Қазақ хандығының құрылуы, экономикасы
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
ЖОСПАР
Кіріспе 2
Қазақ хандығының құрылуы 3
Қазақ хандығының экономикасы 6
Басқару жүйесі. 9
Қазақ қауымының әлеуметтік құрылысы 12
Әлеуметтік жіктелу 13
Қорытынды 16
Қолданылған әдебиеттер тізімі 17
Кіріспе
"Өткенді білмейінше – болашақ бұлдыр" деген тарихтан тағылым алу
керек. Тарих - ұлы мектеп, ұлы ұстаз және ұзақ жол. Тарих – халық зердесі.
Әр халықтың, ол үлкен болсын, кіші болсын, өзінің төл тарихы болады.
Бірінің тарихы мыңдаған алып томдарға хатталып қалды да, бірінікі "Уақыт"
деген қайырымсыз алыптың аяғының астында тапталып ғасырлар тұңғиығына батып
кетті.
Көне түркі даласын мекен өткен қазақ халқының да сан ғасырлық өмір
көшін басынан өткізген мол, құнарлы тарихы бар.
"Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ, ешкімге соқтықпай жай жатқан
елміз, елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын
деп, найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан
сөз асырмаған елміз," - дейді Қазыбек би. Бұл даналық нақылдардан "ешкімге
соқтықпай жай жатқан елдің" ежелден құт-береке тілеп, бейбітшілік аңсаған
ел екенін көреміз. Бірақ, "Тамырсыз ағаш, тарихсыз халық болмайды".
Жақсысын асырып, жаманын жасырып өктемдеу – тарихқа жасалған қиянат. Біз
оны бар қайғы-қуанышымен, жеңіс-жеңілісімен бірдей қабылдауымыз керек.
Себебі, ол – тұтас құбылыс. Халқымыз өзінің қалыптасу жолында талай қилы-
қилы белдерді асып, тар жол, тайғақтарды кешті.
"Біз - қазақ, ежелден азаттық аңсаған" демекші, бірде қайғылы, шерлі,
бірде азат, айбынды, рухты тарихымыздағы әрбір оқиға, әрбір қанды шайқас –
азатыққа жасалған бір қадам.
"... Жұқаны бүктеу оңай, жіңішкені үзу оңай... Егер сен, түркі халқы,
өз қағаныңнан, өз бектеріңнен жырақ кетпей, Отаныңнан жырақ кетпей, бірге
жүрсең, сен өзің де бақытты өмір сүресің, өзіңнің отбасында еш нәрседен
мұқтаждық көрмейсің. Ер жүрек халық - күшті халық. Бізге жеңіс әперген –
Отанымыз деп білу керек", - деп жазылған ежелгі Күлтегін жазбасында. Он бес
ғасыр бұрын жазылған бұл жолдау бүкіл тарихқа тән нәрсе сияқты. Яғни, бүкіл
тарихтан алатын тәліміміз, қысқаша айтқанда – "жұқаны бүктеу оңай,
жіңішкені үзу оңай".
Қазақ хандығының құрылуы
Хандық билік түрінде өмірге келген қазақ мемлекеттігінің құрылуының
негізінде, әрине, қазақ ұлысының қалыптасу процесі жатты. Жоғарыда айтылған
Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр хан билеген өзбек
ұлысынан бөлек көшіп, Шу бойына келуі, жүріп жатқан терең тамырлы этно-
саяси процестің сыртқы көрінісі ғана болатын. Сондай-ақ бұл көне жаңа
мемлекеттік құрылымның өмірге келуіне ғана емес, сонымен бірге бұдан
бұрынғы ғасырларда басталып, енді біржола аяқталуға бет алған ұлттық ұю
процесін де тездете түскен оқиға, кезең болды.
Шамамен Хиджраның 870 жылы, яғни 1465—1466 жыл қазақ мемлекеттігің
құрылған мезгілі ретінде қабылданған. Мұхаммед Хайдар бұл тарихи оқиғаны
Жошы ұрпағы Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр
ұлысынан бөлекке көшіп, сол кезде Мағұлстанға қараған Шу бойындағы Қозыбашы
атты мекенге келіп дербес хандықтың шаңырағын көтерулерімен байланыстырады.
Бұл әрине кездейсоқ оқиға емес-тін. Деректік материалдар Әбілқайыр ұлысынан
біраз жұрттың жаңадан өмірге келген хандыққа бет бұрып, жарыла көшуі бір
емес, бірнеше мәрте қайталанғандығын білдіреді. Демек, Керей хан мен
Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Өзбек ұлысынан бөліне көшуіне себепші
болған негізгі жағдай — халықтың қалың арасындағы ықпалды билеуші
топтарының ішінде саналы әрі мақсатты түрде мемлекеттік құрылымды көздеген
әрекеттің орын алғандығы. Өкінішке орай, хандар мен сұлтандардың қызметін
қырағы бақылай отырған ортағасырлық деректер қара халықтың терең ортасынан
бастау алған белсенді әрекеттерге самарқау қараған. Сондықтан да болу керек
тарихи маңызы бар істерге келгенде қара халықтың шешуші қызметі мен рөлі
қалтарыста қала береді, халық үнсіз тобырдың орнында жүреді.
Басқаша айтқанда, кезінде XIVғ. соңына қарай Жетісуда біраз уақыт
патшалық құрған Ұрыс Ханның ұрпағы Жәнібек пен Керей сұлтандардың
XVғ.екінші жартысында мұнда қайта оралып жаңа хандықтың негізін қалауы,
әрине тіптен де кездейсоқ құбылыс емес. Жәнібек пен Керей сұлтандарға Ұрыс
хан “атасының ұлысын” жаңғырту жөніндегі ұсыныстың жергілікті халықтың
билеуші топтары тарапынан да түскендігі анық. Ал Ұрыс хан болса, тарихшы
Қадырғали бидің айтуына қарағанда, Алтын Орда тарихында аласапыран кезеңі
басталғанда (XIVғ. 60-70жж.) өз әскерімен Жетісуға келіп хандық құрады.
Оның ұлы Құйыршық сұлтан да әкесінің ұлысын билейді. Ал бұл оқиғалар қазақ
хандығы шаңырақ көтерген тұста “өмірде кеше ғана болып өткен істер” еді.
Сонымен, Шыңғыс хан Әулеті билеген ортағасырлық кеңістікте кең
қолданыста болған “әке ұлысы”, “ата ұлысы” деген ұғымдар қалыптасып,
артынша ыдырай жатқан мемлекеттік құрылымдарды мұраға иемденушіліктің
өзіндік бір көрінісі болатын.
Сондай-ақ XIV—XVI ғасырларда ортаазиялық кеңістікте ру-тайпааралық
сапырылыс, араласумен бір мезгілде пәрменді жүріп жатқан ұлттық екшелеу
және қалыптасу процестеріне “ата ұлысы” бейімделген аса қолайлы
идеологиялық және саяси фактор есебінде ешқандай кедергі жасаған жоқ.
Жергілікті билеуші топтардың төре тұқымына Жетісу жерінде мемлекеттік
дәстүрді қайта жандандыру жөнінде ұсыныспен қайырылуына негіз жетерлік еді.
Солардың негізгісі, әрине, Жетісуға көрші жоңғар қалмақтары тарапынан
төнген қауіп болатын.
XVғ. орта тұсына қарай бүкіл батыс мағұлдарды (ойраттарды) мемлекеттік
шеңберде біріктірген Тоған тайшаның ұлы Есен тайша шығысындағы Мин
империясы әскерімен болған шайқаста жеңіске жетіп, император Чжу Цисженді
тұтқындайды. Бұл жеңістен соң қанаттанған Есен тайша енді құнарлы Жетісу
өңіріне көз сала бастайды.
1452ж. Есен тайшаның қолдары Моғолстанға басып кіріп, сонан соң
Жетісуға еніп, одан ары оңтүстікке бет алып Сыр бойы өңірін, Түркістан,
Ташкент. Отырар сияқты орталықтарды тонап, Сығанаққа жақын Көк Кесене атты
жерде Әбілқайыр ханның әскерімен кездесіп, оны талқандай жеңеді.
Қалмақтардың бұл жорығы 1455 жылы Есен тайшы өлгеннен соң аяқталады.
Қуатты қалмақ мемлекетінің өмірге келуі бұл кездегі Мағұлстан билеушісі
Исабұғы ханды, көрші қырғыз жұртын, Алаш елі мен оның билеушілерін де терең
ойға батырғандығы анық. Сондықтан да Исабұғы ханның жергілікті қазақ
жұртының басшыларына, Керей мен Жәнібек сұлтандарға қызу қолдау көрсетіп Шу
бойындағы Қозыбашыда қазақ хандығының шаңырағын көтеруге ықылас білдіруін
қалмақтар тарапынан төнген қауіпке тосқауыл қою қажеттігінен туған шара
есебінде қарауға толық негіз бар. Бұдан былайғы кезеңдегі тарихи оқиғалар
бұл шешімнің әбден орынды қабылданғандығын көрсетті. Қазақ хандығы
XVI—XVIII ғасырларда мағұл хандығы ортаазиялық кеңістікте ыдырай жоқ
болғаннан кейінгі кезеңде тұрақтылыққа, сондай-ақ түрлі мүделер арасындағы
ара салмақты теңестіруге қажет саяси күшке айналды.
Қазақ елінің тарихына қатысты ішкі және сыртқы дерек көздерімен жақсы
таныс болған тарихшы Қадырғали би Қосымұлының көрсетуіне қарағанда қазақ
елі өмірге тайпалар одағы ретінде келген, ал бұл одақтың бастапқы аты “Алаш
мыңы” қалыптасқан мезгілі шамамен ХІІІғ. орта тұсы — XVIғ. бас кезі. Бұл
Орталық Азиядағы көне түркі және мағұл елдері арасында ерте кезеңдерден
орныққан ру-тайпа аралық дәстүрлі қатынасқа сүйенген бұл одақтың құрамында
кейіннен, яғни уақыт өте қазақ ұлтының негізін құраған үйсін, қаңлы, дулат,
арғын, найман, қыпшақ, керей, алшын сияқты ірі ортағасырлық тайпалардың
бөліктері болғандығы күмән тудырмайды. Өйткені Әбілқайыр хан ұлысы, яғни
Өзбекия (XVғ. алғашқы жартысы) құрамында болған Алаш мыңы үш сан, басқаша
айтқанда үш жүз ұлы, орта, кіші жұрттан тұрды. Үш жүзге бөлудің негізінде
мағұлдар империясы кезіндегі қатал әскери өмірге, қажеттілікке бейімделумен
қатар, одан да бұрын тамыр жайған ру-тайпалық қауымдастықтың ішкі өмірін
оның әрбір мүшесіне тиесілі орынын анықтау арқылы реттеу дәстүрлі жатты.
Қазақ тарихына қатысты аса құнды деректерді айналымға қосқан тарихшы
Мұхаммед Хайдар “қазақ” есімін белгілі бір себептерге байланысты көрші
елдердің бергендігін білдіріп, ал оның орныққан мезгілі ретінде XVғ. орта
тұсын атайды.
Сонымен “Алаш мыңы”, “Алаш” ХІІІғ. екінші жартысынан бері келе жатқан
халықтың бастапқы ішкі өз аты, ал “қазақ” шамамен XVғ. орта тұсында оған
Өзбек ұлысындағы көршілері берген есім. Алаш мыңы осы аталған мерзімде
қалыптасқан қазақ ұлты мен оның мемлекеттігінің ұйытқы элементі болды.
Сонымен біздің көз алдымызға қазақ хылқының қалыптасу кезеңдегін
жетерліктей айғақтайтын екі кезеңнің сұлбасы келеді. 1) XVғ. алғашқы
жартысы — Әбілқайыр хан ұлысы (Өзбекия) құрамындағы үш сан жұрттан тұратын
Алаш мыңы одағы; 2) XVIғ. екінші он жылдығы — көрші мемлекеттер дербес ел
ретінде мойындаған Қасым хан билігіндегі үш жүзден тұратын қазақ ұлты.
Яғни, бұл арада қазақ ұлтының қалыптасу процесінің аяқталуы қазақ
мемлекеттігінің құрылуымен тұс келіп, бұл екі процесс өзара үйлесімділік
тауып, бірін-бірі толықтырды.
Қазақ хандығының экономикасы
Шаруашылықтың негізгі түрі жыл бойы тебінді жайылымда жүретін жартылай
көшпелі мал шаруашылығы болды. Онымен қатар Қазақстанның оңтүстік
аудандарында Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің жағалауында отырықшы мал
шаруашылығы да таралды.
Қазақтар негізінен жылқы, қой және түйе өсірумен шұғылданды, ал
отырықшы шаруашылықпен айналысатындары ірі қара мен ешкі де өсірген. Бойы
ұзын, қысқа аяқты жылқыларды қазақтар қысы-жазы мал бағуда мініске
ұстайтын, олар қазіргі “жабы” дейтін жылқылар тұқымына ұқсас келеді.
Қазақтар асыл тұқымды сәйгүліктер мен арғымақтарды өсіру мен де жақсы
айналысқан.
Қазақ халқы түйе өсіруге көп мән берген. Себебі көшпелі және
жартылай көшпелі өмірде түйе негізгі көлік ретінде пайдаланылған, суыққа
және шөлге төзімді жануар. Түйе жыл бойы үй маңында ашық далада жатады, тек
қатты суық түскенде ғана үстіне киізден жабу жабатын. Қазақтар ірі құйрықты
қойлар мен қатар ұсақ, биязы жүнді қой өсірумен де шұғылданған. Табиғи
жағдайдың ерекшелігіне байланысты мерзімдік жайылымдары болған. Қыста
қыстап шығу үшін өзен бойына, қамысты жерлерге, тау аңғарларына, жота
бөктерлеріне, орманды жерлерге қыстау салған. Ал қоры ерте кететін жас
төлдің жайылымына ыңғайлы жерлерді көктеуге қойған. Көктеуден соң жаздың
нағыз ортасында қойдың жүнін қырқып, шыбыны мен масасы аз, шөбі шалғын, суы
мол жайлауға көшкен. Күз түсе қайтадан қыстауларына жақындау жерге көшіп
келген, оны “күздеу” дейді. Мұндай айнала көшудің себебі, мал жеп кеткен
шөптің қайта өсуін қамтамасыз ету, малға жақсы жағдай жасау.
Қазақстанның шөлейт аудандарында малды қолдан суару үшін құдықтар
қазып, қауғамен су алатын. Қауға теріден тігілетін үлкен шелек тәрізді
ыдыс, онымен бірнеше мәрте құдықтан су алып бүкіл табынды суару оңай емес,
сондықтан оны тартуға түйе мен өгізді жиі пайдаланғанан. Терең, тас
құдықтардан қауға тарту ісі – Маңғыстау мен Үстірт жерлерінде жиі
пайдаланылған.
Қазақтар малын жайылымға қыста да шығаратын болған, оны “тебінді
жайылым” деп атаған. Себебі қар астында қалған шөпті мал тұяғымен теуіп,
тартып, жұлып жейтін болған. Ондай жерлерге алдымен жылқыны, одан соң сиыр
мен түйені жайған, олар қарын аршып бетіндегі шөбін жеген соң, аршылған
жерге ұсақ малды, қойды жайып отырған.
Кейбір жерлерді қиын-қыстау кезең үшін әдейі сақтап “қарамал жері” деп
қорып отырған.
Малшылар үшін ең қауіпті жағдай-малдың жаппай қырылуын-жұт дейді.
Жаздың құрғақ болуы, шөптің шықпай қалуы, қыстың қатты болуы немесе ауа-
райының күрт өзгеруі жұтқа ұшыратқан. Қыс қатты болған жылдары қазақтар
“күрек-ашу” деген әдеті қолданып күрек, бөренелерді арқанмен атқа байлау
арқылы жайылымды қардан тазартқан.
Қыстауға көшіп келген соң әр жан соғымға ең семіз малдарын сойып, бір-
бірін қонаққа шақырысып “соғым басын” берген. Соғымнан қалған қазы-қарта
көктемгі жаңа жыл мерекесі-наурыз тойына дейін жеткен. Наурызда жеті түрлі
азық-түлік түрінен наурыз көже жасалып (халық мейрамы) ойын-сауығымен
қызған халықтық мереке өткізіліп тұрған.
Суармалы егіншілік. Қазақтардың шаруашылық өмірінде жер өңдеудің де
маңызы зор болған. Әсіресе Қазақстанның оңтүстігінде Отырар, Түркістан,
Сауран, Сығанақ, Созақ аймақтарында кең таралған. Жер өңдеумен Батыс
Қазақстан мен ... жалғасы
Кіріспе 2
Қазақ хандығының құрылуы 3
Қазақ хандығының экономикасы 6
Басқару жүйесі. 9
Қазақ қауымының әлеуметтік құрылысы 12
Әлеуметтік жіктелу 13
Қорытынды 16
Қолданылған әдебиеттер тізімі 17
Кіріспе
"Өткенді білмейінше – болашақ бұлдыр" деген тарихтан тағылым алу
керек. Тарих - ұлы мектеп, ұлы ұстаз және ұзақ жол. Тарих – халық зердесі.
Әр халықтың, ол үлкен болсын, кіші болсын, өзінің төл тарихы болады.
Бірінің тарихы мыңдаған алып томдарға хатталып қалды да, бірінікі "Уақыт"
деген қайырымсыз алыптың аяғының астында тапталып ғасырлар тұңғиығына батып
кетті.
Көне түркі даласын мекен өткен қазақ халқының да сан ғасырлық өмір
көшін басынан өткізген мол, құнарлы тарихы бар.
"Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ, ешкімге соқтықпай жай жатқан
елміз, елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын
деп, найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан
сөз асырмаған елміз," - дейді Қазыбек би. Бұл даналық нақылдардан "ешкімге
соқтықпай жай жатқан елдің" ежелден құт-береке тілеп, бейбітшілік аңсаған
ел екенін көреміз. Бірақ, "Тамырсыз ағаш, тарихсыз халық болмайды".
Жақсысын асырып, жаманын жасырып өктемдеу – тарихқа жасалған қиянат. Біз
оны бар қайғы-қуанышымен, жеңіс-жеңілісімен бірдей қабылдауымыз керек.
Себебі, ол – тұтас құбылыс. Халқымыз өзінің қалыптасу жолында талай қилы-
қилы белдерді асып, тар жол, тайғақтарды кешті.
"Біз - қазақ, ежелден азаттық аңсаған" демекші, бірде қайғылы, шерлі,
бірде азат, айбынды, рухты тарихымыздағы әрбір оқиға, әрбір қанды шайқас –
азатыққа жасалған бір қадам.
"... Жұқаны бүктеу оңай, жіңішкені үзу оңай... Егер сен, түркі халқы,
өз қағаныңнан, өз бектеріңнен жырақ кетпей, Отаныңнан жырақ кетпей, бірге
жүрсең, сен өзің де бақытты өмір сүресің, өзіңнің отбасында еш нәрседен
мұқтаждық көрмейсің. Ер жүрек халық - күшті халық. Бізге жеңіс әперген –
Отанымыз деп білу керек", - деп жазылған ежелгі Күлтегін жазбасында. Он бес
ғасыр бұрын жазылған бұл жолдау бүкіл тарихқа тән нәрсе сияқты. Яғни, бүкіл
тарихтан алатын тәліміміз, қысқаша айтқанда – "жұқаны бүктеу оңай,
жіңішкені үзу оңай".
Қазақ хандығының құрылуы
Хандық билік түрінде өмірге келген қазақ мемлекеттігінің құрылуының
негізінде, әрине, қазақ ұлысының қалыптасу процесі жатты. Жоғарыда айтылған
Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр хан билеген өзбек
ұлысынан бөлек көшіп, Шу бойына келуі, жүріп жатқан терең тамырлы этно-
саяси процестің сыртқы көрінісі ғана болатын. Сондай-ақ бұл көне жаңа
мемлекеттік құрылымның өмірге келуіне ғана емес, сонымен бірге бұдан
бұрынғы ғасырларда басталып, енді біржола аяқталуға бет алған ұлттық ұю
процесін де тездете түскен оқиға, кезең болды.
Шамамен Хиджраның 870 жылы, яғни 1465—1466 жыл қазақ мемлекеттігің
құрылған мезгілі ретінде қабылданған. Мұхаммед Хайдар бұл тарихи оқиғаны
Жошы ұрпағы Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр
ұлысынан бөлекке көшіп, сол кезде Мағұлстанға қараған Шу бойындағы Қозыбашы
атты мекенге келіп дербес хандықтың шаңырағын көтерулерімен байланыстырады.
Бұл әрине кездейсоқ оқиға емес-тін. Деректік материалдар Әбілқайыр ұлысынан
біраз жұрттың жаңадан өмірге келген хандыққа бет бұрып, жарыла көшуі бір
емес, бірнеше мәрте қайталанғандығын білдіреді. Демек, Керей хан мен
Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Өзбек ұлысынан бөліне көшуіне себепші
болған негізгі жағдай — халықтың қалың арасындағы ықпалды билеуші
топтарының ішінде саналы әрі мақсатты түрде мемлекеттік құрылымды көздеген
әрекеттің орын алғандығы. Өкінішке орай, хандар мен сұлтандардың қызметін
қырағы бақылай отырған ортағасырлық деректер қара халықтың терең ортасынан
бастау алған белсенді әрекеттерге самарқау қараған. Сондықтан да болу керек
тарихи маңызы бар істерге келгенде қара халықтың шешуші қызметі мен рөлі
қалтарыста қала береді, халық үнсіз тобырдың орнында жүреді.
Басқаша айтқанда, кезінде XIVғ. соңына қарай Жетісуда біраз уақыт
патшалық құрған Ұрыс Ханның ұрпағы Жәнібек пен Керей сұлтандардың
XVғ.екінші жартысында мұнда қайта оралып жаңа хандықтың негізін қалауы,
әрине тіптен де кездейсоқ құбылыс емес. Жәнібек пен Керей сұлтандарға Ұрыс
хан “атасының ұлысын” жаңғырту жөніндегі ұсыныстың жергілікті халықтың
билеуші топтары тарапынан да түскендігі анық. Ал Ұрыс хан болса, тарихшы
Қадырғали бидің айтуына қарағанда, Алтын Орда тарихында аласапыран кезеңі
басталғанда (XIVғ. 60-70жж.) өз әскерімен Жетісуға келіп хандық құрады.
Оның ұлы Құйыршық сұлтан да әкесінің ұлысын билейді. Ал бұл оқиғалар қазақ
хандығы шаңырақ көтерген тұста “өмірде кеше ғана болып өткен істер” еді.
Сонымен, Шыңғыс хан Әулеті билеген ортағасырлық кеңістікте кең
қолданыста болған “әке ұлысы”, “ата ұлысы” деген ұғымдар қалыптасып,
артынша ыдырай жатқан мемлекеттік құрылымдарды мұраға иемденушіліктің
өзіндік бір көрінісі болатын.
Сондай-ақ XIV—XVI ғасырларда ортаазиялық кеңістікте ру-тайпааралық
сапырылыс, араласумен бір мезгілде пәрменді жүріп жатқан ұлттық екшелеу
және қалыптасу процестеріне “ата ұлысы” бейімделген аса қолайлы
идеологиялық және саяси фактор есебінде ешқандай кедергі жасаған жоқ.
Жергілікті билеуші топтардың төре тұқымына Жетісу жерінде мемлекеттік
дәстүрді қайта жандандыру жөнінде ұсыныспен қайырылуына негіз жетерлік еді.
Солардың негізгісі, әрине, Жетісуға көрші жоңғар қалмақтары тарапынан
төнген қауіп болатын.
XVғ. орта тұсына қарай бүкіл батыс мағұлдарды (ойраттарды) мемлекеттік
шеңберде біріктірген Тоған тайшаның ұлы Есен тайша шығысындағы Мин
империясы әскерімен болған шайқаста жеңіске жетіп, император Чжу Цисженді
тұтқындайды. Бұл жеңістен соң қанаттанған Есен тайша енді құнарлы Жетісу
өңіріне көз сала бастайды.
1452ж. Есен тайшаның қолдары Моғолстанға басып кіріп, сонан соң
Жетісуға еніп, одан ары оңтүстікке бет алып Сыр бойы өңірін, Түркістан,
Ташкент. Отырар сияқты орталықтарды тонап, Сығанаққа жақын Көк Кесене атты
жерде Әбілқайыр ханның әскерімен кездесіп, оны талқандай жеңеді.
Қалмақтардың бұл жорығы 1455 жылы Есен тайшы өлгеннен соң аяқталады.
Қуатты қалмақ мемлекетінің өмірге келуі бұл кездегі Мағұлстан билеушісі
Исабұғы ханды, көрші қырғыз жұртын, Алаш елі мен оның билеушілерін де терең
ойға батырғандығы анық. Сондықтан да Исабұғы ханның жергілікті қазақ
жұртының басшыларына, Керей мен Жәнібек сұлтандарға қызу қолдау көрсетіп Шу
бойындағы Қозыбашыда қазақ хандығының шаңырағын көтеруге ықылас білдіруін
қалмақтар тарапынан төнген қауіпке тосқауыл қою қажеттігінен туған шара
есебінде қарауға толық негіз бар. Бұдан былайғы кезеңдегі тарихи оқиғалар
бұл шешімнің әбден орынды қабылданғандығын көрсетті. Қазақ хандығы
XVI—XVIII ғасырларда мағұл хандығы ортаазиялық кеңістікте ыдырай жоқ
болғаннан кейінгі кезеңде тұрақтылыққа, сондай-ақ түрлі мүделер арасындағы
ара салмақты теңестіруге қажет саяси күшке айналды.
Қазақ елінің тарихына қатысты ішкі және сыртқы дерек көздерімен жақсы
таныс болған тарихшы Қадырғали би Қосымұлының көрсетуіне қарағанда қазақ
елі өмірге тайпалар одағы ретінде келген, ал бұл одақтың бастапқы аты “Алаш
мыңы” қалыптасқан мезгілі шамамен ХІІІғ. орта тұсы — XVIғ. бас кезі. Бұл
Орталық Азиядағы көне түркі және мағұл елдері арасында ерте кезеңдерден
орныққан ру-тайпа аралық дәстүрлі қатынасқа сүйенген бұл одақтың құрамында
кейіннен, яғни уақыт өте қазақ ұлтының негізін құраған үйсін, қаңлы, дулат,
арғын, найман, қыпшақ, керей, алшын сияқты ірі ортағасырлық тайпалардың
бөліктері болғандығы күмән тудырмайды. Өйткені Әбілқайыр хан ұлысы, яғни
Өзбекия (XVғ. алғашқы жартысы) құрамында болған Алаш мыңы үш сан, басқаша
айтқанда үш жүз ұлы, орта, кіші жұрттан тұрды. Үш жүзге бөлудің негізінде
мағұлдар империясы кезіндегі қатал әскери өмірге, қажеттілікке бейімделумен
қатар, одан да бұрын тамыр жайған ру-тайпалық қауымдастықтың ішкі өмірін
оның әрбір мүшесіне тиесілі орынын анықтау арқылы реттеу дәстүрлі жатты.
Қазақ тарихына қатысты аса құнды деректерді айналымға қосқан тарихшы
Мұхаммед Хайдар “қазақ” есімін белгілі бір себептерге байланысты көрші
елдердің бергендігін білдіріп, ал оның орныққан мезгілі ретінде XVғ. орта
тұсын атайды.
Сонымен “Алаш мыңы”, “Алаш” ХІІІғ. екінші жартысынан бері келе жатқан
халықтың бастапқы ішкі өз аты, ал “қазақ” шамамен XVғ. орта тұсында оған
Өзбек ұлысындағы көршілері берген есім. Алаш мыңы осы аталған мерзімде
қалыптасқан қазақ ұлты мен оның мемлекеттігінің ұйытқы элементі болды.
Сонымен біздің көз алдымызға қазақ хылқының қалыптасу кезеңдегін
жетерліктей айғақтайтын екі кезеңнің сұлбасы келеді. 1) XVғ. алғашқы
жартысы — Әбілқайыр хан ұлысы (Өзбекия) құрамындағы үш сан жұрттан тұратын
Алаш мыңы одағы; 2) XVIғ. екінші он жылдығы — көрші мемлекеттер дербес ел
ретінде мойындаған Қасым хан билігіндегі үш жүзден тұратын қазақ ұлты.
Яғни, бұл арада қазақ ұлтының қалыптасу процесінің аяқталуы қазақ
мемлекеттігінің құрылуымен тұс келіп, бұл екі процесс өзара үйлесімділік
тауып, бірін-бірі толықтырды.
Қазақ хандығының экономикасы
Шаруашылықтың негізгі түрі жыл бойы тебінді жайылымда жүретін жартылай
көшпелі мал шаруашылығы болды. Онымен қатар Қазақстанның оңтүстік
аудандарында Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің жағалауында отырықшы мал
шаруашылығы да таралды.
Қазақтар негізінен жылқы, қой және түйе өсірумен шұғылданды, ал
отырықшы шаруашылықпен айналысатындары ірі қара мен ешкі де өсірген. Бойы
ұзын, қысқа аяқты жылқыларды қазақтар қысы-жазы мал бағуда мініске
ұстайтын, олар қазіргі “жабы” дейтін жылқылар тұқымына ұқсас келеді.
Қазақтар асыл тұқымды сәйгүліктер мен арғымақтарды өсіру мен де жақсы
айналысқан.
Қазақ халқы түйе өсіруге көп мән берген. Себебі көшпелі және
жартылай көшпелі өмірде түйе негізгі көлік ретінде пайдаланылған, суыққа
және шөлге төзімді жануар. Түйе жыл бойы үй маңында ашық далада жатады, тек
қатты суық түскенде ғана үстіне киізден жабу жабатын. Қазақтар ірі құйрықты
қойлар мен қатар ұсақ, биязы жүнді қой өсірумен де шұғылданған. Табиғи
жағдайдың ерекшелігіне байланысты мерзімдік жайылымдары болған. Қыста
қыстап шығу үшін өзен бойына, қамысты жерлерге, тау аңғарларына, жота
бөктерлеріне, орманды жерлерге қыстау салған. Ал қоры ерте кететін жас
төлдің жайылымына ыңғайлы жерлерді көктеуге қойған. Көктеуден соң жаздың
нағыз ортасында қойдың жүнін қырқып, шыбыны мен масасы аз, шөбі шалғын, суы
мол жайлауға көшкен. Күз түсе қайтадан қыстауларына жақындау жерге көшіп
келген, оны “күздеу” дейді. Мұндай айнала көшудің себебі, мал жеп кеткен
шөптің қайта өсуін қамтамасыз ету, малға жақсы жағдай жасау.
Қазақстанның шөлейт аудандарында малды қолдан суару үшін құдықтар
қазып, қауғамен су алатын. Қауға теріден тігілетін үлкен шелек тәрізді
ыдыс, онымен бірнеше мәрте құдықтан су алып бүкіл табынды суару оңай емес,
сондықтан оны тартуға түйе мен өгізді жиі пайдаланғанан. Терең, тас
құдықтардан қауға тарту ісі – Маңғыстау мен Үстірт жерлерінде жиі
пайдаланылған.
Қазақтар малын жайылымға қыста да шығаратын болған, оны “тебінді
жайылым” деп атаған. Себебі қар астында қалған шөпті мал тұяғымен теуіп,
тартып, жұлып жейтін болған. Ондай жерлерге алдымен жылқыны, одан соң сиыр
мен түйені жайған, олар қарын аршып бетіндегі шөбін жеген соң, аршылған
жерге ұсақ малды, қойды жайып отырған.
Кейбір жерлерді қиын-қыстау кезең үшін әдейі сақтап “қарамал жері” деп
қорып отырған.
Малшылар үшін ең қауіпті жағдай-малдың жаппай қырылуын-жұт дейді.
Жаздың құрғақ болуы, шөптің шықпай қалуы, қыстың қатты болуы немесе ауа-
райының күрт өзгеруі жұтқа ұшыратқан. Қыс қатты болған жылдары қазақтар
“күрек-ашу” деген әдеті қолданып күрек, бөренелерді арқанмен атқа байлау
арқылы жайылымды қардан тазартқан.
Қыстауға көшіп келген соң әр жан соғымға ең семіз малдарын сойып, бір-
бірін қонаққа шақырысып “соғым басын” берген. Соғымнан қалған қазы-қарта
көктемгі жаңа жыл мерекесі-наурыз тойына дейін жеткен. Наурызда жеті түрлі
азық-түлік түрінен наурыз көже жасалып (халық мейрамы) ойын-сауығымен
қызған халықтық мереке өткізіліп тұрған.
Суармалы егіншілік. Қазақтардың шаруашылық өмірінде жер өңдеудің де
маңызы зор болған. Әсіресе Қазақстанның оңтүстігінде Отырар, Түркістан,
Сауран, Сығанақ, Созақ аймақтарында кең таралған. Жер өңдеумен Батыс
Қазақстан мен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz