Жалпы ұлттық өнім
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
1. Жалпы ұлттық өнім
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер Ұлттық экономика қызметінің
нәтижесін өлшеу үшін түрлі макроэкономикалық көрсеткіштер қолданылады,
олардың жиынтығы Ұлттық есептеу жүйесі деп аталады. Ұлтық есептеу жүйесі
экономиканың негізгі секторларының арасында болатын қатынастар немесе
әрекеттердің сандық кестесі түрінде негізделеді. Сонымен қатар, олар
экономикалық қызметтерді және өндіріс орындағы байланыстарды сипаттауға
мүмкіндік береді.
Біріккен ұлттар ұйымы (БҰҰ) ұлттық есептеу жүйесін (ҰЕЖ) екі деңгейде
қарастыруды ұсынады. Макроэкономикалық көрсеткіштер қозғалысы: жалпы ұлттық
өнім (ЖҰӨ), жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), ұлттық табыс, инвестицияның жалпы көлемі
және табысына бөлу, қайта бөлу, тұтыну деңгейінде көрінеді. Ұлттық есептеу
жүйесін (ҰЕЖ) пайдалану саудадағы, өзара есептеудегі және тағы басқа
әртүрлі халықаралық салыстырмаларды жеңілдетеді.
Жоғарыда тоқталып өткендей, негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерге
ұлттық есептеу жүйесі бойынша жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), жалпы ішкі өнім
(ЖІӨ), ұлттық табыс (ҰТ), таза ұлттық өнім (ТҰӨ) жатады.
Бұл көрсеткіштердің ішінде ең негізгісі жалпы ұлттық өнім болып
есептеледі. ЖҰӨ ұлттық аймақта, сондай – ақ шет елде нақты бір елдің
азаматының бір жылда өндірген соңғы өнімі жалпы көлемінің нарықтық құнымен
анықталады. Мұнда соңғы өнімге қайта сату немесе ары қарай өңдеу, қайта
өңдеуге болмайтын тұтынушылар пайдаланатын тауарлар мен қызмет көрсетулер
жатады және жалпы ұлттық өнімге аралық өнімнің құнына отбасылық орындар,
аралық пайдалы жұмыстар, аралық өнімді жеке есепке алу кіреді. Бұл екі рет
жүргізілетін есеп. Осылайша құн шамасы жалпы ұлттық өнім өндірісін барынша
объективті сипаттайды. Мысалы, 1000 дана оқулық шығаруға келісіледі дейік.
Ол қолға тигенге дейін бірнеше кезеңнен өтеді.
Кесте 1.
№ Шығару кезеңдері Материалдық немесе Қосымша құн
өнімнің сатылу бағасы
(теңге)
Өндіруші фабрикасы 400 400 (400 – 0)
Оқулық шығару 1000 600 (1000 – 400)
баспаханасы
Көтерме кітап базасы 1500 500 (1500 – 1000)
Кітап дүкені 1800 300 (1800 – 1500)
Сатудың жалпы құны 47000 –
Қосылған құн – 1800
Келтірілген мысалы сәйкес, мынадай сұрақ туындауы мүмкін: жалпы
ұлттық өнімді анықтауда оқулық құнының қай бөлігін есепке кіргіземіз?
Жалпы ұлттық өнімді анықтауда кітапты өңдеудің төрт фазасының тек
қосымша құнының жиынтығы алынады, яғни 1800 теңге (400 + 600 + 500 + 300).
Егер жалпы ұлттық өнімді анықтауда біз аралық өнімдердің құнын
қоссақ, онда жалпы ұлттық өнім көлемі 4700 теңгеге ейін көтерілер еді, ал
біз бұл жерде екі еселікті көреміз, яғни кейбір өнімдердің (мысалы, қағаз)
құны бірнеше рет есептелінген болар еді.
Осылайша, оқулықты шығару мен оны сату оқулықтың құны 4700 теңгеге
емес, 1800 теңгеге бағалайды, бұл өндіру құны мен кірісті есептеуге алып
келеді. Сондықтан жалпы ұлттық өнімді есептеуге әрбір фирма тағайындалған
құн міндетті түрде есептеу ітиіс. Бұл халық шаруашылығының салаларында
анықталған барлық қосымша құны мен өлшенетін ұлттық экономика көлемінде
жалпы ұлттық өнімнің жалпы көлемін дұрыс есептеу үшін қажет.
Дегенмен, қосымша құнның шамасы жалпы ұлттық өнім өндіруді барынша
объективті түрде анықтайды. Осы көрсеткішті есептеу үшін басқа да әдістер
қолданылады. Бұл әдіс тауарларды сату және оны өндірумен тұтыну қызметіне
жасалатын соңғы көрсеткіштің шығынының сомасы бетінде анықталады. Жалпы
ұлттық өнім нарық қатынастарының еңбекақы, әртүрлі төлемдер, табыстар және
басқа да субьектілері алған барлық табыстардың сомасымен есептелуі мүмкін.
Біздің мысалда өндірудің барлық кезеңдерінде ол оқулық өндірісінің
кірістеріне тең болады. Қағаз өндіруші – 400 теңге оқулық өндіруші – 600
теңге, көтерме кітап базасы – 500 теңге, кітап дүкені – 300 теңге, яғни
жалпы ұлттық өнім 400+600+500+300=1800 теңге. Сонымен бірге кейбір
өндіруші қорды (станоктар, құрал – жабдықтар, машина) пайдалану құнының
бөлігі болып табылатын амортизациялық есептеуге енгізіледі. Біздің мысалды
өндіріс ғимараттары, құрал – жабдықтар мен оқулықтарды сату, өткізу
келтірілген.
Жалпы ұлттық өнімді есептеуде тауарға қандай да бір уақыт кезеңінде
өткізу қызметіне қойылған бағаны ескеру қажет. Ағымдағы бағаға есептелген
жалпы ұлттық өнім оның есептелуі ғана нақты көрінісін бейнелейтін номиналды
жалпы ұлттық өнім болып табылады. Ал ақиқат көрінісін нақты жалпы ұлттық
өнім бейнелейді, ол инфляция әсерінен таза бағаға негізделген. Мынандай
шартты мысал келтіруге болады: егер 2000 жылы жалпы ұлттық өнім ағымдағы
баға бойынша 450,5 млрд. теңге болса, онда тұрақты бағада (1990 ж) – 340,1
млрд. теңге.
Практикада жалпы ұлттық өнімге өндіріс орындарының өсуі арқылы ғана
емес, жалпы ұлттық өнім дефляторының көмегімен өлшенетін бағаның өсуінің
есебінен де жетуге болады. Жалпы ұлттық өнім дефляторы номиналды жалпы
ұлттық өнім мен бағаның өсуі есебінен жалпы ұлттық өнім өсуін көрсететін
нақты жалпы ұлттық өнім қатынасы арқылы анықталады.
Ағымдағы кезеңдегі экономикалық өсімнің қарқынын бағалаудағы осы
көрсеткіштердің ішінде базистік пен салыстырғанда нақты жалпы ұлттық өнім
маңызды мәнге ие және ол былайша есептеледі:
Нақты ЖҰӨ: Номинальды ЖҰӨ
Дефлятор (баға индексі)
Жалпы ұлттық өнімнің өзіндік өлшемі ретінде соңғы өнімдер мен қызмет
көрсетулердің нарықтық құнын көрсететін жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) көрсеткіші
алынады.
Жалпы ұлттық өнім мен жалпы ішкі өнім айырмашылығы неде? Оның
айырмашылығы мынадан байқалады: жалпы ішкі өнім есептеуде жалпы ұлттық
өнімге бастапқыда ос ыелдерде жұмыс істеп жүрген осы ел азаматтарының
кірістері алынып тасталынады.
Жалпы ішкі өнімді өлшеу, біріншіден, экономиканың берілген секторында
өндірілген тауарлар мен ол үшін көрсетілген қызмет құнымен есептеу,
екіншіден, өндіру процесінің әрбір кезеңінде қосылатын құнды біріктіру
жолымен жүргізіледі.
Маңызды макроэкономикалық кіштерге таза ұлттық өнімдер кіреді. Таза
ұлттық өндіріс, яғни амортизацияланған құнды алып тастағаннан кейін қалған
жалпы ұлттық өнім бір бөлігі.
Таза ұлттық өнім = ЖҰӨ – Амортизация
Келесі макроэкономикалық көрсеткіш – өндіріс факторларының иелері
алатын кіріс шамасы ұлттық өнімнің жанама салықтары, акциздерді, ҚҚС, кеден
салықтарды және тағы басқа азайту арқылы есептелінеді.
Ұлттық кіріс = Таза ұлттық өнім – Жанама салық
Ел дамуының толықтырушы көрсеткіші ретінде ұлттық байлық (ҰБ)
алынады.
Ұлттық байлық деп мемлекеттік бүкіл даму тарихында адамдар еңбегімен
жасалған материалдық байлықтарының жиынтығы түсіндіріледі.
Оның көлемі елдің экономикалық қуаттылығының бұрынша маңызды
көрсеткіштерінің ... жалғасы
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер Ұлттық экономика қызметінің
нәтижесін өлшеу үшін түрлі макроэкономикалық көрсеткіштер қолданылады,
олардың жиынтығы Ұлттық есептеу жүйесі деп аталады. Ұлтық есептеу жүйесі
экономиканың негізгі секторларының арасында болатын қатынастар немесе
әрекеттердің сандық кестесі түрінде негізделеді. Сонымен қатар, олар
экономикалық қызметтерді және өндіріс орындағы байланыстарды сипаттауға
мүмкіндік береді.
Біріккен ұлттар ұйымы (БҰҰ) ұлттық есептеу жүйесін (ҰЕЖ) екі деңгейде
қарастыруды ұсынады. Макроэкономикалық көрсеткіштер қозғалысы: жалпы ұлттық
өнім (ЖҰӨ), жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), ұлттық табыс, инвестицияның жалпы көлемі
және табысына бөлу, қайта бөлу, тұтыну деңгейінде көрінеді. Ұлттық есептеу
жүйесін (ҰЕЖ) пайдалану саудадағы, өзара есептеудегі және тағы басқа
әртүрлі халықаралық салыстырмаларды жеңілдетеді.
Жоғарыда тоқталып өткендей, негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерге
ұлттық есептеу жүйесі бойынша жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), жалпы ішкі өнім
(ЖІӨ), ұлттық табыс (ҰТ), таза ұлттық өнім (ТҰӨ) жатады.
Бұл көрсеткіштердің ішінде ең негізгісі жалпы ұлттық өнім болып
есептеледі. ЖҰӨ ұлттық аймақта, сондай – ақ шет елде нақты бір елдің
азаматының бір жылда өндірген соңғы өнімі жалпы көлемінің нарықтық құнымен
анықталады. Мұнда соңғы өнімге қайта сату немесе ары қарай өңдеу, қайта
өңдеуге болмайтын тұтынушылар пайдаланатын тауарлар мен қызмет көрсетулер
жатады және жалпы ұлттық өнімге аралық өнімнің құнына отбасылық орындар,
аралық пайдалы жұмыстар, аралық өнімді жеке есепке алу кіреді. Бұл екі рет
жүргізілетін есеп. Осылайша құн шамасы жалпы ұлттық өнім өндірісін барынша
объективті сипаттайды. Мысалы, 1000 дана оқулық шығаруға келісіледі дейік.
Ол қолға тигенге дейін бірнеше кезеңнен өтеді.
Кесте 1.
№ Шығару кезеңдері Материалдық немесе Қосымша құн
өнімнің сатылу бағасы
(теңге)
Өндіруші фабрикасы 400 400 (400 – 0)
Оқулық шығару 1000 600 (1000 – 400)
баспаханасы
Көтерме кітап базасы 1500 500 (1500 – 1000)
Кітап дүкені 1800 300 (1800 – 1500)
Сатудың жалпы құны 47000 –
Қосылған құн – 1800
Келтірілген мысалы сәйкес, мынадай сұрақ туындауы мүмкін: жалпы
ұлттық өнімді анықтауда оқулық құнының қай бөлігін есепке кіргіземіз?
Жалпы ұлттық өнімді анықтауда кітапты өңдеудің төрт фазасының тек
қосымша құнының жиынтығы алынады, яғни 1800 теңге (400 + 600 + 500 + 300).
Егер жалпы ұлттық өнімді анықтауда біз аралық өнімдердің құнын
қоссақ, онда жалпы ұлттық өнім көлемі 4700 теңгеге ейін көтерілер еді, ал
біз бұл жерде екі еселікті көреміз, яғни кейбір өнімдердің (мысалы, қағаз)
құны бірнеше рет есептелінген болар еді.
Осылайша, оқулықты шығару мен оны сату оқулықтың құны 4700 теңгеге
емес, 1800 теңгеге бағалайды, бұл өндіру құны мен кірісті есептеуге алып
келеді. Сондықтан жалпы ұлттық өнімді есептеуге әрбір фирма тағайындалған
құн міндетті түрде есептеу ітиіс. Бұл халық шаруашылығының салаларында
анықталған барлық қосымша құны мен өлшенетін ұлттық экономика көлемінде
жалпы ұлттық өнімнің жалпы көлемін дұрыс есептеу үшін қажет.
Дегенмен, қосымша құнның шамасы жалпы ұлттық өнім өндіруді барынша
объективті түрде анықтайды. Осы көрсеткішті есептеу үшін басқа да әдістер
қолданылады. Бұл әдіс тауарларды сату және оны өндірумен тұтыну қызметіне
жасалатын соңғы көрсеткіштің шығынының сомасы бетінде анықталады. Жалпы
ұлттық өнім нарық қатынастарының еңбекақы, әртүрлі төлемдер, табыстар және
басқа да субьектілері алған барлық табыстардың сомасымен есептелуі мүмкін.
Біздің мысалда өндірудің барлық кезеңдерінде ол оқулық өндірісінің
кірістеріне тең болады. Қағаз өндіруші – 400 теңге оқулық өндіруші – 600
теңге, көтерме кітап базасы – 500 теңге, кітап дүкені – 300 теңге, яғни
жалпы ұлттық өнім 400+600+500+300=1800 теңге. Сонымен бірге кейбір
өндіруші қорды (станоктар, құрал – жабдықтар, машина) пайдалану құнының
бөлігі болып табылатын амортизациялық есептеуге енгізіледі. Біздің мысалды
өндіріс ғимараттары, құрал – жабдықтар мен оқулықтарды сату, өткізу
келтірілген.
Жалпы ұлттық өнімді есептеуде тауарға қандай да бір уақыт кезеңінде
өткізу қызметіне қойылған бағаны ескеру қажет. Ағымдағы бағаға есептелген
жалпы ұлттық өнім оның есептелуі ғана нақты көрінісін бейнелейтін номиналды
жалпы ұлттық өнім болып табылады. Ал ақиқат көрінісін нақты жалпы ұлттық
өнім бейнелейді, ол инфляция әсерінен таза бағаға негізделген. Мынандай
шартты мысал келтіруге болады: егер 2000 жылы жалпы ұлттық өнім ағымдағы
баға бойынша 450,5 млрд. теңге болса, онда тұрақты бағада (1990 ж) – 340,1
млрд. теңге.
Практикада жалпы ұлттық өнімге өндіріс орындарының өсуі арқылы ғана
емес, жалпы ұлттық өнім дефляторының көмегімен өлшенетін бағаның өсуінің
есебінен де жетуге болады. Жалпы ұлттық өнім дефляторы номиналды жалпы
ұлттық өнім мен бағаның өсуі есебінен жалпы ұлттық өнім өсуін көрсететін
нақты жалпы ұлттық өнім қатынасы арқылы анықталады.
Ағымдағы кезеңдегі экономикалық өсімнің қарқынын бағалаудағы осы
көрсеткіштердің ішінде базистік пен салыстырғанда нақты жалпы ұлттық өнім
маңызды мәнге ие және ол былайша есептеледі:
Нақты ЖҰӨ: Номинальды ЖҰӨ
Дефлятор (баға индексі)
Жалпы ұлттық өнімнің өзіндік өлшемі ретінде соңғы өнімдер мен қызмет
көрсетулердің нарықтық құнын көрсететін жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) көрсеткіші
алынады.
Жалпы ұлттық өнім мен жалпы ішкі өнім айырмашылығы неде? Оның
айырмашылығы мынадан байқалады: жалпы ішкі өнім есептеуде жалпы ұлттық
өнімге бастапқыда ос ыелдерде жұмыс істеп жүрген осы ел азаматтарының
кірістері алынып тасталынады.
Жалпы ішкі өнімді өлшеу, біріншіден, экономиканың берілген секторында
өндірілген тауарлар мен ол үшін көрсетілген қызмет құнымен есептеу,
екіншіден, өндіру процесінің әрбір кезеңінде қосылатын құнды біріктіру
жолымен жүргізіледі.
Маңызды макроэкономикалық кіштерге таза ұлттық өнімдер кіреді. Таза
ұлттық өндіріс, яғни амортизацияланған құнды алып тастағаннан кейін қалған
жалпы ұлттық өнім бір бөлігі.
Таза ұлттық өнім = ЖҰӨ – Амортизация
Келесі макроэкономикалық көрсеткіш – өндіріс факторларының иелері
алатын кіріс шамасы ұлттық өнімнің жанама салықтары, акциздерді, ҚҚС, кеден
салықтарды және тағы басқа азайту арқылы есептелінеді.
Ұлттық кіріс = Таза ұлттық өнім – Жанама салық
Ел дамуының толықтырушы көрсеткіші ретінде ұлттық байлық (ҰБ)
алынады.
Ұлттық байлық деп мемлекеттік бүкіл даму тарихында адамдар еңбегімен
жасалған материалдық байлықтарының жиынтығы түсіндіріледі.
Оның көлемі елдің экономикалық қуаттылығының бұрынша маңызды
көрсеткіштерінің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz