Сөйлеудің онтогенез бен филогенездегі дамуы.

Кіріспе 4
1 Сөйлеу туралы ұғым 6
1.2 Сөйлеу түрлері 9
1.2.1 Ауызша сөйлеу 9
1.2.2 Жазбаша сөйлеу 10
1.3 Сөйлеу қызметтері 11
1.4 Сөйлеу мәдениеті 12
2 Онтогенездегі сөйлеудің даму ерекшелігі 15
2.1 Онтогенездегі ауызша сөйлеу кезіндегі даму ерекшеліктері 15
2.2 Онтогенездегі жазбаша сөйлеу кезіндегі даму ерекшеліктері 20
3 Филогенездегі сөйлеудің даму ерекшелігі 25
Қорытынды 30
Қолданылған әдебиеттер тізімі 31
        
        Мазмұны
Кіріспе
4
1 Сөйлеу туралы ұғым
6
1.2 Сөйлеу түрлері ... ... ... ... сөйлеу
10
1.3 Сөйлеу қызметтері
11 1.4 Сөйлеу мәдениеті
12
2 Онтогенездегі ... даму ... ... ... сөйлеу кезіндегі даму ерекшеліктері
15
2.2 Онтогенездегі жазбаша сөйлеу кезіндегі даму ерекшеліктері
20
3 ... ... даму ... ... ... ... ежелден бері жеке адамның да, қоғамдық ой-санасын дамытып
жетілдіруде аса маңызды рөл ... Сөз ойлы да, ... де ... ... ол ... мақсатына жете алмайды. Халқымыз мәнді сөйлейтіндерді
"сөзі мірдің оғындай екен" дейді. Ескі қазақ жұртының ғүлама ғалымы ... ... ... тіл, ... ... сөз" деп тауып айтқан. Тіл
арқылы жеке адамның тәжірибесі, санасы ұжымның ... ... ... Ал жеке ... жеке ... да ... ортаның ықпалымен, оқу-
тәрбие процесінің әсерінің нәтижесінде үздіксіз дамып ... Бұл ... ... ... ... ... ... құралы ретінде
тілдің қызмет атқаруы, оның негізгі қызметі. Тіл, сондай-ақ, адам ... ... ... де. Тіл ... ... де
итермелейді. Бұл оның атқаратын екінші қызметі [1].
Адам баласының ... ... ... ... ... болуының
маңызы зор болды. Сөйлеудің пайда болуы нәтижесінде адам организмі
анатомиялық ... ... ... артикуляциясына қабілеті бар сөйлеу
аппараты жасалды. Осының арқасында адам жеке дыбыстарды ғана ... ... ... ... ... бар сөздерді айта алатын қабілетке
ие болды. Сөйлеу адам сапасының басты ... Ол ... ... ... ... ... жан қуаты. Сөйлеу мен сананың
пайда болып, біртіндеп қалыптасуын тек биологиялық жағдайлардан емес, ... ... ... ... ... ... ... Сана
мен тіл адамзат қоғамының тарихи дамуының, ... ... ... құралдарын жасап, пайдалана білудің нәтижесі [4].
Зерттеу тақырыбының мақсаты: сөйлеудің адамда, сонымен қатар жалпы
адамзат тарихында, яғни ... бен ... даму ... сонымен қатар сөйлеудің қоғамда алатын орнын айқындау.
Зерттеу тақырыбының пәні: психолингвистика.
Зерттеу тақырыбының нысаны: сөйлеудің онтогенез бен ... ... ... ... сөйлеудің түрлері мен
қызметтеріне тоқталып, әрқайсысын жеке талдау; екіншіден, ... ... ... маңыздылығын атап өту; үшіншіден, сөйлеудің онтогенез
бен филогенездегі даму ерекшеліктерін ... ... жеке ... ... ... ... біреуге жеткізуді сөйлеу деп атайды. Сөйлеу -
пікір алысу процесінде жеке адамныц ... ... ... Бір ... ... сан ... формалары болуы мүмкін. Сөйлеу жеке адамдардың
арасындағы өзара түсінуді реттестіру үшін, пікір алысу үшін ... ... ... ... адам ... білімін, практикалық тәжірибесін байытып
қана қоймай, сонымен қатар ғасырлар бойы жинақталған қоғамдық тәжірибені
меңгеруге де ... ... ... тілі сөз. Біз сөз ... ғaнa ... ... сыртқа білдіре аламыз.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспеден, 3 негізгі бөлімнен, қорытындыдан
және ... ... ... тұрады.
1 Сөйлеу туралы жалпы ұғым
Адам өзінің өмір ... ... ... ... біреулермен
пікірлеседі, ой алмасады. Бұл үшін сол ұлттъң, ... ... ... сөз тіркестерін пайдаланады.
Адам баласының сана-сезімінің дамуында дыбысты тілдің пайда болуының
маңызы зор ... ... ... ... ... адам организмі
анатомиялық өзгерістерге түсіп, дыбыс артикуляциясына ... бар ... ... Осының арқасында адам жеке дыбыстарды ғана ... ... ... ... ... бар ... айта ... қабілетке
ие болды. Сөйлеу адам сапасының басты ... Ол ... ... ... ... ... жан қуаты. Сөйлеу мен ... ... ... ... тек ... жағдайлардан емес, ең
бастысы коғамдық- әлеуметтік, тарихи факторлардан іздестіруіміз кажет. Сана
мен тіл адамзат ... ... ... ... ... ... құралдарын жасап, пайдалана білудің нәтижесі.
Тіл, сөйлеу ежелден бері жеке адамның да, қоғамдық ой-санасын ... аса ... рөл ... Сөз ойлы да, мәнерлі де ... ... ол ... ... жете алмайды. Халқымыз мәнді сөйлейтіндерді
"сөзі мірдің оғындай екен" ... Ескі ... ... ... ... Жүсіп
Баласағүн "Ақылдың көркі тіл, тілдің көркі сөз" деп тауып ... ... жеке ... ... ... ұжымның басқа мүшелерінің игілігіне
айналады. Ал жеке адамның жеке санасы да сыртқы ортаның ықпалымен, ... ... ... ... ... дамып отырады. Бұл екеуінің
дамуы бір-бірімен ... ... ... ... ... ... қызмет атқаруы, оның негізгі қызметі. Тіл, сондай-ақ, адам ... ... ... де. Тіл адамды қимыл-әрекетке де
итермелейді. Бұл оның атқаратын ... ... бұл екі ... өзара тығыз байланыста болады. Олар үнемі
катарласа, бірі ... ... ... карама-карсы бағытта жүріп отырады.
Мәселен, "Мұғалім келді" деген ... ... ... жөнінде айтылса,
"мұғалім келді ме?" деген сөйлем екінші бір адамды осыған жауап қайтаруға
мәжбүр етеді.
Әрбір адам ... ... ... ... ... ... күнбе-күнгі сөйлеу тәжірибесінде тілдің мағыналық жағын
меңгереді, біртіндеп сөздік қоры молайып отырады. ... ... ... ... жеке ... ... ... арқылы үйренеді. Осы
кездегі сөздері көбінесе жеке, нақтылы болып келеді. Өсе келе өз ... ... ... ... сол ... ішкі заңдылықтарын үйренеді,
кейін есейе келе ... ... ... дамуының көп ғасырлық ... ... ... ... ... ... арқылы ойымызды басқа біреуге жеткізуді сөйлеу деп атайды. Сөйлеу -
пікір алысу процесінде жеке адамның белгілі тілді пайдалануы. Бір ... ... сан ... ... ... мүмкін. Сөйлеу жеке адамдардың
арасындағы өзара түсінуді реттестіру үшін, пікір алысу үшін ... ... ... арқылы адам өзінің білімін, практикалық тәжірибесін ... ... ... ... ... бойы жинақталған қоғамдық тәжірибені
меңгеруге де мүмкіндік алады. Ойдың тілі сөз. Біз сөз ... ғaнa ... ... ... білдіре аламыз (М.Жұмабаев).
Сөзді қабылдау және оны ұғыну бір-бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс
кабылдамай тұрып, оны ... ... Жеке ... кабылдаудың өзі оны
үғынуды кажет етеді. Кабылдау мен ... бір ... ... отырады,
бірінсіз-бірі іске аспайды. Интонацияны ... ... ... ... ... түрліше реакция тудырады. Мәселен, бұйрық
интонациясы бойынша іс ... ... ... келісу немесе
келіспеушілік білдіреді. Адамға тән сөйлеу әрекетінде екі сипат болуы шарт.
Бұларсыз ... ... ... ... ... ... ... біріншісі —
сөйлеудің мазмұндылығы, екіншісі — оның, мәнерлілігі делінеді. Сөйлейтін
сөзде мазмұн ... ол ... ... ... ... ... мазмұндылығыы
дегеніміз екінші біреуге жеткізілетін ойдың айқындылығы. Ойы саяз кісі бос
сөзді болады, оның сөзі де айқын, таза ... ... ...... ... кезіндегі эмоциялық қалпын
білдіре алуы, яғни әрбір сөйлемді өзінің сазымен айта алуы. Халық ... ... ... ... ... ... ... Мәнерлі сөйлей
білудің мұғалімдік мамандық үшін маңызы зор. А.С.Макаренко бұл ... ... ... ... еркіңізді, сіздің мәдениетіңізді,
сіздің жеке ерекшелігіңізді сезіне алатындай болуы керек",— дейді.
Сөйлеу әрекеті тиісті анатомиялық аппараттардың (тіл, ... ... ... ... ... т. б.) дүрыс қызмет істеуін қажет етеді.
Сөйлеу әрекеті ... ми ... ... ... қызметінің
нәтижесі. Бұл, біріншіден, сөйлеу оргаңдарындағы ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, сөздік
сигналдардың бөлшектенген элементтерін ... ... ... ... мәнін И.П.Павлов былай түсіндіреді: "Егер
айналадағы дүниеден алынатын біздің түйсіктеріміз бен елестеріміз шындықтың
бірінші ... ... ... ... онда тіл ең ... ... ми ... баратын кинестезиялық тітіркенулер, екінші
сигналдар — сигналдардың сигналы ... ... Олар ... ... табылады да, жалпылауға мүмкіншілік береді, ал бұл соңғы
бізге ғана тән ең ... ... ... ... Брока "адамдардың ми сыңарларының сол жақ бөлігінде
(маңдай қыртысының төменгі жағында) адамның дыбыстап ... ... ... ... ... бар, ал ... ... көптеген анализаторлардьң
(көру, есту, қозғалыс т. б.) бірлескен қызметін қажет етеді" дейді. Неміс
ғалымы Верникс ... ... ... есіту мидың сол жақ сыңарындағы ... арт ... ... ... ... қызметіне
байланыстылығын айтады.
Сөзді қабылдау, оның мәнісіне түсінуде мидың есту, ... ... ... ... ... ... қызметін реттестіріп отыратын сол жақ
ми сыңарының төбе, самай, ... ... ... де ... ... мидың анатомиялық функциясына байланысты болып келетіндігін мына
мысалдан жақсы көруге болады. Егер оның сол жақ ... ... ... ... ... ... ... Мұндай құбылысты ғылымда афазия деп
атайды, Мұның бірнеше түрі бар. Мәселен, бірінде ... ... ... ... ... тілі күрмеледі, дыбыс, үн ... ... ... бір ... адам өзі ... алғанмен, басқа біреудің
айтқанын түсінбейді. Мидың бір жеріне қан ... оның ... ... ... icy т.б. ... ... ... себеп
болатын факторлар.
Мұның емін логопед-дәрігерлер жасап отырады.
Сөздік сигналдарды дұрыс анализдей алу адам ... ... ... ... ... ... жас ... алғашқы кезде
дыбыстарға қайтаратын ... ... ... ... яғни ... ... ... "сағат" деген сөзді айтқанда немесе сағатқа қарап
сөйлегенде, сол сағатқа ұксас дыбыстардың ... ... ... ... қалай шығып жатқанын дұрыс айыра алмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... әлі жөнді жетілмегендігін, яғни онда
сөзді дұрыс қабылдау, түсіну әлі ... ... ... Сөзді
жалпылай алу — адам ойлауы мен сөйлеуінің ең басты ерекшелігі. Бала ... тілі ... жүре ... кейін біртіндеп ие болып отырады.
"Сөйлеу", "тіл", "қарым-қатынас" ... ... ... ғылыми тұрғыдан бұлар бір-бірінен ... ... ... ... ... ол өмір ... тыныс-тіршіліктің
негізгі арқауы. Сөз бен сөйлеуге қарағанда оның аясы кең, ауқымды. Адам тек
сөйлесу арқылы ғана қарым-қатынас жасамайды. Ол ... ... ... ... таңба (Морзе әліппесі, стенографиялық жазу,
эсперанто т. б.) ... да ... ... ... бере ... ... қағу иық пен ... қозғалту, басты шайқау тағы басқа осы секілді толып
жаткан атрибуттар да қарым-қатынастық қызмет атқарады. ... ... ... ... деп өте тауып айтқан. ... күлу ... де, ... мен ... да қарым-қатынастық қызмет
атқаратыны белгілі. Сөйлесу қарым-қатынастың негізгі түрі. ... неше ... ... ... ... бабы ... ... сөйлесу рәсімі бір
түрлі ... ... ... ... кісі ... ... ... Осы айтылғанға орай сөз арқылы пікірлесу тікелей,
жанама, әзіл- қалжың, эмоциялы, интеллект (ақыл — парасат) ... ... ... ... ... мән-мәнісін негізінен
психология ғылымы қарастырады.
"Тіл" үғымының да (дыбысты тіл) ауқымы кең, ол, көбінесе, ... ... ... этика, педагогика т. б.) жиі қолданылады.
Тіл жеке адамның ... ғана ... ол ... ... ортақ қоғамдық
құбылыс. Тіл арқылы әр қоғамның ғасырлар бойына жинақтаған рухани мұрасы
ұрпақтан ... ...... ... ... ... ... Ал "сөз". сөйлеу жеке адамның өзіндік ерекшелігі. Ол жас балада,
ересек, не қарт адамдарда, әртүрлі ... ... сөз ... ... ... тіпті есі кіресілі-шығасылы адамдардың да
сөйлеу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... осы
жақтарын қарастырып жатпайды, олар тіл ... ... ... ... ... әр ... сөз ... Сөйлеу түрлері
Пікірлесудің қандай түрлері болса да, сөйлеу формалары ... ... ... Пікір алысудың нақтылы мақсаты мен жеке жағдайларына ... ... ... ... Осы ... ... ... түрлерге бөлінеді. Алдымен сыртқы және ішкі сөйлеу болып үлкен екі
топқа жіктеледі.
Сыртқы сөйлеу ауызша (бұл тілдің ең көп және кең ... ... ... ... болып, ал ауызша сөйлеудің өзі диалог және монолог.
1.2.1 Ауызша сөйлеу
Ауызша сөйлеу — сөйлеудің ... түрі ... оның ... ... ... төңірегіне құрылады. Мәселен, жазу сөзіндегі әріптер ауызша ... ... ... ... ... жазу сөзі ауызекі сөздің
кағаздағы таңбасы, оның ерекше бір варианты.
Ауызша сөйлеудің негізгі бір түрі — диадогтық ... ... ... екі ... ... ... ... Диалог сөздің кейбір
психологиялық ерекшеліктері төмеңдегідей:
Диалог сөз бөгелмей еркін айтылады, ол ойды кең жайып жатуды тілейді;
Үнемі ... ... ... ... тек ... ... ғана ... болады. Мәселен, "келе жатқан тоғызыншы"
деген сөйлемді осындай нөмірлі автобусты күтіп тұрган адамдар ғана түсіне
алады;
Диалогтық ... жағы ... ... т. б.) ... сөз ым-ишаралармен, бет пен ... ... ... ауыздың, көздің, қабақтың қозғалысы т. б.) толықтырылады.
Монологтық сөйлеу дегеніміз бір адамның сөзі, яғни ... ... ... өзге тән ... ... ерекшеліктері
төмендегідей:
Монолог сөз үнемі белгілі жоспарға сәйкес құрылады, бұл алдын-ала
даярлықты тілейді;
Монолог ... ... ... ... ... ... (мәселен,
баяндамашы мен лектор сөзінің мағышиіылыгы мен түсініктшігіне ... ... сөз ... ... әсер ететін мометтерді (сөзді сазына
келтіріп айту) көбірек ... ... және ... сөздер көбінесе беттің мимикасының ... ... ... ... ... отырады. Орынды ымдар
біздің сезімімізді мәнерлі етумен қатар, оның өзімізге де, ... ... ... ... ... ... осындай ым-ишаралардың дербес
күйінде аса ... ... жоқ. Адам мұны ... ... ... ... сөйлеуде (оның диалог жоне монолог түрлерінде де) актив және
пассив сөздер болады. ... ... ... жиі ... сөздер.
Пассив сөздер тілімізде сирек пайдаланатын, мағынасын түсінгенмен, күн
сайьш айтылмайтын ... ... ... ... ... және ... сөздер жатады. Актив сөздің мол болуы адамның сөйлеу
әрекетіне, айналысқан кәсібіне байланысты. Егер ... ... ... орта ... ... болып келсе, жазушылар мен ақындардың,
ғалымдардың актив сөздері 10000- 13000 ... ... ... ... сөздік қоры 12000-дай болған.
1.2.2 Жазбаша сөйлеу
Сөйлеудің ерекше бір түрі — жазбаша сөйлеу. Жазбаша ... ... ... ... ... ... Мұны игеру адамға оңайлықпен
түспейді. Жазбаша сөйлеу адам баласы хат танырлықтай ... ... ... біршама дамыған кезіңде ғана пайда бола бастайды.
Жазбаша сөйлеудің кейбір ерекшеліктері:
Жазатын адамның қасында ... адам ... ... ... ... ... ... логикалық жағына аса қатаң талап қойылады. Мәселен,
белгілі тақырыпқа шығарма жазған ... адам ... ... ... көп ... ... Өипейінше бұдан нәтиже шығару қиын.
Жазуда грамматиканьщ ережелері де кдтты ескеріледі.
Жазу кезінде адам ... ... ... әр сөзін ойлап құрастырады,
мағыналы сөз іздейді. Бұл үлкен ой ... ... ... ... ... туьісқандарына, таныстарына хат арқылы ойын білдіргенде осы жағдай
байқалады. ... ... ... мен ... әр алуан. Олардың
бастылары ғылыми, публицистика, көркем әдебиет, іс-қағаздық т.б. сөздер.
Сөйлеудің жеке бір түрі — ішкі ... Ішкі ... деп ... ... дауыстамай-ақ сөйлей алушылықты айтады. Әр ұлттың өкілі қандай
бір нәрсе туралы ойласа да, алдымен өз тілінде ойлайды. ... ... ... ... ... Ішкі ... адамдармен тікелей карым-катынас
жасауға арналмаған. Оны адам өзінің ойлау әрекетінің ішкі ... ... Ішкі ... ... ... ... жұмысы деуге болады.
Өйткені мұнда оның жұмысы жөнді ... Тек ... ... ғана ... осы ... де ... тітіркендіргіштерге
орай туып отыратыңдығы анықталған. Ішкі сөйлеу жөніңде И. М. ... ... "Бес ... ... ойы ... ... сыбырлап сөйлеумен немесе
тіпті тілдің ... ... ... ... ... өзі ересек
адамдарда да (тек түрлі дәрежеде болуы мүмкін) жиі кездеседі. Мен ... де ... ... ауыздың жабық, қозғалмайтын күйінде тілсіз
сөйлеумен, яғни ауыз куысында ... ... ... ... ... өте жиі болады. Барлық жағдайда да басқалардың алдында бір ойға
баса назар аударғым ... оны ... ... ... ... ... ... өте қысқа, икемді болып келеді. Өйткені адам ... өз ... ... ... отырады, сондықтан ішкі сөйлеуге ұзақ тұжырым жасап
жатудың кажеті де ... ... ... ... екі қызметті атқарады: коммуникативтік ... Осы ... орай сөз ... құралы және ой мен
сананың көріну формасы ретінде танылады.
Сөздің ... ... оның ... семантикалық мазмұнында екені
белгілі. Адам тілінің әрбір дара сөзі қандай да бір затты ... ... ... ... ... бір заттың не құбылыстық бейнесі пайда
болады. Осынысымен де адам тілі жануарлардың кысқа мерзімді ... ... ... "тілінен" ажыратылады. Жануарлар "тілі" ешқашанда нақты
бір затты ... ... ... ... ... алмайды. Сөздің
бұл қызметі сигнификативтік қызмет деп ... ... ... ... ... ұлт өкіліне түсінікті сөздерден құралған тілдің қызметі. Осы ... адам әр ... ... ... ... ... ... тұрғыза
алады. Осыдан адам танымы еселеніп, байиды, яғни адам өзіндік сана ... ... ... ... ... оған қоса сол ... таңбалық
баламасымен де байланысқа келеді.
Сөздің және бір күрделі қызметі бар. Ол арқылы заттарды талдап, олардың
мәнді қасиеттерін ажыратып, ... ... ... ... ие боламыз. Сөздің бұл қызметі "сөз мағынасы" терминімен
белгіленеді. Сөзді игеру ... ... ... ... ... көп
ғасырлы тарихында қалыптасқан байланыстар мен ... ... ... және бір ... - ... өр- ... құралдары мен
ықпал жасау құралдарының бірлігінен орындалады. Өрнекке, яғни дыбыстардың
бірігіп, сөз және ... ... ... сөйлеу шықпайды. Сөйлеу -
заттың ... бар ... ... ғана іске асады. Сөздің белгілі зат
жөнінде баяны болып, екінші біреуге бағытталса ғана, ... ... сай ... бір ... ... ... бірге ықпал жасау құралы болып та
қызмет етеді. Адам тілінің ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір өзгеріс
ендіреді. Сөйлеу - әлеуметтік міндетті орындау, тіл қатынасының құралы бола
отырып, ... ... ... ... ... негізгі тірегі - түсіну, түсінісу. Сөздің қоғамнан
тыс болуы мүмкін емес, сөйлеу, тілдесуге ... және ... ... әлеуметтік өнім. Сөйлеу саналы әрекетке айналуы үшін әңгіме арқылы
шешілетін мәселе және оның мақсаты анық болуы керек.
Әңгіме мақсаттары мен ... ... ... адам не айту керек,
калай айту керек екендігін қарастырады, өз сөзін алдындағы міндетті шешуге
жарайтын саналы әрекетке айналдырады.
1.4 Сөйлеу ... ... - сөз ... Ал сөз байлығы әр ... ... ... санымен байланысты болғанымен, негізгі байлық – ... сол ... ... әсем де ... ой ... ... ... сөзді көп біліп, бірақ оны орынды, ойлы, образды ... одан не ... Ал ... көп ... сыйғызып, әр сөздің парын, мән-
мазмұнын, стильдік бояуын дөп ... беру ... ... ... ... ... ... Ал ой байлығына жету үшін тіл
дамуының ... мен ... ... қабаттын баю, толығу жолдарын,
тілде пайда болған жаңа құбылыстардың өміршеңдігін, бір ... ... ... ... ... ... меңгеріп, оған қамқорлықпен,
жанашыр көзбен қадағалап отыру керек.
Сөз қолдану мәдениетін арттыратын негізгі шаралардың бірі - тіл ... ... ... ... сөзіміздің бөтен, бөгде элементтермен
шұбарланбауын талап етеміз. Әрине, бөтен тілден сөз алмай, таза ана ... ... ғана өмір ... ... тіл ... ... ... сондай-ақ, әдеби нормадан ешбір ауытқымай, бөтен тілдік
элементтерді қоспай, ... ... ... ... де жаза ... Өйткені, көркемсөз шеберлері оқырмаңдарына өмірдің өзі ... ... ... ... ... ... талғамын
арттыру мақсатын көздейді.
Қандай адам болмасын, ой-өрісінің, білімінің, мәдениеті мен рухани
дүниесінің қаншалықты екені оның ... ... ... ... ... ... ... сөз алма, сөзіне қарап кісіні ал», - деп ұлы ... ... Ана ... мол ... игерген, құдіретіне түсінген,
күшіне тағзым етіп, бас иген адам ... де, ... де ... қоя ... ... болса солай қолдануға жол бермейді. Сөз мәдениеті мен өз
мәдениетін қатар ұстап, ... ... ... қамқор болса, ана тіліне
деген сүйіспеншілігі арта түсері даусыз.
Тіл мәдениті жөніндегі теориялық және практикалық ... ... - ... Ол тілді оқушының ойлау дағдысымен тікелей
байлансытыра отырып, баланы қысқа әңгімелер ... ... ... ... дей ... ... для приучения отличать более важное от
менее важного и неважного вникать в те основы слов и ... ... ... ... ... как ... к ... в которой та
или другая мысль выражается так, и с объяснением ... форм ... ... ... ум ... форму»,- деп балалардың ... ... ... ... ... барынша кеңінен қолдану
қажеттігін айтты.[16, 144 б.]
Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау барысында бұл мәселені ... ... ... ... Солардың  ішінен
педагогикалық  сөздікте ... ... ... ... «Оқушылардың   тіл мәдениеті – оқыту  үрдісі мен адамдардың тілдік
қарым-қатынасы негізінде жазбаша және ауызша ... ... ... ... ... ... байлығы, көркемдігі мен ... ... ... 263 б.]. Ал бұл ... жан-жақты зерттеген
Л.И.Ожегов: «Тіл мәдениеті - бұл өзінің ойын ... дәл және ... алу ... Дұрыс сөз дегеніміз әдеби тіл нормасы сақталған ... ... – бұл  ... сөйлеу тілі тәжірибесінде қабылданған жалпы
тілдік сөйлеу, грамматика, сөз ... ... Ойын ... дәл ... білу ғана емес, сондай-ақ орынды сөйлеу» - деп тұжырымдайды[18,287б.].
Тіл мәдениеті ұғымына Қазақ Совет ... ... ... «Тіл ... - ... ... мәдени қасиеттердің бірі,
қоғамдық мәдениеттің бір компоненті. Тіл ... ... ... ... сөз ... ... ... заңдылықтарын,
сөйлем құрау ерекшеліктерін дұрыс пайдалану және жазба тілде ... ... ... ... ... ... ... сауатты жазу
мәселелерін де қарастырады.»[19,261б.].
Ал педагогикалық энциклопедияда «Культура речи 1. В ... ... ... ... изучающий речевую жизнь общества в определенную эпоху и
устанавливающий на научной ... ... ... ... как ... ... людей, орудием формирования и выражения мыслей. 2. В
плане практическом - под ... речи ... ... всего,
нормативность речи, ее ... ... ... к ... в данном языковом ... в ... ... 58 б.] деп ... тіл мәдениетіне педагогикалық сөздікте төмендегідей анықтама
ұсынылады: «Оқушылардың тіл мәдениеті дегеніміз, ... ... ... мен өзін қоршаған адамдармен тілдік қарым-қатынас негізінде ... ... ... ... ... Ол ... норманың сақталуымен,
тілдің мазмұндылығымен, ойлылығымен, лексикалық ... ... ... ... ... қарастыра келе, тіл мәдениеті дегеніміз сыпайы, ізетті,
сауатты сөйлей білу мен жаза білу және ... дәл айта ... оны ... етіп ... алу ... - ... ... тоқталдық. Халықтың ұшан-
теңіз сөз байлығының ішінен ең қажетті, ең ұтымды ... ... ... ... ... ой мен ... ... мақсатына сай етіп
тіркестіре алу білгірлік пен шеберлікті ... ... ... ... ... ... ... отырып,
біз өз зерттеуімізде тіл мәдениеті дегеніміз – оқыту  үрдісінде, отбасында,
жалпы адамдардың өзара қарым-қатынасы негізінде жазбаша және ... ... ... Ойды дұрыс, түсінікті, анық, дәл, ... әрі ... ... ... тіл ... сақтай жеткізе білу шеберлігін айтамыз. Әр
полимәдениетті дамыған жеке ... ... ... ... бірі - тіл
мәдениетін игеру. Сондықтан бүгінде жас ... тіл ... ... ... орын алып ... Онтогенездегі сөйлеудің даму ерекшеліктері
2.1 Онтогенездегі ауызша сөйлеу ... даму ... ... осы ... ... ... маңызы бар мәселе болып
саналады. Әсіресе, баланың ана тілінде ... ... тіл ... ... ... меңгеруге тұрақты тиянақты болатынын нақты
деректер дәлелдеп отыр.
Тіл ғылымы мен ... ... ... ... - ... ... мәселелері — тіл мен ойдың байланысын және өзіндік
ерекшеліктерін тіл білімі, ... ... ... ... ... тұрғысынан қарастыру, тіл мен сөйлеу әрекетінің және ... мен ... ... жайттар.
Табиғат шындығы, болмыстағы нәрселер мен олардың сыр-сипаттары адам
санасында түйсік, қабылдау, ес, қиял, ойлаумен сөйлеу сияқты ... ... ... бейнеленіп, сезімдік таным мен ақыл-ойды дамытады.
Бейнелеудің ... ... мен ... ашық ... ... адамның жалпы дүниетанымдық көзқарасы мен санасын, ақыл-ойын
қалыптастырады.
Адам дүниетанымының ... ... ... ... ... ... ашық
тіл арқылы тепе-тең етіп бейнелей алуына байланысты.
Жаңа туған балада ... ... ... ... іңгәләу т.б.)
байқалғанымен, бұларда дыбыстық сипат болмайды. Жеке дыбыстардың көрінуі үш
айдан былай карай байқалады. Мұны ... ... ... ... ... пайда болатын реакциялар) жақсы көруге болады.
Уілдеудің өзі оның ... ... ... ... ... ... ... дамуы бірнеше сатыдан тұрады. Алғашқы саты - сөйлеуге
дейінгі кезең. Бұл кезең баланың 2 айлығынан 11 айға ... ... ... ... саты - ... ... тілінің шығу кезеңі - 11 айдан 1 жыл
7 айға дейінгі аралық. Үшінші сатыда - бала ... ... ... Бала тілінің шығуы оның дүниетаным шеңберін кеңейтіп, сөйлеу
тілін дамытады. Балалардың жас ... ... ... дамуын
психологиялық түрғыдан қарастырып, ғылыми жүйеге келтірген — ... JI.C. ... мен ... психологі Жан Пиаже.
Мәселен, үш-төрт айлық бала "мә", "ға", "ге" секілді жеке ... ... ... ... ... "па-па" деген екі буыннан келетін ... ... ... ... ... ... бала ... интонациясын,
дауыстың ырғағын аңғара алады. ... жеке ... ... ... әлі толық ұға алмайды.
Бір жарым жастан былай карай бала жеке сөздерді айтуға үйренеді. Оның
алғашқы сөздері ... ... ... ... "аға" ... ... Алғашқыда шағын сөздерді ғана айта алады. Үш-төрт ... ... ... ... ... ... Бала алдымен дауысты
дьібыстарды, кейінірек дауыссыз және ... ... ... қатаң, ұяң түрлерін меңгереді. Балаға ызың дауыссыздар ... ш) ... ... ... ... ... ... "л", "р"
дыбыстарын төрт-бес жасқа дейін дұрыс айта алмайды. Екіден былай карай
баланың ... қоры ... ... Мәселен, жас жарымдағы балада 10-15 сөз
болса, екіге келгенде 300, үш жаста мыңға жуық сөзі ... Үш ... ... ана ... ... ... ... үйренуге кіріседі. Баланың
алғашқы сөздері бір не екі ... ... ол бір ... ... аңғартады. Мәселен, "әже су" дегені, "әже маған су бер" ... ... ... осындай сөздерін ым-ишараларымен жеткізеді. Сөз
заттың нақтылы сигналы ... ... ... ... ... айтылады.
Бала үлкендермен сөз арқылы байланысқысы келеді. Осындай сөздер оның
практикалық әрекеті мен ... ... ... ... туып ... алғашқы кездегі сөзінде зат есімдер көп болады, бұл ... ... ... ... ... рөл ... етістіктер, есімдіктер, тағы басқа сөз таптарын да қолданады.
Мектепке дейінгі кезеңде бала тілінің ... ... ... ... өте күшті екендігі түсінікті. Бала оларға үнемі еліктеп, өз
бетімен сөз шығаруға талпына ... ол ... ... тітгі
үлкеңдердің сөзіңде байқалған кателіктерді көргіш келеді, яғни баланың ... ... ... ... ... ана ... ... барлық
дыбыстарды ажырата біліп, оны дұрыс айтуға үйрету үшін, ... ... ... ... ... қажет. Бұл дұрыс жазуға үйретуге және
ауызекі сөйлеуде ... бар ... ... дамуына көмектеседі.
Баланың тілінде кемшілік болса, онда ... ... ... келген күннен бастап оны бір қалыпқа келтірумен айналысу қажет.
Мұндай балаларды дұрыс сөйлеуге үйренетіндігіне ... жөн. ... ... ... ... ... басқа балалардың күлуіне
жол бермеу керек.
Мектепте оқыған кезінде балаға фонематикалық, лексикалық ... ... ... тиісті талап қойылса, онда олардың тілі тез жетіледі.
Тілдің мектепте сабақ ретінде өтуінің ... зор. ... сөй- ... ...... сөздің — буыннан, дыбыстан құралатынын
біледі. Мектеп оқушылары сөз бен буыннан әрбір дыбысты жеке бөліп ... ды- ... сөз ... ... үйренеді.
Зерттеулерге қарағанда оқу процесі үш ... ... ... және оны бейнелейтін әріптермен танысатын ... ... ... дауыстай оқығанда дыбыстардан буын құрап, буыннан
сөз кұрайды, ал талдау-біріктіру кезеңінде бала ... оқу ... ... тиісті дыбыстардың ара қатынасын біліп, оларды тез біріктіреді.
Орыс психологтарының бірі ... ... ... ... үш ... баланың сөздік қорында сөз таптарының ара ... ... цифр ... ... ... мына төмендегідей
болатынын көрсеткен:
Сөз
саптары |Зат есім
|Етістік |Сын есім |Үстеу |Жалғаулықты
шылау ... |Сан есім | ... |51 ... |6,6 ... |1 |0,8 | |
Семьяда баланың сөйлеу әрекетінің дұрыс қалыптасуына жеткілікті ... ... ... оңай ... ... ... кетеді.
Осындай балалардың ана ііліндегі сөз қоры 4000-ға ... ... ... ... ... ... бастап олардыд дүрыс, анық, дол
сөйлей алуына ерекше көңіл бөлу ... ... ... ... ... тәрбиелеу (бұл — балалар психологиясының негізгі мәселелерінің
бірі) ата-аналар мен тәрбиешілердің ерекше көңіл бөлеті ... ... ... ... тек ... рөлін атқарса,
мектепте жүргенде білім жүйелерін меңгерудің; негізгі ... ... ... түсу бала тілінің жоспарлы түрде дамуына өте ... ... ... ашу, ... жаза ... ... мектепке дейін өз
бетінше меңгерген ана тілін еңді арнаулы пән ... ... ... ... ... бала тілінің дамуына бұрын-
сонды болып көрмеген үлкен өзгерістер енгізеді. ... ... ... ... ... онан ... жетіле, дамып түседі.
Оқушының тілінде байқалатын кемшіліктерді (мәселен, кекеш, түтықпа, кей
дыбыстарды дұрыс айтпау т.б.) жою мәселесі де мұғалімге катысты мәселе. ... ... ол ... ... ... ... мамаңдар) тығыз
байланыс жасап, профессор М.Е.Хватцевтің мүғалімдерге ... ... речи у ... (М., 1958.) атты ... ... ... алуы ... Өйткені осы кітапта төменгі сынып
оқушыларының тіл кемістігін түзеу мәселесі өте ... ... ... ... бірге әрбір ата-ана да танысатын болса өте игілікті
іс болар еді. Бала ... ... ... ... ... ... мол. ... бірі — жаңылтпаштар. Мұны тілдің қайрағы деу өте ... "р", "ң" ... ... айта ... ... ... оқушыларына
"Ай, Тайқарбай, малыңды жадыраға жай. Тайкарбай. Ай, ... ... ... ... ... ... ... жылдам айтқызып үйретсе,
(егер бала оны қате айтатын болса, бірнеше peт қайталаттырса), бұрынғысынан
гөрі анық сөйлеуге ... ... ... ... баланың сөздік
қорын қорландыруға да себін тигізеді.
Мұғалімдер өз сыныбындағы окушылардың ана ... ... орыс ... ... ... ... біліп, олардың екі тілде ... ... ... ... ... ауызекі тілін дамыту үшін мұғалім оның мәтінді сөзбе-сөз
айтып ... ... ... жөн. ... оқыған материалды өз
сөзімен айтып беру үшін, материалды өз сөзімен қайта құрайтындай, қосымша
сұрақтар ... жөн. ... ... "Ал ... ... ... айтар едің?" -
деп сұрауға болады. Баланың тілін дамытуда еркін тақырыпқа шығарма жаздыру
(олардың шығармашылық қиялын ... өте ... және ... ... болғанда көрген-білгендері ... ... ... де ... зор. ... ... әңгіме арқылы балалар өз бетінше
ойлауға үйренеді, ал тапқыр ой бар жерде дәл, ... сөз де ... ... болады. Тіл дамытуда оқушылардың монологының пайдасы мол, ... ... ... ... ... ... ... тыңдап, әңгіменің
кемшіліктерін көрсетеді.
Төменгі сыныптағы грамматика және көркем жазу ... ... ... қарауға үйретіп, әдеби тіл дағдыларын қалыптастырады.
Тіл дамытуда арнайы өткізілетін сабақтың маңызы зор. ... ... ... мен ... ... ... ... формада
айтып, үзіліс жасап, екпінді дұрыс ... ... ... ... ... ауызша әңгімеде не суреттеме жазғанда, белгілі бір жоспар бойынша
сұраққа толық жауап беруін қадағалайды. ... ... ... ... оның ... ... ғана емес, ол өз ойын қалай етіп жеткізіп
тұрғанына көңіл бөледі.
Мұғалімнің қалтқысыз дұрыс, дәл, ... ... да ... ... үлгі ... ... Төменгі класс оқушыларының тілін дамытуда, әр
түрлі техникалык құралдар (диафильм, оқу ... ... ... ... ... ... мол. ... бару, көркемөнерпаздар, көркем
сөз үйірмелеріне қатысу осындай кластан тыс ... да осы ... ... ... ... ... түрде айналадағы дүние жайлы
алған білімі мен ... ... ... ... ... ... ... арта түсуімен, ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезде тілінің дыбыстық
(фонетикалык) жағынан дамуы негізінен аяқталады. Бала іс ... ... ... ... Оның ... қоры да ... көп. ... дейінгі
жастағы бала, ана тілінің ... ... ... сөздерді
сөйлемге (жай және күрделі) құрастыра алады.
Оқуға үйренгенде, бірінші сыныптың оқушысы дыбыстарды буынға ... ... ... ... оқуға келгенде балада сөздің ... жағы әлі де ... ... ... Сөздің мәнін түсінуі көп
жағдайда дәл болмайды: кей кезде бұл мағына тарылып, кейде тым ... ... ... жасалған сырғауылға (ұзын жуан сырғауыл)
қатысты "рычаг"деген сөзді бірінші рет ... ... жаңа ... мәні ол ... күш ... ... дене деген
ұғым қалдырмай, құр жуан таяқ ретінде ұғынылған. Мұнда көрнекі елес сөздің
мағынасын дерексіз түсінуге бөгет жасаған. Пружиналы ... бар ... рет ... ... бала бұл құрал-сайманның құрылысымен танысқаннан
соң, оның санасында ... ... ... ... толысып, кеңейе түседі.
Үлкендермен сөйлесуі, әсіресе мектепте оқуы, балалардың ... ... ... молайтып қана коймай, оның сапасын байытып, ... ... ... түсуге көмектеседі.
Сөйлеген сөздің басты ойын қағып алып, ... сөз ... ... ... әсіресе 1, 2-сынып- тағы, ... ... өз ... ... дәлме-дәл айтуға итермелейді. Баланың сөздік қоры бұл кезде
біршама мол болғанымен, ол актив емес, пассив болып есептеледі, ... ... ... ... ... ... оны дер ... пайдаланып, үнемі
қажетіне жарата алмайды,
Адамдардың, бір-бірімен сөз арқылы қатынас жасауы адамның өзі ... ... ... сөзін өзі тыңдай білуден тұрады. Төменгі ... ... ... ... да өз ... ... Мысалы, 1
-сыныптың оқушысы мүғалімнің бүкіл сыныпқа сөйлеп тұрған сөзінің оған ... ... ... ... бермейді. Педагог кейде берілген тапсырманың
оған да ... бар ... бала ... үшін жеке ... ... ... келеді.
Сөзді кабылдауда төменгі ... ... ... ... тағы бір ерекшелігін атап өткен жөн. Мүғалімнің нені қалай
істеу керек екені жайлы айтқанын аяғына дейін тыңдап ... ... ... де жиі ... Не ... ... ... жетпеген
балалардың көпшілігі мүғалімнің сөзін естімейді де, үқпайды да.
Балалар іштей оқыған мәтінді қабылдауды бірден меңгере алмайды. Мұнда
ауызша ... - ... және ... - ... Бұл ... ... Балалар жазу жазғанда өзінің ойын
жеткізе алмай, осындай қиындықтарға ұшырасады.
Мектепке оқуға келген балалардың сөйлеген сөзінде, жас ... ... ғана ... ... ... ... әдейі, не болмаса сауатсыздықтан қисық айтылған сөздерін қағып
алу сықылды теріс қылықтары да кездеседі. Балалар еліктеуге ... ... ... орнына "айа", "тиме" деудің орнына "тимегін", т.б.
Мұғалім бастауыш сыныптың өзінде-ақ, балаларды сөз бен ... ... ... ... ... жек ... ... сөйлеуді сүюге баулуы
қажет.
Тіл дамытуда, лексикалық қорды байытуда, кітап ... ... ... ... ... ... ... алғашқы күнінен бастап, олардың
кітапқа деген құмарлығын арттырып, оларды өз бетінше ... ғана ... де ... оқуға тәрбиелеу қажет. Оқығандарын жазбаша және ауызша айтып
беру, оқушылардың байланыстырып сөйлеу тілін дамытады, олардың ... ... ... түседі. Бастауыш кластарда түсіндірме оқу ... мол, онда ... ... мағынасын ашып, синонимдер мен
антонимдерді талдап ала біліп, мәтіндегі негізгі ойды бөлектейді, ... ... ... ... сөйлеу кезіндегі даму ерекшеліктері
Жазбаша сөйлеу — баланың тіл мәдениетінің дамуына ерекше ықпал жасайтын
қуатты фактор. Жазбаша сөйлеуді ... бала ... ... ... белсеңді кіріседі. Баланы жазу сөзіне үйрету — ... ... ... ... ... ... ... Өйткені жазу техникасын
меңгеру — ... ... өте ... ... ... ... ... сөзі мен жазбаша сөзін салыстыра ...... ... ... ... ... ... осындай зерттеудің бірінде
екінші, үшінші сынып оқушыларының жазба сөзі ... ... сан ... сапа ... да көш ... ... ... олардың сөздік қорында
зат есім мен етістіктердің көп ұшырасатындығы (60 пайыздан артық), ... ... ... ... жазу жұмыстары да (дәптерге сөз ойлап
жазу, мазмұндама жазу т.б.) ... ... ... ... кездегі,
зерттеулер де осы пікірдің дұрыстығы анықтап отыр. Балалардың орфографиялық
дағдыларымен қатар, жазу ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.[16]
Егер оқу кезінде бала әріптен дыбысқа көшетін болса, ал жазу кезінде
керісінше дыбыстан әріпке көшетін ... ... ... ол ... ... ... - ... кезеңінде бала жазу құралдарын (қалам,
қарындашты) пайдалана ... ... Бұл ... ... ... ... сурет салуға дағдыланғанда басталады. Екінші талдау кезеңінде - оқушы
әріптің жеке элементтерін жаза алу қабілетіне ие ... ... ... ... ... ... ол ... жазады, ең соңғы төртінші кезеңінде -
жеке сөздерді құрастырып жаза алады. Бұл процесс ... өте баяу ... ... ... ... жазу ... да ... мүмкін. Мұғалім оқушылардың жұмысына көбірек зейін салса, арнаулы
жаттығулар жүргізсе, бұл кемшіліктерден арылуға болады.
Жазба сөйлеудің ... хат тани ... ... Хат тану ... ... ... етеді. Мұндай дағдыларды оқу дағдысы дейді. Хат
тану ... үш ... ... ... ... ... оқушы әріптің
аттарымен танысады. Бұған қоса, сол әріптердің тілдегі дыбысқа ... ... ... ... бірігуі, буыннан сөздің қалайша
құралатыны да осы кезенде үйретіледі. Баланың әріптен ... ... ... өте ... ... ... жүріп отырады. Мұның бірнеше
психологиялық себептері бар. ... бала ... ... ... ... алмайды, бірімен-бірін шатастырады. Бұл — дағдының
қалыптасуына үлкен бөгет келтіреді. ... ... ... ... ... ... қателіктер жібереді. Дыбыс пен ... ... ала ... ... ... ... Осының
нәтижесінде сөздің элементтерін синтездеу және оларды тану қиынға түседі.
Оку дағдысының бірінші ... ... ... ... ... ... ... оқушы сөздің элементтерін онша қиналмай- ақ ... қоса ... ... ... ... да ол қате ... Бала ... тезірек оқуға асығады да, оның жеке ... ... ... кабылдайды. Қатенің көбі осындайдан шығады.
Әсіресе, бала оқыған сөздер сырт жағынан біріне-бірі өтe ұксас болса
(көру-кіру, аю-ою, жазу-жағу т. б.), ... ... ... Оку ... ... кезеңін синтездік (жинақтау, топтастыру) кезеңі дейді.
Үшінші кезенде бала ... тез ... ... ... оқи ... әдіспен оқытатын бала ұзамай хат танып кетеді, енді ... ... ... ... ... ... оқу баланың сыныбы жоғарылаған сайын
арта түседі. Мәселен, әліппені бітірген бірінші ... ... ... ... ... ... ... үш есе жай оқиды. Сөздің
мағынасына түсініп, ойланьш оқу күрделі ой процестері ... ... ... т. б.) ... ... ... етеді. Өйткені ойдың осы
тәсілдері балада бірсыдырғы дамыған болса, оқыған кітабының мазмұнын дұрыс
аңғара бастайды, ... ... ... ... ... көп киналмайтын
болады. Текстің мазмұнын түсініп оқуға бала бірден жетпейді, бұл әр оқушыға
әр түрлі ... ... ... ... ... түсінетін оқушылардың,
көбінесе, сөздік қоры өте аз болады. Текстегі негізгі ойды таба ... ... ... бір-біріне мағынасына қарай біріктіре алмай қиналатындар да
осылар. Бала оқуының бұл ақаулығын мұғалімдер ... көре ... ... ... ... ... тиіс. Бұл үшін балаға тексті түгелдей,
немесе жартылай оқытып, оның негізгі мазмұнын, ондағы ең ... ... ... ... ... қажет. Оқыған нәрсесінің жоспарын жасауды,
текстің жеке ... ... ... ... ... ... ... жаттықтыру сияқты тәсілдерді де жиі қолданып отырмаса болмайды.
Мәнерлеп оқу текстін, логикасын аңғара алуға ... ... ... ... ... бастаи оқу дағдысымен қатар жазу
дағдысын да ... ... Жазу ... ... да өте ... ... да үш кезеңі бар:
Бірінші кезең әріптің элементтерін ... ... деп ... ... бала ... жеке ... жаза білу кабілетіне ие
болады. Баланың зейіні енді біртіндеп әріп таңбаларына ауа бастайды, оның
әріп жазуға ... ... ... ... түседі. Осы кезсңде
бала жеке әріптерді толық жаза-білуге үйренеді. Жазуға үйренудің екінші
кезеңін психологияда әріптік ... деп ... ...... ... қалыптасу дәрежесін көрсететін негізгі
кезең. Мұнда оқушы өз бетімен жеке ... жаза ... ... ... ... енді жеке ... ... солардан құрылатын сөзге ауады.
Бала, сондай-ақ, сөздегі ... ... мен ... ... ... орналасуына да катты көңіл беледі.
Жазу дағдысының осы үш кезеңі жылдам, тез ... ... ... болып табылады. Жазу дағдысын меңгеруде балаға ұшырасатын ... ... ... ... ... саусақтағы ұсак
еттері әлі де болса дамып жетіле қоймаған. ... да ... ... тез ... Саусақтарының икемдігінің аздығы, әсіресе, бас бармақтың
қалган саусақтарға карама-қарсы ... ... ... ... Колдың иіліп-бүгілуі қамтамасыз ететін бұлшық еттердің ... ... жазу ... ... көп ... ... ... оңға қарай қозғалысында) келтіреді . Жоғарыда айтылған кейбір
факторлар оқушылардың ... ... ... ... ... мына ... ... орын алуына себеп болады. Біріншіден,
бала жазуының өте ірі, көріксіз болуына әсер етсе, екіншіден, ... ... ... жазылуына нұқсан келтіреді. Бұл жазу формасының
оқтын-оқтын өзгеріп отыруына себепші болады. Әріптер мен ... ... ... ылғи ... болмайтыны да, жазу
жолының дәптердің оң жағына карай ойысуы да осы аталған себептерден ... Жазу ... ... осы ... болдырмау үшін мұғалімге
мына секілді шараларды ... ... ... болады. Біріншіден, оқушыға
алғашқы кезде бір жазғанын қайта-қайта жаздыра бермеген дұрыс, өйткені
мұндайдан оның қолы тез ... ... ... ... Екіншіден,
саусақтардың ұсақ еттерінің қатая түсуі үшін балаға пластилиннен, башлықтан
мүсіндер жасатқызу, сурет салғызып не бір ... ... ... ... мұғалім көшіріп жазудан кеткен кателерге (әсіресе, жолдан
шыққан әріптерге) баланың зейінін үнемі аударып, оның өз ... ... ... Төртіншіден, бала өз қатесін сезіне білумен ... ... ... да ... отыратындай болсын. Бесіншіден, баланы жазу
дәптерлерін өте ұқыпты ұстауға әдеттендірудің де осы ... ... бар. ... ... ... таза ... ол әдемі жазуға тырысады,
каллиграфиясы жақсара, кателері азая түсетін болады.
Баланың жазу карқыны әр сыныпта әр ... ... ... Бастауыш мектеп
оқушыларының ішінде жазумен көбірек ...... ... бұл ... ... көп көңіл бөлінеді. Екінші, үшінші ... жазу ... ... ... де, ... ... ... Психологиялық зерттеулерде бастауыш мектепті бітіреіін оқушының
жазу жылдамдығы минутына орта есеппен 60—70 әріп болатыңдығы ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Орфография — грамматтканың күрделі бөлімдерінің бірі.
Әсіресе, орыс тілінің орфографиясын меңгеру ұлт ... ... ... ... осы ... ... ... көбінесе, жазылуынан баскаша
келіп отырады. Бала (тіпті орыс балалары да) сөзді ... ... ... ... байкатады. Бірақ әдеби тілдің нормасы бұлай етуді
көтермейді. Жазудың орфографиялық ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер (тілдің мүкістігі, мұрыннан
сөйлеу т. б.) кесел келтіреді. Бала жазатын сөзін буынға бөліп, ол ... ... ... ... емле ... аз жіберетін болады.
Әсіресе, өзінің үнемі кате жіберетін сөздерін ... ... ... ... ... ... жіберетін қателерді психологиялық
тұрғыдан екі типке бөледі. Оның біріншісін — үйреншікті қате, екіншісі ... ... қате деп ... ... ... түрі ... ... жиі кездеседі. Мұндай кателер тұрақсыз болады. ... ... ... бір ... ... ... ... жазады. Мұндай кателерді түзету
онша қиын емес, орфографияны, ... ... ... саналықпен меңгеру
осы секілді кателердің ... ... ... ... ... ... білу жеткіліксіз. Баланың қате жазып үйренген сөздерін
кайтадан дұрыстап жаздыру үшін арнаулы ... ... ... дұрыс жазылуы бала санасына ... ... үшін жазу ... ... ... Емле ... жібермеу — баланың өз жазғандарын
қадағалай алу, оның дұрыс-бұрыстығына көз жеткізе білу қабілетінің дамуына
да байланысты. ... ... алу ... әр ... ... түрліше
болады. Бұл олардың ой процесінің дамуымен де шарттасып жатады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларында емле
қателерін байқай алу ... ... да, ... ... ... ... ... тұрады.
Мұгалім балаларды орфографияға үйретуде осы ерекшеліктерді ... ... ... ... ... дамуы үшін тек емле ережелерін
білу жеткіліксіз. Желілі тізбекпен түсінікті етіп жаза алу ... ... ... ... ... ... ... біздің ауызша және жазбаша сөйлеуімізді ... ... Оның ... білу ... бала ... ... жазбаша сөйлеуін
белгілі мақсатқа сай ұйымдастырып, ... ... етіп құра ... ие ... Грамматаканы меңгеру бала ойлауын дамытудың да
пәрменді құралдарының бірі. Грамматиканы жақсы меңгерген адам ғана өз ... ... ... ... оралымды етіп жеткізетін болады. ... ... ... сөйлеу мадениетімен қатар, ойлау мәдениетін
дамытуда да рөлі бар екендігі жақсы байқалады.
Балаларды сөйлеу мәдениетіне ... ... ... ... алу үшін ... ... ... жүргізуге болады:
оқушылардың жеке дыбыстарды, буындарды, сөздерді, фонетикалық, лексикалық
жағынан дұрыс ... айта ... ана ... грамматикасын саналы
меңгерумен қатар практика ... ... ... ... қамқорлық жасау
қажет.
Сабақтың үстінде де, сабақтан тыс кездерде де оқушылардың ... ... ... ... ... отыру, жаңа сөздердің мағынасын
түсіндіріп, сөздік дәптеріне жазғызу, ... ... ... ... етіп құра алуға үйрету — бастауыш мектеп муғалімдерінің
күнделікті ... ... ең ... міндетінің бірі.
3 Филогенездегі сөйлеудің даму ерекшеліктері
Ойлаудың дамуы, сайып ... ... ... ... ... Өз тiл және ... ылғи бiр ... топырақтарда өсiп, бөлiнбейтiн
байланыста және бiр-бiрiмен өзара iс-қимылдармен болды. Демек, ... ... ... ... ... және ... айырбас iстей
алады. Сөйлеусіз қоғамдық өндiрiс мүмкiн емес, және өзi қоғамның болуы.
Бұдан ең ежелгi адам ... ... ... мағынасы ашық оның
ойлауы және мәдениеттiң дамытуында тiлге көңіл бөлінуі керек.
Ғылымда сөйлеудiң пайда болуы ... ашу үшiн көне ... ... ... ... және оның ... келген уақытын орнатуға көне
дүниеден бастай көп күш жұмсаған. Демек, барлық талпыныстар дұрыс ... ... ... өйткенi бұл талпыныстар жасаушылары дұрыс ... ... ... болмады болмады - ... және ... ... ... ... және қоғамдық рөлдi және тiлдiң мәнiн
жете түсiне алмады.
Алғашқы ғылымның ... ... ... жақтаушылары
адамдардың арасындағы қарым-қатынастың құралы еңбек арқылы тiл және
қоғамның ... ... ... ... ... ол ... ... еңбек
қызметiнiң ары қарай қуатты дамытуын және қоғамдық байланыстардың дамуын
себеп болды.
Сонымен бiрге, ең ежелгi сөз ... ... ... және сезiмдердiң бұл
қосалқы өрнек құралдарының рөлi ежелгi ... дәл ... ... бола ... дене ... және мимико тек қана
дыбыстық сөздердi толықтырды.
Белгiлi жай, маймылдар өзi тропиялық орманның шулы мекендеушiлерi болып
табылады. ... ... ... ... рөл ... ... қитулар олар
қабадай жапырақтағы бiр-бiрi, айқайлармен табуға көмектеседi қауiп-қатер
туралы ... ... ... ... ... ... Түрлi
айқайлар және шулар маймылдардың орын ауыстыруы, олардың ойындары және тағы
басқаларларын қоса жiбередi. Маймылдар дыбыстармен бұртаңдайды, ... ... ... ... білдіреді.
Ең ежелгi адам шығарған дыбыстар маймылдың дауыс аппараты шығара алған
дыбыстардан принциптi айырмашылығы болуы тиіс. Екiбастан, айырмашылықта бұл
жерде модуляциялар ... ғана ... ... әр ... емес,
олардың қоғамдық рөлiне, олардың ... ... Ең ... ... ... және маймылдарды кейде пайдаланатын тастарға сияқты,
ең ежелгi ... ... ... ... дыбыстарынан сапалы
айырмашылығы болды.
Ең ежелгi ... ... ... ... ... мазмұнды қызмет
көрсете бiлдiрдi.
Демек, ең ежелгi адамдардың сөзiнiң дыбыстары маймылдармен ғана емес,
малдармен бәрi түгел, соның ... өте ... ... ... ... ... ... айырмашылығы болды. Адамдардың сөздерi
дыбыстардағы бейнеленген ақылдың абстракциялаушы ... ... ... ... ... ... емес ... Сөздiң
дыбыстары сондықтан ең ежелгi адамдар және олардың ең жақын алдағы мал сол
өзгерiссiз күйлерiнде қалмады. ... ... ... бойынша және бұл
дыбыстарды оған байланысты, олармен бiргелермен және ... ... ... ... ауқаттанды.
Жоғарғы көмейдiң салыстырмалы анотомиялық зерттеуi және адамның
денесінiң басқа ... бар ... ... бiз ... аппараты алыс
бiртiндеп өзгере бастағанын байқай аламыз.
Шешушi мән сол питекантроп ендi дене оны төте, тiк ... ... ... зат ... ... ең алдымен алады. Бастың жағдайының түзетуi
көмей және ауыздың қуысының байланысын күшейттi және ... ... ... әкелдi айқын емес айқайларды жоғалды, реңдермен,
айтарлықтай өте жақсы ... ... ... ... ... орнына пайда болды.
Питекантроп немесе синантропта сөйлеу артикуляциясының жиi ауысымының
мүмкiндiгiн ... ... ... жан-жағынан алып қарағандай ... ... ... ... ... ол үшiн болды әлi өте қарапайым
дамыған. Алғашқы қауымдық адамның көмейi қаншама күрделi және ... ... ... айта ... әлi ... болады. Ендi сол
маңдай ми қатпарының төменгi бөлiктiң төңiрегiдегiн дифференциалдалған
бедер. Мысалы, сөйлеу ... ... ... ... ... ... дыбыстық сөздi ұғындырылып қойылды синантроп ойлауға мүмкiндiк
бередi.
Екiбастан, ... ... ... сөзi ... және ... ... болғандықтануға толықтырылатын өте ... ... әлi ... Бiз ... ... алғашқы
кешендерi тап болатынын орната алмаймыз, сөздi бастайтын бұл ең ежелгi
сөздер ресiмделгендей. Өзi бiрақ ашық бас - бұл ... ары ... ... ... ... ... ... қоғамдық байланыстардың күшейтуi
алғадамыды.
Адамның жануардандан басты ... оның ... ... ... ... ... ... болып саналса және қоршаған ортаның
шарттарына құрал-сайманның позициясынан өз қатынастары олардан салса, ... ... ... орайланады, белгiлi дәрежегеде ол өзі еңбек құралы ол
үшiн құра бағындыруға ұмтылады. ... ... ... адам өмiр ... ... ... қоршаған табиғаттың өрнектеуi үшiн сайманның
қабiлеттiлiгi әдейi еңбек сiңiруге куәландыруға құру. Еңбек - бұл ... ... ... ... мақсаты бар табиғатқа әсерлердiң
жүзеге асыру қорытушы тек қана адам тән ерекше қызмет түрi.
Еңбектiң ... ... ... ... тек қана бiрлесiп талқылау
iске асатын қызмет болғандығында. Адам олардың орындауын процессте қоршаған
оның адамдары бар нақтылы қатынастарда ... ... ... ... немесе жеке сипат болатын қызмет үшiн тiптi бұл әдiл.
Мысалы, жазушының еңбегi жеке сияқты ... ... ... адам ... және ... ... бiлiм алуға үйренуi керек, өйткенi. оның еңбек
қызметi болды басқа адамдары бар қатынастардың жүйесiне қосқандық тек ... ... ... Сайып келгенде, сырттай қарағанда әсiресе жеке
жуықтама кез ... ... тiптi ... ... бар iстестiк талап етедi.
Демек, еңбек жануарлардың ... ... ... ... ... ... қаймақшытты. Бiрiншiден, бұл
айырмашылықтар талпыныстың алғашқы ... ... ... ... ... өрнектеуi, өйткенi өмiр сүру жолымен ... тән және ... ... үшiн өмiр ... ғана ... ұжымдық еңбек көмегiмен.
Екiншiден, адамгершiлiк бiрлестiктердiң болуы және ... ... ... ең ... шарт ... мүшелердiң арасындағы
коммуникацияның дамытуын деңгейі жоғары болып ... ... ... ... ... ... ... болған сайын
ұйым ғана емес, адам психиканы дамытуды деңгей де сол жоғары.
Осылай, адам ... ... ... - ... - психикалық
күйлердi регуляциялап, мiнез-құлықтың принциптi басқа деңгейiне себепшi
болды. Нақты дүние ... өз ойын ... ... ... үшiн ... ... қабiлеттi адамға қоршаған оның объекттерiмен физикалық
байланысқа ... ... ... Оған ол үшiн ол ... ... бар ... процессiнде алатын мәлiметтi алуға жеткiлiктi.
Ұжымдық бiрлестiктер еңбектiң қажеттiлiк ... ... ... ... болу және ... ... ... атап өту керек.
Адам ой ауызша форманы әрдайым алатындығынан, өз ... сөз ... ... ... ала ... ... жағдайларының ағымы бойынша
жануарлар арасында өскен бала жыл қақпанды ... ... ... ... бiр ... оның ... ... жануарға,
қазiргi адамның ойлау деңгейге мүлде сәйкес ... ... ... әлемнiң жануарлардың табиғи таңдау қағидаларда негiзделген
заңдары адамдардың ұжымдық ... ... үшiн ... ... ... ... коммуникацияның дамуы ойлауды ғана дамыта
қойған жоқ, сонымен бірге адамгершiлiктiк және ... ... ... белгiлi заңдардың пайда болуына себепші фактор болды.
Сананың пайда болуына мүмкiндiк берген себепшi құбылыстардың нақтылы
тiзбегi бар ... ... ... ... арақатынастардың
құрастыруын өзгерiске келтiрдi. Бұл өзгерiстер әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... сонымен бiрге сөздiң
дамытуына мүмкiндiк туғызды. Әлеуметтiк ұжымының заң ... ... бар. ... ... ... болуы адамның ойлауды сын
көзiмендiктiң әсер етуi үшiн негiзі болып ... ... ұғым ... ... ... ... дамуын анықтады.
Бiртiндеп, қоғамда бұл ұғымдардың дамуымен нақтылы шарада ... ... ... сөйлеудiң дамуы да қоса өтті. Онда жаңа
функциялар көрiнiп басталды. Ол өз мен, ... ... өзiн ... ... туғызды. Адамның мiнез-құлықтың регуляциясының құралы
ретінде қаралуға ... ... ... ... нәтижесiнде болды.
Мына барлық құбылыс және заңдылықтар әсер ету ... ... ... ... ... алдымен адамда еңбек ету мүмкiндiгiнiң, санасының пайда болуы,
эволюциямен биологиялық ... ... ... адамға дайындалды. Тура
жүрiстiк функциясы алдыңғы шектiлiктерiн босатты және ... ... ... туғызды (ол ұстап қалуы және манипуляция жасауды,
зат ұстап алуға), олардың мамандандыруын дамытуға мүмкiндiк ... ... ... ... ... ... да өтті. Адамда көру қоршаған ... ... ... ... ... пайда болумен мидың көлемі және қабықтың ауданының физикалық
үлкеюi болды. Мидың ... ... және ... ... ... ... ... маймылды салыстырғанда қарапайым сезгiш ... ... ... ... ... аудан проценттi
азайды, және жоғарғы психикалық функциялармен ... ... ... мазмұны үлкейдi.
Адам санасының пайда болуымен ол жануарлардан бiрден ... ... ... ... деңгей бойынша алғашқы адамдар қазiргi адамдардан
едәуiр айырмашылығы болды. Мыңдаған ... өттi, адам ... ... ... ... Сана ... дамытуды негiзгi факторы әлі де
еңбек болып тұрды. Осылай, ... ... ... қоғамдық
қатынастардың эволюциясымен еңбек қызметiнiң күрделенуi ... ... ... ... ... ... айналыса басталғаннан
сана мен сөйлейдің iлгерлемелi дамуы бiртiндеп дамыды. Бұл iлгерлемелi даму
нәрестенің психикалығы айқын ... ... ... ... әлеуметтiк
табиғатын куәландырады.
Қорыта келсек, Выготскийдiң тұжырымдамаларында екi iргелi жағдайлар
ерекшелеуге ... ... ... психикалық функциялар жанама
түрдегi құрылымы болады. Екiншiден, адам психиканың даму процесстері ... ... және ... ... тән. ... бас қорытындысы төмендегiдей болады: адам ол табиғатпен
саймандар арқылы ие болған жануарлардан принциптi ... ... ... ... ... салды, меншiктi жоғарғы психикалық ... ... ... ... ... ... мұндай саймандар
ретiнде сөз сөйлейдi. Олар ... тегi ... және де ... ... өте ... жүйесi сөйлем болып табылады.
Демек, адамның жоғарғы ... ... ... ... ... болады: қасиеттерінде, құрылысында және
әлеуметтiк сипатында.
Негiзiн қалайтын тезистi отандық психологияда бүгiн адамның ... ... ... ... байланысатыны туралы бекiту болып
табылады. Қоғамсыз сана мүмкiн ... Жеке ... ... ерекше
адамгершiлiк жолы тәлiм-тәрбиенi процессте қоғамдық-тарихи тәжiрибенiң
меңгеруiнде тұрады - ... ... ... ... шығарылған
әдiстерi. Бұл әдiстер нәрестенiң психикалығының ... ... ... ... ежелден бері жеке адамның да, қоғамдық ой-санасын дамытып
жетілдіруде аса маңызды рөл атқарады.
Сөйлеудің ... ... ... адам организмі ... ... ... ... ... бар сөйлеу аппараты
жасалды. Осының арқасында адам жеке дыбыстарды ғана ... ... ... ... мән-мағынасы бар сөздерді айта алатын ... ... ... адам сапасының басты белгісі. Ол бізді жануарлар дуниесінен
ерекшелендіріп тұратын негізгі жан ... ... мен ... ... болып,
біртіндеп қалыптасуын тек биологиялық жағдайлардан ... ең ... ... ... ... ... ... Сана мен тіл
адамзат қоғамының тарихи дамуының, олардың іс-әрекетпен ... ... ... ... ... нәтижесі.
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін тәрбиелеу — оку-төрбие процесіңде
көзделетін негізгі ... ... ... сөйлеу мәдениеті —
мәдениетгіліктің басты белгісі. Оқушыларды сөйлеу мәдениетіне тәрбиелеу
түрлі әдістер арқылы ... асып ... ... оларды өз ана тілін
кадір тұтып, құрметтей білуге тәрбиелеу — сөйлеу ... ... ... Өйткені ана тілі Ж.Аймауытон айтқандай, халық болып
жасалғаннан бері жан ... ... ... түрлене беретін, мәңгі
құламайтын бәйтерегі... Жүректің терең сырларын, басынан кешкен дәуірлерін,
қысқасы, жанның барлық толқындарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, сақтап
отыратын ... Осы ... ... былайша жалғастырады: "...ұлттың
тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, міңезі айнадай ашық көрініп
тұрады. ... ... ... сары ... ... сары ... ... тұрмысы, асықпайтын, саспайтын міңезі көрініп тұр". Осы ... ... ... те (1883— 1939) ... еді. 'Тіл — ... ... тілін білмегек ел — ел болмайды... Тілінен ... жұрт — ... ... айтқанда, бұл курстық жұмыста сөйлеудің онтогенездегі,
сонымен қатар, филогенездегі даму ерекшеліктері қарастырылып, әрқайсысына
тиісті сипаттама ... ... ... онтогенездің ауызша және жазбаша
сөйлеудің даму түріне байланысты ерекшеліктері де анықталды. Жалпы
сөйлеудің ... жеке адам ... ... зор ... тағы ... ... деп ... әдебиеттер тізімі
1. Әбішев Қ. «Философия» . Алматы, Дәуір- 2001
2. ... К.С. ... ... ... ... Қ. ... негіздері». Алматы, 2005ж.
4. Жарықбаев Қ. ... ... ... ... ... Қ. «Психология». Алматы, Білім-1993
6. Итбаев Н.М. «Психология». Әл-Фараби, Ақмола-1992ж.
7. Құсайнова М.А. «Психология». Қарағанды-2009ж.
8. Немов Р.С. ... ... ... ... ... ... «Жалпы психология». Алматы, Дарын-2003ж
10. Сабет Бап-Баба «Жантану негіздері». Алматы, Заң әдебиеті-2005ж.
11. Тәжібаев Т. ... ... ... ... ... ... Қазақстан «Тағы да ұлттық тіл хақында» мақаласы,- 2010ж.
13. «Ғажайып құбылыстар энциклопедиясы» кітабы. Алматы, 1986 ж.
14. Тәжібаев Т. ... ... ... ауызекі сөзі мен жазба
сөзінің салыстырмалы анализі», Алматы, Халық мұғалімі, 1939ж.
15. И.П.Павлов. ... соч., ... ... ... том ІІІ, ... ... 1951, ... Абалкова Б., Игібаева А.К. Интерактивті әдіс арқылы тіл
мәдениетін дамыту / Б. Абалкова, А.К. Игібаева // С. ... ... ... жас ғалымдары конференциясының баяндамалары.-Өскемен: С.
Аманжолов ... ШҚМУ ... ... ... ... ... с.
18. Ожегов   Л.И.   Лексикология.   Лексикография.   Культура   речи
/  Л.И. ... - М.: ... ... 1974. - 352 ... ... ... ... Алматы: ҚазССР Ғылым
Академиясы,1977.-631 б. Т.11.
20. Педагогическая энциклопедия.- М.: Советская энциклопедия, 1965.-
311 с. Т.2.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дүниені философиялық түсіну: болмыс, материя – алғашқы категориялық ретінде6 бет
Философия - дүниегекөзқарастың ғылыми-теориялық түрі4 бет
Философия пәні мен қызметі173 бет
Қайта Өркендеу Дәуірінің негізгі сипаттары11 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Ауызша және жазбаша сөйлеуге үйрету14 бет
Баладағы сөз және сөйлеу әрекетінің құрылымы22 бет
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары66 бет
Бес және жеті жас аралығындағы балалардың ұлттық тілді меңгеруі11 бет
Заңгердің сөйлеу мәденитінің түсінігі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь