Қазақтардың тұрағы


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   

ЖОСПАР

мал шаруашылығы2

Қазақтардың тұрағы3

отырықшылықты егіншілік4

қала мәдениеті4

Қолданылған әдебиеттер9

мал шаруашылығы

XV-XVIІI ғғ. далалық аудандардағы қазақтарда шаруашылық саласы ретінде басым тұрғыда - тарихи қалыптасқан, қуаң дала мен жартылай шөлейт жерлердің табиғи-климаттық жағдайына сәйкес келетін көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы сақталды. Малдың негізгі түлігі - қой, жылқы, түйе болды. Ірі қара мал аз мөлшерде, негізінен алғанда отырықшылықты жерлерде өсірілді.

Маусымдық жайылымдарды (көктеу, жайлау, күздеу, қыстау) ал-мастырып көшіп-қонып отырудың бұрыннан қалыптасқан жолдары мен жылдық айналымы орнықты. Сонымен, ондаған, ал көптеген жагдайда жүзден астам ауылдардан құралуы ықтимал әрбір ру белгілі бір географиялық жер қөлемі шеңберінде көшіп-қону дәстүрін ұстанды.

Жайылымдық қоныстардың ара қашықтығы оңтүстікте 200-300 шақырымнан Жетісудың ендж бағытындағы далалық аудандарында 800-1000 шақырымга дейін созылды. Қоныс орнын таңдау, әрине, тек дәстүр мен шаруашылықтық мұқтаждықтарға ғана емес, сонымен бірге хандықтағы саяси жағдайға да тәуелді болды.

Мешеу көшпелі мал шаруашылығы кең көлемді жайылымдық жерлердің болуын талап етті, ал олардың әрдайымғы жетіспеушілігі көршілер арасында соғыстар мен дау-жанжалдар туғызып отырды. Мал шаруашылығы табиғат жағдайларына мейлінше тәуелді еді. Жемшөп дайындау жүргізілмеді, қыста мал тебіндеп жайылды. Мысалы, Ибн Рузбихан көшпелілер үшін Сырдария жерінің өте бағалы екендігін көрсете келіп, Сейхун төңірегінің бәрі «қамыспен көмкерілген, мал азығы мен отынға бай» - деп жазды. Қыс сұрапыл болган жылдары малдың жаппай қырылуы жиі кездесетін, мұндайда көшпелі малшылар тақырлана кедейленіп, көбі отырықшылыққа ауысатын.

Баяу дегенмен, көшпелі мал шаруашылығын жүргізудің формасы мен оның өнімділігі жақсара түсті; қолайлы жылдары (ауа райы жағдайымен бірге халық өмірінің саяси жағдайы жағынан) мал басы үдемелі қарқынмен өсіп отырды. Мал шаруашылығын жүргізудің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі сақталып, үнемі жетілдірілумен болды.

Қазақтардың тұрағы

Қазақтардың тұрағы киіз үй, сондай-ақ шаруашылық құралдары көшіп-қону және мал өнімдерін өңдеу үшін жақсы лайықталғанды. Көшпелі мал шаруашылығы қазақ отбасының өмірін көп жағынан қамтамасыз етіп түрды. Бұл сала қазақтарға ішіп-жейтін тамақ өнімдерін, киім-кешек пен аяқ киім материалдарын, үй жабдықтары мен жасауларын, көшіп-қонуға қажетті тасымал құралдарын берді. Әскери жорықтар мен шайқастарда жылқының орнын ешнәрсемен алмастыруға болмайтын.

Көшпелі малшылар үй кәсібімен, негізінен алғанда мал шаруашылығы шикізаттарын өндеумен айналысты. Қой жүнінен киіз басты, кілемдер тоқыды, киім тікті, мал терісінен аяқ киімдер, ыдыстар, ат әбзелдерін т. б. әзірледі. Қазақтардың шаруашылыгы негізінен қолмен атқарылатын таза табиғи күйінде қалғанымен, олардың қолында қала тұрғындары, егіншілер өндіретін тауарларга, азық-түлікке айырбастай алатын басы артық өнімдері қалып отырды. Түркістанның Сығанақ, Сауран, Асы және басқа қалаларының базарларына көшпелі малшылар мал айдап апаратын, тері, жүн, олардан жасалған бұйымдар, сондай-ақ суық қарулар, ағаштан, негізінен қайыңнан жасалатын бұйымдар, соның ішінде арбалар, төсектер мен ыдыстар жеткізетін; аң терілерін, тон-ішіктер, тымақ-бөріктер сататын.

Малшылар бұл өнімдеріне айырбасқа Түркістан аймағы қалаларына әр түрлі тауарлар: мақта маталары мен жібек маталар, балшықтан күйдіріліп және темірден соғылып жасалатын бұйымдар, мата мен теріден тігілген дайын киім-кешектер, шапандар, орамалдар, бас киімдер, аяқ киімдер, ат әбзелдерінің бөлшектерін, сондай-ақ әр түрлі үй аспаптарын, қарулар, қымбат металдардан жасалатын әшекей заттар, айналар және көптеген басқа дүниелер алатын. Сауда жасауға қазақтар да қатысатын: «Олардың (қазақтардың) көпестері барған елдердің көпестері өздеріне келіп тұратыны сияқты ислам елдеріне үнемі қатынап келді және әлі де барып тұрады». Көшпелілердің астыққа - бидайға, тарыға, арпаға, егіншілік пен бау шаруашылығының басқа өнімдеріне деген және әсіресе, маталарға деген сұранымы барынша берік әрі тұрақты болды және бұларды бәрі жаппай алып отырды.

отырықшылықты егіншілік

Әсіресе Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлеріндегі қазақтар отырықшылықты және жартылай отырықшылықты егіншілік пен қала мәдениетін жақсы білді. Далалық аудандар халқының көшпелілік шаруашылығы мен отырықшылықты егіншілік аудандары және қала шаруашылығының тұрақты байланысы қазақ қоғамы экономикалық өмірінің ажыратылмайтын белгісі болды. Түркістан қалалары мен алқаптарының отырықшылықты егіншілікпен айналысатын, этникалық жағынан араласып кеткен халықтары даланың мал өсіруші халқымен тұрақты шаруашылық-мәдени өзара әрекеттестік қарым-қатынас жағдайында өмір сүрді. Өз кезегінде көшпелілердін, тіпті өздері де мал қыстататын жерлерінде егіншілік танаптарын жасап, отырықшылықты және жартылай отырықшылықты елді мекендер тұрғыза бастады. Міне, қыстаулардағы мүндай егіншілікпен көбінесе малдарынан және көшіп-қону мүмкіндігінен айрылған кедей жатақтар айналысты.

Көшпелі қазақтардың отырықшылануы мемлекеттің қандай да бір басқа жерлерінен гөрі Сырдария бойы алқаптары мен Жетісудың батыс бөлігі аймақтарында неғұрлым шапшаң жүрді. Қазақтардың бұл өңірлерде XVI г. отырықшылану процесі құжаттық материалдарда (шағын грамоталарында) жазылған. Осындай грамоталардың бірі бойынша бұрындары көшіп-қонған аймақтар (ру, тайпа) «елді мекендерде (тұрақты) тұрушыларға (дихнишин), қыстауларда (жартылай отырықшылықты) тұрушыларға (кишлакнишин) және көшіп-қонушыларға (сахранишин) » бөлінеді. Сондай-ақ көшпелі тайпалар (илатийа) аталған. Қалаларда көбінесе өзінің сарайы маңындағылармен және әскерлерімен хандар тұрды. Мүндай салт-дәстүр, әсіресе Түркістан жері Қазақ хандығының құрамына кіргеннен кейін етек алды. Қалаларға бақьшау орнату тұтасынан бүкіл қазақ жерінде бірін-бірі толықтырушы екі шаруашылықтық құрылымға - көшпелі мал шаруашылығы мен қалалық отырықшылықты егіншілікке негізделген неғұрлым нық экономикалық жүйе құруға мүмкіндік берді.

қала мәдениеті

XV-XVIIІ ғғ. Қазақ хандығы дәуірінде Оңтүстік Қазақстанда қалалық өмір дамуын жалғастырды. Ибн Рузбихан «Түркістанның отыз бекінісі» туралы жазады. Солардың жиырмадан астамының аттары түпкі жазба материалдарда кездеседі; археологтар тапқан қалалар саны бұл цифрдан асып кетеді. Сырдария мен онық сағаларының оң жағалауындағы олар Ясы (Түркістан), Отырар, Сайрам, Сауран, Сығанақ, Иқан, сол жағалауындағы - Аркөк, Үзген, Аққорған, Құтжан, Қаратаудың солтүстік беткейлеріндегі - Созақ, Құмкент және басқа қалалар еді.

«Түркістан бекіністерінен» аттары аталғандар арасынан тек неғұрлым ірі деген 5-6-сы ғана мәдениет пен экономика орталықтары болды. Қалай дегенде де, егер ортағасырлық экономиканың шектеулі екенін, онын табиғи сыйпатын, халқы санының салыстырмалы түрде аздығын және басқа факторларды ескерсек, мұның өзі осындайлық шағын территория үшін, әрине, аз емес.

Қазақ мемлекеттілігінің орнығып, нығаюы кезеңінде Сырдария бойының қалалары Қазақстан халқының өмірінде көп жақты рөл атқарды. Мысалы, Сығанақ Шығыс Дешті Қыпшақ үшін «сауда айлағы» болды.

Ол алғашқы қазақ әкімдерінің астанасы болған еді. Ясы (Түркістан) белгілі сауда нүктесі, ірі егіншілік аймағының орталығы ретінде қала берді. XVI--XVII гғ. шебінде бұл қала Қазақ хандығының астанасына айналды, ол сондай-ақ бүкіл Түркістан және оған тиіп тұрған қазақ даласы үшін басты діни орталық болды.

Отырар оңтүстік-қазақстандық жерлердің ірі сауда-қолөнер кәсібі орталығы болып қалыптасты. Ясы сияқты ол XI ғ. ұзақ уақыт бойы Түркістан уәлаятындағы шайбани уәлилерінің тұратын орны болды. Олар өздерінің далалық жауларынан осы Отырар бекінісінің берік дуалдары қалқасында жасырынды. Отырардың үстемдік жағдайын, оны иелену бүкіл облысқа билік жүргізуді қамтамасыз ететінін осы қала үшін болған шайқастар туралы түпкі жазба материалдарда көптеген дәлелдемелер қалдырған замандастары жақсы түсінді.

XVI ғ. Сауран қаласы өзінің қорғаныстық құрылыстарының тұтас бір жүйесімен әйгілі болды. Солардың арасынан Хафиз Таныш мұнаралары бар биік бекініс қабырғаларын, қорған дауалдарын, «өзенге ұқсас» терең орларды атайды; Зайн-ад дин Васифи бұл қаланы онда XVI ғ. «аса көрнекті архитектуралық ғимарат» - медресенің салынуымен, сондай-ақ ерекше құрылыс ғимараттары - кәріздердің салынып, пайдалануға берілуімен, солардың бірінде шакірбақтың - бауы мен жүзімдігі бар қала сыртындағы жеке саяжайдың орналастырылуымен байланысты атап көрсеткен.

Сайрам Мауараннахрдан Түркістан мен Жетісуға шығатын сауда және әскери жорық жолдарының түйіскен жеріндегі жақсы нығайтылған бекініс, Қазақстанның оңтүстігіндегі ірі сауда-қол өнер кәсібі орталығы болды; бұл қала түпкі жазба материалдарда Түркістан үәлаятымен бірге еске алынатын өз алдына дербес уәлаяттың әкімшілік орталығы еді.

Қаратаудың солтүстік беткейіне орналасқан Созақ әрдайым-ақ далалық аудандарда билік жүргізуі үшін де, сонымен бірге Түркістандағы қалалар үшін де Қазақ хандығы әкімдерінің сыртқы жаумен кұресіндегі басты таянышы, стратегиялық тұғыры болды. Созақ тек жақсы бекініс қана емес, сонымен қатар далаға қарай шығыңқы орналасқан сауда, колөнер кәсібі орталығы болатын. Созақ төнірегінде түпкі материалдарда аталған және археологтар зерттеген өзге отырықшылықты қазақ қоныстары: Күлтөбе, Тастөбе, Тасқорған, Көктөбе қалалары да болды. Олардың кейбірі бекіністер, басқалары егіншілікпен айналысатындардың ауылдары еді.

Түркістан аймағының ірі, сондай-ақ майда қалалары халықтарының шаруашылық тірлігінде ауылдық жер еңбегімен айналысу үлкен рөл атқарды. Ол кездегі қалалардың жартылай аграрлық сипатта болғанын зерттеушілер археологиялық жазба материалдармен және түпкі жазба материалдардың мәліметтерімен айғақтады. Егіспен бау-бақшалармен, жүзімдіктермен, егістік және жайылымдармен қоршалып түратын алыс-жақынды ауылдар тұрғындары ғана емес, сондай-ақ қалалықтардың өздері де айналысатын.

Қалалардың қай-қайсысы да тауарлы астық пен басқа ауыл-шаруашылық өнімдерін өндіретін, дамыған суармалы егіншілігі бар көлемді егіншілікті ауданның орталығы болды. XVI ғ. мен XVII ғ. бірінші жартысында қолдан суландыру ісі бүрынғысымен салыстырғанда кең көлемде дами түсті. Бір жерлерде ол Сырдариядан тартылған ірі каналдарға, екінші бір жерде - Қаратаудан ағып кеп жиналатын тау өзендерінен тартылар мың сан арықтарға негізделді. Үшінші бір жерде - қауғалық жүйе қолданылды.

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Тас дәуірінің кезеңдері
Қазақстанның тарихи-сәулет ескерткіштері
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы
Жәңгір ханның саясатын ашып көрсету
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы
Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері
Қазақтың ұлттық киімдері
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы (15-16 ғғ.)
Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz