Этнография -этнология ғылымының дамуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5
І. Этнография ғылымының дамуы
1.1. ХІХ ғ. Қазақстанда жүргізілген этнографиялық зерттеулер ... ... ... ... ...6.14
1.2. Этнография ғылымы туралы түсінік және Ресей ғалымдарының қазақ халқы туралы зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.17
1.3. Этнология . этнография ғылымының кеңестік және тәуелсіз Қазақстанда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.23

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.26
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
        
        Тақырып: Этнография -этнология ғылымының дамуы
Жоспар:
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
-----------------3-5
І. Этнография ғылымының дамуы
1.1. ХІХ ғ. Қазақстанда жүргізілген этнографиялық
зерттеулер...................6-14
1.2. Этнография ... ... ... және ... ... қазақ халқы
туралы
зерттеулері.................................................................
...............14-17
1.3. Этнология – этнография ғылымының кеңестік және тәуелсіз Қазақстанда
зерттелуі...................................................................
.........................................17-23
Қорытынды...................................................................
..................................24-26
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
..................27
Кіріспе
Этнология (этнография, халықтар туралы ғылым) – ... және пән ... ... ... бері ... Азия ... ... арнайы
пән ретінде оқытылып келе жатыр. «Этнология ... нені ... ... тоқтамас бұрын этнология сөзінің мағынасына қысқаша анықтама
бергенді жөн көрдім. Этнология гректің ... - ... ... - ... ... екі ... құралған. Өзінің мағынасы бойынша, этнология
–халықтардың қоғамдық құрылыстарын, олардың арғы ... ... ... ... және ... мәденитеттерін зерттейтін ғылым. Кейбір
ғалымдар этнографияны этнография және ... деп ... ... ... ... деректерді жинаумен шектеледі де, ал
этнология – сол ... ... ... негізінде ғылыми
еңбектер жазады деген түсініктерді айтады. Негізінде бұл - ... ... ең ... ... ... ... арасына барып,
сол халықтың тұрмысы мен ... ... ... ... ...... шығу тегі, тұрсмысы және ... ... ... ... ... ... көптеген ғылым салаларымен
тығыз байланыста дамиды.
Этногарфия халықтарды зерттеп, олардың өздеріне ғана тән: ... ... және ... ... айрықша көңіл бөледі. Тарихи даму жолында әр елдің мәдени
деңгейі әр қилы ... ... ... ... ... ... қандай деректерге сүйенеді? Этнографтар, ең алдымен, ... ... ... барып, сол халықтың тұрмысы мен мәдениеті
жөнінде деректер жинайды. Мысалы, әр ... ... ... ойлау
жүйесін, мәдениетін әлемдік деңгейге көтеріп, ... ... ... мәжбүр ететін ұлы тұлғалар болады. Біздің ... ... ... аса жоғары үлес қосып, ... ... ... ... ұлы ... – Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұлан,
К.Ақышев және т.б. көзінің тірісінде аты ... ... ... ... бермейді. Олар әсіресе ғылым саласында мейлінше аз. ... ... ХХ ... ... ... ... үшін ... ғасыры
деп пайымдауға толық негіз бар. Аты ... ... ... ... ... ... ұғынып, жергілікті қазақ халқының мәдениетін басқа
жақтан келген кірме халықтардың мәдениетінен айыра білді. Бұл ... ... ... қазақ халқының болашағы үшін аса маңызды еді.
Курстық ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі зерттеулерге көңіл бөліп, Қазақстанда жүргізілген
этнографиялық-этнологиялық зерттеулерге тоқталдым. Этнография – ... ... айта ... ... ғылым ретінде биік зор ... ... ... ... ... ... тоқталдым.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
-этнография -этнология ғылымының дамуына ерекше тоқталып, оның дамуына әр
зерттеушінің ... ... ... этнографиялық зерттеулер деңгейін нақтылау;
- Ресей ғалымдарының қазақ халқы туралы зерттеулерін ұсыну;
- этнология – этнография ғылымының кеңестік және ... ... ...... ... ... заманғы рөлін ашып көрсету және
т.б.
Зерттеу жұмысының материалдары: Курстық ... ... ... пен М.У.Шәлекенов, Х.Мадановтың еңбектері қолданылды.
Курстық жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытынды
мен ... ... ... ... ... ... деректерді жинаумен шектеледі де, ал
этнология-сол этнографтардың ... ... ... ғылыми еңбектер
жазады деген түсініктерді айтады. Негізінде бұл ғылымның екі саласы.
Этнография дегеніміз тарих ғылымының бір саласы ... ... ... ... тұрмысын және мәдениетін түбегейлі ... ... ... ... соң оның ... бар, сол өткенінің ізімен бүгінгі
күні өмір сүруде. Жер бетіндегі басқа халықтар сияқты ... ... ... тән ... болмыстары бар. Мәдениетсіз халық болуы мүмкін емес.
Әр халықтың мәдениеті мен шығу тегін зерттейтін ... ... ал ... ... мәселелерді сол ғылым дами отыра шындықты уақыт өте
келе ашатынына ... ... ... ... осындай
заңдылықтарды танып, білгеннен кейін кез келген халық қазіргі таңда ... қай ... ... ... ... ... ерте-
кештігіне, мемлекеттігінің көне-жаңалығына ұарамастан, өзінің шығу тегін,
сол адамзаттың ... ... ... ... ... желісін үзбей,
сабақтастыра жалғастырып, бүгінге жеткізіп жатуы заңды құбылыс.
Кез келген ғылым ... ... ... ... сол сияқты
этнография-этнология ғылымдары да жер бетіндегі ... ... ... сипатын анықтатып, шығу тегін біліп, өткені мен ... ... ... ... үшін де ... ... ... ғылымы саласына ерен еңбек
сіңірген ұлы тарихи тұлғалар ... ... ... ... ... сермеген, ұшқыр да өткір ... ... ... қатпар-қатпар қойнауларын ашуға арналған еңбектері ел тарихында,
ғылым тарихында өшпес із қалдырып, қазақ халқының төл мәдениетінің ... ... зор ... жасады.
І. Этнография ғылымының дамуы
1.1. ХІХ ғасырда Қазақстанда жүргізілген этнографиялық зерттеулер
Халықтарды ... ... ... бірнеше түрі бар.
Антропологиялық нышан белгілеріне қарап, дүние жүзі халықтарын ... және ... деп үш ... топқа болуге болады. Жер шарындағы
халықтарды өзара нәсілге бөлгенде, олардың ерте заманнан бері ... ... ... ... ... дене және ... ерекшеліктеріне қарайды. Бұл белгілеріне анығырақ тоқталсақ,
шаштың сыртқы көрінісі, беттегі тыныс жолдарының даму ... ... ... тері мен ... ... бойдың ұзындығы, бас
сүйектің құрылыс тұрпаты, әсіресе, жақ сүйектің, жақ еттерінің орналасу
нышаны бойынша ажыратады. ... ... ... белгілері полеолит
(тас) замандарында пайда болған сияқты.
Этнографиялық ғылым – білімінің жинақталып, өзалдына ... ... ... ... орта ... тура ... ... этнографиялық
деректер мен мағлұматтар ерте кездерден бері жинақталып, топтала берген.
Х1Х ғ. екінші жартысында қазақ даласында ... ... ... ... ... ... ... назарын аудара
бастады. Осы кезде Талғар қаласының орнын, шеңгелдінің ... ... ... ... ... ... ескерткіштері туралы
маңызды жазбалар қалдырды /1, 334-339-бб/.
Ш.Уәлиханов белгілі шығыстанушы А.И.Левшиннің «Қырғыз-қайсақ немесе
қырғыз-қазақ ордалары мен даласы ... ... атты ... ... ... анықтау, түзету енгізген /2, 196-б/.
«Мен ең алдымен өз халқымды, сонан соң россияны, одан кейін ... ... ... - /3, 51-б/ деген ... ... ... ... ... ... аса көрнекті ғалымы Н.М.Ядренцев былай
деген: «Чокан считал необходимым создание в ... краю ... ... не в виде школ для ... и ... ... а виде ... системы органов распространения европейской
науки и гуманности» /4, 278-б/.
Шоқанның өмірбаянына байланысты ... ... бірі ... ... 1985 ж. ол ... ... Іле ... сапарына қатысады. Бұл сапар ... ... ... ... басы ... 1857ж. ... Алатау қырғыздарына сапар тағы да
сапар шегеді, онда ... ... ... ... ... бұрынғыдан
да жақсы танысып, оның тарихын, этнографиясын зерттеуге мүмкіндік алады.
Осы жолы ол қырғыз ... ... ... «Манасты» зор ынта-
ықыласпен жазып алды. ... ... ... ... ... ... ... бөлді. Ыстықкөлге экспедиция кезінде өзі
тапқан ертедегі ... ... ... ... ... ... қираған жұрты арқылы қырғыздардың ... ... ... көз ... ... мүмкіндік алды. Осы деректемелерді
зерттеу кезінде Шоқан өткен ... бұл ... ... ... ... бірқатар отырықшы қалалар болған деген қотырынды
жасайды.
Көршілес халықтардың тарихын, мәдениетін зерттеу ... өз ... ... халқының ертедегі және орта ғасырлардағы мәдениеті мен ... ... ... ... ... экспедициялар кезінде
жинаған барлық материалдардыы терең талдап, салыстыра келіп, ол ... ... ... Іле ... ... кең таралған, Алмалық,
Қонақай, Қайнақ және Алматы қалалары бүкіл сауда бойынша белгілі болған
және Генуя ... ... ... ... ұлы ... ... ... жолдың
бойында бекеттер қызметін атқарған» деген тұжырым жасаған /5, 530-б/.
Ш.Уәлиханов Ыстықкөлге экспедиция кезінде ғылыми ... ... көзі ерте ... ... ... үлгілерін жинады. «Ыстықкөлге
барған сапардың күнделігі», ... ... ... ... ... ... ... туралы жазбалар» деген ... ... ... ... аталған сапарлардың нәтижесі болатын.
Ш.уәлихановтың ғылыми қызметінің жаңа кезеңі 1858 ж. қашғарияға ұүпия
сапары болды. ... Поло мен ... ... (1603 ж) ... осы бір ... емес елге тұңғыш рет барған шоқан «Алтышаһардың немесе Қытайдың Нан-
Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» ... ... ... ... ... де, одан тыс жерлерде де шығыстанушы
этнографтар жоғары бағалады және көп ұзамай ағылшын тіліне аударды.
Ғылым, ... ... жаңа ... ... ашылып, ол жерлердің
халықтары жөнінде этнографиялық мағлұматтар ... ... ... 1946
жылы қазақстан ғылым академиясының құрылуына байланысты, көптеген
атқарылған ... ... ... ... археология, этнография
институтының этнология бөлімі жүргізді. 1946 ж. Қазақстан ... ... ... жаңа жаңа ... басы ... бөлімнің алғаш ұйымдастырған экспедициясы (ОҚАЭ) болды, оны
сол кезде академик Ә.Марғұлан басқарды. Бұл экспедиция осы ... ... ... көздерін үнемі іздестіріп, зерттеп келеді.
Ә.Х.Марғұлан экспедициясының жұмысы жер аумағымен ғана емес, ... ... ... ... ... кеңдігімен
де ерекшеленеді. Экспедиция неолит және энеолит дәуірлерінің ... және ... ... ... мен ... VII-I ... ... ғимараттарын, түрік заманы қорғандарын,
ортағасырлық қалалар мен қоныстарды тауып, ... ... ... ... Қазақстанның көшпелілер елі ғана емес, сонымен қатар
отырықшы және қала ... ... да бірі ... ... ... Нұра және ... алқаптарында, Ұлытау етегінен қолөнерінің,
сауда мен егіншіліктің орталықтары болған ортағасырлық ... ... ... ... 20-шы ... ... ... жарық
көрген еңбегі «Наймандар» мен ... (1929 ж.) деп ... ... институтының тұңғыш ғылыми еңбегі болып табылады.
Шығыстану мен қолжазбалар институтының ғылыми зерттеуі Ә.Марғұланның
«Хандар жарлығы мен ... ... ... ... кандидаттық
диссертациясынан басталады. Бұл қазақ ... ... ... ... ... ... эпикалық жырлары» атты докторлық диссертациясы (1945)
қазақ әдебиетінің тарихын жүйелеп зерттеудегі ұлы үрдіс. Ә.Марғұлан 1951 ж.
«ежелгі ... ... мен ... ... ... ... ... Егер !.Марғұланның табандылығы мен ғылыми өрісі
болмаса, онда біз Ш.Уәлихановтың 5 томдық ... ... ... ... ... еңбектерімен осы күнге дейін толық таныса алмас едік.
1951-1953 жж. жинақталған «Саят ... ... ... ілімінің
негізгі арнасына іргетас болып қаланды. Алтайдан бастап Аштарханға,
сарыарқадан бастап ... ... ... ... ... жатыр.
Археология мәдениетіне «Беғазы- Дәндібай мәдениеті» деген ұғымды енгізіп,
мүлдем жаңа ... ... ... Ол ... ... ... ... дәуірінен бастау алғанын Орталық Қазақстандағы Беғазы, Саңғыру,
Беласар қазбалары ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі көне сауда жолдары мен көш соқпақтарын
байлай өтіп, кең-байтақ шөлді далалардан, құлазыған ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда жан-жақты зерттеп,
ғылым әлеміне белгілі ... ... ... ... ... нәтижесі 1950жылы
басылып шыққан Қазақстандағы көне қалалар ... ... ... ... ... көп ... бойы ... халқының мәдениет тарихы жайында
жұргізген сан қырлы зерттеулерінің нәтижесі есебінде ол 1945 жылы ... ... ... туралы докторлық диссертация қорғап, бірнаша
ғылыми еңбектер жазды. Оның ... ... ... мен ... ... ... ... терең білгірлігі, көшпенділік өмірдің қыр-
сырына қанықтығы оның ... ... ... жан-жақтылығы мен
ғылыми тереңдігінің басты шарты болды.
1946 ж. СССР ... ... ... ... Қазақ ССр ғылым
академиясына айналды да, республиканың көрнекті ғұлама ғалымы ... ... ал 1958 жылы ... ... ... ... жылы ... атағы берілді.
Ә.Марғұлан астана қаласының маңайындағы «Бұзоқ» ... ... ... аса уақыт ішінде Ә.Х.Марғұланның басшылығымен ... ... ... ... этногарфиялық қазба жұмыстары
жүргізіліп, қола дәуірінің және алғашқы көшпелі тайпалардың мәдениеті ... ... ... ... және оның ... ... ... монографиялық еңбек орталық Қазақстанның көне
мәдениетін талдауға арналған.
Бұл зерттеу 1967 жылы ... ... ... ССр ... сыйлығына ие болды. ... ... ... екінші кезеңі Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы ... мен 5 ... ... ССР тарихында қарастырылған. Қазақ ССР
тарихының 5 томдығына жетекші автордың бірі ретінде Ә.Марғұлана 1982 ... ССР ... ... ... ... ... ... мәдениеті» атты
жинағы, 1957-1967 жж. оның басшылығымен Ш.Уәлихановтың 5 томдық академиялық
жинағы ... ... ... жж. ... 5 ... шығармалар жинағын
дүниеге келтірді. Ол «Шоқан және Манас» атты монографияны жазуға ... ... ... астам ғылыми зерттеу жұмыстарын жариялады және Үлкен
совет, Қазақ Совет энциклопедияларына 100-ден астам ... ... ... ... үшін ол ... Еңбек қызық Ту және халықтар
достығы ... мен ... жж Ұлы Отан ... ерлік еңбегі үшін»,
Қазақ ССР жоғарғы Советінің ... ... ЛКЖО ... ... ... қайраткері атағы берілді /6, 8-9-бб/.
Қазақтың көрнекті ... ... ХХ ... екінші жартысында
археология, этнорафия ғылымына аса зор үлес қосты. 1954 жылы ... және ... ... ... ... су электр
станциясының суы ... ... ... ... ... ... Іле ... экспедициясын ұйымдастырды. Алғашқы бір
маусымның өзінде-ақ экспедиция ... мен ... ... ... ... ... тапты /7, 5-32-бб/. Бұл аса зор археологияғ
этнология ғылымына әкелген жаңалық болды.
Этнография ғылымының дамыған ... ... 60-70 ... ... ... ... ... алғаш суреттеуге байланысты зерттеулерді
кеңейтін қана қоймай, көп жылдар бойы тұрақты қазуды ұйымдастыру ... ... түсу ... ... жатты. Ә.Марғұлан, ал одан соң,
М.Қ.Қадырбаев, С.М.Ақынжанов бастаған ... ... ... ... қола және ерте ... ... ... өзінің басты міндеті деп білді.
Тасмола мәдениетінің обалары, Тасмола және Нұрманбай шатқалдарында
андронов ескерткіштері және қола дәуірінің 30 ... ... ... ... ... ... Ақсу-Аюлы, Байбала, Жамантас, тағыбай-Бұлақ
қоныстарына жан-жақты археологиялық сипаттама жасалынды.
Х.А.Алпысбаев Қазақстанның оңтүстыгынде, ... ... ... тас ... ... ... зерттеу жүргізді. 1 1979
жылы ... ... ... сол ... ... ... ... Бөріқазған, Кемер, Қызылрысбек, Тоқалы, дарбаза тұрақтары мен
басқаларының материалдары жарияланды. Солтүстік-Балқаш өңірінің ... ... ... ... ... ... топ зерттеді.
К.А.Ақышев 60-жылдары өзінің сақтар мен усундермәдениетіне ... ... ... А.К.Ақышев осы монографиясында сақтар ... ... шығу ... қарастырып, жебе ұштарын хронологиялық
жағынан топтастырып берді. «Есік» қорғанындағы көмбенің ашылуы қазақстан
археология, ... ... ... бар ... ... ... одан
табылған олжалар сақтар мәдениетін, олардың монографиясын, өнерін, жазуын,
әлеуметтік құрылысын зерттеуге тың тыныс берді /8, 17-б/.
Орталық Қазақстандағы ... ... деп ... сақ ... ... ... ... бұл мәдениеттің ескерткіштерін
көрсетіп, кезеңдерге бөлу мәселелерін талдап шешті, ежелгі тайпалардың
шаруашылығына талдау жасады.
К.А.Ақышев ... ... ... ... ... ... картаға түсіру материалдары ... ... сақ ... ... тезис дамытылады.
Жаңадан сақ өңірі заттарының табылуына байланысты сақ өнерінің ... ... ... де ... ... пікірінше, құлан
бейнеленген алтын сырғаның табылуы «аң» стилі жергілікті негізде қалыптасты
деуге мүмкіндік береді /9, 4-9-бб/.
Бүгінгі таңда ... ... ... зор ... ... үлес
қосуда. Оның «городище куйрыктобе», «Некоторые социально-экономическое и
этнокультурные аспекты в ... ... ... ... ... и
перспективы развития казахстанской археологии» және т.б. еңбектері жарық
көрді.
Этнографияның ғылым ... ... ... XIX ғасырдың ортасына
тура келеді дедік. 1845 жылы ... ... ... ... жерлеу ғимараттарын, түрік заманы қорғандарын, ортағасырлық
қалалар мен қоныстарды тауып, зерттеді. ... ... ... ... ... мен ... тереңірек зерттей бастады. Шетелдерде
этнографиялық мағлұматтар антропология және т. б. табиғи ... ... ... ... XIX ... 60-70 жылдарында Еуропа мен Америкада
Тэйлордың, Лебоктың, Мак-Леннаның, ... ... ... ... ... үлестері зор болған. Олардың эволюционизмдік
көзқарастары ... ... да кең өріс ... Бұлардың пікірі
бойынша, коғам бірте-бірте күрделі жолдан өту арқылы дамыды деген пікірді
ұстанады.
Этнография ғылымы Қазан ... ... ... ... ... дами ... ... эгнография ғылымы тарихи материализм
тәсіліне негізделіп, батыстық ... сын ... ... ... оның ... ... ... пайдалана білді. Батыстық этнографияның реакцияшыл
көзқарастарына қарсы шығып, ондай ... ... ... қатысы
жоқ екенін үнемі әшкерелеп отырды.
Соңғы жылдары жер шарын мекендеген халықтардың саяси және этникалық
өмірлерінде ауыз ... ... ... ... ... бұрынғы
«кеңес халықтары» - деген этникалық түсінік түбегейлі өзгеріп, әр халық
өздерінің этнонимдерімен аталатын ... Әлем ... ... ... бұрынғы «ССРО
халықтарының» әрқайсысын бөлек-бөлек, өз ... сай ... ... және этникалық заңдылық екенін түсінудеміз. Шығыс славян халықтары;
Шығыс Еуропадағы славян емес халықтар; Сібір халықтары; ... ... Азия ... ... аталған халықтар т.б. бұрынғы Кеңес Одағының
құрамына енген сан жағынан үлкенді-кішілі ... ... ... жер ... ... ... өз ... Егеменді ел болып даму ... Бұл ... ... Одағы кезінде кең көлемде этнологиялық тұрғыдан
зерттеліп, соның негізінде күрделі-күрделі ... ... ... оқу ... ... ... карталар жарық көрді. Олардың
көпшілігі орыс тілінде зерттеліп, сол тілде жарияланған болатын.
Әлем халықтарының этнологиясымен, дүние жүзін мекендеуші ... ... және ... ... ... ... ... көптеп кеңейтеді. Әр халықтың келіп шығу ... ... ... ... ... және ... жөнінде пікір
топтауға мүмкіндік туады.
1.2. Этнография ғылымы туралы түсінік және
Ресей ғалымдарының қазақ халқы туралы зерттеулері
Этнология ғылымы – халықтардың шығу ... ... және ... ... ... ... ... тетелес жақын, сабақтас, ... ... ... ... ... ... отырады. Этнография
ғылымының зерттейтін басты мәселелернің бірі халықтардың әр ... ... мен ... ... ... ... да ... өзіне жақын
болған ғылымның жетістіктерін пайдалануы керек. Ең алдымен, этнография
төмендегі ... ... ... ... ... тіл, әдебиет,
музыка, сурет, сәулет ... ... ... және тығы ... ... Осы ... ... арқылы зерттеп жүрген ұлт
жөнінде тиісті мағлұмат алып, солардың жәрдемімен көптеген қиын мәселелерді
табысты шешуге ... ... ... ... ... көп салалы,
алуан тараулы болғандықтан, олар ... ... ... ... ... ... олардың өздеріне ғана тән: тіліндегі,
шаруашылығындағы, мәдениетіндегі және ... ... ... ... ... ... әр халықтардың мұндай ерекшелік
қасиеттері, олардың рулық, ұлттық және этнопсихологиялық жағдайынан туып
жататыны сөзсіз. Сол ... ... ... ... ... ... таңдандырмайды. Ол қасиеттер де үздіксіз дамып, өзгеріп
отырады.
Этнография ғылымы дүние жүзіндегі ... ... ... ме, жоқ тек ... ... ... алып, кейбіреулеріне ғана тоқтала
ма дейтін мәселеге келсек, ол ... ... ... бар ... ... ... бірі – кейбір шетел ... ... ... ... ғылымы өзінің тарихи дамуы бойынша артта қалып қойған
Австралияның, ... және тағы ... ... ... ... ... дамуы бойынша алға кеткен халықтарға тоқтаудың ... – деп ... ... да олар өздерінің дамуы бойынша, артта ... ... жек ... ... ... ... ... адамдар
емес», «қара терілілер» тағы басқа адамдардың ар-намысына тиетін сөздерді
таңып жазуға бейім тұрады. Мұндай ғылымға ... ...... ... ... пікірлер. Отаршылар бұратана халықтардың
адамгершілігін аяққа ... ... ... ... моральдық жағынан езгіге
салып келген.
Отаршылар өздерінің осындай қанаушылық саясатын «ғылыми» ... ... олар ... ... ... ... ... ғасырдың ақырында XIX ғасырдың бас кезінде Батыс Еуропа елдерінде
этнография ғылымына кең мағынады мән беріліп, оны ... деп ... ... мен ... ... ... ... кейінгі
жылдарда «Әлеуметтік антропология», «Мәдени антропология» және тағы ... ... да, ... ... тән ортақ мақсат отаршылық саясатты іске
асыруға ... ... ... ... ... ... Ресей
ғалымдарының ішінен А.И. Левшин (1797-1879 жж.) ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысы мен орта тұсында өмір сүрген белгілі
қоғам қайраткері, географ, тарихшы-этнограф А.И.Левшин ... ... или ... орд и ... ... ... ... мен географиялық жағдайын, ежелгі дәуірден бастап, ХҮІІІ
ғасыр соңына дейінгі қазақ тарихы, өмір сүру дәстүрі, тұрмыс-тіршілігі,
шаруашылығы мен ... ... ... құнды зерттеулерін енгізген /10, 5-
7-бб/.
Кезінде А.И. Левшинге Ш.Уалиханов «Қазақ халқының Геродоты» деп баға
берген ... ... ... ... ... ... ... үлкен жетістік болды. Онда ол ... 1831 ... ... өзі ... ... ... бөлімінде Қазақстанның
географиялық жағдайы мен табиғаты суреттелсе, екіншісінде – ғылымда алғаш
рет – қазақ халқының тарихы, ал үшінші ...... және ... ... – қазіргі заман зерттеушісінің қолы жете бермес қазақ
өмірінің ... ... ... мен ... ... ... жинап, соңғы буынға Қазақстан туралы
білімнің қайнар көзі боларлықтай құнды еңбегін қалдырған ғалым.
Левшиннің шығармашылық мұрасын ... ... ... біз оны ... мен ... ... бастамасы, қайнар көзі деп білеміз.
Орыстың атақты ғалымдары ... ... ... М.П.Грязнов, В.В.Радлов, С.С.Черниковтыр республиканың
археологиялық этнографиялық ... ... зор үлес ... ... ... эпохи в западном казахстане» атты
антропологиялық ... ... ... ... ... Тянь-Шаня и памиро-алая» атты еңбегін ... ... ... ... ... ... атты еңбегін жазды.
1.3. Этнология – этнография ғылымының кеңестік және тәуелсіз
Қазақстанда зерттелуі
Этнология ... ... - ... ... - жазу, үйрету деген ... ... ... ... ... ...... қоғамдық
құрылыстарын, олардың арғы тектерін, өзара қарым-қатынастарын, заттай ... ... ... ... ... ... ... және этнология деп екіге бөледі. Этнография халықтардың ... ... ... де, ... – сол ... жинаған
деректерінің негізінде ғылыми еңбектер жазады деген түсінктерді айтады.
Негізінде бұл – ... екі ... ... ... түрі ... ... екі ... сатыдан тұрады. Біріншіден, ғалым ... ... ... топтаса, екіншіден, сол жиналған мағлұматтарға ғылыми
мән беріп, ғылыми еңбектер, оқу ... және т.б. ... ... ... ... ... береді. Этнография дегеніміз тарих
ғылымының бір саласы болып, дүние жүзіндегі халықтардың қоғамдық ... ... ... ... және үйретеді.
Тұрмыс дегеніміз әрбір халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған сан салалы
тіршілігі: салт-санасы, әдет-ғұрпы, ... ... ... жалпы
ұлттық ерекшелігі. Дүние жүзін ... сан ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан тек өзіне лайықты тұрмыс
ерекшелігі бар. Сол ерекшеліктері арқылы бір ... ... ... ... ... бойы сол халықпен бірге өмір ... ... ... ... ... құрып кеткен тайпалар, халықтар өздерімен
бірге сол әдет-ғұрыптарын бірге ала ... ... ... тарих ғасырлар
бойы өмір сүретін құбылыс. Бірақ қоғамдағы ... ... ... ... ... те ... дамуда, өзі еруде болады. Тарихи
оқиғалар дәл сол қалпында тұтас қайталанбайды. ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... деп атайды. Мұндай оқиғаларды
тарихтан көп ... ... ... ... ... ... ... проблемаларының біреуі – мәдениет. Мәдениет -
"егу, өңдеу, баптау" деген латын сөзінен шыққан ... ... ... кең және тар ... ... ... ауыл шаруашылығында
егілетін әр түрлі дақылды өсімдік түрлерін де мәдени дақылдар деп атайды.
Бұл мәдениет ... тар ... ... Ал ... тұрмысымызда
мәдениет сөзін білім беретін оқу ... әр ... ... байланысты айтады. Адамдардың рухани дәрежесін көтеруде ... ... сөз ... ... ... ... ақыл-ой жағынан
дарынды және сондай қасиеттерге ие болған адамдарды мәдениетті адам дейді.
Ғылыми әлде мәдениет ... кең ... ... адам ... ... нәтижесінде пайда болған материалдық және ... ... ... ... ... ... болады: жаппай және рухани. ... ... ... ... ... бұйымдарды заттай мәдениетке
жатқызамыз. Оған: әр түрлі еңбек ... ... тас ... ... ... ... ... түрғын үйлер (жертөледен бастап, қазіргі
заманғы көп қабатты ғимараттарға ... ... үй ... бүйымдары, қатынас
құралдары т.б.). Бұлардың барлығы – адамдардың күнделікті жемісті еңбегінің
нәтижесінен келіп шыққан заттай мәдениет. Ал адамдардың ... ... ... ... ... Олардың қатарына: дін, діни сезімдер,
әдебиет, музыка, ... ... ... тіл, ... математика, физика
және тағы басқалар топтасады.
VII-X ... ... ... ... ... ... –оғыздар,
ұйғырлар, қырғыздар, қыпшақтар (қыпшақтар өз тілдері мен диалектілерінде
сөйлеген) пайдаланған. Түрік (манихейлік және ... ... ... ... ... ... қойылған 1Х-Х ғғ-дың қыш
құмырасындағы жазу куә бола алады. В.В.Бартольдтің ... ... ... ... алмастырылуы түріктердің өздері үшін артқа
қарай жасалған бір қадам шегінісі болған /11, ... ... ... ... халықтардың өздеріне ғана лайықты
мәдениет болмыстары бар. Мәдениетсіз нарық болмайды. ... оның ... ... ... Әр ... қиын ... ... себебінен бір
халықтардың мәдениеті өте баяу жетілсе, келесі біреулердің мәдениетінің
дамуына қолайлы жағдай туып, оның өсу, ... ... ... озып кетуі әбден ықтимал. Мысалы, ертеде өзінің дамуы бойынша артта
қалып қойған Еуропа елдерінің ... ... ... ішінде
дамып, алға ілгеріледі. Алғашқы мәдениеттің ... ... Азия ... арта ... ... өмір бойына бір қалыпты тұрмайтыны белгілі болса,
медениеттің даму дәрежесі де ... ... ... ... өсу ... көп жылдар артта қалып, мешеуленген халықтарға қолайлы жағдай
болған кезде, олар тарихи ... ... ... ... ... ... алда келе ... басқаларды қуып жетіп, басып озуы да мүмкін.
Әр халықтың тұрмысының, мәдениетінің өзгешеліктері, ерекшелігі – ... да ... ... ... сол халықтың заттай және
рухани мәдениетінің, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... болады. Этнография халықтардың
тұрмысындағы ұлттық ерекшелігіне, салт-санасына, ... ... ... ... ... аударып, жалпы сол халықтың мәдениетінің
нақтылай даму ... ... Бір ... тұрмысын үңіле зерттегенде, сол
халықты басқа да халықтармен, әсіресе, көрші ... ... ... ... ... халық болса да, өзге халықтармен араласпай
отыра алмаған. Мұндай ... ... ... ... ... байланысты шыққан. Халықтар арасында мұндай байланысты ұрыс-
жанжал, ... ... ... ұзақ уақыт тоқтата алмаған. Бір халық пен
екінші халық арасындағы жанжал біткеннен кейін-ақ ... ... ... және мәдени қарым-қатынас қайтадан жанданып, олар бір-бірімен
араласып кете берген.
Тарихи даму жолында әр елдің мәдени деңгейі әр қилы ... ... ... ру мен ... мәдениеті бір деңгейде дамығанымен,
бертін келе әр халық пен әр ... ... ... ... ... ... ... зерттегенде, қандай деректерге сүйенеді?
Этнологтар, ең алдымен, өзінің зерттейтін халқының ... ... ... ... мен мәдениеті жөнінде деректер жинайды. Ол ... ... ... ... өз ... ... жүргізеді және сол
халықтың тұрмысын жақсы білетін әр түрлі жастағы көпті ... ... ... ... адамдармен жеке-жеке сөйлесіп, олардың
айтқандарын қағаз бетіне түсіреді. Сол ... ... ... ... керекті заттарды суретке, киноға түсіріп, түр-сипатын қағазға сызып
алып, кісілермен кездесу уақытына дейін тәптіштеп тізіп, адамдардың ... ... ... үнтаспаға жазып та алады.
Осындай халықты аралай жүріп, ... ... ел ... деректер деп атайды. Бұл ... ... үшін ... ұйымдастырылады. Оның мүшелері жинастырған деректерді бір
ғылыми тәртіпке салып, реттейді.
Мұндай этнографиялық зерттеуді маршрут бойынша жинау деп ... ... ... бір түрі этнографиялық деректерді ... ... ... бір ... не бір ... ... сол ... ұзақ тұрып, сол жердің
тұрғындарының арасынан этнографиялық зерттеу жұмысын ... ... ... бір ... ... ... ... зерттеу жұмысы деп
атайды. Этнографиялық ... ... ... ... оны бір жүйеге
келтіріп, ғылыми жұмыс жазуға пайдаланады.
Бірақ халықтардың тұрмысы мен мәдениеті жөнінде ғылыми еңбек жазу үшін
халық ... ... ... ... ... ... ... музейлердің, архивтердің қорындағы сақталып жатқан деректерді
толық пайдаланады. Оған ... ... ... ... тіл тағы ... ... ... Сөйтіп, этнологтар өзі ... ... сала ... ... ... не ... ... әдет-ғұрпын
жақсы меңгеріп, сол халықтың этнографиясы жөнінде құнды ғылыми еңбек жазуы
керек.
Этнография ғылымының айрықша көңіл аударып ... ...... арғы шығу тегі (этногенезі). Бұл мәселе өте қиын ... де ... ... ... мәселесін тек этнография ... шеше ... деп ... болмайды. Өйткені бұл проблема халықтардың
өмірінің барлық ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, өркендеу жолдарын және т.б.
қамтиды. Сондықтан бұл проблема тарих, ... ... ... ... заң, ... және сол сияқты сан салалы ғылымдардың
күш қосуымен шешіледі. Бірақ бұл проблеманы шешудегі этнографтардың қосатын
үлесі басымырақ болмақ.
Қазіргі ... жер ... ... ... ... ... ... әбден араласып, біте қайнасып кеткен. Олар ірі-ірі ... ... ... және олар әр ... ... ... ... әр түрлі даму сатыларында өмір ... бұл ... ... мен ... ... ... үшін
этнография ғылымы олардың тарихи ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық
ерекшеліктеріне және тұрмыс күйінің ұқсастығына қарай отырып, бүкіл дүние
жүзінің халықтарын географиялық, тілдік, мәдени-шаруашылық, ... төрт ... ... ... халық өздерінің белгілі мекеніне ие болып, сол жерді туып-өскен
Отанымыз деп ... және оны ... ... ... Жер шарының
әр бөлігінде әр түрлі халықтар тұрады, оларды кең мағынада, сол құрлықтың
тұрғындары (абаригендері) деседі. ... ... ... ... сол
жерді ежелден мекендеген тұрғындардың атымен Қазақелі, Өзбекелі, Орыселі,
Қырғызелі және т.б. деп ... ... ... ... Орталық, Оңтүстік Африка, Алдынғы
Азия, Оңтүстік Азия, Кавказ халықтары және т.б. деп те ... ... ... ... ... да ... мәнде түсініп Франция, Швейцария,
Орал өңірінің, Орта Азия және Қазақстан, ... ... деп ... ... ... ... да болады.
Дүние жүзіндегі халықтарды қоныстанған мекеніне қарай топ-топқа бөлуге
болады. Топтарға ... ... ... ... еткен жерін, олардың көршілес
халықтармен байланысын, өзара қарым-қатынастарын ... ... ... жер ... ... заңды да, тарихи процесс. Жер шарының
бөліктеріне таратып мекендеушілерді эйкумендер (грекше ойкео - ... деп ... ... өздерінің қоныстарын жағдайға байланысты
ауыстырып отырған. Алғашқы адамдар онша үлкен емес ... ... ... шығыс Африка жерінде пайда болуы мүмкін. Кейінгі кезде, ... ... ... өмір ... ... адамы шығыс Азиядан,
Батыс Еуропаға ... ... ... одан ... дәуірлерде эйкумендердің өрістері кеңейе
түскен. Сөйтіп, адам баласының күн ... ... ... ... үнемі
қоныс аударып, жаңа жерлерді іздестіріп тауып, сол тың мекенді өздерінің
тұрақты қонысына айналдырып отырған.
Этнографттар жеке ... ... ... ... сол ... ... автохтондық) халықты басқа жақтан кірме болып
келушілерден айыра білу ... ... ... ... «жергілікті» және
«кірмелер» деп екіге бөлуге ... еді. ... ... ... да, бір ... елдер де кездеседі /12, 15-16-бб/.
Сөзімізді дәлелдеу үшін, мынадай мысал келтірейік. ... ... ... екі ... ... Жергілікті халық – үндістер мен
эскимостар болса, еуропалықтар деп аталатын ағылшын нәсілдері мен ... ... ... Қазіргі кезде ауып келген кірмелердің саны
жергілікті халықтан анағұрлым басым болып ... ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Сөйтіп, дүние жүзінің
халықтарын географиялық жағынан топ-топқа бөлудің ... бір ... ... ... ... (этнография, халықтар туралы ғылым) – ғылым және ... бір ... ... бері көптеген Азия жеріндегі университеттерде
арнайы пән ретінде оқытылып келе жатыр. Этнология пәні ... ... және ... ... ... ... ... тарих факультеттерінде этнологияның
оқытыла бастағанына ... ... ... болып, бұл сала бойынша мамандар
дайындалып келе жатыр. Соңғы елу жылдың ішінде қазақ этнологтарының ... ... ... ... Олар ... мекендейтін халықтардың, соның
ішінде қазақ халқының этнологиясы туралы ... ... ... олар ... көруде. Жылдардың өтуімен қатар қазақ халқының этнология
ғылымына көңіл бөлініп, осы этнологиялық еңбектер елімізге кең таралуда.
Содан бері жер ... ... ... ... және ... ауыз толтырып айтарлықтай өзгерістер болды. Әсіресе, бұрынғы
«кеңес ... - ... ... ... ... ... әр халық
өздерінің этнонимдерімен аталатын болды.
Х1Х ғ. екінші жартысында ... ... ... ... ... ... мұражайының, Мәскеу археологиялық қоғамы
мен Ресейдің басқа да ... ... ... ... аудара бастады.
Қазақ халқының шығу тарихын зерттеушілердің басында орыс және қазақ
шығыстанушылары мен ... ... ... ... және т.б. ... ... ... олардың мал жайылымы үшін қысы- жазы,
көктем-күзде құнарлы жерлерге көшіп жүріп өз территорияларына ... ... ... ... дейді: «Наследник имущества, ... ... ... и ... ... ...... сын» /13, 298-б/.
Сондықтан, Әлем халықтарының этнологиясын жазғанда ... ... ... бөлек-бөлек, өз этнонимдеріне сай қамтып жазу
табиғи және этникалық заңдылық екенін түсінудеміз. Шығыс славян ... ... ... емес ... Сібір халықтары; Кавказ халықтары;
Орталық Азия халықтары. Аттары аталған халықтар т.б. бұрынғы Кеңес ... ... сан ... ... ... бүгінгі күнде жер шарын
мекендеген елдермен қатар, өз алдарына ... ел ... даму ... Бұл ... ... ... ... кең көлемде этнологиялық тұрғыдан
зерттеліп, соның негізінде күрделі-күрделі этнологиялық ... ... оқу ... ... ... карталар жарық көрді. Олардың
көпшілігі орыс тілінде зерттеліп, сол тілде жарияланған болатын.
Этнологиялық ... кең ... ... «Кеңес халықтарын»
қамтығаны сәулелі жағдай болса, оның көлеңкелі жағдайы - көптеген орыс емес
халықтардың этнологиясын өздерінің ана ... ... өте ... ... ... ... ... халықтың этнологиясы өз
ана тілінде зерттелгенде жемісті болады. Сырттан келген, сол халықтың тілін
білмеген этнограф өзінің ғылыми ... ... ... Оны ... ... ... ... үкіметі кезінде орыс
тілінде жарық көрген казақ халқының этнологиясы бойынша ... ... сын ... ... ... тұрмысымен салыстырып отыру қажет.
Әлем халықтарының этнологиясымен, дүние жүзін мекендеуші халықтармен
жақын таныстыру олардың дүниеге көзқарасын көптеп кеңейтіледі. Әр ... шығу ... ... ... шаруашылық түрлері, тұрмыстары және
мәдениеттері жөнінде пікір ... ... ... ... ... этнология кафедраларында оқьш, бұл пән бойынша
терең біле ... ... ... ... ... ... ... ортаның халықтар өміріне ... тіл, ... ... ... этникалық
қалыптасулары, мәдени ерекшеліктері және сол сияқты тағы басқа ... ... ... көрсетілген. Еңбекте этнография ғылымына
түсінік бере отырып, оның даму ... мен ... ... ... ХІХ ғасырда Қазақстанда жүргізілген этнографиялық ... қана ... ... ... ... ішінде А.И.Левшиннің қазақ
халқы туралы зерттеулері де тілге тиек етілді. ... ... ... ... ... ... маңызына арнайы тоқталып, нақты
дәлелдер келтірдік. Жер шарын мекендеген алты миллиардтан астам халықтардың
этнологиясын егжей-тегжейлі ... оны бір ... ... бір ... ... қамту мүмкін емес. Сондықтан, этнология оқулығы әлем
халықтары туралы жалпы түсініктер ғана береді.
Зерттеу жұмысы ... ... ... ... әлем ... туралы жазылған оқулықтарды және ғылыми әдебиеттерді сын көзбен
қарап, ақиқатқа сай мәліметтерді кеңінен пайдаландық.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Қойшығара Салғара. ... ... ... ... ... ... Ш.Ш. Шығ. ... Алматы., 1984, 1. Т., 196-б.
3. Әбеуов Қ. Қазақстан тарихының «Ақтаңдақ» беттерінен. Алматы, 1994. 51-
б.
4. Уәлиханов Ш.Ш. Шығ. Жинағы. Алматы., 1985, 5. Т., ... ... ... 3-Т. Алматы, «Атамұра». 1996. 530-б.
6. Академик Ә.Х.Марғұланның туғанына 100 жыл толуына арналған ... ... ... ... 2004. ... ... А.К. Очет о ... Илийской археологической экспедиции 1954 г.
//ИИАЭ. Т.1., А.: 1956. 5-32-бб.
8. акишев А.К., Кушаев Г.А. ... ... ... и ... ... ... 1962. 17-б.
9. акишев А.К. Происхождение «звериного стиля» в изобразительном искусстве
саков. // Маргуланские чтения. М., 1992, ... ... А.И. ... ... или киргиз-кайсацких, орд и степей.
А, «Санат», 1996. 5-7-бб.
11. К.Рысбайұлы. Қазақстан республикасының тарихы. А, ... 1999. ... ... У.Х., ... М.У. Әлем ... ... А.:2002.
«Атамұра» баспасы. 15-б.
13. Сонда., 16-б.
Қосымша қолданылған әдебиеттер:
1.Бичурин (Иакинф) Средняя Азия и восточный Туркестан. А, «санат», 1997. 5-
б.
2.Артықпаев Ж.О. Этнология и ... ... ... Астана, 2001г. 298-
б.
3. Қазақстан тарихы журналдары 2002-№2, 2003-№5, 2004-№11 және т.б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогикалық зерттеу әдістері және өзге ғылым салаларымен байланысы2 бет
Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негIзIн қалаушы педагог-ғалымдар14 бет
Қазақ этнопедагогикасындағы бала жасына қарай кезеңге бөлудің ғылыми-педагогикалық негіздері51 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ғылыми таным3 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь