Капиталдың алғашқы қорлануы және оның Қазақстандағы ерекшеліктері
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Жоспар
Кіріспе 2
1. Капиталдың алғашқы қорлануы және оның Қазақстандағы ерекшеліктері.
2
2. Капитал: ұғым мәні және функцияларының айырмашылығы. Кәсіпкерлік
капитал қаражаттары 5
3. Жеке ұдайы өндіріс: негізгі және айналмалы капитал, олардың ауыспалы
айналымы және тозуы. 7
4. Пайданың экономикалық табиғаты: мәні, қайнар көздері және қызмет
түсіндірмелерінің айырмашылықтары. 9
Қолданылған әдебиеттер тізімі 12
Кіріспе
Бүгінде Қазақстанда болып жатқан өтпелі кезең капиталдың алғашқы
қорлануымен теңестіріледі. Алайда осы процестердің арасында толық сәйкестік
жоқ, сондықтан ұқсастық шартты. Капиталдың алғашқы қорлануы түсінігі ең
бірінші А.Смит еңбегінде кездескен, кейіннен К.Маркстің "Капиталында"
зерттелген.
Оның алғашқы мағынасы феодолизмнен капитализмге өтудің материалдық
жағдайларын дайындауда болады және былай айтылады.
1) тікелей өндірушілердің (ең алдымен шаруалардың) өндіріс құрал-
жабдықтарынан (жерден) ажырауы және олардың жалдамалы жұмысшыларға айналуы.
2) қоғамдық құралдар мен ақша капиталдарының буржуазия қолдарына
көшуі.
1. Капиталдың алғашқы қорлануы және оның Қазақстандағы ерекшеліктері.
Қазіргі Қазақстанда өтіп жатқан экономикалық процестер несімен
капиталдың алғашқы қорлануын еске түсіреді және қалай ерекшеленеді?
Бұл сұраққа жауап беру үшін тарихқа көңіл аудару керек. Әрбір елде
жалдамалы еңбектің қалыптасуы әрқалай жүрді. Бұл құбылыс Англияда айқын
көрінді. Мұнда XV ғасырдың соңынан дамып келе жатқан капиталистік шұға
мануфактураларын шикізатпен қамтамасыз ету үшін қой өсіруді кеңейту
қажеттілігімен туындау нәтижесінде шаруалардың жерін күшпен тартып алу
болды.
Америкада бұл процестің басты бағыттары төмендегілер болды.
- байырғы тұрғындарды - үндістерді меншіктен айыру;
- елеулі бөлігі Америкаға заң жүзінде белгілі мерзімге әкелінген "ақ
құлдар" болған қоныс аударушыларды -кедейлерді ығыстыру;
- негрлердің плантациялық құлдығы.
Алғашқы қорланудың екінші жағы - буржуазия қолына ірі ақша суммаларын
шоғырландыру төмендегідей жолдармен жүзеге асырылды:
- өсімқорлық;
- байырғы тұрғындарды талау (Америкада үндістер, Африкада негрлер);
- колониялық тауарлар саудасына монополия;
- Батыс Европа елдеріндегі бағалар революциясы;
- ұлттық кәсіпкерлікке қазынадан ірі ақшалай субсидия т.б.
формасындағы протекционизм жүйесі.
Ресейде ақша капиталдарының қорлану процесі 1850 жылдардың аяғы мен
1860 жылдардың басына келеді.
Олардың көздері әр түрлі болды:
- сауда операциялары;
- мануфактуралық өндіріс;
- шарап сатып алу жүйесі (аздаған төлем үшін спирттік сусындармен
саудаласуға құқық);
- теміржол тораптарының бүкіл тобын тудырған және елеулі дәрежеде
қазына және шетел несиелері есебінен іске асатын теміржол кәсіпкерлігі.
Ізінше Ресейде Европадағыдай процестер жүріп жатты. Алайда Ресей бұл
қызмет ету аясында артта қалып отырды. Себебі, меімлекетте қалыптасқан
саяси жүйе биліктің жоғары шоғырлануымен ерекшеленеді және жеке ынта мен
іскерлікті шектеді.
Сонда да, XX ғасырдың басында жалдамалы жұмысшылар мен фабриканттар
класы айқын көрінеді.
Қазіргі Қазақстан директивті баға жасалу және ресурстардың
орталықтанған бөлумен негізделген әміршіл-әкімшідік жүйеден бас тартумен
және реттеудің рыноктық әдістеріне көшумен байланысты процесті басынан
өткізіп отыр. Алғашқы қорланудың жаңа мағынасының ескіден айырмашылығы -
осында. Оларды кәсіпкерлер класының жеке меншік түріндегі материадцық
негізде құрылу процесі біріктіріледі. Ол үшін сыртқы және ішкі көздер бар.
Ішкілер қатарына мемлекеттік меншікті төмендегідей әдістермен бөлу,
жекешелендіру қосылады.
- қаражаттарды ауыр және жеңіл өнеркәсіп салалары арасына соңғылары
пайдасына қайта бөлу;
- қызмет және сауда аясында капиталды шоғырландыру; отын-энергетикалық
комплексінің кәсіпорындары және басқа да энерготасымалдаушылардың жер
мен табиғи ресурстарды билеу қызметтерін "өзіне алу";
- кәсіпорындар мен олардың иелеріне өндірген өнімдерінің бір бөлігін
бартерлік айырбас мақсатында қарамағына беру;
- сыртқы сауданы еркін жіберу есебінен пайда болатын сыр-вдл сауда
фирмаларының пайда алуы;
- импорттан табыс алу;
- мемлекет тағайындаған кейбір ұйымдардың (мысалы, спорттық) елге
спирттік және темекі өнімдерін енгізуге салық жеңілдіктерін алуы;
- коррупция, рэкет, көлеңке экономика және т.б. қарсы күрес.
Сыртқы көздерге шетелден несиенің келуі жатады. Экономикалық
реформалар кәсіпкерліктің дамуына бағьпталғанды. Олардың бастаушыларын
төмендегідей топтастыруға болады:
1. Радикалды реформаторлар - еркін, яғни реттелмейтін рынокты құрғысы
келеді. Бұндай көзқарас қабылданбады.
2. Қалыпты реформаторлар - реттелетін әлеуметтік бағыттағы рынокты
жақтайды.
3. Конструктивтік оппозиция - меншік формалары көп және рынок
элементтері бар мемлекет құруды аңсайды.
Жалпы Қазақстанның барлық аумағында баяу да болса радикалды
реформизмнен конструиктивтік оппозицияға дейін түрлері жүріп жатыр.
Бұның нәтижесі - материалдық өндірістің жаппай кұлдырауына, инфляцияға
байланысты қоғамның қарсы шығуы, халықтың көп бөлігінің өмір деңгейінің
төмендеуі, атам заманғы жеке капиталдың пайда болуы.
Реформалар жылдары экономика құрылымы елеулі өзгерді: жеке меншікке
материалдық өндірістің және өндірістік емес сфераның кіші және орта
объектілері жеңіл және тамақ өнеркәсібінің, жөңдеу кәсіпорындарының,
жергілікті және орман шаруашылығы кәсіпорындарының және т.б. елеулі бөлігі
өтті.
Көптеген делдалдық кәсіпкерлік және кіші бөлшек сауда елеулі аумақ
алды. Өнеркәсіпте, ғылымда жұмыс істейтін көп адамдар коммерциялық
құрылымдарға кетіп жатыр. Басқару құрылымдарының коммерциялық құрылыммен
және көлеңке экономикамен бірігуі кездеседі. Реформалардың ұзақ уақыттық
қорытындылары болашақта көрінеді.
2. Капитал: ұғым мәні және функцияларының айырмашылығы. Кәсіпкерлік
капитал қаражаттары
Әрбір экономикалық мектептерде капитал әр түрлі түсіндіріледі. Бірақ
ең басты бағыттары төмендегілер болып табылады.
- заттық немесе натуралдық концепция;
- ақшалай немесе монетарлық концепция;
- "адам капиталы" теориясы.
Натуралдық концепция тұрғысынан капитал - өндіріс құрал-жабдықтары
немесе сатуға арналған дайын тауарлар.
А.Смит капиталды заттардың қорланған запасы ретінде, ал Д.Рикардо -
өндіріс құрал-жабдықтары ретінде түсіндіреді.
А.Маршалл теориясында - ол өндіріс алғышарттарын жинайтын заттар.
Маршаллдың замандасы Дж.Кларк капитал - еңбекпен қатар өндірістің мәңгі
бастауын көрсететін өндірістік игіліктердің запасы дейді.
П.Самуэльсон капиталды ірі фабрикалардың дайын өнімі және жартылай
өңделген шикізат қоймаларының өндірістік құрал-жабдықтары ретінде
анықтайды.
Басқа да батыс экономистерінің үқсас көзқарастары бар. Колумбия
университетінің (АҚШ) профессоры Дьюн капиталды "өндіріске пайдалы роль
атқаратын заттардың барлығын" - өндіріс құрал-жабдықтарын, пайдалы
қазбаларды, тұтыну заттарын, жұмыс күшін және т.б. жатқызады.
Монетарлық теория тұрғысынан, капитал - процент әкелетін ақша.
Капиталдың ақшалай формасын абсолюттеу меркантилизмнен бастау алады. Бірақ,
ХҮІП-ХІХ ғғ. классикалық мектептің ақша концепциясын капиталдың мәнімен
түсіндіру ұғым мағынасын екінші жоспарға ыгыстырдыі (натуралдық бағытпен).
Капитал роліндегі ақша және несиеге үлкен назар аударылды. Д.М. Кейнс
теориясында маңызды роль атқарады. Кейін Кейнс жолын қуушылар пікірлері
бөлініп кетті. Монетаризмнің жақтаушыларының көпшілігі капитал - бұл ақша
немесе оның ауыстырушысы - несиелік ақша деген көзқарастарды қарастырады.
Алайда басқалар капиталды табыс алумен байланыстырады.
"Адам капиталы" теориясы XX ғасырдың 60-шы жылдары ҒТР жағдайында адам
факторының ролінің артуымен байланысты пайда болды. Оны неоклассикалық
бағыттың өкілдері Г.Беккер, Дж.Мишцер, Г.Шульц және басқалар жасады.
Олардың көзқарасы бойынша өндірісте екі фактор өзара әрекет етеді: құрамына
өндіріс құрал-жабдықтары кіретін "фирмалық капитал" және құрамына алған
білім, тәжірибе энергия енетін "адам капиталы". "Адам капиталының" шамасы
ол әкелетін потенциалды табыспен бағаланады.
Капиталдың жүйелі түсіндірмесі К.Маркс концепциясында жатыр. Ол бір
жағынан капиталдың мәнін, екінші жағынан - оның пайда болуының нақты
формаларын зерттейді.
1 - өндіріс құрал-жабдықтары тұрақты капитал ретінде көрінеді;
- жұмыс күші - айнымалы ретінде;
- ақша - ақша капиталы;
- тауарлар - тауар капиталы.
Алайда, ақша да өндіріс құрал-жабдықтары да оның ойынша өз-өзінен
капитал болып табылмайды. Олар бөтеннің төленбеген еңбегін иеленгенде ғана
капитал мәніне сай келеді. Маркс былай деп жазды; "Мақта тоқитын машина -
макта тоқуға арналған машина. Тек, белгілі қатынастарда ол капитал болады.
Бұл қатынастардан бөлініп алынған ол, алтынның өз-өзінен ақшаға
айналмайтыны сияқты капитал бола алмайды. Сондықтан біріншіден, ол - зат
емес, затта көрінетін және бұл затқа өзіне тән қоғамдық сипат беретін
белгілі қоғамдық қатынас.
Екіншіден, капиталды оның элементтерінің үздіксіз қозғалысы деп
түсінуге болады. Тек қозғалыста бола тұра ақша капиталға айналады.
Үшіншіден, капитал - ол жалдамалы жұмысшылар жасайтын өздігінен өсетін
құн, осы үш жағдай капиталдың мәндік анықтамасын сипаттайды.
Қызметін бастау үшін фирманың старттық капиталы болу керек.
Бастапқы капитал - ол алғашқы салынған капитал мен өндірістің бастапқы
жүрісіне кеткен ағымдық шығындарының қосындысы.
Бұл шығындарды жабудың көздері меншік құралдары мен қарыз қаражаттары
болуы мүмкін. Меншік (ішкі) қаражаттар - ол:
1) пайда есебінен ... жалғасы
Кіріспе 2
1. Капиталдың алғашқы қорлануы және оның Қазақстандағы ерекшеліктері.
2
2. Капитал: ұғым мәні және функцияларының айырмашылығы. Кәсіпкерлік
капитал қаражаттары 5
3. Жеке ұдайы өндіріс: негізгі және айналмалы капитал, олардың ауыспалы
айналымы және тозуы. 7
4. Пайданың экономикалық табиғаты: мәні, қайнар көздері және қызмет
түсіндірмелерінің айырмашылықтары. 9
Қолданылған әдебиеттер тізімі 12
Кіріспе
Бүгінде Қазақстанда болып жатқан өтпелі кезең капиталдың алғашқы
қорлануымен теңестіріледі. Алайда осы процестердің арасында толық сәйкестік
жоқ, сондықтан ұқсастық шартты. Капиталдың алғашқы қорлануы түсінігі ең
бірінші А.Смит еңбегінде кездескен, кейіннен К.Маркстің "Капиталында"
зерттелген.
Оның алғашқы мағынасы феодолизмнен капитализмге өтудің материалдық
жағдайларын дайындауда болады және былай айтылады.
1) тікелей өндірушілердің (ең алдымен шаруалардың) өндіріс құрал-
жабдықтарынан (жерден) ажырауы және олардың жалдамалы жұмысшыларға айналуы.
2) қоғамдық құралдар мен ақша капиталдарының буржуазия қолдарына
көшуі.
1. Капиталдың алғашқы қорлануы және оның Қазақстандағы ерекшеліктері.
Қазіргі Қазақстанда өтіп жатқан экономикалық процестер несімен
капиталдың алғашқы қорлануын еске түсіреді және қалай ерекшеленеді?
Бұл сұраққа жауап беру үшін тарихқа көңіл аудару керек. Әрбір елде
жалдамалы еңбектің қалыптасуы әрқалай жүрді. Бұл құбылыс Англияда айқын
көрінді. Мұнда XV ғасырдың соңынан дамып келе жатқан капиталистік шұға
мануфактураларын шикізатпен қамтамасыз ету үшін қой өсіруді кеңейту
қажеттілігімен туындау нәтижесінде шаруалардың жерін күшпен тартып алу
болды.
Америкада бұл процестің басты бағыттары төмендегілер болды.
- байырғы тұрғындарды - үндістерді меншіктен айыру;
- елеулі бөлігі Америкаға заң жүзінде белгілі мерзімге әкелінген "ақ
құлдар" болған қоныс аударушыларды -кедейлерді ығыстыру;
- негрлердің плантациялық құлдығы.
Алғашқы қорланудың екінші жағы - буржуазия қолына ірі ақша суммаларын
шоғырландыру төмендегідей жолдармен жүзеге асырылды:
- өсімқорлық;
- байырғы тұрғындарды талау (Америкада үндістер, Африкада негрлер);
- колониялық тауарлар саудасына монополия;
- Батыс Европа елдеріндегі бағалар революциясы;
- ұлттық кәсіпкерлікке қазынадан ірі ақшалай субсидия т.б.
формасындағы протекционизм жүйесі.
Ресейде ақша капиталдарының қорлану процесі 1850 жылдардың аяғы мен
1860 жылдардың басына келеді.
Олардың көздері әр түрлі болды:
- сауда операциялары;
- мануфактуралық өндіріс;
- шарап сатып алу жүйесі (аздаған төлем үшін спирттік сусындармен
саудаласуға құқық);
- теміржол тораптарының бүкіл тобын тудырған және елеулі дәрежеде
қазына және шетел несиелері есебінен іске асатын теміржол кәсіпкерлігі.
Ізінше Ресейде Европадағыдай процестер жүріп жатты. Алайда Ресей бұл
қызмет ету аясында артта қалып отырды. Себебі, меімлекетте қалыптасқан
саяси жүйе биліктің жоғары шоғырлануымен ерекшеленеді және жеке ынта мен
іскерлікті шектеді.
Сонда да, XX ғасырдың басында жалдамалы жұмысшылар мен фабриканттар
класы айқын көрінеді.
Қазіргі Қазақстан директивті баға жасалу және ресурстардың
орталықтанған бөлумен негізделген әміршіл-әкімшідік жүйеден бас тартумен
және реттеудің рыноктық әдістеріне көшумен байланысты процесті басынан
өткізіп отыр. Алғашқы қорланудың жаңа мағынасының ескіден айырмашылығы -
осында. Оларды кәсіпкерлер класының жеке меншік түріндегі материадцық
негізде құрылу процесі біріктіріледі. Ол үшін сыртқы және ішкі көздер бар.
Ішкілер қатарына мемлекеттік меншікті төмендегідей әдістермен бөлу,
жекешелендіру қосылады.
- қаражаттарды ауыр және жеңіл өнеркәсіп салалары арасына соңғылары
пайдасына қайта бөлу;
- қызмет және сауда аясында капиталды шоғырландыру; отын-энергетикалық
комплексінің кәсіпорындары және басқа да энерготасымалдаушылардың жер
мен табиғи ресурстарды билеу қызметтерін "өзіне алу";
- кәсіпорындар мен олардың иелеріне өндірген өнімдерінің бір бөлігін
бартерлік айырбас мақсатында қарамағына беру;
- сыртқы сауданы еркін жіберу есебінен пайда болатын сыр-вдл сауда
фирмаларының пайда алуы;
- импорттан табыс алу;
- мемлекет тағайындаған кейбір ұйымдардың (мысалы, спорттық) елге
спирттік және темекі өнімдерін енгізуге салық жеңілдіктерін алуы;
- коррупция, рэкет, көлеңке экономика және т.б. қарсы күрес.
Сыртқы көздерге шетелден несиенің келуі жатады. Экономикалық
реформалар кәсіпкерліктің дамуына бағьпталғанды. Олардың бастаушыларын
төмендегідей топтастыруға болады:
1. Радикалды реформаторлар - еркін, яғни реттелмейтін рынокты құрғысы
келеді. Бұндай көзқарас қабылданбады.
2. Қалыпты реформаторлар - реттелетін әлеуметтік бағыттағы рынокты
жақтайды.
3. Конструктивтік оппозиция - меншік формалары көп және рынок
элементтері бар мемлекет құруды аңсайды.
Жалпы Қазақстанның барлық аумағында баяу да болса радикалды
реформизмнен конструиктивтік оппозицияға дейін түрлері жүріп жатыр.
Бұның нәтижесі - материалдық өндірістің жаппай кұлдырауына, инфляцияға
байланысты қоғамның қарсы шығуы, халықтың көп бөлігінің өмір деңгейінің
төмендеуі, атам заманғы жеке капиталдың пайда болуы.
Реформалар жылдары экономика құрылымы елеулі өзгерді: жеке меншікке
материалдық өндірістің және өндірістік емес сфераның кіші және орта
объектілері жеңіл және тамақ өнеркәсібінің, жөңдеу кәсіпорындарының,
жергілікті және орман шаруашылығы кәсіпорындарының және т.б. елеулі бөлігі
өтті.
Көптеген делдалдық кәсіпкерлік және кіші бөлшек сауда елеулі аумақ
алды. Өнеркәсіпте, ғылымда жұмыс істейтін көп адамдар коммерциялық
құрылымдарға кетіп жатыр. Басқару құрылымдарының коммерциялық құрылыммен
және көлеңке экономикамен бірігуі кездеседі. Реформалардың ұзақ уақыттық
қорытындылары болашақта көрінеді.
2. Капитал: ұғым мәні және функцияларының айырмашылығы. Кәсіпкерлік
капитал қаражаттары
Әрбір экономикалық мектептерде капитал әр түрлі түсіндіріледі. Бірақ
ең басты бағыттары төмендегілер болып табылады.
- заттық немесе натуралдық концепция;
- ақшалай немесе монетарлық концепция;
- "адам капиталы" теориясы.
Натуралдық концепция тұрғысынан капитал - өндіріс құрал-жабдықтары
немесе сатуға арналған дайын тауарлар.
А.Смит капиталды заттардың қорланған запасы ретінде, ал Д.Рикардо -
өндіріс құрал-жабдықтары ретінде түсіндіреді.
А.Маршалл теориясында - ол өндіріс алғышарттарын жинайтын заттар.
Маршаллдың замандасы Дж.Кларк капитал - еңбекпен қатар өндірістің мәңгі
бастауын көрсететін өндірістік игіліктердің запасы дейді.
П.Самуэльсон капиталды ірі фабрикалардың дайын өнімі және жартылай
өңделген шикізат қоймаларының өндірістік құрал-жабдықтары ретінде
анықтайды.
Басқа да батыс экономистерінің үқсас көзқарастары бар. Колумбия
университетінің (АҚШ) профессоры Дьюн капиталды "өндіріске пайдалы роль
атқаратын заттардың барлығын" - өндіріс құрал-жабдықтарын, пайдалы
қазбаларды, тұтыну заттарын, жұмыс күшін және т.б. жатқызады.
Монетарлық теория тұрғысынан, капитал - процент әкелетін ақша.
Капиталдың ақшалай формасын абсолюттеу меркантилизмнен бастау алады. Бірақ,
ХҮІП-ХІХ ғғ. классикалық мектептің ақша концепциясын капиталдың мәнімен
түсіндіру ұғым мағынасын екінші жоспарға ыгыстырдыі (натуралдық бағытпен).
Капитал роліндегі ақша және несиеге үлкен назар аударылды. Д.М. Кейнс
теориясында маңызды роль атқарады. Кейін Кейнс жолын қуушылар пікірлері
бөлініп кетті. Монетаризмнің жақтаушыларының көпшілігі капитал - бұл ақша
немесе оның ауыстырушысы - несиелік ақша деген көзқарастарды қарастырады.
Алайда басқалар капиталды табыс алумен байланыстырады.
"Адам капиталы" теориясы XX ғасырдың 60-шы жылдары ҒТР жағдайында адам
факторының ролінің артуымен байланысты пайда болды. Оны неоклассикалық
бағыттың өкілдері Г.Беккер, Дж.Мишцер, Г.Шульц және басқалар жасады.
Олардың көзқарасы бойынша өндірісте екі фактор өзара әрекет етеді: құрамына
өндіріс құрал-жабдықтары кіретін "фирмалық капитал" және құрамына алған
білім, тәжірибе энергия енетін "адам капиталы". "Адам капиталының" шамасы
ол әкелетін потенциалды табыспен бағаланады.
Капиталдың жүйелі түсіндірмесі К.Маркс концепциясында жатыр. Ол бір
жағынан капиталдың мәнін, екінші жағынан - оның пайда болуының нақты
формаларын зерттейді.
1 - өндіріс құрал-жабдықтары тұрақты капитал ретінде көрінеді;
- жұмыс күші - айнымалы ретінде;
- ақша - ақша капиталы;
- тауарлар - тауар капиталы.
Алайда, ақша да өндіріс құрал-жабдықтары да оның ойынша өз-өзінен
капитал болып табылмайды. Олар бөтеннің төленбеген еңбегін иеленгенде ғана
капитал мәніне сай келеді. Маркс былай деп жазды; "Мақта тоқитын машина -
макта тоқуға арналған машина. Тек, белгілі қатынастарда ол капитал болады.
Бұл қатынастардан бөлініп алынған ол, алтынның өз-өзінен ақшаға
айналмайтыны сияқты капитал бола алмайды. Сондықтан біріншіден, ол - зат
емес, затта көрінетін және бұл затқа өзіне тән қоғамдық сипат беретін
белгілі қоғамдық қатынас.
Екіншіден, капиталды оның элементтерінің үздіксіз қозғалысы деп
түсінуге болады. Тек қозғалыста бола тұра ақша капиталға айналады.
Үшіншіден, капитал - ол жалдамалы жұмысшылар жасайтын өздігінен өсетін
құн, осы үш жағдай капиталдың мәндік анықтамасын сипаттайды.
Қызметін бастау үшін фирманың старттық капиталы болу керек.
Бастапқы капитал - ол алғашқы салынған капитал мен өндірістің бастапқы
жүрісіне кеткен ағымдық шығындарының қосындысы.
Бұл шығындарды жабудың көздері меншік құралдары мен қарыз қаражаттары
болуы мүмкін. Меншік (ішкі) қаражаттар - ол:
1) пайда есебінен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz