Термин сөздер және олардың қалыптасу жолдары

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Қазақ терминологиясының дамуы мен оның қалыптасуының тарихы.
а) Қазақ лексикасының терминденуінің төрт кезеңге бөлінуі.
ә) Қазақ лексикасы терминденуінің алғашқы кезеңі
б) ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ лексикасының терминденуі.
в) 30.90.жылдар аралығындағы қазақ лексикасының терминденуі.
г) Қазақ лексикасының қазіргі кездегі терминденуі

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Әлемдік қауымдастық Қазақстан Республикасын демократиялық және зайырлы мемлекет ретінде таныды. Кез келген елдің мемлекеттілігін айқындайтын негіз қалаушы фоктор оның тілі болып табылады.
Көп ғасырлық тарихы бар қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілуіне байланысты оның қоғамдық маңызы арта түсті. Мемлекеттік тілдің әлеуметтік – қоғамдық функциясын дамытуда, оның қолданылу аясын кеңейтуде ұлттық терминологияны реттеудің, жүйелеу мен дамытудың ерекше маңызы бар.
Ұлттық тілді дамытуда мүдделі өркениетті тіл саясатының маңызды құрамдас бөлігі ретінде териминология проблемаларына үлкен мән беріледі. Германия, Франция, Ресей сияқты елдерде терминология комитеттерінің, комиссиялары мен қоғамдық институттарының жұмысы жолға қойылған. Олар өздерінің терминологиялық жұмыстарды үйлестіру және ұйымдастыру жөніндегі қызметін мемлекеттік деңгейде жүзеге асырып қана қоймай, сонымен қатар терминологиялық жұмыстардың негізі салалық ғылыми - әдістемелік бағыттарын да айқындайды. Бұл ретте нысаны жағынан айрықша мән беріледі.
Қазақстан тілдің өзара іс – қимылын, тіл құрылымын, оның ішінде терминологиялық жұмыстарды ұйымдастыру жөніндегі қызметте халықаралық қатынастардың тең құқықты субъектісі ретіндегі тәуелсіз мемлекет бола отырып, әлемдік тәжірибенің неғұрлым оң үрдістерін тиімді пайдалануға тиіс. Тәуелсіз мемлекеттің тілді дамыту саласындағы ғылымы елдің барлық рухани – мәдени өмірінің оң ілгерілеуіне және прогресіне сәйкес келуі тиіс. Қоғамдық өмірдің маңызы салаларында қолданылуы аясын кеңейтуді талап ететін мемлекеттік тілдің қазіргі жай – күйі, оның даму перспективалары ұлттық терминологияның даму деңгейімен, оны реттеумен, жүйелілігімен, тұрақтылығымен және оның қолданылу аясының ауқымымен өзара тығыз байланысты.
Ұлттық терминология саласында қол жеткен нәтижелер мен орын алған кемшіліктиерді талдай отырып, тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуының қазіргі кезеңіндегі өзекті негізгі мақсаттар мен міндеттерді басшылыққа ала отырып, оны дамытудың қағидаттары мен бағыттарын белгілеу қажет, осыған байланысты еліміздегі демократиялық өзгерістерге сәйкес келетін терминология саласындағы жұмыстарды одан әрі дамыту, жүйелеу мен үйлестіру мақсатында Қазақстан Республикасындағы терминологиялық жұмыстың біртұтас тұжырымдамасын әзірлеу қажеттігі туындап отыр.
Тұжырымдамада сасалық және салааралық ғылыми терминдерді қалыптастыруға, ғылым салалары бойынша сөздік дайындауға, қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтуге, оны бір жүйеге келтіруге, терминдер жасауға негізгі бағыттар сілтейді.
Термин – (лат. terminus деген сөзі, қазақша мағынасы – бір нәрсенің шегі, шекара) шекралық белгі. Терминдер – ғылым мен техника, мәдениеттің әр саласына қатысты белгілі бір ұғымды дәл білдіретін арнаулы сөздері. Терминдер – нақты бір ұғым атауы. Терминдердің лексмканың басқа түрлерінен басты айырмашылығы олар көп мағыналы емес, бір ғана нақты мағыналы болып келеді: оларда эмоционалды бояу, экспрессивті – стилистикалық қызмет болмайды.
Терминдер ғылым – білімнің бір саласына – бір терминологияға тән болып келеді. Сонымен бірге кейбір термин ғылымның бірнеше саласында қолданылуы мүмкін. Жеке бір ғылымның өзіне тән негізгі терминдері мен терминологиясы болады.
Терминология кең мағынасында «адамның кәсіптік қызмет саласындағы қолданылатын арнаулы лексиканы қамтитын, тілдік сөздік құрамынының бөлігі». Терминология – арнаулы ұғымдарының жүйелік ерекшелігін көрсете отырып, оның коммуникативтік қажеттілігін өтеуге қызмет ететін атаулар жиынтығы.
Терминология терминінің өзі көп мағыналы термин. Ғалымдар оынң 5 түрлі мағынаны білдіретінін көрсетеді.
1. Термин – сөздердің жиынтығы немесе жалпы көптеген саны белгісіз терминдер;
2. Қандай да бір сала терминдерінің (ұғымдары мен атауларының) жиынтығы (медицина терминологиясы, география терминологиясы);
Пайдаланған әдебиеттер:


1. Айғабылұлы Айтбай. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1995

2. Әбілқасымов Б. ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары. – Алматы, 1988.

3. Батұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, 1992

4. Барлыбаев Р. Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық – саяси лексика. – Алматы, 1978.

5. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілін қалытастырудың өзекті мәселелері. – Алматы, 1996.

6. Қайдаров Ә. Т. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы, 1993.

7. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологисы дамуының кезеңдік сипаты. – Астана: Елорда, 2002.

8. Айтбаев О. Қазақ сөзі . Алматы , 1997 ж.

9. Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикасы. Алматы 1989
        
        Термин сөздер және олардың қалыптасу жолдары.
Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Қазақ терминологиясының дамуы мен оның қалыптасуының тарихы.
а) Қазақ лексикасының ... төрт ... ... ... лексикасы терминденуінің алғашқы кезеңі
б) ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ лексикасының терминденуі.
в) 30-90-жылдар аралығындағы қазақ ... ... ... ... ... кездегі терминденуі
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Әлемдік қауымдастық ... ... ... және
зайырлы мемлекет ретінде таныды. Кез келген елдің ... ... ... ... оның тілі ... ... ғасырлық тарихы бар қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілуіне
байланысты оның қоғамдық маңызы арта түсті. Мемлекеттік тілдің ... ... ... ... оның ... ... ... ұлттық
терминологияны реттеудің, жүйелеу мен дамытудың ерекше маңызы бар.
Ұлттық тілді дамытуда мүдделі өркениетті тіл саясатының ... ... ... териминология проблемаларына үлкен мән беріледі.
Германия, ... ... ... елдерде терминология комитеттерінің,
комиссиялары мен қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... үйлестіру және ұйымдастыру жөніндегі
қызметін мемлекеттік деңгейде жүзеге ... қана ... ... ... ... ... ... ғылыми - әдістемелік бағыттарын
да айқындайды. Бұл ретте нысаны жағынан ... мән ... ... ... іс – ... тіл құрылымын, оның ішінде
терминологиялық жұмыстарды ұйымдастыру жөніндегі ... ... тең ... ... ... ... ... бола
отырып, әлемдік тәжірибенің неғұрлым оң үрдістерін тиімді пайдалануға
тиіс. Тәуелсіз мемлекеттің ... ... ... ... ... барлық
рухани – мәдени өмірінің оң ілгерілеуіне және ... ... ... ... ... маңызы салаларында қолданылуы аясын ... ... ... ... ... жай – ... оның даму перспективалары
ұлттық терминологияның даму деңгейімен, оны реттеумен, ... және оның ... ... ... ... ... ... саласында қол жеткен нәтижелер мен орын алған
кемшіліктиерді талдай отырып, тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуының ... ... ... ... мен ... ... ала ... дамытудың қағидаттары мен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін
терминология саласындағы жұмыстарды одан әрі ... ... мен ... ... ... ... ... біртұтас
тұжырымдамасын әзірлеу қажеттігі туындап отыр.
Тұжырымдамада сасалық және салааралық ... ... ... ... ... ... дайындауға, қазақ тілінің
қолданылу аясын кеңейтуге, оны бір ... ... ... ... ... ... – (лат. terminus деген сөзі, қазақша мағынасы – бір ... ... ... ... Терминдер – ғылым мен ... ... ... ... ... бір ... дәл білдіретін арнаулы сөздері.
Терминдер – нақты бір ұғым атауы. Терминдердің лексмканың ... ... ... олар көп ... ... бір ғана нақты мағыналы болып
келеді: оларда ... ... ...... ... ... – білімнің бір саласына – бір терминологияға ... ... ... ... ... термин ғылымның бірнеше саласында
қолданылуы мүмкін. Жеке бір ... ... тән ... ... мен
терминологиясы болады.
Терминология кең мағынасында «адамның кәсіптік қызмет ... ... ... ... тілдік сөздік құрамынының
бөлігі». Терминология – арнаулы ... ... ... ... оның ... ... ... қызмет ететін атаулар
жиынтығы.
Терминология терминінің өзі көп мағыналы термин. Ғалымдар оынң ... ... ... ... ... – сөздердің жиынтығы немесе жалпы ... саны ... ... да бір сала ... (ұғымдары мен атауларының) жиынтығы
(медицина терминологиясы, география терминологиясы);
3. Терминдердің жасалуы, құрамы мен қызметі туралы ілім;
4. Белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... құрамы мен қызметі жәгне олардың басқа тілдердегі ... ... ... ... ... көпмағыналықтан арылу мақсатымен болса керек, соңғы он ... ... ... ғалымдары термин, терминология мәселелерін
зерттейтін ілімді терминоведение деп атап жүр. Біз де ... ара ... ... ажыратылуын қолдаймыз. Сондықтанда терминоведение атауын
терминтану деп қолданып жүрміз. Тілдегі ... ... ...
терминология, ал белгілі бір арнаулы сала терминдерінің ... ... ... ал ... терминология атауын – жалпы терминтану деп
бір ізді атаған дұрыс болар деп ойлаймыз.
Терминологиялық лексиканың әдеби ... ... ... ... ... ... да бірдей болмай келгендігі белгілі. А. Суперсканская
және басқа ғалымдар ондай пікірлерді үш топқа жіктейді:
1. Терминология - әдеби тіл ... ... ... бір ... ... - ... ... аз ғана ортақтығы бар ұлттық тілдің дербес
лексикалық ... ... ... - ... тіл емес, ол жасанды таңбалардың жүйесі
болып табылады.
Бұл үш түрлі пікірдлің алғашқы екеуінің қайсысы ... ... ... ... пікір таластыруға болар, ал үшіншісінің ғылыми негізі берік ... ... ... ... ... белгілі бір ұлт негізінде
жасалған сөздер екендігін ... ... ... ... таңбалар
жиынтығы деп оны тілден мүлде бөліп қарастырудың реті бар деп айту қиын.
Ал алдыңғы екі ... ... да алға ... өзіндік
деректері мен дәлеледері бар. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... - ... тіл ... құрамына кіретін бір бөлігі» деген
пікір ғана орын алып ... ... ... ... ... ... соңғы кездері ғана пайда болды. Жалпы терминологиялық әдеби ... ... ... әлі де ... зерттеуді қажет етеді.
Ғылым мен техниканың, өндіріс пен өнердің ... ... ... ... ... және ... ғымдардың атаулары мыңдап саналады.
Сонда белгілі бір арнаулы сала ... ...... деп ... ... ... ... география
терминологиясы, физика терминологиясы, математика терминологиясы, ... деп ... ... ... осы ... ... мен ... мамандар жасайды.
І тарау. Қазақ терминологиясының дамуы мен оның қалыптасуының тарихы.
А. ... Х. ... Е. ... Т. Шонанов, Ә.
Ермеков, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, Қ. ... Ж. ... М. ... ... ... ... қазақ зиялыларының өкілдері өткен ғасырдың
бірінші он ... ... ... ... ... ... ... тілінен кейбір шығармаларды ауыстыра бастады. ... ... ... ... салалары бойынша сол тарихи ... ... ... ... жүйесін іріктеуді ғылыми
негізінде жүргізді.
Ұлттық терминологияның қалыптасуына, әсіресе нақты ғылыми салалар
жекелеген пәндерге ... ... ... ... ... үлес ... ғалым Б. Байтұрсыновтың еңбегі айрықша маңызға ие болды.
Қоғамдық санасын ғылыми нысанын дамытуда және оны ... ... ... ... ... ... ғалымдар
еңбектерінің ықпалы өлшеусі мол болды. Осылайша, ... ... жаңа ... мен сөз ... ... ... ... 10-30 жылдарындағы, А. Байтұрсынов кезеңіндегі ұлттық
терминологияның ең басты ерекшелігі – бұл термин ретінде қазақтың ... ... ... және ... халық тілінің сөз байлығын барынша
пайдалану болды. ... бұл ... ... ... ... [3.5]
1940 жылдан бастап идеологиялық қысымның салдарынан терминдерді
аудармасыз қолдану не орын тіліндегі нысанын ... ... ... ... ... ... 1960 ... бастап жасалған тер
терминдердің ... ... ... саны ... ... ... жылдар кезеңінде 150-ден астам терминологиялық сөздік шығарылды.
Олардың ... ... ... ... ... ... терминологияны қалыптастырудағы оң маңызын теріске ... ... ... ... орыс және ... ... талғамсыз қолданылды, қазақ терминологиясының басты ... ... Орыс ... ... ... және орыс тілі ... халықаралық терминдер орыс тіліндегі сияқты өзгеріссіз қолданылуы
тиіс деген реже күштеп ... және ... ... ... ... ... ... көпшілігі басқа
тілдерден алынған терминдердің негізінде ... ... ... ... сөзінің үлес салмағы мүлдем аз болды. Осылайша
қазақ терминологиясыны өзінің ұлттық келбетін жоғалта бастады.
Егемендік алуға және қазақ тіоліне мемлекеттік тіл ... ... ... ... проблемаларына ерекше мән беріле
бастады. Қазақ терминологиясының ұлттық ... ... үшін ... ... ... ондаған шет ел терминдері сәтті қазақша
баламалар таңдалып ... ... ... ... ... ... ... сөздіктердің жалпы саны жүзден асып жығылады. [6.8]
Соңғы жылдары ресми іс жүргізу ... ... ... және ... беру ... мемлекеттік тілді пайдаланудың
үлес салмағы арта бастады. Қазақ тілін ... және ... ... ... ... зерттеушілердің басым көпшілігінің назары
тілдің ішкі мүмкіндіктерін зерттеуге ... ... ... те жаңа ... ... ... қолданылып жүрген терминдердің едуәір бөлігі
ғылым – білім, оқу – ... ... – саяи ... ... ... ... жасалды.
Алайда, соңғы жылдары қазақ тілінің терминологиялық жүйесін әзірлеу
белсенділігінің күрт өсуіне ... ... ... ... жасау
кезінде қазақ тілінің ішкі ресурстары, лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... шаралар
жеткіліксіз болуда. Оның басты себептері: өзара әрекеттесетін екі негізгі
фактордың - ... ... ... ... және ... ... саяси, экономикалық, психологиялық, тарихи, географиялық, өзге
де) ... ... ... ахуалдың қалыптасуы болып
табылады.[8.41]
1.1. Қазақ лексикасының терминденуінің кезеңге бөлінуі.
Ұлттық ...... ... – мәдени өмірінде болып ... ... оның ... ... ... қалмайды. Тіл тек
қатынас құралы ғана емес, халықтың танысы мен білімінің жинақтаушысы ... ... ... ... да. Ғылым тілінің даму тарихын да халық
өмірінде ... ... ... ... алып қарауға болмайды.
Сондықтан да біз бүкіл термин шығармашылығын, терминологиялық лексиканың
барлық тәсілдері арқылы жасалған терминдерді ... ... ... ... тікелей байланыста қарастыру қажет. [5.38]
Қазақ терминологиясының қалыптасу, даму ... ... ... ... бір ... жүріп жататын процесс емес
екендігін ... ... ... ... ... бір ... ... қатары тез өсіп, терминологиялық лексиканың ауқымы
молая түсс, келесі бір уақыт аралығында ... ... ... ... ... бар. ... ... термин шығармашылығына тікелей
ықпал ететін ең басты ... бірі – ... мен ... ... екіншісі – сол елде үстемдік етуші тіл саясаты.
Ғылым жақсы дамыған тұста көптеген жаңа ұғымдар пайда ... ... ... таңбалаушысын табуды қажет етеді. Мұндай құбылыс арнаулы
саланың барлығына емес, ... бір ... ... ғана тән ... ... ... ... болады да. Ұлт тілінің саласындағы қызметі, ... ... сол ... қоғамда атқаратын рөлімен тікелей
байланысты. Ал тілдің қоғамда қандай рөл атқаратындығын сол ... ... ... ... ғасырдағы қазақ терминологиясының даму
жолдары куә бола алады. [6.21]
Терминологияның дамуы мен ... ... ... бар. ... мен ... ... ... өмірінде болып жататын саяси –
экономикалық, рухани – мәдени, тарихи - әлеуметтік ... ... алып ... болмайды.
Қазақтың ғылыми терминологиясының даму тарихына үңілер болсақ,
оның қалыптасуна ... ... ... ... ... із
қалдырғанын көруге болады. Жалпы ... ... ... ... мен ... ... игерілуіне, дамуына тікелей тәуелді.
Сондықтан қазақтың ... ... ... ... даму тарихынан бөліп қарау мүмкін емес. Соған ... біз ... ... лексикасының қалыптасуын кезеңдік тұрғыдан
сипаттауда осы ... ... ... тура ... ... бірге
терминологиялық жұмыстың жүргізілуіе тікелей әсері болған тілдік және
тілден тыс факторларды ескерусіз ... ... да ... бөлінеді.
Өзімізге дейінгі қазақ терминологиясының даму ... ... ... ... ... де ... тыс қалмады.
Қазақ тілінің терминологиялық лексикасының қалыптасуы осындай
факторларға сәйкес кездестіріледі. ... ... ... ... ... ... ... Олар:
1) ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ХХ ғасырдың 10-жылдарына дейінгі бірінші
кезең;
2) 1910 жылдан 1930 ... ... ... ... 1930 ... мен 1990 ... дейінгі аралықты қамтитын үшінші кезең
4) 1990 жылдан бергі төртінші ... ... осы ... әрқайсысына жеке – жеке тоқталамыз.
1.2. Қазақ ... ... ... ... ... терминологияның қалыптасуын алғашқы басылымдардың,
оқулықтардың, ғылыми еңбектердің жарық көріп, ғылым салаларының саралана
бастауымен ... ... ... ... жазу мен ... баспа
өнімдері пайда болмастан көп бұрынғы ... де ... ... және рухани мәдениетінің сан түрлі салаларының, ... ... ... ... ... ... ... салт – дәстүрін
т.б. көрсететін лексикалық ... ... ... ... ... ... сол бай ... арнайы зерттелмей келе жатқанын
тілші ғалымдар айтып ... ... ... ... бірі – түрколог ғалым К.
Мұсаев. Ол өз пікірін ... ... ... ... ... ... ... терминологияның түрлі ... ... ... ... ... әзірбайжандарда мұнай өндіру мен өңдеу,
қазақта мал ... мен ... ... ... ... ... өзбектерде жібек және мақта шаруашылығы, бақша өсіру
мен суармалы шаруашылыққа қатысты атаулары мол ... ... ... ... ... тілдердің терминологиясын
зерттеген ғалымдардың көпшілігінің еңбектерінен ұшыратуға ... ... ... ... ... даму ... сөз еткен
еңбектерінде тілші ғалымдар Ә. Қайдаров пен А. Әбдірахманов ... ... ... ... ең ... бай халықтық
терминологияға негізделетінін, терминологияны түзетін ... ... ... ... сөз қыла ... ... ... көптеген сөздердің бізге көне түркі жазба ескерткіштерінен
жеткенін айтады. Олардың ... көне ... ... ... ... ... туыстық атаулар: ата, әже, апа, сіңілі, келін, жиен, т.б.
2) табиғат құбылыстары мен олардың байлығын көрсететін терминдер: ... тас, ... ... ... ... қоғамдық – саяси құрылысты көрсететін терминдер: қаған, бек, ... күң, ... ... мал ... ... ат, ... тай, ... т.б.
5) анатомиялық атаулар: бас, аяқ, құлақ, жүрек, т.б. [9.37]
Сондай – ақ ғалымдар көшпелі өмір ... ... кең ... жерді иеленген
қазақ халқының тілі жер бедерін және өсімдіктиер дүниесін ... ... ... бай ... де өте ... ... ... бұл мерзім ішінбе түрлі ... ... ... терминдердің жасала бастағанынан қарамастан, салалық және ... ... ... әлі біршама ертерек еді. Оның ... ... ... ... ... үшін – ғылым мен техниканың
дербес салалары өз алдына дамып, ұғымдар ... ... ... Ал ... дамытып, ұғымдар жүйесін қалыптастыру үшін немесе ғылымы ертерек
дамыған елдердің ғылымын игеріп, оны ұлт ... ... үшін ... ... ... ... өсіп шығуы тиіс. Бұл кезеңде ... ... орны ... ... ... ... сынды ұлы тұлғалардың
өмір сүріп, ұлт ... ... ... үлес ... ... сан саласын дамытып, ғылыми терминологияны ... ... ... өсіп ... қоймап еді. Ондай кезеңге біз тек ... ... ... ... ... ... сондықтан да сөз болып отырған
кезеңде ұлттық ғылыми терминология қалыптаса ... Бұл ... ... де, ... де осы ... бағалануға тиіс.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... бас кезі ... ... қалыптасуындағы
айрықша кезең болып табылады. Бұл кезең 1910 ... мен 1930 ... ... ... аралықты қамтиды. Өйткені дәл осы мерзім ішінде ... ... ... ... білім бері мен ғылымды ұлт тілінде
дамытудың негізі ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі төл
оқулықтардың жазылуы және өзге ... ... ... ... жол ... Сол ... дейін термин жасаудың
белгілі бір орныққан дәстүрі, басшылыққа алатын, тұрақты ... ... ... ... ... ісі – ... ... жүктелді.
Ғылымы ертерек дамыған елдердің жетістіктеріне сүйене отырып, ана
тілінде оқулықтар жазу барысында сол ... ... ... атау ... ... Сол кезге дейін тіліміздің ғылыми –
техникалық прогреске икемделіп, ... ... ... ... бұл ... ... оңай ... болмағандығын
пайымдау қиындық тудырмаса керек. Дәлірек айтқанда, қазақ зиялыларының
алдына термин ... ... ... ... қазақ терминологиясын
қалыптастырудың бағыт – бағдарын ... ... ... шығармашылығынң сөз болып отырған тәсілін пайдалану арқылы
жасаған терминдерді ғасыр басында оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ... болады. Мысалы,
Сұлтанбек Қожанұлының 1924 жылы Ташкентте ... ... ... ... ... ... сыр ... дүркін (период) сияқты
терминдер болса, Елдес Омарұлының 1928 жылы ... ... ... ... ... ... қар (катет), пішін
(фигура), қия (диагональ), өріс ... өре ... саты ... ... ал 1923 жылы ... ... көрген М. Жұмабаевтың
«Педагогика» оқулығында абай, әсер, елес, әдет, ес, жан, хиял, ... ... ... ... ... ғылыми терминологияны қалыптастыруда осы кезеңде жарық
көрген оқулықтардың орны айрықша ... ... жөн. ... ... ... ... да арнаулы салаларындағы ұғымдар атауларын қазақ тілінің
ішкі байлығы мен сөзжасам тәсілдерін ... ... ... ісі ... салалық терминологиялық лексиканың сараланып, тілдің
терминологиялық жүйесінің ... ... осы ... ... ... ... тілінің ғылым саласындағы функционалдық стильдік қызметін
атқаруға бейімдеу мен ... ... ... ... ... яғни ... пайдалану арқылы ұлттық ғылыми ... ... ... ... ... ... оқулықтардың орны
айрықша болғанын атап айтпасқа болмайды.
ХХ ғасырдың бас кезінен бастап 30-жылдарға дейінгі аралықтағы ... ... ... ... мен ... ... ... арнайы зерттеген Исаев С. М., ... Ө., ... ... Р. ... ... еңбектеріне мол мәлімет алуға болады. Осы
кезде жарық ... ... ... ... ... дисертациялар қорғалды. Осының бәрі сөз болып ... ... ... ... тыс ... ... [7.69]
Сөйтіп, өткен ғасырдың 10-жылдарынан бастап, ғылымның түрлі
салалары бойынша ... ... ... ... қазақ баспасөзінің ел
арасына ...... ... ... ғылыми терминологияның
қалыптасуына негіз болды. Бұл кезеңдегі терминжасам ... ... ... ... – А. ... ... аралығындағы қазақ лексикасының терминденуі.
Термин шығармашылығының бұл ... 1930 ... ... ... дейінгі аралықты қамтиды.
1933 жылы КСРО ҒА –ның техникалық терминология комиссиясы құрылып,
ол ... ...... ... ... болып қайта
өзгертілді. 1933 жылы Қазақстанда да ... ... ... Мемлекеттік комиссия болғандықтан да бұл комиссия құрылған күннен
бастап өз жұмысын КСРО деп аталған алып мемлекеттің тіл ... ... жылы ... ... ... мәдениет қызметкерлерінің
съезінде профессор Қ. Жұбанов ... ... ... ... ... ... ... басшылық шектен тыс күшейтіліп,
ғылыми терминологияны ... өз ... ... жаңа ... ... істе ... ... қызметкерлері барынша белсенділік танытты.
30- жылдарға дейін термин мәселесімен айналысқан, ұлттық ... даму ... ... А. ... ... ... ... әкімшіл - әмәршәл жүйе тарапынан жойылды. 1940-50 жылдар
аралығында қоғамның ... ... ... ... және ... ... ... зардаптарын жоюға аударылда да, ... ... ... қарқыны біршама бәсеңдеп қалды.
Ал 50- жылдардан бастап қоғамның ... ... ... аударыла
бастауына байланысты ғылыми терминологияны қалыптастыру, ... ... ... ... Әсіресе 50-жылдардың соңы мен 60-
жылдардың бірінші жартысында ... ... ... мән ... тұста ғылым мен техниканың әр түрлі ... ... ... сөздіктер жарық көрді. Бұдан ... ... ... ... ... ... сәйкес бірсыдырғы ... ... бұл ... ... ... ... ... бәрін шет тілдеріне ... жаңа ... ... ... ... ... ... бай, жан – жақты
дамыған тіл деп тану ... ... ... ... ... ... ... ұлт тілі негізінде ... ... ... оны ... ... ... сол ... тұтынушы халықтың,
адам қызметінің әр ... ... ... ... ... ... ұлт
кадрларының қолындағы іс. Солардың атқаруға ... ... ... ... ... ... М. ... қазақтың А. Байтұрсынұлы т.б. ... ... ұлт ... ... жасауға қарсы болуы, біздің
тіл ондай ұғымдарды бере ... ... ... өзге ... терминдерді сол тілдердегі қалпына сақтау керек ... ... ... ... ... сөздердің терминденуі термин
шығармашылығының өнімді тәсілі ретінде ... ... да, ... ... ... Мәселен, 1962 жылы жарық көрген «құрылыс және құрылыс
материалдары» сөздігінде қамтылған тақта (лист), сүймен ... ... ... ... ою (резьба), ошақ (жаровня) сияқты терминдер осы
тәсілмен жасалған.
Жалпыхалық ... ... ... арқылы жасалған мұндай
терминдерді әр жылдары жарық көрген ... ... ... Олар ... ... әр ... жолдарымен
туындаған. Көнерген сөздер мен диалектизмдердің терминдер ... ... өте ... ... ... ... бұл кезең терминологияның ұлттық
сипатын арттырудан гөрі совет халқына ортақ терминологиялық қор құруды
мақсат еткендігімен ... ... ... ... кездегі терминденуі
Бір орталықтан басқарылып келген кеңес одағының ыдырауы сол ... ... ...... ... – мәдени өміріне
үлкен өзгерістер әкелді.
Тәуелсіздікке қолы ... ... ... ... ... ие болып, сол елдерде қоғамдық өмірдің барлық саласында ... ... ... ... сол ... ... ... кешегі
комунистік идеологияның талаптарын толық қанағаттандырып келген қағидалар
мен ережелердің ... ... ... ... орай ... ... ... көрініп отыр. Солардың бірі ... ... мен ... ... дәуірде жасалған терминдердің біразының бүгінгі ... ... ең ... ... бірі – ... ... ... өз
ерекшелікетері ескерілмеген ... ... ... ... ... тура ...... өмірінің айнасы іспетті. Ұлттың өміріндегі болып жататын
барлық өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... мұны анық көруге болады. Қазақ тіліндегі термин
шығармашылығының әрбір кезеңі халық ... ...... ...... ... ... байланыстылығымен
ерекшеленеді.
Сөз болып отырған қазіргі кезеңде лт тіліне ... ... ... әр түрлі қабаттарын құрайтын лексиканың терминденуі
біршама жанданып отыр. Бұл ғылыми – ... ... ұлт ... ... ... дұрыс үрдіс. Оған теріс баға берудің
орны жоқ. Тек қазіргі кезде термин ... орын алып ... ... ... ... ... ... жоғары кәсіби деңгейде жүргізу – ең басты міндет.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, термин шығармашылығында ... бару ... сол ... ... ... ... болатын
заңдылыққа табан тіреуге тура келеді. Басқаша ... ... ... ... бар. Ол заңдылық ұғымға тікелей қатысты. Кез келген арнаулы
саладағы жаңы ... ат қою ... сол ұғым ... ... ... Ойша ... ... ұғымдар арасындағы
қандай да бір ұқсастық (форма, қызмет, түр, т,б,) бұрыннан ... ... жаңа ... алмасуына себеп болады. Бұрыннан белгілі ұғым ... ... ... өзгеріске ұшырауы да ... ... ... да ... Бұрыннан белгілі ұғым атауының, яғни, ... ... еш ... ... – терминжасамның лексика – семантикалық
жолымен жүзеге асырылса, жаңа лексеманың ... ... ... құрамына
енуі өзге тәсілдер арқылы іске асады.
Бүгінгі ... ... ... мәселелерін ғылыми
тұрғыдан шешудің қажеттілігін уақыттың өзі алға ... ... ... ... он ... төңірегінде қоғамдық – саяси өмірімізде болған
түбегейлі өзгерістер терминология саласын да ... ... ... ... ... да сол ... жүйені
қалыптастыруда басшылыққа алынған теориялар мен принциптерге да ... ... ... ... ... ... еткен тіл саясатына сәйкес
жасалған қағидаттарға қайша келетін тың ... ... ... Бұл ... ... ... қызу ... ала бастаған тың үрдістің
табиғатын тануға бағышталған және ... дер ... ... ... ... ... ... жарық көрген
академик Ә. Т. Қайдаровтың «Қазақ терминологиясына жаңаша ... ... ... атауға болады. Одан бергі уақытта терминологияда жаңа үрдіс
жалғасын таба берді. ... ... орыс ... жазу ... ... шет тілдерден (негізінен батыс еуропа тілдерінен)
қабылдаған терминдерді көбейту ... ... ... ... ... ұстанып келсек, ендігі жерде ғылыми – техникалық
терминологияны ұлт тілі негізінде қалыптастыру қажет, ал өзге ... ... ... ... ... ... тиіс ... тілші ғалымдар қатары көбейе түсті. Соған сәйкес қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... жауапсыздық пен кәсіби шеберліктің жетіспеуінен
кемшшіліктерге жол берілді. Бұл құбылыс тілші ... ... да ... ... ... ... қазақ терминологиясының тәуелсіздік
алғаннан бергі кезеңдегі даму үрдісі туралы тіл ... ... ... ... ... ... бір тобы бұрынғыша терминологияны
халықаралықтандыру ... ... ... тобы ... ұлттық
сипатын арттыру бағытын алға тартты. Ғалымдар бұл мәселеде ортақ пікірге
келе алмауына байланысты ... ... де ... сәйкес қалыптасып отыр.
Сонымен, жаңа ұғымға ат қою кезінде міндетті ... ... тура ... Егер ... шарттылықты мойындамасақ, онда жаңа термин
жасау мүмкін ... ... ... ... ... Айтбай. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1995
2. Әбілқасымов Б. ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ...... 1988.
3. Батұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, 1992
4. Барлыбаев Р. Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық – саяси лексика. – ... ... Ш. ... ... тілін қалытастырудың өзекті мәселелері. –
Алматы, 1996.
6. Қайдаров Ә. Т. ... ... ... ...... ... Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологисы дамуының кезеңдік сипаты. – Астана:
Елорда, 2002.
8. Айтбаев О. ... сөзі . ... , 1997 ... ... Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикасы. Алматы 1989 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Бухгалтерлік есеп қағидаларынан экономикалық терминдерге қысқаша сөздік 13 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері. (Терминологиялық сөздік құрастыру)7 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері» бойынша терминологиялық сөздік және жеке практикалық тапсырма6 бет
Термин сөздер мен кәсіби сөздердің қолданылу ерекшеліктерін оқыту26 бет
Халықаралық географиялық терминдердің, өзге де кейбір сөздердің топонимдер құрамындағы мағыналық жүктемесі17 бет
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі23 бет
Қазақша сөздіктің құрылымы мен терминжасам тәсілдері66 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь