09 – Фольклористика
Аязбаева Улбосын Базархановна
         
Исторические песни о национально-освободительном движении
(на примере исторических песен ... ... во ... ... ХІХ ... половине ХХ в.в.)
          В настоящей ... ... ... ... истории
фольклора казахов, а именно: жанр исторических песен, созданных и бытующих
в Китае.  Как отмечено в ... во ... ... ХIХ и ... ХХ ... появились неизвестные ранее казахские исторические песни,
в которых воспевались подвиги батыров, отдавших свою ... за ... Эти ... песни, проникнутые чувством
патриотизма и ... за ... ... ... до ... их ... Объектом исследования являются исторические песни ... ... ... ... ... и ... которые были
опубликованы на страницах журналов "Шалгын", "Мура" и  пятнадцатитомном
сборнике "Казах киссалары" (причем, у ... ... ... ... ... в ... Цель ... Основная цель работы – исследовать 
исторические песни в ... с ... ... имевшими место в конце
ХIХ и начале ХХ в.в.; ... и ... ... ... ... тематике фольклористов Казахстана и Китая.
          Методы исследования. В ... ... ... системно-комплексный, историко-литературный методы и метод
объективного ... ... ... ... заключается в следующем:
          - впервые с учетом новых исторических реалий ... ... ... ... народное творчество, в том числе
исторические песни  казахов Китая, ... ... как было ... ко ... половине ХIХ и первой половине ХХ веков;
          - с новых научных позиций ... ... и ... ... ... в ... ... работы. Диссертация состоит из введения, трех основных
 разделов, заключения и библиографии.
          Во введении обосновываются актуальность и научная новизна ... ее ... цели и ... ... ... и предмет
исследования; раскрывается теоретическая и ... ... ... ... на ... В ... разделе "Собирание и исследование казахских исторических
песен в Китае" основное внимание, ... ... ... ... анализу песен "Кабанбай батыр" и "Аркалык батыр". Сравнивается их
трактовка казахскими и китайскими фольклористами, ... ... ... ... и особенное.
          Второй раздел «Соотношнние исторической песни и действительности»
диссертации посвящен сопоставлению ... ... ... ... ... ... они ... В результате проведенного
исследования установлено, что в текстах ... ... ... батыр",
"Зуха батыр", "Жакипберды батыр" и ... ... ... ... ... ... ... в истории. Особую научную ценность
представляет один из ... ... ... ... в ... ... сравнивает несколько вариантов песни "Демежан батыр".
          Третий раздел «Поэтика исторических ... ... ... ... и ... ... ... ставших объектом данного
научного исследования.
          В заключение работы сформулированы ... и ... в ... ... ... Степень внедрения. Основные выводы и содержание диссертационной
работы отражены в четырех публикациях,  докладывались на пяти ... ... ... и ... ... ... и ... значимость работы определяется тем,
что результаты исследования и рассматриваемые в нем факты ... ... при ... и ... ... по ... курсу
"Казахский фольклор зарубежом" и ... ... ... ... ... факультетов ведущих вузов Казахстана.
SUMMARY
The auto abstract of the dissertation on competition of a scientific degree
of the candidate of philological sciences on a ... 10.01.09 ... ULBOSSYN ... songs about ... movement (on an ... historical songs of the Kazakhs of China ІІ of half ХІХ - І of half ХХ
of centuries)
           In the present ... for the first time is ... of a history of ... Kazakhs, namely: a genre of ... created and ... in China. As is marked in the ... ... half Х!Х and first half ХХ of centuries the Kazakh ... ... ... feats ... отдавщих the life for freedom of the
compatriots have appeared unknown earlier. These ... ... by feeling ... and pride for ... have informed ... потомков their heroic свершения.
           Object of research are the historical songs "Demejan ... batur", ... batur" and ... which were ... ... of ... "Шалгын", "Мура" and пятнадцатитомном the collection "
the Kazakh киссалары " (and, at songs "Demejan batur" some ... ... were ... ... of ... The basic purpose of work - to investigate
historical songs in communication(connection) by real events having a ... the end ХІХ and a ... ХХ of ... to illuminate and to
generalize research work on the given subjects ... ... ... and ... ... of ... In the dissertation are used rather -
historical, системно-complex, ... literary methods and method of ... ...  The ... novelty of research consists in the ...  - for the first time in view of new ... ... ... national ... is ... to special ... ... historical songs of the Kazakhs of China, which creation, as was
established, concerns to second half Х! Х and first half ХХ of ...  - from new ... ... the ... and ... of the Kazakh folklore in China is analysed.
           Structure of work. The ... consists of ... basic ... ... and ...  In ... are proved a urgency and scientific novelty ... its(her) basic purposes and ... of a task, object ... of research are defined(determined); is opened теоритическая ... ... the ... which are ... out) ... are characterized.
           In the first section " Assemblies and ... of the ... songs in China " the basic ... besides ... ... established facts, is given to the analysis of songs ... research ... of ... songs, ... and "Arkalyk batur". Their ... is compared ... ... фольклористами, the methods of their research, general(common) and
especial come to light.
           The second section " a ... ... songs ... " the ... is devoted to comparison of the texts ... songs, with ... events, which they are devoted. As ... of the carried ... research is established, that in the texts
of historical songs "Demejan batur",
"Zuha batur", ... batur" and ... ... with events, really having a place, in a ... kept. The special scientific value is represented by(with) one of ... of the second unit of the ... in which we ... variants songs ... batur".
           The third section "Поэтика of ... songs" ... is devoted to the analysis ... and style of ... becoming object of the given scientific research.
           In conclusion of work the ... and results ... carried ... research are ...  Degree of introduction. The basic conclusions and contents
диссертационной of work are ... in four ... and ... at five ... and ... scientific - theoretical and
scientific - practical conferences.
           The ... and ... ... of work ... by  that the results of research and ... in ... can be used by ... and reading ... at a special rate " the Kazakh folklore in ... " and ... songs " to the students of philological faculties of ... of ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Күй8 бет
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс20 бет
Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес10 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь