Мемлекеттік бюджетті басқару тиімділігін арттыру жолдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ

1.1 Бюджетті жоспарлау және басқару теориясы ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Бюджетті басқарудың әдіснамалық негіздері және бюджетаралық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Жергілікті бюджетті басқарудың теориялық астары ... ... ... ...
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ ЖОСПАРЛАУ МЕН БАСҚАРУ ҮДЕРІСІН ТАЛДАУ

2.1 Қазақстан Республикасында мемлекеттік бюджеттің қалыптасуы мен орындалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2

2.3 Қызылорда облысындағы жергілікті бюджеттің құрылымын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Орталықсыздандыру мақсатында жергілікті бюджет құрылымының динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

3 МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН
АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

3.1 Бюджетті басқаруды мемлекеттік реттеуді
дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2 Бюджеттік өкілеттіліктерді орталықсыздандыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        МАЗМҰНЫ
| | |
| | ... |6 ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... | |
| | | ... ... және ... ... |8 |
| ... | ... ... ... ... және бюджетаралық | |
| ... |
| ... | ... ... ... басқарудың теориялық астары |22 ... | |
| 2 ... ... ... ... ... МЕН| ... ҮДЕРІСІН ТАЛДАУ | |
| | ... ... ... ... ... ... | |
|мен |28 ... ... | ... ... ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... ... |46 |
| ... |
| ... | |
| | |
|3 ... БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН | ... ... | |
| | ... басқаруды мемлекеттік реттеуді | |
| ... |53 |
| ... |
| ... | ... ... ... орталықсыздандыру | ... ... | |
| | |
| | ... |70 ... ... | |
| | ... ... ... |72 ... | |
| | ... ... ... Президентінің «Қазақстан-2030»
Стратегиясында қазіргі заманғы мемлекеттік қызмет пен ... ... құру ... ең ... ... бірі ... Осы құжатта атап көрсетілгеніндей, Үкімет ықшам, әрі кәсіби
деңгейде болып, неғұрлым маңызды міндеттерді шешуге ... ... ... ... пен ... ... тән емес функцияларды орталықтан
аймақтарға және мемлекеттен жеке секторға бере ... ... ... ... ... ... жүйесінің негізі болғандықтан, әр түрлі
әдіс-тәсілдерді және ... ... ... ... ... жүйесінің барлық деңгейлері бойынша қаржылық ағындардың қалыптасуы
мен қозғалысының тәртібін және ... ... ... ... өзара байланыстарын іске асыратын әдіс-тәсілдерді әр түрлі заңнамалық
актілерде бекіту негізінде ... ... ... ... ... ... ... пен басқару органдары өздерінің өкілдік және атқарушы
өкілеттіліктерін ... ... ... ... ... проблемаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыздығы, айқын еместігі Үкімет
пен жергілікті атқарушы ... ... ... пікір-сайыстарға
итермелейді, олар көбіне шешусіз қалады және әрбір ... өз ... ... түп қазығы орталық пен аймақтардың арасында ... ... ... ... басқару деңгейлері арасында да
функцияларды бөлудің дәл еместігі болып ... ... ... ... мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы ... ... және ... қатынастарды жетілдіру тұжырымдамасының
жобасы әзірленді. Мемлекеттік басқарудың ... ... үшін оның ... ... деңгейлері арасында нақты бөлу тек қана уақытты талап
етіп қоймай, ... ... ел ... залал келтіретіндей қателіктер
жіберіп алмау үшін ... ... ... ... ... болған кемшіліктерді болдырмау, бюджет жүйесіне өзгерістер енгізу,
өкілеттіктерді айқын ажырату, салықтарды бөлу, бюджетаралық қатынастарды
дұрыс шешу, ең ... ... ... ... ... ... аса ... талап ететін мәселе.
Аймақтар Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жергілікті органдары өз аймағының халқының толып
жатқан ... ... және ... ... мен ... өздерінше іздестіруі тиіс. Аймақтардың шаруашылық қызметінің ұлғаюы
республикалық және ... ... ... қарым-қатынастарының
мәселесіне, жергілікті бюджеттердің мемлекеттік қаржыландырудағы және ... ... ... ... ... ... жаңа
көзқарасты талап етеді.
Осыған байланысты түрлі деңгейлердегі ... ... ... ... шектеу және орталық пен аймақтардың бюджеттік
мүдделерін теңестіру туралы мәселе ... ... ие ... табылады.
Қазақстан Республикасы экономикасының күрделі кеңістіктік құрылымы мен
жүргізіліп жатқан экономикалық саясаттың ... ... оның ... ... ... ... байланысты екендігін ескерсек, осы орайдағы
жергілікті бюджетті басқарудың маңыздылығы да айқындала түседі. Сол себепті
жергілікті ... ... ... ... ... ... қажет етеді деп ойлаймыз. Сонымен, мәселенің өзектілігі
төмендегідей ... ... ... ... және жергілікті
деңгейдегі мәселелердің оңтайлы шешімін табу ... ... ... ... ... ... жетілдіру, бюджетаралық қатынастар
мәселелерінің шешімін табу.
Зерттеу ... ... - ... ... ... даму ... мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... бағыттарын жасақтау болып табылады.
Зерттеудің пәні - мемлекеттік бюджетті жоспарлау үдерісі мен ... ... ... ... ... ...... Республикасының мемлекеттік және жергілікті
бюджеті.
Диплом жұмысының құрылымы 3 тараудан, 8 бөлімнен, кіріспе ... ... ... тізімінен тұрады.
Бірінші тарау «Мемлекеттік бюджетті басқарудың теориялық негіздері»
деп аталады. Тарауда «бюджет» түсінігіне ... ... ... ... ... ... ... үдерісінің мәні
айқындалып, оның әдіснамалық негізіне сипаттама берілді;
Екінші тарау «Қазақстан ... ... ... жоспарлау
мен басқару үдерісін талдау» деген атпен Қазақстан ... ... мен ... ... облысындағы бюджетаралық
мәселелер және оларды шешудің басым бағыттары мен іс-шаралардың бүгінгі
күнгі ... ... ... қарастырылып, қысқаша
тұжырымдамалар жасақталған;
Үшінші тарау «Мемлекеттік бюджетті басқару тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... өркендетуде жергілікті басқару
органдарының міндеттері мен оларды іске асырудың ... ... ... туындайтын бюджетаралық мәселелерді реттеудің нақты
іс-шаралары ұсынылды.
Зерттеу жұмысын орындау барысында отандық және шет ... ... ... ... ... және ... ақпарат
құралдарының материалдары және Қазақстан Республикасының Статистика
Агенттігінің ... ... және ... ... министрлігінің
деректері қолданылды.
Диплом жұмысының жалпы көлемі – 73 бет.
1 МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... НЕГІЗДЕРІ
5 Бюджетті жоспарлау және басқару теориясы
Бюджет (ағылшынның budget – ақша ...... ... ... ... ... мен ... жазбасы. Бір жағынан,
бюджет – ол мемлекет, аумақ, кәсіпорын ... ... ... кез ... ... ... қаржы ресурстарының жиынтығы. Екінші
жағынан, бұл ... ... ... бір ... ... бір ... кірістері мен шығыстарының арақатынасы, олардың ... ... мен ... ... ақша ... балансы.
Басқаша айтқанда, бюджет бұл ақша сөмкесінің ішіндегі ақша құралдарының
барлығын немесе тапшылығын, оның толтырылу мен ... ... ... мен ... ... ... мен ... арақатынасын анықтайды.
Жоғарыда келтірілген анықтама классикалық мәнде екендігін айта кеткен
жөн. Бюджет ... ... ... жүйе ... ... ... былайша айтылады:
Бюджет – бұл салықтар, жиналымдар, басқа да ... ... ... операциялардан түсетін табыс, салықтық емес және
заңда көрсетілген басқа да түсімдер есебінен құралатын және ... ... ... ... ... ... ... бекітілген,
жергілікті өкілетті органдардың шешімдерімен бекітілген ... ақша ... ... ... мемлекеттің қаржы жүйесінің жағдайына
байланысты екендігі белгілі қағида. Осы ... ... ... ... және
жоспарлау мәселесі кез-келген мемлекет үшін өзекті әрі күрделі ... ... ... ... ... жүйесінің басты буыны
мемлекеттік бюджет болып табылады. Елдің бюджет қорын жасау мен ... ... ... ... ... ... ұғымын
құрайды. Экономикалық мәні жағынан мемлекеттік бюджет – бұл ... ... ... ... ... ... ... мен
пайдалануға байланысты ұлттық табысты ... бөлу ... ... және жеке ... ... ... ақша ... Бюджеттің
арқасында мемлекет қаржы ресурстарын экономикалық және әлеуметтік дамудың
шешуші тұстарына шоғырландыра алады [2].
Мемлекеттік бюджет ... ... ... ... сипатта болады. Оның экономикалық мазмұны мен мәні мемлекеттің
мәні мен оның атқаратын ... ... ... ... экономикалық нысаны бола отырып, қоғамдық айрықша арналымды
орындай отырып, мемлекеттік бюджет экономикалық категория ... ... ... ... ... ... болуы қоғамдық өндірістің дамуымен тиісті
орталықтандырылған ресурстар қажеттілігімен обьективті түрде ... ... ... ... ... қызметін қамтамасыз ету
үшін бүкіл ұлттық шаруашылық ауқымында үздіксіз ... ... үшін ... ... ... арнайы бюджеттік саласының болуы
мемлекеттің табиғатымен және ... ... ... ... ... қоғам ауқымында әлеуметтік-мәдени шараларды ... ... ... ... ... ... жалпы
шығындарын жабуды қаржыландыру үшін орталықтандырылған қаржыны талап етеді.
Осылайша, мемлекеттік бюджеттің болуы ... ... ... емес, кеңейтілген ұдайы өндірістің қажеттіліктерімен, мемлекеттің
табиғаты және қызметтерімен анықталған обьективті қажеттілік.
Мемлекеттік ... ... ... айрықша саласы ретінде келесі
белгілермен анықталады:
Жиынтық қоғамдық өнімнің құнының бір ... ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты.
Құнды құру мен өнімді тұтыну үдерісін жүзеге ... ... ... және ... ... ... ... өндірістік емес
қаржыдан ерекшелендіретіні,құнды ұлттық шаруашылықтың салалары, аумақтары,
экономика секторлары, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өнімнің қозғалысымен байланыссыз құндық бөлудің
кезеңін ... және одан ... ... ... ал ... пен
өндірістік емес салаларда қаржылық қатынастар тауар- ақшалық саламен тығыз
байланысады.
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы ... ... ... сондай-ақ барлық негізгі қаржы институттары – салықтар,
мемлекеттік шығындар, мемлекеттік ... және тағы да ... ... ... табатындықтан, мемлекеттік бюджетті мемлекеттің
негізгі қаржы жоспары ретінде де сипаттауға болады.
Бюджет ұлттық экономиканы ... ... ... ... ... ... механизм арқылы ықпал етеді. Жалпы экономикаға ... ... ... ... рөлі ... көрінеді. Экономиканы реттеу
ақша құралдарының орталықтандырылған қорының сандық өлшемдерін белгілеу,
оны құрау және пайдалану ... ... ... ... ... мен орындау үдерісінде қаржы ... ... бөлу ... ... ... бюджет түсінігінің көптүрлілігі оның келесі
құрамдас ... ... алып ... ... ... жеке ... экономикалық категория ретінде;
– мемлекеттің ақша құралдарының орталықтандырылған қоры ретінде;
– экономикаға әсер ету ... ... ( ... ... арқылы);
– мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары ретінде;
– қоғамның барлық мүшелері және бюджеттік қатынастың барлық қатысушылары
орындауға ... заң ... ... ... ... ... рөлі ең алдымен,
мемлекеттік бюджеттің көмегімен (шығыс бөлігі) ұлттық табыстың шамамен ... ... ішкі ... 20%-ы, ... ... ... 10%-ы ... қайта
бөлінетіндігімен анықталады. Ол ұлттық шаруашылықтың түрлі салалары
арасында, өндіріс секторлары, ... ... мен ел ... ақша ... ... бюджет экономикаға жалпы әсер етеді, себебі ол бүкіл ұлттық
шаруашылықтың бюджеті. Мемлекеттік бюджет материалдық ... ... рөл ... оның ... ... ... ... Дегенмен,
осы бюджеттік жүйені тереңірек зерттеген көптеген оқымыстылар оның әр түрлі
астарларын қарастыра отырып, ... ... ... классикалық
экономикалық теорияның өкілдері ... жүйе ... ... береді: «Бюджет жүйесі кез-келген мемлекеттің ерекшеліктерін, оның
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... Бұл жүйе кез-келген ... ... ... құқықтық және басқа да ерекшеліктердің жиынтығының ... ... ... ... ең ... оның ... тәуелді. Унитарлы құрылымы бар мемлекеттерде бюджет ... ... ... ... – мемлекеттік және жергілікті (аймақтық) бюджеттер,
федеративті мемлекеттік құрылымы бар елдерде ... АҚШ, ... ... ...... жерлер және оларға сәйкес «әкімшілік
құрылымдарының» бюджеті [3].
Өз ... ... ... ... ... ... заң ... негізделген, өзара заңмен белгіленген арақатынасы бар
мемлекет бюджеттерінің барлық түрлерінің жиынтығы» – деп атап ... А. ... ... ... ... ... – берілген мемлекет аумағында
қызмет ететін, әр түрлі ... ... ... деп ... ... ғалымдардың көзқарастары да осыған келіп саяды. Атап ... ... ... зерттеулерінде қарастырылып отырған түсінікке
келесідей анықтама ... ... ... бюджеттік қатынастар
нысандарының жиынтығын, бюджет түрлерін (республикалық және ... оны ... ... сонымен қатар қаржылық және басқа да басқару
органдарының жиынтығын ... Ал ... ... ... ... ... ... [6]. Экономикалық сонымен қатар, қаржылық
ойды ескере отырып, В.Д. Мельников өз еңбектерінде «Бюджет жүйесі – ... және ... ... ... жеке ... бюджеттердің
жиынтығы» деп қарастырады [7].
Шетелдік және отандық ғалымдар ұсынған бюджет жүйесінің экономикалық
мәнін ... ... ... ... ... ... тұжырым
жасауға болады «Кең мағынада бюджет жүйесі -экономикалық қатынастарға,
мемлекеттік құрылымның сәйкес түріне негізделген, ... ... ... ... ... Тар мағынада бюджет
жүйесі - мемлекеттің барлық бюджеттердің жиынтығы ретінде қарастырылады».
Сонымен, бюджеттің санқырлы ... ... ... және осы ... ... ... ... отырып, өз тарапымыздан аталмыш
ұғымға келесідей анықтама береміз: «Бюджет жүйесі мемлекеттегі биліктің
түрлі деңгейлері ... ... ... ... мен ... асыруға бағытталған қатынастардың жиынтығы».
Бюджеттік құрылымға қатысты бюджет жүйесі ұйымдастырушылық бөлімшелерге
немесе деңгейлерге ... ... ... ... оның негізінде
елдің мемлекеттік құрылымы жатыр. Мемлекеттік құрылымның екі ... ... ... екі ... ... ... ... буын) қарастырылатын унитарлы мемлекет және басқарудың үш
деңгейлі (орталық, федерация мүшелері және ... ... ... ... ... ... сәйкес экономикалық қатынастарға және заңды
нормаларға негізделген, ... ... ... ... ... ... құрылады (1-сурет).
Ескертпе - Таранов А.А. Муниципальное право РК. – Алматы: Жеті жарғы, 1999.
-с.5.
Сурет 1 – Қазақстан Республикасының ... ... ... Конституциялық құрылымның негіздеріне және 2005
жылы қаңтар айында ... ... жаңа ... ... ... Республикасының бюджет жүйесі ... ... және ... ... ... және ... да түсімдер есебінен қалыптастырылатын және орталық
мемлекеттік органдардың, оларға ... ... ... ... мен функцияларын қаржымен қамтамасыз етуге және
мемлекеттік саясаттың жалпыреспубликалық ... іске ... ... ақша қоры республикалық бюджет болып табылады.
Жергілікті бюджет облыстық, республикалық маңызы бар қала, ... ... ... (облыстық маңызы бар қала) бюджеті болуы мүмкін.
Аймақтық (облыстық, ... ... бар қала және ... ... ... ... бекітілген салықтық және басқа да түсімдер ... және ... ... ... ... бар ... жергілікті мемлекеттік органдарының, оларға бағынысты мемлекеттік
мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз етумен сәйкес
әкімшілік-аумақтық бірліктегі мемлекеттік саясатты іске ... үшін ... ақша ... бюджет жүйесінің жұмыс істеуі әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің
өзара ... ... және ... ... қарау, бекіту, орындау,
бақылау тәртібімен, сондай-ақ, республикалық және жергілікті ... ... ... ... ... ... жүйесі мынадай басты мақсаттарға жетуге бағытталады:
– экономикалық тиімділік;
– әлеуметтік әділеттілік;
– саяси тұрақтылық;
– заң ... және ... ... ... ... ... органдарды қаржыландыруға қажетті ... қана ... ... ... үшін ... ... қайта бөлуде де қызмет етеді. Сонымен қатар, елдегі және ... ... ... ... ету; ... ... орындау мен алдағы әлеуметтік міндеттерді шешу; қоғамдық
өндіріс пен ... ... ... ... ... өзін - өзі басқаруды дамыту және т.б. қызметтерді де атқарады.
Басқарудың барлық ... өз ... бар және олар ... ... ... ... ... басқару деңгейлері
бюджеттерінің нақты қалыптасқан ... ... ... ... етуі
бюджетаралық қатынастардың негізін құрайды [9].
Басқару адам қызметінің барлық аясына, ... ... ... ... тән ... ... басқару – бұл бюджет қатынастарының бүкіл
жиынтығының тиімді ... ... ... және ... ... ... саясатын жүргізуді қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік шаралардың
жиынтығы. Бюджет ... ... ... ... арқылы оның
әдістерінің, тұтқаларының, ынталандыруларының және санкцияларының ... ... ... ... ... – бұл ... бюджет саясатына
жетудің мақсаты; бюджет механизмі – бұл мақсатқа ... ... ...... ... ... ... ақырғы қорытынды нәтижесі.
Бюджетті басқарудың екі қырын ажырата білген жөн: біріншіден, мемлекет
бюджетті ... ... және ... даму ... ... ... ... пайдаланады және сол арқылы тұтастай мемлекеттің әлеуметтік-
экономикалық дамуына ықпалын тигізеді; ... ... өзі ... болып табылады, осыған орай ... ... ... бюджеттік жүйеге қол жеткізу үшін жалпы елдің қарқынды
дамуын қамтамасыз ете алатын белгілі қағидалар ... ие ... ... бюджеттік жүйе келесі қағидаларға негізделеді:
– тұтастық қағидасы – ... ... ... ... ... ... сонымен бірге Қазақстан
Республикасының аумағында бюджеттік үдерістерді жүзеге асырудың біртұтас
процедураларын, біртұтас бюджеттік сыныптаманы пайдалану;
– толықтық ...... мен ... Республикасының Ұлттық
қорында Қазақстан Республикасының заңымен қарастырылған барлық түсімдер
мен шығыстардың ... ... ... ... ... ... алуды, бюджеттік құралдар бойынша талап ... ... ... ...... ... көрсеткіштерінің
(нақтыландырылған, түзетілген) орта мерзімді фискальдық саясаттың және
Қазақстан Республикасы мен ... ... ... даму ... ... көрсеткіштері мен бағыттарына
сай болуы;
– транспаренттілік қағидасы – Қазақстан Республикасының бюджеттік
заңдылықтар ... ... ... ... ... ... ... және олардың орындалуы жөніндегі
есептерді, мемлекеттің фискальдық ... ... ... ... ... заңмен күзетілетін басқа да құпия мәліметтерден
басқа, ақпараттарды жариялау, бюджеттік үдерістің ашықтығы, ... ... ... ... ... – мемлекеттік басқару органдарының бюджеттік
қатынастар саласындағы бұрын қабылданған шешімдерді ... ... ... пен ... ...... ... қарастырылған белгілі нәтижелерге қол ... ... ... осы ... жету үшін ... құралдардың оңтайлы көлемін пайдаланып, бюджеттерді өңдеу және
орындау немесе бюджет құралдарының бекітілген ... ... ... нәтиежелерді қамтамасыз ету;
– басыңқылық қағидасы – ... ... ... ... дамуының басыңқы бағыттарына сәйкес бюджеттік үдерісті
жүзеге ... ... ... қағидасы – бюджеттік үдерістің қатысушыларын Қазақстан
Республикасының бюджеттік заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілікке
тарту;
... ... ... – түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында
түсімдердің тұрақты бөлінуін белгілеу және Кодекске сәйкес оларды жұмсау
бағыттарын ... ... ... ... ... ... ... сәйкес дербес жүзеге асыру құқығы [10].
Бюджетті басқарудағы маңыздысы, бюджеттік шығыстарды оның ... ... ... реттеу үдерісі, бюджеттік деңгейлер бойынша
шығыстар мен ... ... ... ... ... болмаған жағдайда төмен тұрған бюджеттерді ... ... ... теңестіру болып табылады.
Бюджеттік құралдардың қалыптасу, бөлісу және пайдалану ... ... ... мен ... арқылы іске асырылады. Бюджеттік
жоспарлау мен болжамдаудың рөлі мен мәні ... ... ... ... ... ... яғни әлеуметтік реформаларды дамыту мен әрі
карай тереңдетуге, білім мен денсаулық сақтауды дамытуға, ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
мүмкіншіліктерін анықтайтын адресті қаржылық жоспар – бюджетті құрғанда
көрінді.
Бюджеттік жоспарлаудың экономикалық ... ... ... жүйенің әр
түрлі буындары арасында қоғамдық өнім құны мен ... ... ... ... мен ... бөлісу бойынша мәнерленеді және
әр деңгейдегі бюджеттерді жасау мен ... ... ... ... негізі болып елдің мемлекеттік әлеуметтік-
экономикалық даму бағдарламасы болып табылады.
Жалпы ... ... және оның ... ... ...... яғни бюджетті құру мен атқаруына байланысты жоспарлау, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар қаржы ресурстарын басқарудағы бюджетті жоспарлаудың рөлі өте ... ол тек ғана ... ... мен ... ... ... ... атқаруы, яғни төлемдер бойынша міндеттемелерді тағайындау ... ... ... ... ... ... ... жоспарлар ішінде алатын ерекше ... ... ... мән ... Ол мемлекеттік басқаруды реформалау мен
биліктік өкілеттілікті ... ... ... үдеріске
қатысушылар арасындағы қаржылық және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
байланысында және ... ... ... ... мен
қаржыландыру әдістерін ұтымды етуде де ... ... ... ... келесі негізгі мақсаттар шешіледі:
– орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қаржылық жоспар арасындағы
қажетті арақатынас пен жалпы қаржылық ... ... ... процесінің әрбір қатысушыларының елдің дамуын қаржылық тұрғыдан
қамтамасыз етудегі қатысу дәрежесін айқындау;
– қаржы ресурстарының жалпы көлемін ... мен ... ... мен ... бағдарламалар әкімшілері бойынша бөлу;
– салалар, іс-әрекет салалары мен экономика ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі мен әр
түрлі көздер арқылы түсетін кірістер көлемін анықтау;
– бюджеттің жалпы және шығын түрлері бойынша шығындар көлемін анықтау.
Бюджеттік жоспарлау ... осы ... шешу ... ... ... ... ... мен шығыстарын тиімді бөлуді,
әрбір бюджеттің нақты теңгерушілігін, жыл бойы ... ... және ... ... ... ... ... Сонымен бірге мемлекеттік материалды және ... ... ... мен ... ... ... ... бақылау
қарастырылады [11].
Бюджетті жоспарлағанда аймақтар арасындағы ... ... ... ескеру қажет деп есептейміз, себебі
олар әр аймақ тұрғындары жағдайларының ... және ... ... табылады. Сондықтан бюджетті жоспарлауда нормалар мен нормативтер
пайдаланылады. Бюджеттік кодекске сәйкес ... ...... ... мен ... ... ... пайдаланылатын материалды
немесе материалды емес қажетті байлықты тұтынудың натуралды ... ... ... және ... Жергілікті бюджеттерде
қолданатын кірістерді бөлісу нормативтері - ол әр деңгейдегі ... ... ... арасалмағы. Бұл нормативтердің тұрақты
сипаты бар, ... олар орта ... ... ... ... және ... ... бюджет жүйесі бойынша ... ... ... ... ... ... жоспарлау – әр түрлі ... ... ... және ... ... пайдалану арқылы іске
асырылады. Негізінде бюджет – толық көлемдері бойынша ... ... ... ... ... ... ... әдіспен құрылады. Бұл
әдіс бюджетпен қарастырылған кірістер мен шығындардан басқа бір де біреуі
болуға тиісті ... ... ... ... ... ... және бюджет-нетто әдістері де қолданылады. Егер де ... ... ... және ... ... операциялары көрсетілсе,
онда мұндай бюджетті бюджет-брутто деп атайды. Ал егерде, ... ... ... ... ... ... ... яғни
кірістердің әрбір баптары бойьнша түсімдер көлемі сол кірістерді алуға
жұмсалған шығындарсыз анықталса, онда ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын іске асырудағы
бюджеттің құрал ретіндегі рөлі өте маңызды ... сол ... ... арнайы бюджеттендіру әдістері негізінде орта ... ... ... ... ... ... әдісі тұрғысынан
бағдарламалық даму стратегиямен қолда бар бюджет ресурстары базасы және
бюджеттік бағдарламалар ... ... ... ... ... яғни ... ... даму стратегиялық басымдылықтары анықталады,
олар бюджет ... ... ... құрастыру процесінде бюджеттік теңестірудің арнайы
әдістері пайдаланылады. Олар ... ... және ... ... ... ... ... бойынша бұл
әдістермен мемлекеттік басқарудың ... ... ... (жергілікті бюджеттердің шығындық бөлімі) нақты қаржы
ресурстарымен (жергілікті ... ... ... ... ... ... ... тігінен теңестіру әдістерінің көмегімен
шығындық функцияларды іске ... ... ... ... ету ... әр деңгейлері бойынша бюджеттердің кірістік көздерін тиімді түрде
бекіту мәселесі шешіледі.
Бюджеттерді кірістер бойынша қалыптастырудың негізгі ... ... ... ... бойынша болжамдық мөлшерлерін анықтау дәйекті
болып есептеледі. Барлық кезеңдердің ішіндегі ең ... – ол ... ... ... ... ... қорытындылай келе келесідей тұжырым жасауға
болады: егер бюджет жүйесін жеке ... ... оны ... ... ретінде келесілерді атап өтуге болады:
– бюджетті жоспарлау сапасын жақсарту және оның тиімділігі; бюджетаралық
қатынастардың үйлесімділігіне жету;
... ... мен ... қатынастарды заңнамалық негізге
көшіру.
1 1.2 Бюджетті басқарудың әдіснамалық негіздері және бюджетаралық
қатынастар
Қазақстан Республикасы унитарлы мемлекет болғандықтан, көптеген басқару
функциялары ... ... ... ... ... ... ... беру процесі соңғы 5-6 жыл ... ... ... табыс көздерін нығайту үшін оларға берілетін өкілеттік
те тұрақты әрі қалыпты болуы міндетті деп ... ... ... функцияларының шығындар бойынша бөлу саясаты қалыпты үрдіске еніп
келеді. Бірнеше жылдар бойы орын алған жағдай ... ... ... ... ... жоспарлаудың көмекші бөлігі ретінде мемлекет
шығындарын басқару түсінігін ... ... ... ... ... ... етуімен байланысты ақшалай шығындар болып табылады.
Экономикалық категория ... ... ... ... ... мен ... қоғамның түрлі қажеттіліктерін ... ... ... ... бөлігінің бөлінуімен, қайта
бөлінуімен, тұтынуымен байланысты экономикалық қатынастарды анықтайды.
Мемлекеттік шығыстарды шектеудің маңызды критерийлерінің бірі ... ... пен ... ... құру үдерісіне қатынасы болып
табылады. Осыған ... ... ... ... ... ... ... топқа бөлінеді :
– материалдық өндіріс пен өндірістік салаға ... ... ... ... қызметтің өндірістік емес саласындағы шығыстар;
– мемлекеттік резервтерді құруға шығыстар [14].
Шығыстардың бірінші тобы - мемлекеттің шаруашылық қызметімен анықталып,
ұлттық табысты құрумен ... ... ... тобы - ... ... ... үшін ұлттық табысты тұтынумен байланысты. Өндірістік емес
салаға жұмсалатын шығыстар ең ... ... және ... ... ... ... ғылым мен мәдениетті дамытуға, тұрғын және мәдени
– тұрмыстық құрылысқа, еңбеккерлерді әлеуметтік қамсыздандыруға, ... ... ... ... бағытталады. Мемлекет сол
сияқты қорғанысқа, ... ... ... тұру мен ... қызметімен байланысты басқа да шараларға жұмсайды.
Өндірістік емес саланың қажеттіліктеріне шығыстар тұтыну қорына түсетін
ұлттық табыстың бөлігі болып ... ... ... емес ... ... өсуі ... ... өсу қарқыны мен оның
нәтижелілігін арттыруға ықпал ... Оған ... ... дайындау,
өндіріске ғылым жетістіктерін ... ... ... саласы
еңбеккерлеріне медициналық қызмет көрсетілуін қамтамасыз ету арқылы қол
жеткізіледі.
Мемлекеттік шығыстардың жинақтау қоры мен ... ... ... бөлу - ... экономикалық саясатының маңызды міндеті болып
табылады. Жинақтау қоры мен тұтыну ... ... ... соңғы
жылдары тұтыну қорының өсу қарқыны жинақтау ... өсу ... ... ... мен ... ... ... табыстағы тұтыну қорының
үлес салмағы Қазақстанда 83 % ... ... ... ... ... бөлу ... де мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру элементтерінің бірі болып табылады. Қазіргі
таңда салықтар бюджет деңгейлері ... ... ... Республикалық
бюджетке келесідей салық түрлері шоғырланады:
– корпорациялық табыс салығы – 100%;
... құн ...... ...... ... ... салықтарды өздеріне қалдырады:
– жеке табыс салығы – 100%;
– әлеуметтік салық – ... жер ...... ... ... – 100%;
– көлік салығы – 100%;
– акциздер – жартылай [15].
Жергілікті бюджеттердің ... ... да ... ... бар. ... ... ... рөл атқарады. Жергілікті бюджеттердің
әлеуметтік–экономикалық даму ... әр ... ... ... ... ... үшін ... тарапынан көптеген шаралар
қолданылады. Солардың шетелдік тәжірибесін қарастырар болсақ, ол үшін ... ... ... көңіл аудару керек деп есептейміз. Мемлекеттің
ел өміріндегі масштабы мен ... оның ... ... көп
деңгейліліктің қажеттілігін білдіреді. Экономикалық ынтымақтастық және даму
ұйымының ... ... ... ... басқарудың үш деңгейі
бар:
– орталық;
– аймақтық ...... ...... ... ... ... – префектуралар);
– жергілікті (мұнда барлық ұсақ әкімшілік-аумақтық бірлестіктер
біріктірілген) [16].
Басқарудың барлық ... өз ... бар, ... ... ... етеді. Әртүрлі ... ... ... ... ... негізінде дербес қызмет етуі
бюджетаралық қатынастардың негізін құрайды.
Әртүрлі деңгейдегі бюджеттердің өзара ... және ... ... ... ... бөлу арқылы ғана қалыптастыруға болады.
Бюджеттер арасында салықтарды бөлу тәсілдері әртүрлі.
Бірінші тәсіл, нақты бір ... ... және ... бекіту. Мысалы, АҚШ-та салық оқшауланған жүйені білдіреді, штаттар
мен ... ... ... де ... ... жүйесінің
дербестігіне қарамастан, федералды салықтардың бір бөлігі штаттардың
бюджеттеріне бөлінеді. ... ... ... да ... ... ... ... бюджеті негізінен тікелей салықтардың есебінен құралады.
Соның ішінде жеке табыс салығы 46%, әлеуметтік ... 34%, ... 11%, ал ... ... ... аз - акциздер 4%, кеден баждары 5%
құрайды. Штаттардың ... ... ... ... ... бюджеттердің табыстары - қозғалмайтын мүлік салығы. Осылайша ... ... 2/3 ... ... ... ал ... штаттар мен
жергілікті билік арасында тепе-тең түрде бөлінеді.
Екінші тәсіл, салықты бюджет деңгейлері арасында ... бір ... ... тәсіл, жоғары бюджеттен төменгі бюджетке ... ... ... ... ... - әлемнің барлық елдерінде
кеңінен тараған.
Көптеген шетелдерде орталық және аймақтық билік өкілдері нақты ... ... және ... қағидаларға негізделген өзара қарым-
қатынасының жүйесі белгіленген:
– жалпымемлекеттік мүдде мен халық ... ... ... өкілеттіктерін, шығындар мен табыстарды ажыратуда,
оларды бөлуде орталықтандыру және орталықсыздандыру ... ... ... жоғары деңгейде болуы, әрбір басқару
деңгейлерінің жауапкершіліктері;
– мемлекеттің бюджет-салық ... ... ... ... басқару
органдарының белсенді қатынасуы.
Осы аталған қағидалардың жиынтығы ... ... ... сақталуын қамтамасыз ете алады.
Бюджет тепе-теңсіздігі проблемасы кез-келген мемлекетке тән. Тігінен
тепе-теңсіздік проблемасы ... ... ... ... үлестік қатысуы және аумақ шығындарын жоғары бюджеттердің
субсидиялауы арқылы шешіледі. Ақшалай қаржыларды бөлу күрделі саяси ... ... ішкі ... ... ... аумақтардың салықтық базасының әртүрлігінен
туындайды.
Экономикалық проблемалардың сипатының әртүрлі болуы ... ... ... ... ... әсер ... ... құралдары
қолданылады, солардың ішінде ерекше (спецификалық) бюджет механизмдері
маңызды рөл ... ... екі ... ... ... ... – есептеу әдісі;
– ерекше бюджет режимі.
Нормативті-есептеу әдісі Конституцияда, бюджет ... ... ... ... ... төменгіге әртүрлі трансферттерді пайдалануды
ұсынады.
Ерекше бюджет режимі капиталды тарту арқылы шаруашылық субъектілердің
белсенділігін арттыру үшін ... ... ... ... аймақтарда
инвестициялық климатты жақсартуға бағытталған салық-бюджеттік ... ... ... және ... балансқа қол жеткізу үшін бюджет жүйесінде
теңестіру жүйесі қолданылады. ... ... ... ... ... бойынша салықтық табыстарды және ... ... ... ... басты құралы – бұл арнайы теңестіру қорлары болып
табылады. Әлемдік тәжірибеде теңестіруші қорлар пайдаланылады. Әдетте ... ... ... ... ... ... ... бюджеттерде де
қарастырылады.
Теңестіруші қорлар бірнеше ұлттық салықтардан ... ... ... ... ... ... ... теңестіруші қор жеке
табыс салығынан 32%, ... ... және ... ... ... 24%, ... мен қызметтерге салынатын жалпы салықтан
24%, темекі бұйымдарына акциздерден 25% аудару арқылы қалыптасады.
Дамыған ... бөлу ... ... ... ... ... тең түрде пайдаланудың классикалық үлгісі бұл
бөлудің жапондық формуласы. ... ... ... (префектуралар)
теңестіруші трансферттер мынаған тең [17]:
Т=N-R, (1)
мұндағы: Т – теңестіруші трансферттер;
N – базистік қаржылық ...... ... ... ... трансферттерді (гранттар) – төменгі бюджеттің
жоғары тұрған ... ... ... ... және 10 жылға пайызсыз
берілетін немесе мерзімі белгіленбей берілетін қаржы деп ... ... ... үшін ... ... жалпы және мақсатты
трансферттер жүйесі ... ... ... трансферттер жүйесі
мемлекеттің бірлігін нығайтуға және ... ... ... ... баса ... аударатын елдерге тән. ... ... ... өсу және ... басқару жүйесін
орталықсыздандыру, аймақтардың бюджеттік өкілеттілігін ... ... ... елдер «проблемалы» аумақтарды дамытуға арналған арнайы
мақсатты трансферттерді қолданады. ... ... 1995 жылы ... ... онжылдық бағдарламасы іске қосылды. Осыған сәйкес жаңа
федералды жерлер жыл ... ... ... ... үшін ... ... Одан ... 1994-1998 жылдар аралығында қаржылық қиындыққа
ұшыраған Бремен и Саар жерлеріне арнайы ... ... ... ... ... ... жабу үшін ... белгіленген тәртіп
бойынша көрсетілді.
Бюджетаралық қатынастар ғылымда аз ... ... ... және С. ... ... қатынастарды реттеу тәсілдерінің,
мемлекеттік қаржыны орталықтандыру дәрежесінің, орталық және орталық пен
жергілікті билік ... ... ... ... ... ... аударарлық.
Нәтижесінде Г. Хьюджз және С. Смит ЭЫДҰ-ын төрт топқа бөлді [18].
Бірінші топқа үш ... - ... ... және АҚШ, екі ... ... және ... ... кірді. Бұл елдер үшін аймақтық және
жергілікті билікте салықтық ... ... ... ... ... ... ... елдері кіреді: Дания, Норвегия, Швеция
және Финляндия. Оларға ... ... ... ... ... ... жоғары болуы тән.
Үшінші топқа Батыс Еуропаның федеративті елдері кіреді: ... және ... Бұл ... ... ... ... сипатталады.
Төртінші топқа Оңтүстік және батыс Еуропа елдері кірді: ... ... ... ... ... ... Бұл ... бюджеттерінің тәуелділігі біріктіреді.
ЭЫДҰ елдерінің аймақтық бюджеттерінде табыс салығы мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... органдары мен
орталық органдар салады және әрқайсысы өз ставкаларын қояды. ... екі ... бар: бұл ... ... ... ... өздерінің шығындарын көбейтуге немесе азайтуға мүмкіндік береді.
Оған ... бұл ... ... мүдделеріне жұмсауға орталық органдар
рұқсат берген нағыз табыс көздері.
Бюджетаралық қатынастардың екі үлгісі бар: орталықсыздандырылған ... үлгі ... ... ... ... органдардың үш басты функциясы бар: макроэкономикалық
тұрақтылық, ұлттық табысты ... ... ... ... ... ... Осылардың алғашқы екеуі орталық үкіметтің іс-
әрекет сферасында орындалса, үшіншісі ... ... ... ... ... билік деңгейлеріне салық салу ... ... ... ... ... Орталық бюджеттің алатын салықтық түсімдері:
жеке және заңды тұлғалардың табыс салығы, акциздер мен ... ... ... ... ... көздеріне ризашылық білдіреді: тауарлар мен
қызметтерге салық, мүлік және жер салықтары.
3. ... ... ... ... мен ... ... ... қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету оларға
(федералды-аймақ) салық базасын бірігіп ... ... ... Кейде оларға мемлекет пен аймақаралық сауда қарым-қатынасын
бұзбайтын жаңа салық түрлерін салуға рұқсат етілген. Тігінен диспропорция
проблемасы ... ... бөлу ... ... ... мысалы американың бюджеттік федерализм
варианты бола ... ... ... ... ... емес, кооперативті үлгісі кеңінен қолданылады.
Бұл үлгіге төмендегілер тән:
– ұлттық табысты бөлуге және ... ... ... ... ... ... ... табыстарды бөлу жүйесінде аймақтық билік органдарының
рөлінің жоғарылауы;
– орталық билік ... ... ... теңестіру саясатын
белсенді жүргізу, ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерін теңестіру
жұмыстарын жүзеге асыру арқылы аймақтардың ... ... ... ... ... көптеген Еуропа елдері
қолданады, соның ішінде Скандинавия елдері.
6 1.3 ... ... ... теориялық астары
Жергілікті бюджет экономикалық қатынастардың жиынтығы ретінде өзінің
объективті сипаттамасына ие. Оның жеке сала ... ... ... ... объективті түрде анықталған. Ақша қаражаттарының
орталықтандырылуы ... ... кең ... ... ... және оның ... ... қамтамасыз ету үшін қажет.
Жергілікті бюджеттер Қазақстан Республикасы бюджет ... ... ... және елдің мемлекеттік бюджет құрамына кіреді. Олар тек
қана жергілікті салықтар мен алымдар есебінен толтырылмайды, ... ... ... механизмдері арқылы қайта бөлінетін республикалық салықтар
мен алымдар бөлшектері есебінен де ... ... ... кірістері өздік түсімдер, реттеуші салықтардан түсетін
түсімдер, қаржылық жәрдем мен ... ... ... да, ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының ерекшеліктері жергілікті
билік ... ... ... ... ... тиімді әсерін
қамтамасыз етуге ресурстардың жетпеушілігін туындатады.
Жергілікті басқару органдарына орталықтандырылған ақша ... ... ... ... ...... шараларды
жүргізу, мемлекеттік басқарудың жалпы шығындарын жабу үшін қажет. ... ... ... мен ... бюджеттің пайда болуы жеке
адамдардың ... ... ... ... ... және ... сұраныстарынан пайда болды.
Қаржы құралдарын орталықтандыру арқылы әлеуметтік–экономикалық ... шешу аса ... ... ... ... ... ... сұраныстарын қанағаттандыру үшін қызмет етеді. Жергілікті бюджет
қаржы қатынастарының жиынтығынан тұрады. Оның ... ... ... ... ақшалай формада жүзеге асады, мақсатты ақша қорларын
қалыптастырады және пайдаланады.
Жергілікті бюджеттің келесідей ерекшеліктері ... бөлу ... ... ... ... ол жергілікті
басқару органдарының аймақтық өнімнің құнын оқшаулаумен және
қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты;
... ... ... айырмашылығы аймақ салаларының
арасында құнды қайта бөлуге ... ... ... ... өнімінің қозғалысымен тікелей байланысы
жоқ құнды бөлу сатысын білдіреді [19].
Жергілікті бюджет – әкімшілік–аумақтық бірліктің ақша ... ... ... ... ... ... шешімімен бекітіледі,
жергілікті атқарушы органдарға жүктелген міндеттерді ... ... ... бағдарламаларын қаржыландыру мен түсімдердің есебінен
қалыптасады.
Қазақстан Республикасында жергілікті қаржыларды ұйымдастыру ... ...... негізгі қаржы жоспары, мемлекеттің заңдары,
әлеуметтік – экономикалық дамуды ... ... ... ... ақша қоры ... экономикалық категория
(қарым–қатынастар) (объективті ... ... ... өздеріне жүктелген функцияларға сәйкес
оларды жұмылдырады, бөледі, пайдаланады. Жергілікті қаржылар ... ... ... бөлігі болып табылады. Мемлекеттің қаржы жүйесі:
жергілікті бюджеттерден, ... ... тыс ... ... ... ... меншігіне қарайтын субъектілерінің
қаржыларынан тұрады.
Жергілікті қаржылардың құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Қазіргі нарықтық қатынастар жағдайында жергілікті ... ... ... демографиялық сияқты ауқымды мәселелерді шешуде
дербестік алып келе жатыр. Халыққа қызмет ... ... ... ... ... ... асып ... Басым бөлігі жергілікті
қаржылардан тұратын қорлар арқылы халыққа әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылым
салалары қызмет етеді.
Бюджеттік тапшылықтың ... әр ... ... себептермен
байланысты, оның пайда болуының негізгі себебі бюджет шығындарының ... ... ... ... аз ... ... ... тапшылығы бойынша көптеген көзқарастар бар, солардың
бірін келтірер бослақ, бір топ ... ... ... мынадай себептерден болуы мүмкін:
– экономикалық дағдарыстар;
– елдің қаржы жүйесін бақылауда ... ... ... ... ... (соғыс жағдайлары, ірі төтенше оқиғалар);
– бейбіт кезеңде экономиканы милитаризациялау;
– өндірісті дамытуда ірі орталықтандырылған ... ... ... және оның ... ... ... шығындардың өсу үрдісі жалпы ішкі өніммен салыстырғанда
асып кетуі.
Сонымен қатар, бюджеттік тапшылықтың пайда ... ... ... ... ... тұрақсыздығы, оның бөлінуі, үкіметтің бюджет–салық
саясатының тиімсіздігі, өндірістің төмендеуі және ... ... ... ұлттық валютаның құнсыздануы мен инфляцияның артуы.
Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... ... ішкі өнімнің 2-3%-ын құрайды. Егер тапшылық осы ... ... онда ... ... ... ... қаржы жағдайын
басқаруға қабілетсіз болғаны. ... ... әлем ... ... ... ЖІӨ-ге байланысты деңгейі әр мемлекетке әр түрлі екенін
кездейсоқтық еместігін білдіреді. ... ... 1990 ... басында
болған бюджет тапшылықтарының негізгі себептері деп төмендегілерді ... ... ... ... ... ... қысқаруы;
– елдің бюджет әлеуетін азайту бюджет шығындарын ұлғайтты, бұл
қоғамға біраз әсер ... ... ... ... бірқатар атақты экономистер (Р.
Кэмбелл, Макконелл, Долан, С. Фишер) келесідей ұсыныстар берген:
– құрылымдық тапшылық – ... ... ... ... ... мен ... ... айырма. Бұндай тапшылық қазыналық
(фискалдық) саясаттың дискрециялық нәтижесі;
– циклдік тапшылық – ... ... пен ... ... ... ... саясаттың дискрециялық емес нәтижесі
болып табылады [20-22].
Елдің бюджеттік құрылымына байланысты тапшылықты ... және ... деп ... ... ... ... үшін бұл
өте маңызды мәселе, олардың орталық үкіметтен ... сол, ... ... ... ... тапшылығының пайда болу себептерін
заңды түрде былайша бөлуге де болады:
– төтенше тапшылық;
... ... ... ... ... ... ... рөлі мен маңызы туралы экономикада бір-біріне
қарама-қарсы көзқарастар да бар. Жүйелі (ұзақ мерзімді) тапшылықтың мынадай
жағымды ... ... атап ... ұлттық экономика жағдайы үшін ол қауіпті емес, ... ... осы ... ... жүргізіледі, сол елдің мүддесінің
өсуіне әсер етеді. Жағымсыз көрінісі тек ішкі сауда балансында орын
алады;
– шаруашылық субъектілер мен тұрғындардың кірістерін ... ... ... алу ... ... ... ... әсер етеді. Бұл өз кезегінде салық түсімдерінің ... ... ... ... ... ... ... атап
көрсетеді: біріншіден, бүгінгі күні тапшылық ... ... ... ... ... етеді; екіншіден, тапшылықты болдырмау
үшін басқа амалдар қолданылады: экстраординарлық кірістер мен қарыздар
(заемдар), кредиттер ... ... ... ... бұл ақша – ... ... ... девальвациясы мен инфляцияға, мемлекеттің
ішкі және сыртқы қарызының өсуіне әкеліп соғады.
Бюджет ... жою үшін ... ... мен ... ... ... қаржы ресурстарын ... ... ... Егер ... шарттарында бос ақша қаражаттары жеке инвесторлар
немесе ... ... ... ... ақшаға сұранысты арттырып,
ақшаларды пайдалану төлемі болып табылатын пайыздық ... ... ... ... ... ... жоғары болған сайын,
елімізде нарықтық қайта құру баяу болады. Егер ... ... ... онда ... ... ... ... ұрпақ алдында үлкен
ауыртпашылық тұрады. Елімізде бюджет тапшылығын болдырмаудың бір жолы ... ... ... ... ... Оны бюджеттік тапшылықты
қаржыландыру десе де болады. Қаржыландырудың көздеріне байланысты ... ... ... және ... емес ... ... ... бөлеміз. Тапшылықтың бірінші түрі қоғамның инфляция болып жатқан
кезеңінде орын алады, ол қаржыландыру ... ... ... ... ақша ... ҚР Ұлттық банкімен ынтымақтастығы; жанама
салық салу тетігі арқылы бюджеттегі салықтық алулар деңгейін көтеру.
Сонымен, ... ... ... ... оны ... ... шаралар қолданған жөн:
1. Өз уақытында, толығымен мемлекеттік қарызды өтейтін және ... ... ... ... ... ... мемлекет
қарызының өсуін баяулататын шаралар қолдану.
2. Экономиканың нақты секторында тек инвестициялық ... ... ... ... ... көздері мен шығындардың көлемін болжау.
4. Арнайы жағдайларды қоспағанда, бюджеттік тапшылықты ... ... ... ... ... ... ... қаржы
нарығының қаражаттарын жинақтау жолымен тікелей кредиттерді қолдану.
5. Салық жүйесін бір уақытта ... ... ... меншіктегі
шығындарды ұлғайту жолдарымен негіздеу.
6. Қаржы – ... ...... ... ... барлық
шаруашылық субъектілердің немесе меншік иелерінің міндеттемелерін
толық, өз уақытында есеп ... ... ... Осы ... толық
емес және уақтылы емес қаржылық міндеттемелер үшін жауапкершілік
түрлерін белгілеу.
7. Бюджет кодексін, ... ... құру ... ... ... толық көлемде жасауды жалғастыру.
Жергілікті қаржылардың ішінде жергілікті бюджет ерекше рөл атқарады.
Жергілікті ... ... ... болсақ, 1994 жылға дейін
Қазақстанда 3045 жергілікті болды, осы жылдан ... 2500 ... ... ... ... ... екі тенденциядан тұрады:
– қаржы ресурстарының қозғалысын басқару формалары мен ... Бұл ... ... ... ... ... байқалады.
– қаржы қорларын қалыптастыру мен ... ... ... ... ... күшейту арқылы ... ... ... да ... ... ... ... Республикасының Бюджет кодексіне (ол 24 сәуір 2004 ... 2005 ... 1-ші ... бастап күшіне енді) сәйкес мынадай
құрамда:
1. Табыстар:
1. Салықтық түсімдер:
– жеке ... ... ... салық;
– жер салығы;
– көлік салығы;
– мүлік салығы;
– акциздер ... ... ... емес ... Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер.
4. Ресми трансферттер түсімдері (бюджеттік субвенция).
2. Шығындар:
1. ... ... ... қызмет.
2. Қорғаныс.
3. Қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, құқықтық, сот, қылмыстық ... ... ... беру.
5. Денсаулық сақтау.
6. Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету.
7. ... – үй ... ... Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік.
9. Отын – энергетикалық кешені және жер қойнауын пайдалану.
10. Ауыл, су, ... ... ... ... ... ... Өнеркәсіп, сәулет, қалақұрылысы және құрылыс іс – әрекеті.
12. Көлік және байланыс.
13. Борышты жабу.
14. Басқалар.
15. Ресми трансферттер.
3. Операциялық ... ... мен ... ... ... Таза ... ... Бюджеттік кредиттеу.
2. Бюджеттік кредитті жабу.
5. Қаржы операцияларымен жасалатын операциялардың қалдығы
1. Қаржы активтерін ... ... ... ... активтерін сату.
6. Бюджет тапшылығы (бюджет артықшылығы)
7. Бюджет ... жабу ... ... ... бюджеттердің жобаларын әзірлеудің негізі – жергілікті өкілді
орган бекітетін аймақтың әлеуметтік-экономикалық ... орта ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық
бірліктің алдағы үш жылдық кезеңге арналған орта ... ... ... ... ... ... ... Президентінің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауы, өткен
және ағымдағы қаржы жылдарында жергілікті ... ... ... бюджеттік бағдарламаларды атқару тиімділігін бағалаулар болып
табылады.
Жергілікті бюджеттердің жобаларын ... ... ... кезеңдерді
қамтиды:
алдағы қаржы жылына арналған түсімдердің болжамды көрсеткіштерін айқындау;
ағымдағы ... ... мен ... даму ... ... ... айқындау;
жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерін
жасауы;
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жылына арналған жергілікті бюджет туралы шешімінің
жобасын әзірлеу.
Бюджет кірістерін жоспарлау жоспарланатын кезеңге бюджет түсімдерінің
көлемдерін анықтау бойынша шешімді әзірлеу ... ... ... ... ... ... әрқашанда, біріншіден, елдің жалпы
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... пен басқарудың жергілікті органдарының құқығы
мен міндеттерін белгілі бір дәрежеде реттеп ... ... ... ... ... жергілікті органдары құзырының дәрежесіне
байланысты болады.
Әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымның салалары халыққа ... ... ... ... ... есебінен көрсетеді.
Бұл, тиісінше, жергілікті қаржының рөлі мен маңызын арттырып ... ... ... ... ... – жергілікті қаржының бүкіл
теориялық астарларын анық етіп шешіп алуға, елдің бюджет құрылысының жалпы
мемлекеттік құрылысқа ... ... ... ... ... беру мен ... сақтау саласындағы бағдарламаларға,
қамсыздандыру ... ... және ... ... ... ... ең көбі ... қаржыландырудың жаңа тәртібіне
сәйкес жергілікті бюджеттерге жүктеліп отыр.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ ЖОСПАРЛАУ МЕН БАСҚАРУ
ҮДЕРІСІН ... ... ... ... ... қалыптасуы мен
орындалуы
Мемлекеттік бюджет экономикалық категория ... ... ... тән ... ... – бөлушілік және бақылаушылық. Бұл
қызметтердің әрекеті қарастырылған бюджеттік ... ... ... ... ... қаржының негізгі буыны ретінде
бөлушілік қызмет шеңберінде мемлекеттік ... ... ... ... ... қайта бөлу және тұрақтандыру.
Кез-келген реформаны, оның ішінде экономикалық ... ... ... ... ... және инфрақұрылымды дамытуға орасан зор
қаржы жұмсауды талап етеді. Бұл тұрғыда бюджет – ... өз ... ... ... және ... заңдарға сәйкес белгіленген салықтар
мен өзге де кіріс ... және ... ... құрылатын
орталықтандырылған ақша қоры болып табылады.
Экономиканың дамуының қазіргі кезеңінде орталықтандырылған қаржылық
ресурстар ... ... ... қажетті қарқыны мен пропорциясын
қамтамасыз етуге, оның ... және ... ... жетілдіруге қол
жеткізуге, экономика салаларының бірінші кезектегі даму бағдарламаларына
қажетті көлемдегі қаржыны ... ірі ... ... ... береді [23].
Бюджет саясатының әлеуметтік саладағы негізгі мақсаты – Қазақстан
Республикасы ... 2007 ... 29 ... № 754 қаулысымен бекітілген
ҚР әлеуметтік реформаларды одан әрі ... ... ... ... іске ... қорытындыларын, атап айтқанда,
әлеуметтік қамсыздандырудың әлеуметтік үш деңгейлі ... ... ... ... халықаралық стандарттарға жақындату,
негізгі әлеуметтік тәуекелдерді, әлеуметтік сақтандыруды дамыту ... ... ... ... ... ... ... тетіктерін жетілдіруге,
бюджеттің әлемдік баға конъюктурасына тәуелділігін төмендетуге, бюджет
қаражатын ... ... ... ... ... ... ынталандыруға және халықтың неғұрлым аз қорғалған
жіктерін әлеуметтік қолдауды қамтамасыз етуге бағыталатын ... ... ... ... ... ... ... өсу
қарқынымен сыйымды мемлекеттік бюджет шығыстарының өсу қарқынын ... және ... ... ... тапшылығын біртіндеп төмендетудің
қажеттілігін ескеретін болады.
Бюджет кірістерін жоспарлау жоспарланатын кезеңге бюджет ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Алдағы жылға ... ... ... ... ... ... және Бюджет Кодекстеріне, ... да ... ... ... ... ... ... негізгі қағидалары төмендегідей:
сабақтастық қағидасы – ... ... ... ... орта ... саясат бағыттарын сақтап, өткен және ағымдағы ... ... ... ... ... отырып, бюджетті жоспарлау;
негізділік қағидасы – нормативтік ... ... ... ... жоспарлау;
әкімшілік-аумақтық бірліктер бойынша болжамды көрсеткіштерді есептеуді
қалыптастыруда бірыңғай тәсіл қағидасы;
объективтілік қағидасы – ... ... және ... кесіндіде
салықтың, алымдардың және басқа да ... ... жеке ... ... ... болжамын анықтау дұрыстығы.
Кірістерді болжау процесі болжау және мониторингтің жалпы сызбасында
көрсетілген ... ... және ... ... сәйкестігін жоғары ықтималдықпен
болжауды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... түрі ... көрсеткіштер динамикасының көрінісін алу
қажет.
Бюджет түсімдеріндегі үлесі жоғары ... ... ... ... болжау әдістемесімен» анықталған формулалар қолданылады.
Салықтық емес түсімдерді болжау нормативтік ... ... – [12] ... ... ... құрастыруы
Сурет 2 – Кірістерді болжау және мониторингтің жалпы сызбасы
Бюджет жобасын әзірлеуде орталық, жергілікті атқарушы және ... ... ... ... ... мәліметтер келесі салықтық емес
түсімдер бойынша қолданылады:
Қазақстан Республикасы Үкіметінің депозиттері және екінші деңгейлі банктер
шоттарындағы сыртқы ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты пайдалануға ұсыну үшін төлем;
қару-жарақ және әскери техниканы сатудан түсетін түсімдер;
жер учаскілерін жалға беру құқығын сату үшін ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспары;
донорлардың өтеусіз қаржылық және техникалық көмек беру ... ... ... ... ... ... ... мен
республикалық бюджеттің меншікті қаражатынан қоса қаржыландыру есебінен
жобаларды жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Алдағы кезеңге байланыссыз гранттар түсімдерін болжау күшіне енген
келісім (қол қойылған, ратификацияланған) негіздемесінде жүргізіледі.
Өзге де ... емес ... ... ... ... емес ... түрі бойынша динамиканы талдауға ағымдағы жылдың күтімдегі түсімдерін
болжамды жылда тұтыну ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Негізгі капиталды сатудан түсетін ... ... ... ... және оған ... төлемдер төленеді.
Мемлекеттік материалдық резервтен, тауарларды сатудан, жер учаскелерін
сатудан, тұрақты пайдалану құқығын ... және ауыл ... жер ... жеке меншікке сатудан түсетін ... ... және ... ... ... ұсынатын болжамдық
көрсеткіштер қолданылады.
Мемлекеттік мекемелерге бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті сатудан
түсетін түсімдерді болжау болжанатын жылдың тұтыну бағалар ... ... ... ... түсімдерін талдау негізінде жүзеге асырылады.
Жалпы сипаттағы ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Үкіметінің қаулысымен ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Жалпы сипаттағы
ресми трансферттердің көлемдері үш жылдық кезеңге жылдар бойынша абсолюттік
шамада белгіленеді.
Ағымдағы нысаналы ... ... ... сомалар шегінде
белгіленеді:
бюджеттік алып қоюларды (бюджет субвенцияларын) ... ... ... ... бюджеттік бағдарламаларды іске асыруға;
жоғары тұрған органдардың нормативтік құқықтық актілерді қабылдауынан
туындайтын шығыстардың ұлғаюына және ... ... ... ... төмен тұрған бюджеттердің шығындарын өтеуге;
мемлекеттік, салалық (секторлық) ... ... ... ... ... даму ... ... салалық (секторлық) немесе
аймақтық бағдарламаларды көзделген ... ... ... ... іске ... ... ... шегінде
белгіленеді.
ҚР мемлекеттік бюджеті кірістерінің құрамындағы мұнай және мұнайдан тыс
секторлардың кәсіпорындарынан ... ... ... ара ... ... ... табылады. Бұл қазіргі сәтте біздің ел ... ... ... ... есебінен қаржыландырылуымен негізделген.
Фискалдық саясатты одан әрі ... ... ... ҚР ... бюджеттің кіріс
бөлігінің мұнайдың әлемдік бағаларының күрт ауытқуына тәуелділігін ... тиіс ... 1). ... ... саясаты мұнайдан тыс (әсіресе
шикізаттық емес) секторды ... ... ... ... ... ... ... дамыту экономиканы әртараптандыру
жөніндегі мақсаттарға қол ... ... ... және ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Кесте 1 – Мемлекеттік бюджет кірістеріндегі ... ... ... ... ... ... |2006 |2007 |2008 ... түсімдер | | | ... ... |22,2 |18,9 |17,6 ... тыс | | | ... |77,8 |81,1 |82,4 ... ... Егеменді Қазақстан, 2008ж.- 12 қараша, 8 бет ... жылы ... ... ... 2887 ... ... ... бюджет түсімі сыртқы қарыздарды қоспағанда 6,8%-ға артқан.
Шығындар 2678 млрд. теңгені ... ... ... құраған. Жоспарланған
тапшылық 212 млрд. теңге болса, нақты тапшылық 215 млрд. теңгені құраған.
Мемлекеттік бюджет кірісі 2221 ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік, соның ішінде республикалық және
жергілікті кірістің 2008 ... ... ... сол ... көрсеткішпен
салыстырғандағы өсу қарқыны сәйкесінше 118,7%; 115,9% және ... ... ... ... 2007 ... 29 ... № 754 ... бекітілген 2008-
2010 жылдарға арналған орта мерзімді Фискалдық саясатындағы «Кірістер
саясаты» ... ... ... емес ... салықтық жүктемені
азайту мақсатында үш жыл ішінде корпоративтік табыс салығы ... ... екі ... ... ... болжанған.
Кесте 2 – Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті
млн. теңге
|Көрсеткіштер |2005ж. |2006ж. |2007ж. |2008ж. |
|1 ... |1 286734 |2 098532 |2 787838 |2 ... ... түсімдер: |1 186138 |1 998314 |2 209102 |2 ... ... ... |98535 |122999 |165033 |221025 ... ... |167995 |197300 |236569 |295733 ... құн салығы |242955 |343925 |489572 |629279 ... ... ... |29913 |33416 |47433 |58754 ... ... емес ... |81500 |66036 |54764 |181067 ... Негізгі капиталды сатудан түскен|19096 |34182 |74166 |90686 ... | | | | ... ... ... ... |66673 |96448 |121943 |416047 ... субвенция) | | | | |
|2 ... |1 287938 |1 946146 |2 150560 |2 ... ... ... ... |83587 |103786 |124546 |164744 ... | | | | ... ... |58011 |78663 |99992 |166646 ... ... тәртіп, қауіпсіздік, |118564 |152904 |179872 |240993 ... сот, ... – | | | | ... ... | | | | ... ... беру |190748 |256935 |327291 |455430 ... Денсаулық сақтау |131184 |185456 |223373 |299381 ... ... ... және әлеуметтік|272333 |345356 |422423 |502381 |
|қамтамасыз ету | | | | |
| 2.7 ... ... |69058 |118326 |135010 |199937 ... | | | | ... Мәдениет, спорт, туризм және |43948 |57076 |81164 |122210 ... ... | | | | ... Отын – энергетикалық кешені және|25319 |24839 |35786 |52269 |
|жер ... ... | | | | ... ... су, ... ... |72033 |64578 |77025 |100920 ... ... ... | | | | ... | | | | ... ... сәулет, қалақұрылысы|2353 |5216 |7354 |10465 ... ... іс - ... | | | | ... ... және ... |104587 |119477 |161807 |289654 ... ... жабу |34970 |30344 |28698 |34011 ... ... |71933 |33932 |48812 |39166 ... ... ... |9310 |369258 |197407 |192791 |
| ... - ҚР Қаржы министрлігінің мәліметтері негізінде құрастырылды |
Яғни, корпорациялық табыс салығы бойынша шартты ... 2009 ... ... 20%-ға ... ... ... ... теңгені,
2010 жылы ставканы 20%-дан 17,5%-ға дейін төмендетуден 78,1млрд. теңгені
құрайды.
Азаю 2008 жылы әлемдік ... ... 2008 жылы 105 АҚШ ... ... бір ... 60 АҚШ ... дейін төмендеуімен
байланысты болып отыр.
2008-2009 жылдары Мемлекет басшының тапсырмасы бойынша Экономика және
қаржы жүйесін ... ... ... кезектегі шараларын
қаражатпен қамтамасыз ету үшін ҚР Ұлттық қорынан ... ... ... млрд. АҚШ доллары бөлінетін болады [25]. Нысаналы трансфертті осындай
көлемде тарту қордың ... ЖІӨ ... ... ... 21,3%-дан
2010 жылы ЖІӨ-ге қатысты 16,3%-ға дейін төмендеуіне ықпалын тигізеді (Сурет
3).
Ескертпе: ҚР Үкіметінің ... 21 ... №968 ... ... ... 2008.-12 ... 3 – Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры активтерінің ... ... мен оның ... ... металлургия, химия, мұнай-химия,
инфрақұрылым сияқты түйінді салаларын дамыту жөніндегі міндеттер шеңберінде
2008 жылы ... ... ... және ... және ... жалпы
серпінінің локомативі болатын «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат ... ... ... ... ҚР ... қорынан 10 млрд. АҚШ долларын
бөлуді болжайтын тұрақтандыру бағдарламасының шеңберінде оның 5 ... ... ... ... ... іске асыру үшін холдингті
капиталдандыруға жіберілген. Сондай-ақ, банк секторы ... ... және банк ... ... ... ... мақсатында 2008
жылы Үкімет тарапынан қаржылық тұрақтылықтың ... ... ... ... ... ететін нарықтық институт ретінде
Стрестік активтер қоры құрылды.
ҚР Үкіметі мемлекеттік бюджет пен ... қор ... ... ... одан әрі ... жөнінде жұмыс жасап жатыр. Ұлттық
қордың ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын әзірлеу ұйғарылып отыр:
1. Бюджеттің конъюктураға тәуелді түсімдері мен шығыстары ... ара ... қол ... ... конъюктура кезеңдерінде мемлекеттің
дағдарыс жылдарындағы қаржылық міндеттемелерін ұстап тұру үшін ... ... ... ... ... ету үшін орны толтырылмайтын табиғи
ресурстарды пайдаланудан ... ... ... ... ... ... тыс ... қысымды болдырмау
үшін ақша массасын айықтыру;
4. Шығыстарды бақылау жолымен ішкі сұранысты тежеу, экономиканың ... ... ... мерзімді кезеңде жүргізілетін шығыстар саясаты қазақстандықтардың
әлеуметтік әл-ауқатын қамтамасыз етуге, экономиканы жаңғыртуға, сондай-ақ
әлеуметтік-экономикалық саясатты ұзақ ... және орта ... ... жоспарланатын нәтижелерге тікелей байланысты және
салалық ... ... ... және ... ... ... бюджеттердің әлеуметтік және инвестициялық ... ... ... ... ... ... орындауға бағытталатын
болады. Сондай-ақ, даму ... ... ... ... ... ... де ... қор арқылы толықтырылып отырады.
Мемлекеттік бюджет шығыстарының жалпы сипаттамасы ... ... ... түрі - ... ... ... денсаулық сақтау, әлеуметтік
көмек көрсету салаларында ... ... ... 3 – ... жылдарға арналған мемлекеттік бюджет шығыстарының
болжамы
| |2008 жыл |2009 жыл |2010 жыл ... | | | |
| ... ... %|ЖІӨ-ге |Үлесі, % |ЖІӨ-ге |Үлесі, %|
| ... | ... | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |27,0 |100,0 |23,7 |100,0 |23,4 |100,0 ... ... | | | | | | ... |1,0 |3,8 |1,2 |5,0 |1,2 |5,0 ... | | | | | | ... |1,0 |3,7 |1,1 |4,4 |1,1 |4,8 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... сот, | | | | | | ... - ... |1,6 |6,0 |1,7 |7,0 |1,7 |7,0 ... | | | | | | ... беру |3,5 |12,9 |3,6 |15,1 |3,6 |15,5 ... ... |2,4 |9,0 |2,6 |10,9 |2,7 |11,4 ... көмек | | | | | | ... ... | | | | | | ... |3,9 |14,5 |4,1 |17,3 |4,2 |17,9 ... | | | | | | ... |1,7 |6,3 |1,9 |8,0 |1,9 |8,0 ... | | | | | | ... 3 ... ... | | | | | | ... және | | | | | | ... ... |3,4 |0,9 |3,9 |0,9 |3,9 ... | | | | | | ... және жер | | | | | | ... ... |0,4 |1,6 |0,5 |1,9 |0,5 |1,9 ... су, ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ортаны | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |1,0 |3,6 |1,0 |4,4 |1,0 |4,5 ... ... | | | | | | ... ... және | | | | | | ... қызметі |0,05 |0,2 |0,05 |0,2 |0,05 |0,2 ... және | | | | | | ... |1,9 |7,0 |2,0 |8,5 |2,0 |8,7 ... |7,2 |26,6 |2,8 |11,8 |2,3 |9,7 ... ... | | | | | | ... |0,4 |1,4 |0,4 |1,6 |0,3 |1,4 ... ... ... ... 2008.-12 ... 8 бет ... 2009 жылдан бастап үш жылдық бюджеттік жоспарлауға көшу іске
асырылады. ... ... ... ... бюджеттік жобасын
әзірлеу экономиканың дамуының бюджеттік кірістері мен шығыстарын орта
мерзімде болжауда бар ... және ... ... ... ... және ... ... жүйесін жетілдіру мақсатында соңғы жылдары Қазақстанда бірқатар
шаралар ... ... ... негізде жұмыс істейтін ... ... ... мақсаты бюджеттік жобалардың уақытылы және
сапалы әзірленуін қаматамасыз ету, ... ... және ... ... ... әкімшілердің бюджеттік бағдарламалардың іске асырылуы
туралы есептерін қарау болып табылады.
Елдің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... мақсатты бюджетті қалыптастыру жүзеге асырылуда. Қазіргі
уақытта ... ... ... ... ... саясатын іске асырудың ... ... ... және ... жоспарлау министрі Б.Сұлтановтың мәлімдеуінше,
2009-2013 жылдары экономиканың орташа жылдық өсу қарқыны 5-7% деңгейінде
болмақ. Ал, ... ... ... 2009 жылы ... ... ... ... бюджеттің түсімдері 2009 жылы 3трлн.160,4млрд., ал
2010-2011 жылдары бұл ... ... 262 және 339 ... ... ... ... аймағы еліміздің шаруашылық кешенінде белгілі
бір орынды ала отырып, осыған қоса басқа аймақтармен бүтіндей ... ... ... әр ... ... ... ресурстары, оларды
орналастырудағы ерекшеліктері, экономикалық даму деңгейі, ... ... бар. ... байланысты аймақтық саясат қалыптастырылып,
жүзеге асырылады. Аймақтық саясатты жүзеге ... ... ... ... ... ие ... ақиқат. Бүкіл әлемде мемлекеттік басқару
тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие ... ... ... ... ... арасындағы өкілеттіліктерді ажырату, ... ... ... ... ... ... ... беретін негізгі шарттар ретінде қарастырылуда.
2.2 Қызылорда облысындағы жергілікті бюджеттің құрылымын талдау
Нарықтық қатынастар ... ... ... органдарының қызмет
ету саласы кеңейе түседі, сондықтан олар ... ... ... ... мәселелерді шешуде өз бетінше әрекет
ете алады. Жергілікті басқару органдарына ... ... ... ... ... ... ... құрылымын қайта құру, аумақтың экономикалық өркендеуі үшін
қолайлы шарттар қалыптастыру сияқты аса маңызды міндеттерді жүзеге ... Ал ол ... ... ... ... ... тікелей тәуелді болып табылады. Осыған байланысты
жергілікті бюджеттің құрылымын айқындау өзекті ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізетін
негізгі жағдайларды шет елдік тәжірибемен салыстыра отырып, ... ... ... ... де әсер ... ... және ... бюджет жүйесі туралы заң 1991 жылы, Венгрия және
Болгарияда 1992 жылы, ал ... ... екі ... ... ... ... ... заң 1993 жылы қабылданды. Осы аталмыш
мемлекеттердегі мемлекеттік бюджеттерінің ... және ... ... ... ... ... ... саяси және
экономикалық астарлары бар (Кесте 4-5). Саяси астары ... ... ... ... ... жеке ... болуы көзделген
конституция баптарынан шығады. Экономикалық астары ... ... өз ... өзі өтей алу ... негізделеді. Шындығында,
аумақтық-әкімшілік бірліктердің өз шығынын өзі өтеу қағидасы ешбір елде
қадағаланбайды, оған ... ... ... ... мен ... бірдей емес. Сондықтан да орталық бюджеттің
жергілікті бюджеттермен қарым-қатынасы экономикалық нашар дамыған ... ... беру ... ... ... ... бірліктерден
орталыққа аударым жасау негізінде қалыптасады. Бұл қарым-қатынастар
нормативті-құқықтық ... ... ... ... ... басқару
нақты өз шығынын өзі өтей алатындай болып ... де, ... ... ... екіншіден, ресурстарды жұмылдыруға мүдделі болады.
Кесте 4 – Мемлекеттік бюджет табыстарының құрылымы
пайызбен
|Табыс түрлері |Болгария ... ... ... |
| |1993 ... ... ... 5 – ... бюджет шығындарының құрылымы
пайызбен
|Шығын түрлері ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... алғанда
жекелігі, олардың орталық бюджеттен салыстырмалы түрде дербестіктері
орталық бюджеттен ... ... ... бар ... мұндай тәжірибенің нәтижесі жергілікті билік органдарының
біреудің үнемі қарауында болып, соларға иек ... ... ... не ... не ... ынта болмайтынын көрсетіп
отыр. Жүргізілген осындай шаралар ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру салымдарының
толықтай жоқ болып кетуі, зейнетақы төлеу бойынша қарыз және т.б. ... ... ... ... Чехия Республикасында
зейнетақы қоры бюджеттен бөлінбеген. Жеке тұлғалардың табыс салығы барлық
елдерде ... ... ... оны ... және ... ... бөлу ... әртүрлі екені кестеде берілген. Польша мен
Чехияда ... ... ... салығы да бөлінетін болғандықтан, онда
нақты салыстыру тәртібі ... ... бұл ... ... рөлі зор. ... ол Болгарияда бюджетінің 55,5%-ын,
Венгрияның 44,7%-ын, Польшаның ... және ... ... құрайды.
Қосымша құн салығы мен акциздерден жиналған ... бұл ... ... және ... аз ... ... Венгрияда
қосымша құн салығы 25%, ал салық жеңілдігі 12% болса, Польшада 22% және ... 22% және 5%-ды ... ... 20% ... ... және барлық
тауарлар салық объектісіне жатқызылады. Жеке тұлғалардың табыс ... ... жыл ... ұлғайып келеді. Осы елдерде бұл салық ставкасы
жоғары. Мәселен, Болгария мен Венгрияда ең төменгі ... 20%, ... ... Чехияда – 15%, ең жоғары ставка көптеген елдерде 40%-ға ... ... ... ... ... ... ... Реформалар жүргізу кезінде өндірістік сфераға берілетін дотациялар
елеулі қысқарған. Бұған мынадай екі фактор әсер ... ... ... ... ... ... ... өту кезінде осы мемлекеттерге қаржылық қолдау көрсеткен
халықаралық қаржы ұйымдарының ... ... және ... ... басты
мақсаты кәсіпкерлік іс-әрекетке бөлінетін бюджеттік дотацияны ... ... және ... ... ... да шығындарын қолдау
болып табылды. Нәтижесінде шаруашылық құрылымға берілетін мемлекеттік көмек
күрт ... ... ауыл ... ... көп ... мемлекеттік бюджет түсімдерінің 90-95% салықтар үлесіне
тиеді. Сондықтан қазіргі кездегі салық ... ... ... ... әр
түрлі деңгейлерде бюджеттерді фискалды-қайта бөлу ... ... ... қызметті ынталандырумен және салық салу ... ... ... ... ... бағытталған. Салықтық жүйені
құрудағы маңызды қағида орталық ... пен ... ... ... ... басқа деңгейлердегі бюджеттер кірістерін анық бөліп көрсету.
Мемлекеттік және бюджет құрылымы типіне сәйкес, салықтар жалпы ... және ... ... ... Бұл ... әр ... деңгейдегі
бюджеттердің автономды қызмет етуімен, соңғы жылдары аймақтық ... ... ... ... және экономикалық базасының
күшеюімен байланысты. Орталық бюджеттің түсімдерінде ... ... ... ... ... ... және жергілікті бюджеттер
түсімдерінің негізгі көзі – жеке табыс салығы және ... ... ... ... әр ... деңгейлері арасында осылай бөлу –
заң шығарушы органдардың арнайы шешімдерімен реттеледі.
Қазақстанда «2002 жылға арналған ... ... ... және жергілікті бюджеттер арасында Бірыңғай бюджеттік
сыныптама бойынша бөлу туралы» 2002 ж. ҚР ... ... ... ... бюджеттердің кірістері төмендегідей:
– жеке тұлғалардан жеке табыс салығы – 100% жергілікті бюджетке;
– ҚР аумағында өндірілген алкоголь және т.б. ... ... ... ... түсімдері жергілікті бюджетке (газ конденсаты, шикі мұнайдан
басқа);
– әлеуметтік салық – 100% түсімдері жергілікті бюджетке;
– мүлікке салынатын салық – 100% ... ... ... жер ... – 100% ... ... ... көлікке салынатын салық – 100% жергілікті бюджетке.
Жоғарыда көрсетілген салық түрлерінің жиынтығы жергілікті ... ... ... құрайды.
Қызылорда облыстық бюджеті жергілікті бюджет ... ... ... ... ... ... ... отырған Қызылорда
облысының мысалында талдайтын болсақ:
ҚР Бюджет кодексіне, сондай-ақ «Қазақстан Республикасындағы жергілікті
мемлекеттік басқару туралы» Заңына сәйкес 2008 ... ... ... ... бюджеттеріне жалпы мемлекеттік салықтардан кірістерді бөлу
нормативтері 2007 жылғы 6 желтоқсандағы «Қызылорда ... 2008 ... ... ... ... ... облыстық Мәслихатының шешімімен
төмендегі көлемде белгіленген:
а) кірістер - 19854211 мың теңге, оның ішінде:
1) салықтық ... – 5351904 мың ... (27 ... ... емес түсімдер – 53253 мың теңге (0,3 %);
3) ресми трансферттерден түсетін түсімдер – 14449054 мың ... (72,7 ... ... – 19857052 мың ... ... сальдо – 2 41 мың теңге;
в) таза бюджеттік кредит беру – 2374 мың ... ... ... ... ... ... сальдо – 5215 мың
теңге.
Аудандар мен ... ... ... ... ... бөлу ... келесідей болып белгіленді: жеке табыс салығы
аудандық бюджеттерінен - 10%, Қызылорда қаласының ... - ... ... ... ... - 10%, Қызылорда қаласының
бюджетінен - 78%. Аудандық ... ... ... ... мың ... ... ... Салық түсімдерінің негізгі көздері
әлеуметтік салық (56,4%), жеке табыс салығы (37,9%), тауарларға, жұмыстарға
және қызметтер көрсетуге ... iшкi ... (5,7%) ... табылады.
Қызылорда облысының бюджеті – араларындағы өзара өтілетін операцияларды
есепке алмағанда, облыстық бюджетті, ... ... ... бар
қалалардың) бюджеттерін біріктіретін, талдамалы ақпарат негізінде
пайдаланылатын және ... ... ... ... ... ... түсімдерін болжау аймақтың орта мерзімді
әлеуметтік-экономикалық даму ... және ... үш ... ... ... ... фискалдық саясат негізінде жүзеге асырылады.
Облыстың бюджеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органы ... ... ... ... ... ... ... аудандық бюджеттерден алынатын бюджеттік алып қоюлардың
көлемдерін және облыстық ... пен ... ... ... ... бөлу ... ... отырып, бюджет құрылымына ... ... ... ... ... ... және ... бюджет комиссиясының қарауына жібереді.
2008 жылға арналған Қызылорда облысы ... ... ... ... ... халқына Жолдауында көрсетілген
міндеттер, Қызылорда облысын әлеуметтік-экономикалық дамытудың ... және ... үш ... кезеңге арналған облыстың орта мерзімді
фискалдық саясаты негізінде әзірленді.
2008 жылға ... ... ... ҚР ... ... ҚР 2007 ... «2008 жылға арналған республикалық бюджет туралы» Заңына және
ҚР-ның ... ... ... ... сипаттағы ресми трансферттердің
көлемі туралы» Заңына сәйкес белгіленген.
ҚР ... ... ... 2009 ... ... ... қорын
есептеу кезінде бюджеттік мекемелер қызметкерлерінің еңбек ақысын орта
есеппен 25%-ға ... ... ... ... 7 аудандық (Арал, Қазалы, ... ... ... ... және 1 ... ... ... бюджеттен құралады. Облыс бюджетінің аудандық және ... ... ҚР ... ... 2-бөлімдегі ережелер бойынша
бюджетаралық қатынастар арқылы реттеледі. Жергілікті бюджеттердің ... ... ... бюджет құрылымымен бірдей.
Облыс бюджетінің түсімдер бойынша жоспары, Республикалық бюджеттің
трансферттерін қоса ... ... ... ... ... түрде
100%-дан астам көрсеткіштермен орындалған. Ал, шығындар бойынша 98,1 ... ... ... ... ... ... көздері бойынша атқарылуына салықтар мен басқа
да міндетті төлемдерден құралатын қарыз көлеміндегі өзгерістер ықпал етеді.
Мысалы, 2007-2008 жылдардағы бюджеттің ... ... ... ...... мың теңгені немесе 2,5 пайызды құраған болса,
шығындардың атқарылуында – 922 759 мың ... ... 1,2 ... ... жылдардағы бюджеттің кіріс бөлігінің кемуіне әсер еткен негізгі
факторлар ретінде:
– салықтық емес түсімдердің 3 958 984 мың теңгеге ... ... ... 612 000 мың ... ... атап ... болады.
Керісінше, бюджет түсімдерінің көбеюі 3 232 121 мың теңге ... ... ... мен ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің стратегиялық жоспарларына сәйкес
ипотекалық ... ... ... ... ... 2007 және ... арнап облыстық бюджеттерден облыс бюджетінің түсімі ретінде ... 937 000 мың ... және 2008 ... 325 000 мың теңге сыйақы мөлшері
нольдік ставка көлемінде 2 ... ... ... қарастырылды. Оның орындалуы
100%-ды құрады [27].
2008 жылы ... ... ... ... жоспары 34733,9 млн.
теңге құрады, оның ішінде кірістер – 34305,5 млн. теңге ... ... ... ... ... – 21433,7 млн. ... кредиттерді өтеу – 93,2 млн. теңге, қаржы активтерін ... ... – 10,2 млн. ... ... ... – 325,0 млн. теңге
құрады. Кірістердің жалпы сомасынан салықтық түсімдер – 11625,8 млн. ... ... ... емес ... 239,5 млн. ... (0,7 пайыз), негізгі
капиталды сатудан ... ... – 1006,6 млн. ... (2,9 ... – 21433,7 млн. ... (62,5 ... құрады.
Төлем көзінен алынатын табыстың жеке табыс салығы ... және ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер және шегерімдер сомасына тәуелді.
Төлем көздерінен алынбайтын табыстың жеке табыс салығын болжауда өткен
жылдағы жеке ... ... ... және өзге де табыстары,
адвокаттар мен жеке ... ... ... салықтық декларация
мәліметтерін пайдалану қажет [28]. Мұнда салық төлеушілердің табыстарының
өсуіне әсер ететін ... және ... ... ... ескеру
қажет.
Жергілікті бюджеттің шығыстары мынадай бағыттар ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетулер;
2) қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік;
3) білім беру;
4) денсаулық сақтау;
5) әлеуметтік ... және ... ... ... ... шаруашылық;
7) мәдениет, спорт және ақпараттық кеңістік;
8) агроөнеркәсіптік кешен, су, ... ... жер ... ... қала ... және ... қызметі;
10) көлік және коммуникациялар;
11) экономикалық қызметті реттеу – кәсіпкерлік қызметті қолдау;
12) басқа да бағыттар.
2. Облыстық бюджеттерден:
1) кадрларды қайта даярлауды және ... ... ... ... ... ... (бағдарламаларға);
3) жергілікті мемлекеттік басқару органдарының қызметі ... ... ... қаржыландырылады.
3. Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын жергілікті ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі
бекітетін штат ... ... ... және заттай нормалар ... ... ... түсімдері мен бюджеттік ... ... 7 ... ... ... ... ... болады (сурет 4, көрсеткіш жыл басына):
– бюджет ... ... ... жұмсалуының) ең жоғарғы
мөлшері 2007 жылы – 38 593,2 млн. теңге ... ... Яғни бұл ... ... ... ... – 30%-ға, 2008 ... ...... ... ... ... кірістер бойынша ең жоғарғы қаржы мөлшері 2007 ... ал ... ... 2000 жылы ... ... ... ... облыстық бюджеттің кірістері шығыстарын жауып келген, яғни
бюджет тапшылығы орын ... ... жылы ... ... ... 101,8%-ға (жоспарланған
35988328 мың теңгенің орнына 36619181 мың теңгеге) орындалған.
Ал осы ... ... ... ... айырмасы – 1962257 мың теңге
көлемінде болса, 2008-2007 жылдар бюджеттерінің ... ... ... мың теңгені құрап отыр.
Кірістердің жалпы мөлшері 14577864 мың ... ... ... Оның ... ... түсімдері 13375494 теңгені құрады немесе бұл
– барлық кірістердің 91,7%-ы; салықтық емес түсімдер – 303 596 мың ... ... ... 2%-ын ... ... капиталды сатудан түскен
түсімдер 921 364 мың ... ... ... ... ... ... Бюджеттің кіріс бөлігінің артық орындалуы 2007 жылы тіркелді,
негізінен қоршаған ортаны ластағаны үшін ... ... ... ... 2008 ... кірістері (ресми трансферттерді
есептемегенде) 5 405 157 мың ... ... ... ол 2007 жылдың жоспарынан
946 965 мың теңгеге көбейіп отыр. Бұл сома 2007 ... ... ... көрсеткіштерінің ұлғаюы есебінен болып отыр, оның ішінде:
– ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауына ... ... ... қызметкерлерінің жалақысының өсуіне және жылдан жылға
шаруашылық мекемелері қызметкерлерінің жалақысының өсуіне ... ... ... және ... ... ... ... 2008 жылға арналған Қазақстан ... ... ... қорғау
министрлігімен бекітілген базалық ставкаларына сәйкес қоршаған ортаны
ластағаны үшін төленетін түсімдердің көлемінің ... ... |т 4 |
| |– |
| ... ... |а |
| ... ... ... ... |ің |
| ... ... |і |
| |мен |
| ... ... |ы |
| ... ... емес түсімдердің алдын ала болжамдалмайтын түрлері бойынша
тұтыну индексінің өсуі.
Сонымен қатар, ... ... ... ... және ... келген келесі түсімдер толық көлемде облыстық бюджетке беріледі.
Атап айтсақ: жер ... ... ... су ... ... ... ... пайдаланғаны үшiн төлем; қоршаған ортаны ластағаны ... ... ... ... нақтыланған облыс бюджетінің шығыстар бөлігі
35902,5 млн. теңге құрап отыр, оның ішінде ... 35508,2 млн. ... ... ... алу – 394,3 млн. ... бюджетінің атқарылуы бойынша шешімі табылмаған мәселелердің бірі
кәсіпорындардың, оның ... ... ... ...
салық бересінің өтелмеуі болып отыр. 6-кестеде 2007-2008 жылдардағы облыс
бюджетінің салықтар бойынша қарызы сипатталған.
Кесте 6 – 2007-2008 ... ... ... ... ... ... теңге
|Салықтардың атауы ... ... ... |
| ... бересі |жылға бересі | |
|Төлем көзінен ... жеке ... |72221 |42766 |-29455 ... | | | ... ... ... жеке |93266 |36337 |-56929 ... ... | | | ... ... - барлығы |180682 |140824 |-39858 ... ... және жеке |47838 |26848 |-20990 ... мүлкіне салынатын | | | ... | | | ... ... мүлкіне салынатын |19626 |23863 |4237 ... | | | ... ... – барлығы |42281 |28244 |-14037 ... ... ... ... |3731 |-1478 ... ... | | | ... тұлғалардың көлік құралдарына |743 |282 |-461 ... ... | | | ... жер ... |5353 |3053 |-2300 ...... |930 |351 |-579 ... бетіне жақын көздердегі су |23444 |22648 |-796 ... ... үшін ... | | ... пайдаланғаны үшін төлем |0 |0 |0 ... ... ... алым | |100 |100 ... ... ... |1675 |1956 |281 ... үшін ... ... | | | ... ... пайдаланғаны үшін |6309 |5028 |-1281 ... ... | | | ... ... ластағаны үшін |38161 |7847 |-30314 ... ... | | | ... |537738 |343878 |-193860 ... көзі – Қызылорда облыстық Қаржы департаментінің мәліметтері негізінде|
|құрастырылды. ... ... ... жергілікті бюджетке қарыз салық
бересілерінің негізгі үлесін құрайтындар ... ... ... ... МҚК – 1 6,9 млн ... ... (КРЭК) АҚ – 81,2 млн
теңге; «Қызылордаауданаралықжылуорталығы» АҚ – 23,2 млн. ... МҚК – 6,1 млн. ... ... ... ҚР Салық Кодексіне сәйкес тиісті барлық шаралар
қолданылған. Атап ... ... рет ... ... жайлы хабарламалар жіберілген;
– лауазымды адамдар әкімгершілік жауапқа тартылды;
– барлық бересі сомаларға инкассалық өкімдер шығарылды.
Бересіні мәжбүрлі өндіріп алу үшін ... ... ... ... ... ... ... да қолданылған. Мысалы, 2003 жылы
Кодекстің ... ... ... ... экономикалық сотына, ҚР
Заңдарымен қаралған «КЭТК» АҚ тарапынан мәжбүрлі қосымша бағалы ... ... ... қою ... ... ... соттың үкімімен Салық
Комитетінің талабы қанағаттандырылып, ҚР Ұлттық Банкінің Қаржыны ... ... ... ... аталған мерзім ішінде Облыстық Салық Комитеттері
бюджетке барлық ... ... ... ... ... төмендегідей іс-
шаралар жүргізген:
1. 2007 жылы бюджет алдында 1062 млн. ... ... бар 906 ... ... ... ... ... тоқтатылды;
2. 2008 жылы 2541137 мың теңге қарызы бар 1985 салық төлеушінің банктік
шоттарындағы ... ... ... ... ... ... ... мен орындалуын
талдау нәтижесі мемлекеттік функцияларды толық көлемде орындау, бюджеттік
шығыстардың ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ халықтың әл-ауқатының өсуін ... ... ... ... ... ... айқындап отыр.
Осыған орай, салықтар мен ... да ... ... бюджетке толық
түсуін қамтамасыз ету және салық салу ... ... ... ... деп ... Ол үшін келесідей іс-шаралар жүргізілуі керек деп
есептейміз:
- бюджеттің әр деңгейі үшін ... ... ... бөлінуі
мен олардың шығыстарының бағыттары анықталып, жүзеге ... ... ... ... ... ... ... бюджет Кодексіне сәйкес бюджетаралық қатынастар трансферттер мен
кірістерді бөлу ... ... ... ... ... пен ... ... бюджеттері арасында бөлінетін түсімдер
бойынша нормативтері Қазақстан Республикасының «2008-2010 жылдарға арналған
жалпы сипаттағы трансферттер ... ... жаңа ... сәйкес белгіленетін
болады;
- бюджеттік инвестицияларды мемлекет активі құнын ... ... ... ... ... қайта жаңғыртудан экономикалық
пайда ... ... ... ... жетуге
бағыттау;бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне олардың ... іске ... ... ... қаражаттарын толық әрі
уақытылы игеруі, мемлекеттік сатып алу жөніндегі ... ... және ... ... бойынша пәрменді шаралар қабылдау;
- жыл сайын даму ... ... ... ресурстарын басым бағытты
салаларға (білім беру, денсаулық сақтау, ауыз су, әлеуметтік реформаны одан
әрі тереңдету және тұрғын үй құрылысы) ... ... ... ... тауар өндірушілерге салықтық салмақты
төмендету мен экономикалық көрсеткіштердің ... ... ... ... резервтерді анықтауға ықпал ету;
- несиелік қорларды экономика дамуының басым бағдарламаларына, ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін нақты секторға
бағыттау;
- бұқаралық ақпарат құралдарын тарту ... ... ... ... ... ... жолымен бюджетке салық
түсімдерінің өсуін қамтамасыз ету.
9 Орталықсыздандыру ... ... ... ... ... механизмнің тиімді қызмет етуінің басты шарттарының бірі ... пен ... ... ... ... және ... жұмыс
жүргізуі болып табылады. Бұл міндетке қол ... үшін ... ... ... мен өкілеттіліктердің шегін анықтап алу қажет.
Мемлекеттік басқаруды ... ... ... бөлігі –
бюджеттік орталықсыздандыру. Бюджеттік орталықсыздандыру дегеніміз -барлық
деңгейдегі ... ... ... яғни:
– әрбір деңгейдің өзінің жеке табыс көздерінің ... ... ... ... ... ... ... құқығы;
– жоғарғы органдардың қабылдаған ... ... ... ... ... ету ... болуы тиіс [31].
Бюджетаралық қатынастардың бірыңғайлығын ... ету ... және ... ... ... ... ... жалпыға
ортақ, тұрақты нормативтері белгіленген. Осылайша, бюджет түсімдерінің
барлық түрі республикалық және ... ... ... нақты
бекітілген. Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... талап етеді.
Заңда заңдылық актілерге сәйкес республикалық бюджеттен ... ... ұзақ ... субвенциялар көлемі мен жергілікті
бюджеттерден республикалық бюджетке берілетін алып ... ... ... ... ... пен ... бюджеттер арасындағы субвенциялар мен алып
қоюлар көлемі облыстық уәкілетті органдар арқылы бекітіледі. Орталық пен
аймақтар ... ... ... ... және тағы да ... Қаржы министрлігінің жүргізген функционалдық талдау нәтижесі
бойынша жасақталып, 1999 жылы қабылданған және ... ... жүйе ... Заң негізінде белгіленген болатын [32]. Осылайша,
қазіргі заманғы бюджеттік жүйені құруда үш ... ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктің нақты бекітілуі;
– билік деңгейлері арасында салықтардың теңдей бөлінуі;
– бюджетаралық трансферттердің тиімді жүйесі.
Шығындар бойынша жауапкершіліктің бекітілуі заңдық ... ... ... ... ... ... келуі тиіс. Бұл биліктің жоғарғы
деңгейінің ... ... ... міндеттемелерді өз бетінше «арта
салуын» болдырмауға және сол арқылы бюджеттік шығындарды ... ... қол ... мүмкіндік береді.
Ал егер түсімдердің бөлінуіне келетін болсақ, ... мен ... салу ... ... аймақтар арасында үлкен алшақтық орын
алған Қазақстан үшін түсімдерді бөлудің қазіргі ... яғни ... ... ... орта ... ... тұрақты нормативтері
сақталып отыр.
Қазақстандағы бюджетаралық трансферттер ... ... ... ... да роль ... ... Жергілікті атқарушы органдар
өзінен ... ... ... ... ... ... ... салық салу базасының артуына да көңіл бөлуі қажет.
Ресми трансферттер – бюджетаралық ... ... ... түрі. Ресми трансферттер жалпы сипаттағы трансферттер, ... ... ... даму ... ... ... ... мен бюджеттік алып қоюлар жалпы сипаттағы ресми
трансферттер болып табылады. Бюджет субвенциялары ...... ... ... ... бюджеттерге республикалық немесе облыстық
бюджетте ... ... ... берілетін ресми трансферттер. Төмен
тұрған бюджеттерден жоғары тұрған бюджеттерге республикалық немесе облыстық
бюджетте бекітілген сомалар шегінде берілетін ... ... ... ... ... табылады.
Жалпы сипаттағы ресми трансферттердің ... ... ... ... мен ... көлемдерінің арасындағы айырма ретінде
айқындалады.
Жергілікті ... ... ... ... кірістерінің болжамды
көлемі асып түскен кезде ... ... ... ... ... алып ... ... бюджет шығындарының болжамды көлемі кірістердің болжамды
көлемінен асып ... ... ... ... ... ... бюджеттен
бюджет субвенциялары белгіленеді.
Жалпы сипаттағы ресми трансферттердің көлемдері абсолюттік түрде жылдар
бойынша бөліне отырып, «2008-2010 ... ... ... пен
облыстық, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... трансферттердің көлемдері туралы» ҚР ... ... ... ... ... ... ... бар қала,
астана бюджеттерінен республикалық бюджетке берілетін бюджеттік алып қоюлар
көлемі 2007 жылға – 123542 млн. ... 2008 ... – 168329 млн. ... ... ... облыстық бюджеттерге берілетін бюджеттік
субвенциялардың ... ... 2006 ж. ... мың ... 2007 ж. ... ... 2008 ж. ... мың теңге көлемінде белгіленді. Республикалық
бюджеттен берілетін бюджеттік субвенциялардың көлемі 2007 ж. 2006 ... 20122049 мың ... яғни ... 2008 ж. 2007 ... 39641390 мың ... яғни ... ... (Кесте 7).
Кесте 7 - Республикалық бюджеттен облыстық бюджеттерге берілетін бюджеттік
субвенциялар ... ... ... ... |2006 ж. |2007 ж. |2008 ж. |
|1 | ... ... ... ... |
|2 |Алматы ... ... ... |
|3 ... ... |7664947 |8490201 ... |
|4 ... ... ... ... |
|5 ... |5026153 |5908832 |7677669 |
|6 ... |9478426 ... ... |
|7 ... ... ... ... |
|8 ... Қазақстан |27317335 |31828251 ... |
|9 ... |1258887 |1617733 |3810519 ... ... ... ... ... |16545651 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және оның ... ... №3.- 41бет. ... ... бұл ... өз ... жабу үшін ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының 2005-2007 жылдарға
арналған орта мерзімді жоспары бойынша бюджеттік шығындардың келесі ... ... ... беру саласын жетілдіру;
– әлеуметтік реформаларды онан әрі тереңдету;
– жаңа тұрғын үй ... ... ... ... ... ... бюджеттерге (қалалық және аудандық)
аударылып келген келесі түсімдер толық көлемде ... ... ... ... жер ... жақын көздердегі су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем;
... ... үшiн ... қоршаған ортаны ластағаны үшін төленетін төлем.
Түсімдердің осы түрінің көлемі 2006 жылы – 210227 мың ... 2007 ... 1647881 мың ... ... ... бұл ... ... аймақтағы мұнай
өндіруші компанияларға қоршаған ортаны ластағаны үшін ... ... іске ... жылдан бастап аудандық және қалалық бюджетке ... жеке ... мен ... ... белгіленген нормативтер бойынша облыстық
бюджетке ... ... ... ... аударымдардың көлемі
аудандық бюджеттерден – 10%; ал ... ... ... жеке табыс
салығы бойынша – 50%, әлеуметтік салық бойынша 2006 жылы – 69%, 2007 жылы ... ... ... Бюджет Кодексінің 111-бабы бойынша жергілікті бюджетті ... ... ... ... жоспар қаржы жылының ... ... ... кем ... 30%-ға ... ... ... қорытындысы бойынша 60%-ға және үш тоқсанының қорытындылары
бойынша 80%-дан астам орындалғанда жол ... ... ... ... ... бюджеттен
қаржыландырылуына байланысты төмендегідей ... ... ... бөлімінен алынып тасталды. Олар:
– арнайы мемлекеттік жәрдемақыларды төлеу;
– жедел-құтқарушы қызметке ... ... ... ... ... ... жергілікті деңгейдегі ветеринарлық іс-шараларға ықпал ету;
– өсімдіктер аурулары мен зиянкестерге қарсы жұмыстарды орындау;
– өсімдік ... ... ... ... ішкі істер органдары қызметкерлері мен олардың ... ... ... ... ... көрсету;
– ішкі істер басқармасы аппаратының жекелеген бөлімшелерінің қызметі;
– ішкі ... ... ... қаласындағы арнайы бөлімшесінің
қызметі.
Кодекске сәйкес бірқатар шығындарды қаржыландыру жергілікті ... ... мен ... ... ... ... бойынша медициналық қызмет көрсету және протездік-
ортопедиялық ... ... ... мүгедектерді сурдоқұралдар және сурдокөмекпен қамтамасыз ету;
– мүгедектерді тифлоқұралдармен қамтамасыз ету;
– ішкі істер органдарының жекелеген бөлімшелерін ұстап тұру.
Жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... ... органдардың заңды түрде бекітілген, тұрақты
сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... орнатудың келесі қағидасы тиімді болар еді, яғни
бюджеттік алып ... мен ... ... ... бюджеттің
түсімдері мен ағымдық және инвестициялық шығындардың ... ... ... ... ... инвестициялар ... ... ... ғана ... ... ... трансферттерді іске асыруда жергілікті атқарушы органдардың
өздерінің Мемлекеттік инвестициялар ... ... ... алып қоюлар мен субвенциялардың көлемін бекітуде ... ... ... ... бір ... ... анықтаған
дұрыс. Қазіргі кезде аймақтар бойынша жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... үлкен айырмашылық бар. Сондықтан,
бастапқы кезеңде инвестициялық шығындардың үлесін ағымдағы шығындардың 10-
нан 30%-ға дейінгі аралығында ... жөн. ... ... ... ... және облыстар арасындағы айырмашылықтың қысқаруы мүмкін.
Кесте 8 – Облыстық бюджеттен 2006-2007 ... ... ... ... ... ... |2006 жыл |2007 жыл |2007 ж. 2006 ... | | |%-ға ... ... ... |780624 |896482 |114,8 ... ... |735952 |824404 |112,0 ... ... |497963 |534176 |107,3 ... ... |476418 |518760 |108,9 ... ауданы |377831 |406785 |107,7 ... ... |720608 |802140 |111,3 ... ... |885099 |987890 |111,6 ... ... ... ... ... ... ... аймақтардағы республикалық инвестициялық жобалар
республикалық бюджеттен бөлінген нысаналы инвестициялық трансферттер немесе
кредиттер ... ... ... ... бюджеттердің атқарылуы, олардың атқарылуын бағалау, есептілік
жүргізу, мемлекеттің байланысты гранттарын, активтерін, ... ... ... ... ... тауарларын (жұмыстар мен
көрсетілген қызметтерді) өткізуден түсетін, өз иелігінде қалатын ... ... ... ҚР ... ... ... ... бақылау функциясы қолданылады. Жергілікті бюджеттің
атқарылуындағы сыртқы бақылауды облыстық мәслихаттың ... ... ... ... ... ... функциялары: ауытқуларды
анықтау, ауытқу себептерін талдау, бақылау объектісінің қызметін ... ... және ... ... ... [25] ... негізінде автормен құрастырылған
Сурет 5 – Аймақтық қаржылық бақылау функциялары
Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер мен кәсіпорындарға
2007-2008 ... ... ... ... 171 ... ... бақылау және құқық қорғау ұйымдарының ұйғарымымен 47 ... ... ... ... жүргізілген. Соның нәтижесінде:
а) залал және мақсатсыз жұмсалымдар – 17502, 8 мың теңге, оның ... – 869,8 мың ... ... ... – 133355,2 мың ... ... – 3277,8 мың ... тиімсіз жұмсалған бюджет қаржылары – 3420 мың теңге;
б) мемлекеттік (коммуналдық) меншікті пайдалануда ... ...... ... ... ... ... жүйесі әлде қайда
тиімді. Себебі, мұнда шешімдер әртүрлі деңгейде қолданылады. Мұндай жүйеде
салық салу ... мен ... ... ... ... сол ... ... қажеттіліктері мен мүдделеріне
сәйкестеледі. ... ... ... ... ... ... ... қаржылық мүмкіндігін кеңейту, олардың қаржы саласындағы
дербестіктерін арттыру ... ... ... ... ең басты мәселе. Сондықтан да жоғары тұрған ... ... ... ... бөлу ... және ... ... таралған. Яғни қаржылық ағындар процесі бюджетаралық
қатынастар негізін құрайды. Ал бюджетаралық қатынастардың қамтамасыз етілуі
үшін мынадай жағдайлардың орындалуы міндетті деп ... ... ... жалпы мемлекеттік мүдде мен халық мүддесінің
бірлігі;
– бюджет-салықтық өкілеттіліктерді ажыратуда, шығындар мен ... ... ... бөлу және ... ... орталықтандыру және
орталықсыздандыру қағидаларының ұштастырылуы;
– бюджеттер дербестігінің жоғары деңгейлілігі және ... ... ... ... ... ... жауапты болуы;
– мемлекеттің бюджет-салық саясатын жүзеге асыруға аумақтық ... ... ... ... ... әлеуметтік және климаттық жағдайларымен бір-
бірінен ерекшеленеді. Осы факторларды есепке ала отырып ... ... ... ... жасалып шығарылуы керек. Мұнсыз
облыстардың бюджеттік шығындарын анықтау мүмкін емес. Аталған нормативтер
аймақтың ... ... ... және ... ... ... жасап шығаруға мүмкіндік береді. Соның
ішінде республикалық бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... шешіледі.
Трансферттер тұрақты әрі мақсатты болуы тиіс. Бұл жергілікті бюджеттерді
қаржылай ... ... ... мен ... ... ... деңгейлері арасындағы бюджетаралық қатынастар жүйесі
бірлік және автономдылық қағидасына ... ... ... ... ... жұмыс істеу үшін жергілікті өкілетті ... ... ... ... ... керек. Олар сырттай
қаржылық бақылауды іске ... ... ... мәслихаттың ревизиялық
комиссияның мәртебесін нығайту туралы мәселе қойылуда. Олар ондай бақылауды
«Республикалық және ... ... ... ... ... ... жүргізеді.
Сонымен, бюджетті орталықсыздандыру үдерісі, ең алдымен, жергілікті
органның бюджет процесінің тазалығын, анықтылығын ... ... ... бағытталуы қажет. Сонымен ... ... ... ... ... ... тиіс ... МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ БАСҚАРУ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
ЖОЛДАРЫ
3.1 Бюджетті басқаруды мемлекеттік ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – аймақтардың
қаржылық дербестіктерін ... ету ... ... ... ... ... жасау және сол арқылы бүкіл республика
экономикасының өркендеуіне жол ашу ... ... ... ... жету ... және ... мүдделердің бірлігін, олардың ұштастырылуын
көздейді.
Бюджеттік қатынастар бюджет жүйесінің негізі ... әр ... және ... пайдаланып басқару қажеттілігі туындайды.
Бюджет жүйесінің барлық деңгейлері бойьнша қаржылық ағындардың ... ... ... және ... байланысты қатынастарды ұйымдастыру
мен өзара байланыстарын іске ... ... әр ... ... ... ... бюджеттік реттеу механизмі қалыптастырылады және
солар арқылы билік пен басқару органдары өздерінің өкілдік және атқарушы
өкілеттіліктерін орындайды.
Тәуелсіз ... ... ... ... асыруда тиімді
басқару жүйесін қалыптастырмайынша ... ... ... дамыған мемлекеттердің тәжірибесімен дәлелденіп отырғандығы
ақиқат. ... ... ... ... ел ... ... ... басқару
жүйесінсіз бәсекеге қабілетті болып, әлемдегі өзінің лайықты орнына ие бола
алмайды. Өздерінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... өз ... шаруашылық кәсіпорындарын
орналастыру үшін, шет ел инвестицияларын тарту үшін тартымдырақ бола ... бұл ... ... үрдісі белең алып отырған әлемдік ... аса ... ... ... ... дамып отырған елдерде
аймақтық дамуға ... ... екі ... мақсатын бөліп
қарастырады:
– «әділдік», яғни барлық аймақ тұрғындары үшін ... ... тең ... ... ... ... жалпы ұлттың тұрмыс-жағдайын көтеру мақсатында әр аймақтың
өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану талап етіледі [30].
Бұл екі ... ... ... жергілікті бюджетті басқарудың
тиімділігін арттыру мәселесімен тікелей байланысты.
Бұл екі мақсат қарама-қайшы да ... да ... ... Мысалы,
экономикалық өсу кезеңінде бірінші мақсат басымдыққа ие болса, дағдарыс
кезеңінде екінші мақсат алдыңғы орынға ... ... ... ... ... ... көп ... жүйесі кеңінен таралып отыр. Соған сәйкес
қалыптасқан ... ... ... Жоғары деңгейдегі басқару
құрылымы өзінен ... ... ... үш ... ... ... мақсаттар қою арқылы;
– белгілі бір күтілетін нәтижені жүктеу арқылы;
– ресурстарға шектеу қою арқылы.
Басқарудың әр түрлі ... ... ... және функциялар бөлінеді. Бекітілген өкілеттілік ... ... ... өз бетінше басқару шешімдерін қабылдауға құқықтары
бар. Басқарудың ... ... ... ... ... ... орындай алмаған жағдайда ғана араласа алады. Бір деңгейдегі
басқару құрылымдары тікелей бір-бірімен өзара ... ... ... ... ... ... мәселелерін шеше алады. Басқару
деңгейлері арасындағы өзара әрекеттесу ... ... ... шегінен шығып кететін болса, келісім- шарт ... ... ... ... ... ... ... орындау
қағидасымен, ал, қайсысы үшін басқарудың әр түрлі деңгейлеріне ортақ
жауапкершілік бекіту ... ... ... ... оңтайлы шешімдер табу
маңызды болып табылады. Осы орайда, әрине, қаржылық дербестік мәселесі,
яғни өкілеттіліктерге сай ... ... ... маңызды шарт ретінде
қарастырылады.
Бюджеттің екі деңгейлілігі екі басқару субъектісін – орталық ... ... ... ... ... анық бөліп көрсетумен байланысты
болып ... Бұл ... ... өздерінің басқару аясында,
функцияларын орындауда толықтай дербестікке ие болуы керек деп ... ... – осы ... мен ... ... ... ... органдарына қаншалықты бостандық берілгендігінде және
басқару субъектілерінің арасында қандай ... ... ... екі ... нұсқа болуы мүмкін: ... ... ... ... ... ие ... екіншісі, аймақтардың
мейлінше дербес бола ... ... ... қатынастар орнатуы.
Экономиканы мемлекеттік реттеу құралдарын таңдау, олардың сипаты мен
оларды пайдалану ... ... ... ... ... ... реттеу құралдары әр елде әртүрлі болуы мүмкін. Экономиканы
мемлекеттік реттеу ... ... ... ... және оны ... ... ... экономикалық саясатын жүзеге асыруда әртүрлі әдістерді
пайдаланады. Ол экономикаға әсер ... ... және ... әдістерді
пайдаланады; тікелей реттеу әдісі ... және ... ... ал ... әдіс тек ... құралдармен жүзеге асырылады.
Экономиканы реттеуде әкімшілік ... ... ... ... ... ... үшін қосымша материалдық ынталарды туғызумен
байланыссыздығы;
– мемлекеттің беделі мен оның ... ... шек қою, ... ету, ... шараларының қосылуы (квоталау,
лицензиялау, жекешелендіру тәртібін бекіту және ... ... ... ... кәсіпорындарын басқаруды
ұйымдастыруды қарау.
Ескертпе: [31] әдебиет негізінде құрастырылған
Сурет 6 – Экономикалық саясат құралдарының жіктемесі
Экономикалық құралдардың ... ... ... ... ... ... ... бюджет-салық жүйесі;
– ақша-несие жүйесі;
– валюта саясаты;
– кеден ... ... ... ... ... ... ... етумен байланысты іс-әрекеттерді реттеуді
қамтиды. Экономикалық шараларға ... ... ... ... ... (монетарлы) саясатын, бағдарламалауды және болжауды жеке-жеке
қарастырсақ (сурет 6).
«Қаржы саясаты» ...... ... Одан екі ... ... Біріншіден, ол экономикалық саясат мақсатын жүзеге асыру ... ... ... ... жүзеге асыру.
Мемлекеттік шығындар терміні қоғамның талаптарын қанағаттандырумен
байланысты материалдық ... пен ... ... ... ... білдіреді. Қаржыларды шығындау саясатының негізгі міндеті
жиынтық ... әсер ету ... ... Ал ... ... деп ... ... ағымдағы ақшалай және мүліктік аударымдарды
(трансферттер) түсінеміз. Табыстар саясатының ... ... ... бөлуге болады:
– қаржы қорын қалыптастыру үшін жинақталған ... оның ... ... әсер ... ... алу есебінен реттеуші тиімділікке қол жеткізу.
Мемлекеттік табыстарды ... ... ... мен ... ... ... ... жинаудың салықтық және салықтық емес деп екіге
бөлінетіні белгілі. Соңғысына ... мен ... ... ... ... ... бір жолы ол-салықтар. Ол мемлекеттің ең ... ... ... ... ... дамыған елдер (АҚШ, Жапония) 29-30%-
дан 50%-ға дейін (Швеция) жалпы ішкі ... ... ... ... Қазақстан жағдайында аса маңызды болып отыр. Елдің ... ... ... ... тағдыры, халықтың
барлық игіліктерге қол жеткізе өмір ... ... ету ... ... ... ... орталықтандыру үрдісі басқару
тармақтарының кеңінен таралуына өз кедергісінде тигізеді [31]. Сондықтан да
соңғы кезде аймақтық ... ... ... ... күн ... өз ... ... анықтап, жұмыс жасау үстінде. Аймақтың
дамуын анықтайтын құжаттар сілтемесін, ... ... ... ... ... болады (сурет 7). Міне, аймақтық саясаттың қалыптасуы үшін
қаншалықты ... яғни бір ... ... ... ... ... жасақталуы керек. Билікті орталық пен аймақтарға жіктеу
мәселесінің қоғамымызда талқыланып жатқанына біршама уақыт ... Осы ... ... ... ... барысы жергілікті деңгейдегі
проблемалардың тағдырына тікелей қатысы бар.
Сурет 7 – ... ... ... ... өзара байланысы [31]
Орталықтан биліктің бір бөлігін алу процесін әрі қарай жеткізудегі тағы
бір кезең жергілікті басқару ... жаңа ... ... ... ... ... ... «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы»
және «Жергілікті өзін-өзі басқару туралы» заңдар ... ... ... ... ... ... оған енгізіліп жатқан өзгерістер
мен толықтырулар заңды жақсарту мақсатында, заң қабылданғаннан бері болған
өзгерістер ... ... отыр деп ... Екіншісінде ауылдан бастап
облысқа дейін жергілікті жерлердің құзіреті, оның ішінде ... ... ... ... ... Оның ... мақсаты мынада: әр
әкім өз мекенінің (ауылдың, қаланың, ... ... ... ... үшін жеке шағын, орта, үлкен кәсіпорындардың экономикасына араласпай,
қайта олардың дамуына қолайлы жағдай ... ... ... ... ... өзін-өзі асырауға жетті дей ... ... ... алып ... облыстар баршылық. Оларға дербестік берілсе, бюджеттің
шығыс бөлігін қамтамасыз ететін қаржы көзін ... ... Ал ... саласы ақсап жатса, ол ... ... ... ... ... ... әр облыс өз бетінше өмір сүре алатын ... ... ... ... енгізуге ерте. Ал әкімдерді ... ... ... ... ауыр ... ... кері әсер ... мүмкін. Экономикалық дағдарыстан жаңа шыға
бастаған ел үшін толассыз сайлаулар экономикалық өсу қарқынын бәсеңдетуі
әбден ... ... ... ... ... бір тәсілі ретінде
мемлекеттік салықтарды белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Келесі тәсілде жоғары тұрған
бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... Мұндай тәсіл қосымша ретінде әлемнің барлық елдерінде кең
тараған. Бюджетаралық ... ... бірі – ... ... ... ... ... жүйесі унитарлы
мемлекеттерде екі звеноға бөлінетіні (мемлекеттік бюджет және ... ... сол ... ... басқару органдары
көпдеңгейлілігіне ... ... ... ... үкіметпен
жүзеге асады. Немістің ғылыми және саяси ... ... ... ... ... Ел конституциясының ең ірі
тарауы болып табылатын бұл бөлімнің негізгі ... ... пен ... қаржылық өкілеттілікті нақты ажырату. Қаржылық конституция аймақ
саясатының маңызды міндеті. ... ... ... ... үшін
ұзақ, орта, қысқамерзімді міндеттерді байланыстыратын аймақтық экономикалық
саясаттың жасақталуы аса қажет. Қаржылық ресурстарды ... бөлу ... ... жүргенімен, оның көптеген каналдары бар. Өкілеттіктерді ... ... ... пен ... ... ... ... аймақтардың қаржылық қамтамасыз етілулеріне әсер етеді. Дегенмен,
ол жерлерді ... және ... ... ... ... ... ... тігінен бөлудің екі жақты сипаты бар:
субъектілер арасында салықтарды ... және ... ... ... және ... да қаржылық көмектер беру. Сонымен бірге,
жасырын қаржылық ... ... де бар, ол ... ... ... де және
басқа да орталық бюджеттердің қаржыларымен, әсіресе, әлеуметтік сақтандыру
бюджеті арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ретінде
қарастыруға болады, онда қаржылық жағдайы нашар жерлерге қаржылық ... ... ... алу ... ... ... ... айналысқа салынатын салықты (біздің елімізде қосымша
құн салығы) қайта бөлуде жатады. Осы ... ... ... ... ... басқару органдары аумақтық – әкімшілік бірліктерде,
яғни жергілікті бюджет Ұлыбританияда округтарда, графстваларда, қалаларда;
Германияда ... мен ... ... ... мен
коммуналарда; Жапонияда префектураларда, аудандарда, қалаларда; Италияда,
Бельгияда провинцияда, коммуналарда; Данияда, Норвегияда, ... ... ... ... ... ... ... бюджеттер экономикаға
әсер етуге, шаруашылық процестерді реттеуге, мәдениет пен білім ... ... ... ... ... ... ... және басқа да шараларға кеңінен ... ... ... ... ... төрт ... бөліктен тұрады:
салықтар, салықтық емес табыстар, орталық бюджеттен бөлінетін субсидия мен
дотациялар және заимдар. ... ... ... жергілікті бюджеттерінің
құрылысы мынадай сипатта болған:
Бұл мемлекеттерде жергілікті билік органдарына бөлінетін мемлекеттік
трансферттер негізгі 3 нысанда ... ... ... ... ... ... бөлу арқылы (Германиядағы «салықтық теңестіру»
жүйесі);
– жалпы аталымдағы ... ... ... ... ... ... мақсатты субсидиялар не субвенциялар (АҚШ-да субсидияның 200,
Италияда 100, Ұлыбританияда 50 түрі бар). ... ... ... ... ... ... тән. Бұл елдерде субсидиялар
білім беру және денсаулық сақтау бағдарламаларын жүзеге асыруға арналса,
АҚШ-та, Италияда, Германияда және ... ... ... ... және ... ... ... (Кесте 8).
Кесте 8 – Жергілікті бюджет ресурстарының құрылымы, (пайызбен)
|Елдер ... ... ... да ... |
| ... ... |көздері |
|1 |2 |3 |4 ... |65 |23 |12 ... |41,6 |40 |27,4 ... |41,7 |33,8 |24,5 ... |21 |45,3 |33,7 ... 8 ... |36 |54 |10 ... |46 |44 |10 ... [31] ... негізінде құрастырылған ... ... ... дамыған елдерде көлденеңінен теңсіздік
әділеттілік қағидасымен бағаланады. Теңестіру – жалпыұлттық ... ... ... ... ... ... Көлденеңінен теңсіздікті
жоюдың басты құралы ... ... ... ... табылады. Көптеген
елдердің тәжірибесінде теңестіруші қорлар қолданылады. Әдетте олар ... ... ал ... елдерде, мәселен, Данияда аумақтық билікпен де
жеке ... ... ... ... ... үшін ... трансферт жүйесін қолданады. Әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды
(білім беру, денсаулық сақтау, шаруашылық және ... ... ... ... жүзеге асыру үшін мақсатты трансферттер жүйесі
қолданылады. Мақсатты ... ... ... ... Сонымен қатар аумақтық бірліктердің жергілікті бюджетінің
табыс бөлігіндегі ... ... үлес ... да ... ... ... ... 9 – 2006-2008 жылдардағы облыстардың жергілікті бюджетінің табыс
бөлігіндегі салықтық түсімдердің үлес салмағы
пайызбен
|Аймақтар ... |
| |2006 |2007 |2008 |
|1 |2 |3 |4 ... |56,5 |45,8 |45,2 ... |85,2 |93,9 |92,1 ... |47,9 |54,7 |57,5 ... |98,2 |85,8 |87,7 ... ... |81,3 |76,0 |64,1 ... |52,4 |41,4 |28,2 ... ... |93,7 |84,5 |89,3 ... |78,8 |51,0 |42,8 ... |96,1 |96,3 |88,3 ... |79,0 |67,0 |65,4 ... |97,4 |97,8 |93,2 ... |88,7 |93,5 |93,1 ... |55,1 |51,6 |49,6 ... | | | ... ... |54,2 |45,4 ... ... |81,3 |81,1 |67,3 ... қаласы |94,7 |96,4 |88,7 ... ... ҚР ... ... ... негізінде құрастырылған |
Кесте мәліметтері экономикалық әлеуеті жоғары ... ... ... ... салықтар үлесінің де жоғары екендігін айқындап отыр.
Бұл тенденция ... ... ... ... Қазақстан сияқты
экономикасы қарқынды ... ... ... үшін ... өту жағдайында жергілікті ... ... ... ... ... ... тұлғалар табысына салынатын салық 2002
жылдан бастап толықтай республикалық ... ... ... ... жергілікті бюджеттерді жеке табыс салығы, ... ... ... ... ... өнімдеріне салынатын акциздер, жер
салығы т.б құрайды.
Биліктің жергілікті органдары бюджет қаражаттарының бағытын (жоғары
бюджеттен берілген ... ... бар ... ... өздері
анықтайды. Ал жергілікті бюджеттердің табыс көзін ... ... яғни ... ... ... ... жүреді. Шындығында,
жергілікті басқару органдары бюджеттің ... мен ... ... ете
алмайды. Оларды бақылау цифрларын есептей отырып және ... ... үшін ... мен алып ... мөлшерін белгілей отырып,
қаржы министрлігі анықтайды.
Жергілікті бюджеттерді қалыптастырудың құрылымдық ерешеліктерін ескере
отырып, олардың ... ... ... тіркелген табыс көздері
құрайтынын ескерген жөн. Тіркелген және ... ... ... қатынас жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... табылады. Көптеген жылдар бойы төменгі билік органдарының
өз бюджеттерін құрудағы ... ... ... ... ... ... тіркелген табыстар үлесі 30 пайыз шегінен асқан
жоқ. ... ... ... ... ... ... өзгеруімен байланысты тіркелген және реттелетін ... ... ... ... ал ... ... тіпті
тіркелген табыстар үлесі өсті.
Қазіргі кезде ... ... ... өз ... ... ... өкілеттіліктері жоқ және бюджет ... әсер ... ... олар ... ... көмегімен қарыздар бойынша
төлемдерін өтеуге «қауқарсыз».
Жергілікті бюджеттерге жергілікті ... ... ... ... ... бюджеттердің табыс бөлімін құруға нақты
мүмкіндіктер беру жергілікті бюджеттердің ... ... ... бюджет орындарына жергілікті үстемелерді, өздерінің салықтардың
қойылымдарының өзгерту мүмкіндігі енгізу арқылы табыс бөлімін құру ... ... беру ... ... ... ... Тек содан кейін ғана муниципалды ... ... ... ... ... болады.
Республика аймақтарының түрлі факторлардың әсерінен даму деңгейлерінің
әр түрлі болуы бюджеттерді теңестіру мәселесін ... ... ... жоғары тұрған бюджеттерден субвенция бөлу ... ... ... ... жүзеге асыру жолымен қамтамасыз
етіледі.
Сонымен, аймақтық бюджеттердің аймақтық ... ... ... ... ... ... оның маңызына жеткілікті деңгейде
талдау жасалынды. Аймақтық бюджет табыстары нарықтық экономика жағдайында
Қазақстан аймақтарының дербестігінің ... ... бола ... ... ... ... міндеттердің олардың қаржылық мүмкіндіктерімен
сәйкес келуіне негіз болуы тиіс. Ал бұл, өз ... ... ... ... мен ... ... нақты
бөлінуін және соған сәйкес ... ... ... жетілдіруді
көздейді.
Нарықтық реформалардың жүргізілуі мен аймақтар арасындағы сараланудың
күшеюі олардың біразы ғана өзінше ... өсу мен ... ... ... соған орай аймақты басқару механизмі мемлекеттің,
аймақтардың, әр ... ... ... мен ... ... ... отырып, барлық аймақтардың проблемаларын шешуге бағытталуы тиіс.
Сонымен, аймақ дамуын басқару механизмінің әрекет етуінің негізгі
міндетіне ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, шаруашылық-құқықтық
кеңістігінің тұтастығын сақтау;
– аймақтардың әлеуметтік-экономикалық теңсіздігін қысқарту және біртіндеп
жою;
– аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуын ... ... ... сәйкестендіру;
– барлық аймақтарда табиғатты ұтымды пайдалану мен адамдардың өмір сүру
ортасын сақтауды ... ... ... ... ... анықталған өкілеттіліктер шегінде
аймақтардың дербестігін қамтамасыз ету [34].
Түптеп келгенде, аймақты басқарудың бүкіл механизмі ... ... ... ... елдің тұрақты экономикалық дамуы ... ... ... ... ... жөн. Демек, бұл
механизм тұратын аумағына байланыссыз өмір сүрудің белгілі бір ... ... ... ... ... ... етуі тиіс, яғни,
халық табысындағы, жұмыссыздық деңгейіндегі, әлеуметтік инфрақұрылымдағы,
көлік желісіндегі, қоршаған ортаның ... және т.б. ... ... ... ... ... ... жүйесін жетілдіру үшін, ең ... ... және ... ... ... ... ... ету мәселесін шешу керек. Жүзеге асқан жағдайда орталық пен
аймақтар арасындағы ... ... ... ... ... ықпалын тигізетін бірқатар шарттар бар.
Бірінші және негізгі шарт – Қазақстан ... ... ... ... ... және ... ... әр түрлі болғандықтан, орталық ... ... ... көзқарас қажет.
Екінші шарт – қатынасқа түсуші субъектілердің арасындағы экономикалық
өкілеттіліктерді айқын бөлу, бұл, ең алдымен, ... пен ... ... ... ... және әлеуметтік мәселелер
аясындағы құзыреттерін шектеуге қатысты.
Үшінші шарт – ... ... ... ... ... ол
аймақтық саясаттың толықтай ырықтандырылу нысанына енбеу керек.
Бұл қарастырылған шарттардың жүзеге асырылуы ... ... іске ... ... мүмкін болмақ. Олардың қатарына келесілерді
жатқызуға болады:
1. Бір ... ... ... ... аймақ бойынша
сараланған салықтың негізгі түрлері бойынша ... ... ... ... ... көшіруге, екінші
жағынан, бюджеттік жоспарлаудың ... ... ... ... орталық пен аймақтардың бюджеттік
өкілеттіліктерін шектеу ... ... ... ... ... бөлінісіндегі орнын ескеру,
орталықтандырылған қаржы-қаражатты жергілікті ... және ... ... ... ... ... ... шаруашылықтарын қайта құруға бағыттау
сияқты негізгі ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалардың белгілі бір бөлігін орталық атқарушы
органдардан жергілікті басқару органдарына ... ... ... сақтау.
4. Алдағы жылдың бюджетін жасақтауға барлық аймақ өкілдерінің
міндетті түрде қатысуы.
3.2 Бюджеттік өкілеттіліктерді ... ... күні ... ... ... қатынастардың
реттелмегендігі өткір проблема болып отыр. Қазақстан ... 2001 ... 24 ... №713 ... ... ... және ... қатынастарды жетілдіру арасында өкілеттіктерді
ажырату жөнінде Мемлекеттік комиссия ... еді. ... ... мемлекеттік басқару деңгейлері арасында мемлекеттік функцияларды
тиімді бөлу, сондай-ақ, бюджетаралық ... ... ... ... ... табылады. Комиссия жұмысының шеңберінде Қазақстан
Республикасы Премьер-министрінің 2002 жылғы 5 ... №4 ... ... деңгейлері мен бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
арасындағы өкілеттіктерді айыру Тұжырымдамасының жобасын дайындау жөніндегі
жұмыс тобы құрылып, ... ... ... ... ... ... оңтайлы көзқарасты қалыптастыру мақсатында
мынадай төрт нұсқа әзірледі.
Біріншісі – оған ... ... бере ... яғни ... ... ... ... мен бюджеттік алымдар мөлшерін бекіту
арқылы қазіргі тәртіпті сақтау. Көрсетілген тәртіп негізінде бюджеттердің
деңгейлері ... ... әр ... ... бюджеттер арасында салық
түрлері бойынша нақты бөлу сақталады. Басты проблема – облыстардың, айталық
донорлардың шығыстар ... ... ... ... ... де, әрқашан алымдардың ... ... ... ... Осы ... мәселесі шетелдерде қалай реттелген.
Айталық, көптеген мемлекеттерде ... ... ... ... ... жеке ... ... салығы. Швецияда жергілікті
бюджеттердің 60%-ын жеке тұлғалардың табыс ... ... Оның ... ... ... бар. Ол ... 14-23% ... Швецияда федералды және жергілікті билікпен бірге, аймақтық билік
бар. Олар жеке тұлғалардың табысына салынатын салықтан өз ... ... ... ... 9-12%-ды құрайды. Сонда, Швецияда жеке тұлғалардың табыс
салығы ... 30%-ды ... ... ... ... ... ... 15%-ын электроэнергия, сумен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... алынатын 5% көлеміндегі гранттар
құрайды. Гранттар халықтың санына сәйкес ... ... ... ... (әсіресе, жұмыссыздық мәселесін шешуге), босқындарды
орналастырумен байланысты шығындарға өтем ақы ... ... ... Яғни ... нақты ажыратылған. Жергілікті басқару органдары
тек жеке тұлғалардың табыс салығын алады. Қалған салық ... ... ... ... 80 ... басында Швецияның салық ... ... ... ... ... ... бюджетке тиісті
кәсіпорындардың табыс салығы қазір федералды бюджетке түсетін болды [35].
Екінші – әрбір нақты аймақ үшін жеке орта ... ... ... ... нормативтерін белгілей отырып, салықтардың реттелетін түрлерін
анықтау. Осы нұсқа бюджеттік алымдар тетігін алып ... ... ... ... тік ... ... яғни ... салынатын
кірістерден жеке табыс салығы және ... ... ... түсімдерді
республикалық және жергілікті бюджеттер арасында қайта бөлуді жүзеге асыру
ұсынылды. Салықтарды бөлудің ... ... ... ... ... ... ... де қолданылады. Үшінші нұсқа
республикалық ... ... ... ... ... ... жеке ... салығын және әлеуметтік салықты орталықтандырылуы
жүзеге ... ... Осы ... ... ... орта ... ... республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке
берілетін субвенцияларды белгілеу арқылы ... Осы ... ... бюджеттің төменгі деңгейлеріне де қолданылуы керек.
Көрсетілген нұсқа ... ... бас ... бюджетаралық
қатынастардың қарапайымдылығын және айқындылығын қамтамасыз етеді. Сондай-
ақ, бір кезеңге арналған жергілікті бюджеттердің тұрақты ... ... ... ... нұсқа кәсіпорындар бойынша түсімдерді базалық
(республикалық бюджетке) және ... ... ... ... ... ... бюджеттерді теңестіру үшін салықтармен
реттелетін жеке табыс салығын, ... ... және ... ... ... құн салығын анықтау көзделген. Астана
және Алматы қалаларының бюджеттері бойынша жеке бөлу ұсынылады. ... ірі ... ... дерлік кәсіпорындарда әртүрлі пайыздар
бойынша бөлуге ұшырайды. Бұл ретте оларды ... және ... ... ... ... ... басқа бюджетаралық қатынастардың ұтымды үлгісін
қалыптастыру шеңберінде селолық ... ... ... және
ауылдық әкімдерді институционалдық нығайту мәселесі қаралатын ... ... ... ... ауыл ... ... заңды тұлға
мәртебесі беріледі. Бұл оларға шаруашылық басқару құқығындағы оқшауланған
мүлікті, өз атынан мүліктік және мүліктік емес ... мен ... алу ... ... құқығын береді. Сондай-ақ, өз атауы бар мөрі ... Міне ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаев тоқталып, онда
орталықтандыру көзге ұрып тұрғандықтан да оң ... ... ... ... ол ... қатар бұл істе әзірге жақсы шешім табыла
қоймағанын атап көрсетті [30].
Әлемдік ... ... ... ... мен өкілеттіктерді
орталықтан алу шарасы үшін қандай да бір ... ... жоқ ... Бір ... үшін қолайлы модель, келесісі үшін ... ... ... мүмкін. Жалпы жергілікті басқарудың ... ... ... ол ... азиялық, латынамерика, араб елдерінің үлгісі
болып бөлінген. Олар өздерінің даму ... ... ... ... және тағы да ... ... ... Осы үлгілер 3 ерекше ... ... ... ... АҚШ, ... Жаңа Зеландиядағы муниципалдық жүйе), француздық
(Франция, Италия, Бельгия, ... ... ... ... Жапония). Осыған байланысты басқа мемлекеттердің теориялық және
практикалық ... ... ... Жергілікті шаруашылықты
басқару жолдарын іздестіруде алдымен жоғарыда атап өткеніміздей қаржылық
бөлуге тоқталайық. Әлем тәжірибесі жергілікті ... ... ... ... бөлу үш ... ... ... жүзеге асады. Біріншісі,
жергілікті билік ... ... ... ... салу ... жатады.
Осы салық түсімдері орталық үкіметке аударылады. ... ... ... тұрақтылықтың тиімді факторы болып табылатын жекелеген ... ... ... ... ... ... кедергі жасауы мүмкін.
Сондықтан да бұл мемлекеттің ... ... ... ... ... ... бірге, ұлттық экономиканы қаржыландыруға барлық
жергілікті шаруашылықтардың қатысулар тең болмай қалатыны да мүмкін. ... ... ... орын ... еді. Екіншісі, салықтық өкілеттіктер
мен міндеттерді бөлу орталық үкіметтің құзырында ... ... Бұл ... ... ... ... қаржыны арнайы салықтың көмегімен
кері гранттар мен ... ... ... ... Осы ... ...... қарым-қатынас алынатын салықтар көлемі мен оларды
жұмсау арасындағы байланысты ... ... мен ... ... ... ... Одағында және Венгрияда қолданылды. Үкімет тарапынан төменгі
тұрған бюджеттерге гранттар бөлу Франция, ... ... ... ... ... әлі ... дейін бар. Үшіншісі, ең кең тараған
болып саналады. Мұнда жергілікті басқару органдары салық салу мәселесінде
құқықтары мол ... ... ... ... 10 – ... ... қаржылық дербестіктері
|Бюджет ... ... ... | ... ... ... ... мен салық ставкасы жергілікті |
|салықтар ... ... ... ... |Салық базасы мемлекеттік ... ... |
| ... ... ... әкімшілікпен реттеледі |
|Салықтық емес түсімдер |Кейбір айыппұл, мүлікті пайдаланғаны үшін төлем |
| ... ... емес ... жергілікті басқаруға |
| ... ... ... ... түрде аталған |
| ... қай ... ... және оған есеп |
| ... ... да ... ... ... ... салу ... мен оның ставкасы ұлттық |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... жасау салық түсімінің мөлшеріне |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... қаржы мөлшері мынадай |
| ... ... |
| |1. ... бір ... ... ... орган |
| ... ... ... ... ... |
| |2. Жан ... ... ... ... ... |
| |бір ... халықтың саны, аймақтың салықтық |
| ... және тағы ... ... ... ... ... ... ... қаржылық |
|(гранттар мен ... ... ... ... жергілікті билік |
|орталықтандырылған |органдары, штаттар, провинциялар және т.б.) заңмен |
|субсидиялар) ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... реттейді. |
| ... ... ... ... қаржылық көмегінің |
| ... оның ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... анықталады, |
| ... ол ашық ... ... ... ... |
| ... ... ... ... Мұндай гранттың |
| ... ... ... оның ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... А. ... ... ... ... и |
|размещения производительных сил в Казахстане // ... –2000, –№ 6, ... ... қатынастар мәселесінің шешілу барысы мемлекет құрылысына
тікелей тәуелді. Мәселен, жергілікті деңгейдегі өкілетті және ... ... мен ... ... сипаттамасын анықтау кезінде
мемлекеттің құрылысын білуі маңызды. «Унитарлы» ... өзі ... ... ... ... біртұтас аумақ, азаматтық, заң,
мемлекеттік билік, салық, бюджет-қаржы жүйесі тән. Әлем ... ... бес түрі ... ... ... ұлттық-аумақтық федерация;
– аумақтық федерация;
– автономиялы бірліктері бар унитарлы мемлекет;
– автономиялық бірліктері жоқ унитарлы мемлекет.
Қазақстан ... ... ... жоқ унитарлы мемлекет қатарына
жатады. Әлемде ... ... ... ... әртүрлі
үлгілері бар. Мемлекеттің унитарлылығы әртүрлі басқару деңгейлеріне
жүктелген қаржылық міндеттерді орындау үшін ... ... ... Бұл жердегі мәселе әкімшілік-аумақтық бірліктер мен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының
жетіспеуі және аумақтарды әлеуметтік-экономикалық дамуларын ... ... тұру ... аса ... ... ... ... жергілікті бюджеттердің жағдайы, жергілікті басқаруға берілген
өкілеттіктердің көлеміне оларға бөлінген қаржы ... ... ... ... және салықтық қамтамасыз етілу және тағы басқалар.
Унитарлы мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... әсер ету ... жоқ, икемділіктің
(өзгерістерге жылдам бейімделудің болмауы) жоқтығы. ... ... ... ... ... соғады, көбінесе аумақтардың
және халықтың талаптары ескерілмей ... ... ... болып есептелсе,
оның артықшылығы елдің барлық аумағында бір саясат жүзеге ... ... мен ... ... ... алу ... ... жүйесін реформалаудың бірқатар ... ... ... ... тиіс проблемалар әлі де
жеткілікті. Осындай проблемалардың бірі – ... ... ... және әр ... ... бюджеттер арасында бөлу механизмі.
Әлемдік тәжірибеде бюджеттер арасындағы салықтарды бөлу мәселелерін
шешуде келесідей әдістер мәлім:
– салықтарды сәйкес деңгейлер ... ... ... ... және
жергілікті( федеративті мемлекеттерде) немесе орталық және жергілікті
(унитарлы мемелкеттерде). Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... үлестік бөлінуі;
– салық салу базасын ... ... ... ... ... ... салық салуға сәйкес құқықтардың болуы.
Бекіту әдісі жалпымемлекеттік реттеуші салықтар мен ... ... ... көздейді. Олар жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... бюджетке белгіленген тәртіппен
бекітілген нормативтер бойынша салықтар немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ... жалпымемлекеттік табыстар бөлігін жекелеген негізде беру
есебінен қамтамасыз етіледі. Бұл ... ... ... ... ... жасалатынын білдіреді.
Бюджет жүйесіндегі табыстарды бөлу ең алдымен, тұрақты немесе ұзақ
мерзімді ... әр ... ... ... ... ... бекіту, екіншіден, бюджеттік реттеу тәртібінде жүзеге асырылады.
Бекітілген табыстар бюджеттердің табыс бөлігінің ... ... ... ... ... ... бюджеттер арасында барлық табыстарды
бөлу оларды жүзеге ... ... ... жағдайларға байланысты
мақсатқа лайықсыз болып табылады: әр ... ... ... бойынша
түсімдердің теңсіздігі; аймақтардың экономикалық дамуындағы айырмашылықтар
және т.б. Мұндай бекіту бюджет жүйесіндегі табыстар мен ... ... ... ... ... ... 1996 ... аяғынан бастап жүргізіліп келе жатқан аймақтық
саясат тұжырымдамасына сәйкес ... ... ... ... ... ... негізінде өту қарастырылған. Бірыңғай тәсілдеме барлық
аумақтар үшін бірыңғай нормативтік аударымдарды белгілеуді ... ... және ... ... бірдей қағидаларын қолдануға негізделген.
Бүл барлық аумақтардың ерекшеліктерін, олардың ... ... ... береді.
Жоғарыда аталып өткен себептерге ... ... ... ... ... ... ... етуін қамтамасыз етпейді. Сондықтан да
табыстық түсімдерді бөлу кезінде салықтарды бекіту әдісін салықтық үлестік
бөлу ... ... ... ... керек деп ойлаймыз.
Салықтарды үлестік бөлу әдісін қолдану мемлекеттік билік деңгейлері
арасында бөлуге ... ... ... ... дүрыс таңдауды талап
етеді. Салықтарды үлестік бөлудің келесідей әдісі бар. Бірінші әдіс бойынша
салықтар жиналған аймақтың ... ... ... ... Бұл әдістің артықшылығы - оның қарапайымдылығы және ... ... ... ... бір ... алуға кепілдіктерінің
болуы.
Салықтық түсімдер үлесін алудың келесі әдісі ... ... ... қосымша салықтар салуға рұқсат ... ... ... ... белгілі шекпен анықталады. Осындай «салыққа үстеме»
жүйесі ... ... ... ... осындай қосымша салықтарды жинау
кезінде ... ... ... орталық үкіметтің одан да жетілдірілген
әкімшілік механизімін қолдана алады.
Нарыққа өту ... ... ... ... ... әдісі жергілікті басқару органдарының қаржылық дербестігін
нығайтудың индикаторларының бірі ... ... ... ... ... жергілікті басқару жүйесін реформалауға орай, жергілікті
бюджеттердің табыстарын қүрудың ... ... ... ... табылады. Бұл
әдісті тиімді пайдаланудың басты шарты - мемлекеттік деңгейде үстемелердің
шекті көлемдерін белгілеу.
Біздің ойымызша, Қазақстанда бюджеттер ... ... ... ... әдістерін тиімді түрде ұштастыра отырып, қолдануға ... ... ... ... ... нақты түрлерін, оларды
тағайындаудың өзіндік ... ... ... береді. Дамыған
елдердің бюджеттік тәжірбиесі жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... буындары арасында табыстарды бөлу ең
тиімді түрде жүзеге асырылатындығын дәлелдейді. Сондықтан да бюджет түрлері
бойынша салықтар мен ... бөлу ... ... және ... ... ... Осы қағидалардың дүрыс жүзеге асырылуы және
олардың үйлесуі аймақтар ... және ... ... ... ... ерекше механизмінің болуын көздейді.
Бұл механизм келесі құраушылардан құрылуы ... ... ... ... ... ... ресурстарының жалпы көлемін
анықтау;
– табыстарды ... ... ... бөлу ... ... ... ресурстардың үлес салмағын анықтау;
– аймақтарда құрылатын өзіндік бюджеттік ресурстардың үлес салмағының
төменгі шегін анықтау.
Енді ... ... ... бюджеттік ресурстарды басқару
мәселесіне тоқталайық. Аймақтың қаржылық ресурстарын тиімді басқару меншік
қатынастарының ... және ... ... ... ... ... катамасыз ету мен өзіндік
жеткіліктілік механизмдерін ... ... ... ... ... ... ... мақсаты аймақтағы барлық меншікті тарта отырып, оның
әлеуетін белсенді ... ... ... өзін-өзі қамтамасыз етуі мен
өзін-өзі дамыту қабілетін (мүмкіндігін) теңестіру болып ... ... ... ... тек ... ... машина ғана емес, сонымен
қатар капитал, өнім және табыс та алынады. ... ... ... ... ... мазмұнындағы меншік түсінігіне кіреді.
Сонымен бірге меншік қатынастары өмір сүру ортасы мен аймақтық ... ... ... ... да ... ... орталықсыздандырудың тұтас ел үшін оңды тұстары
ретінде ... атап ... ... ... аймақтар –күшті мемлекет» қағидасына жету;
– орталық билік органдарын ... ... ... мен ... жұмылдыру;
– аймақаралық айырмашылықтарды теңестіру;
– мемлекет пен аймақтардың бюджеттік қатынастарының тұрақтылығын ... ... ... ... ... үшін ... органдарға өз
функцияларын жүзеге асыру үшін дербес қаржы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілмейді.
Жергілікті бюджеттер ... ... ... бағытталған, ал
аймақаралық мәселелер республикалық бюджет арқылы ұлттық деңгейде ... ... ... мен ... ... ... сәйкес
келеді және елдің Ата Заңымен ... ... ... жүйе ... ... ... Осыдан туындай отырып, біз
иерархияның төрт деңгейін қабылдаймыз : 1 – ... ... өзі ... 2
– аудан ( қала), 3 – облыстар және Астана мен ... ... 4 ... Бірінші деңгей Ата Заңның 89 бабына сәйкес салыстырмалы
дербестікке ие болғандықтан, мұнда үш ... ... ... ... ... шығыстарының 60 пайызына дейіні өзін-өзі
қамсыздандыру деңгейінің төмендігіне қарамастан, жергілікті ... ... ... Өз кезегінде бюджеттік ... ... ... мен ... ... экономикалық
дамуының алғышарты болады. Бұл саясатты іс жүзіне ... үшін ... ... ... ... Заңы ... ... а) ағымдық бюджеттік бағдарламаларға және
ә) дамудың бюджеттік бағдарламаларына қарыстырады. Осы заңның 2 бабына
сәйкес ... ... ... және ... ... ... ... жоспарлауды өңдеудің негізіне Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... дамуының экономикалық және әлеуметті бағдарламалары алынады.
Бұл заңдық нормативтер мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендей елде бюджеттік үдерісті кезеңмен жетілдіру жүріп
жатқандығын көруге болады. Оның ... ... ... түрлерінің
арасында шығыстар мен кірістерді бөлу, бюджетті құрастыруда орталық ... ... ... ... ... бюджеттік құқық нормаларын
реттеу жүріп жатыр. Мемлекеттік билік органдары мен ... ... ... ... ... және ... тыс ... құралуы мен қарастырылуы, бюджет пен бюджеттен тыс мемлекеттік
қорларды бекіту мен орындалуы, оның орындалуын ... ... ... ... ... «Жергілікті бюджет» түсінігіне талқылаулар жүргізіліп, оның
бюджет ... ... ... қаржы» түсінігінен айырмашылығы
анықталды. «Жергілікті бюджетті» ... ... ... алатын орны ерекше екендігі дәлелденді.
Мемлекеттiк басқару деңгейлерi арасындағы ... ... ... қатынастарды жетілдіру тұжырымдамасын iске асыру ... ... ... ... деңгейлерiне бекiту реттеледi және
бюджетаралық трансферттердiң тиiмдi моделi анықталатын болады. Оның iшiнде
төменгi мемлекеттiк ... ... ... құралдарымен қамтамасыз ету
тетiгiн енгiзу көзделедi. Соған сәйкес, 2008-2009 жылдары Мемлекет басшының
тапсырмасы ... ... және ... ... тұрақтандыру
бағдарламасының бірінші кезектегі шараларын қаражатпен қамтамасыз ету үшін
ҚР Ұлттық қоры да құрылды.
3. ... ... ... ... ... ... ... шаралар кешені жүргізілді. Сондай-ақ, елімізде 2009 жылдан бастап
үш жылдық бюджеттік жоспарлауға көшу іске ... ... ... ... бюджеттік жобасын әзірлеу экономиканың ... ... мен ... орта ... ... бар ... ... процесінің жетілдірілген әдістеріне ... ... ... ... ... жұмыс істейтін бюджет коммисиялары
құрылды, олардың мақсаты бюджеттік ... ... және ... қаматамасыз ету, бюджеттерді нақтылау және атқару ... ... ... ... ... іске асырылуы
туралы есептерін қарау болып табылады. Елдің әлеуметтік-экономикалық
дамуының ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта мемлекеттік, салалық
(секторлық) бағдарламалар мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатын іске
асырудың негізгі ... ... ... ... ... басқаруды жетілдіруге мемлекет және қоғам
мүдделі. Олай ... ... ... ... ... ... жүйесіне
өзгерістер еніп, басқарудың аймақтық және одан төмен деңгейлерде тиімді
болатыны анықталып отыр. Әсіресе, ашық ... ... ... ... ... араласуы керек. Демек, жергілікті бюджетті тиімді
басқару тек қана мемлекет үшін емес, халық үшін де тиімді. Жалпы ... ... ... ... жергілікті бюджетті басқару ең алдымен,
оны жоспарлаумен байланысты ... ... ... ... ... ... оны ... негізгі бағыттар ретінде келесілерді
атап өтуге болады: бюджетті жоспарлау сапасын ... және ... ... ... үйлесімділігіне жету; бюджетті
жоспарлау мен бюджетаралық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... тарапынан реттелу маңызы нақтыланды.
5. Жергілікті бюджеттің ... үшін оның ... ... ... ... Қаржының маңыздылығымен қатар, оның
жауапкершілігі де жеткілікті. Жергілікті бюджетті ... үшін ... ... ... оңайлыққа түспейтіндігіне қарамастан, елімізде
жасақталып жатқан бағдарламалар негізінде бұл ... де ... ... дәлелденді. Мәселен, салықтарды бөлуде жергілікті ... ... сол ... ... ... ұсыныстардың бар болса да,
ол толығымен шешімін тапқан мәселе деп айта алмаймыз. Яғни ... ... ... ... алатын орны зор. Жергілікті
деңгейдегі ... ... ... үшін оны ... ... ... ... керек, өзіне бекітілген салықтық және салықтық
емес ... ... ... ... ... ... ... болмаса басқа да қаржы көздері). Бірақ мемлекеттен бөлінетін
қаржы жергілікті басқарудың дербестігін ... ... оған ... ... ... Бюджеттік реттеудің әлемдік тәжірибесіндегі көптеген елдердегі
теңестіруші қорлардың ... ету жайы ... ... ... ... ... ... шегеріс жасаудың есебінен қалыптасып,
бұл олардың тұрақты толығуын ... ... және ... ... бюджетке қосылатындығы, ал бірқатар елдерде, мысалы ... ... ... биліктер құрайтындығы нақтыланды. ... оңды ... ... ... мүмкіндіктері
сараланды. Сонымен, бюджетті орталықсыздандыру үдерісі, ең алдымен,
жергілікті ... ... ... ... анықтылығын қамтамасыз
ететіндей ынталандыруды арттыруға бағытталуы қажеттілігі нақтыланды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Просвещение, ... и ... всех ... ... ... ... народу
Казахстан.
2 Шыныбеков Д.А. Бюджетное финансирование местного ... ... ... ... эффективности (на примере Жамбылской области): автореф. …
канд. экон. наук. 08.00.10. КазЭУ им. ...... 2002. – ... ... К.Е. ... принципов и функций местного самоуправления ... ... // ... ... – 2002, – № 4–5, – 6 ... ... А.Г., ... В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным
хозяйством. – М.: Дело, - 1998, –С.45-47.
5 Мамонов В.В., Табанов С.А. ... ... ... ... ... ... Жеті жарғы, - 2001. –С.6.
6 Республика ... ... ... ... и ... в ... Казахстан: выбор приоритетов: стеног. // Public
Policy Research Center. Сорос-Қазақстан-Қоры, 18.02.02. – Алматы, -2000.-
С.15.
7 ... Р.К. ... ... ... ... РК ... экономического роста // Фонд Сорос -Қазақстан.-2001,-№ 3, -С.4.
8 Кулатаев Б. Муниципальные ценные бумаги: проблемы и ... ... ... ... и ... // ... ... -2002,–
№1, –С.11.
9 Адасбаев Е., Кантарбаева А. Децентрализация ... ... ... ... и пути ... // ... – 2000, –№3, –С.27.
10 Универсальный учебник. Экономический словарь. Рекомендовано Академией
гуманитарных наук в ... ... ... для ... ... и ... ... на Дону: Феникс, -1996, – С.223.
11 Шыныбеков Д. Финансовая оценка бюджетных программ по ... ... ... // ... – 2002, – №3, ... ... О.Г. Межбюджетные отношения. Теория и практика реформирования /
Под ред. д-ра ... наук М.А. ... – М.: ... -2001, – ... Ғали Ә. ... ... демократияландыру деген не? // Мемлекет.-2003,
-11 сәуір.
14 Разработка новых правил игры в старых условиях / Под ред. И. Монтяну, ... // ... ... ... в ... ... на Кавказе и
Средней Азии. – Будапешт, Венгрия, -2000, май, – С.516–517.
15 Постовой Н.В. Муниципальное ... // ... и ... – М.: ... -1999, ... ... М.Н. ... США: современное состояние и ... // ... ... ... Европейская Хартия о местном самоуправлении. Страсбург, 15 ... ... // ... ... форума «Децентрализация и ... в РК: ... ... – 2000, – ... ... эксперименты и реформы / Под редакцией М. ... // ... ... самоуправления Центральной и Восточной Европы. –
Будапешт, Венгрия, -2000, – Т. 1. – ... ... Ж.Ж., ... Р.Ш. ... ... как ... ... – 2000, №4, апрель–май. –С.32.
20 Ихданов Ж.О. Экономиканы ... ... ... ... ... противоречия, сближение, новый экономический
порядок»: Материалы междунар. научной конф. / Ун-т «Туран». Алматы. ... Ч. 1, ... ... Республикасының Конституциясы. Алматы, 2002. – 36 б.
22 Архангельский В. Региональная ... ... и ... ... // АльПари. –2001, – № 3, –С.17.
23 Мүсіреп Ғ. Орталықсыздандыру біртіндеп жүзеге асады // Егемен Қазақстан,
–2002, 18 ... ... К. ... ... ... ... // Транзитная
экономика. –2001, –№ 4, –С.49–50.
25 ҚР Үкіметінің 2008 ... 21 ... №968 ... қосымша, Егеменді
Қазақстан, 2008.-12 қараша
26 Хаузер Х.Г. ... ... ... между федерацией и землями
в Германии // Финансы. –1995, –№ 5, –С.53–56.
27 Шайынғазы С. Басқару ... ...... ... // Егемен
Қазақстан. –2003, –8 сәуір.
28 Республика Казахстан. ... ... О ... ... 2007 г. в ... ... ... республиканским и местными
бюджетами по ... ... ... ... ... финансов
Республики Казахстан от 4.01.2007. №3.
29 Қызылорда облысының жергілікті бюджетінің атқарылуы. Жылдық есеп, 2007
жыл.–Қызылорда, Қызылорда облысының Қаржы ... -2008,-4 ... ... және оның ... Астана.-2008.-3.,41 бет.
30 Жусупова Ж. Зарубежный опыт управления ... ... // ... ... –2000, –№ 4–5, –С.45.
31 Келімбетов Қ. Өкілеттіктерді айқын ажырату – ... ... ... // ... Қазақстан. –2002, 2.07. –№ 151 (23053).
31 Высоцкий М.А. ... опыт ... НДС // ... ... ... Майлыбаев Б. Политические циклы и бюджетное планирование// Казахстанская
правда. –2002, –19 ноября.
33 Искаков Н., ... В., ... К. ... подходы к
прогнозированию развития и ... ... сил ... // АльПари. –2000, –№ 3–4, –С.17–21.
34 Рудебек К. ... ... ... ... опыт // ... –№ 4, ... Есентугелов А. Долгосрочная стратегия развития экономики и размещения
производительных сил в Казахстане // ... –2005, –№ 6, ... ... ... на ... ... бюджета и пути совершенствования
межбюджетного отношения»
В дипломной работе ... ... ... и ... ... и пути совершенствования межбюджетного отношения в
Республике Казахстан.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жергілікті бюджетті басқарудың тиімділігін арттыру119 бет
Бюджет қаражаттарын пайдалану тиімділігін арттыру83 бет
Қазақстан Республикасы салық саясатының қазіргі жағдайы мен даму бағыттары72 бет
Мемлекеттік және жергілікті бюджеттерді қаржыландыруды басқарудың тиімділігін арттыру (ОҚО және Түркістан қаласы бюджеті мысалында)142 бет
Қазақстан Республикасының Республикалық бюджет кірістерінің жүйесі112 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Мұнай кенорынды игеруге және пайдалануға салынған ақша қаражаттарының тиімділігін талдау»8 бет
«Нюрнберг қайшысы» типті жүк көтергіш механиздердің тиімділігін талдау20 бет
«Смак» ЖШС кәсіпорнының өнім сапасын басқару тиімділігін бағалау39 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь