Ген инженериясы шешетін мәселелер
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Ген инженериясы
Ген инженериясының әдістерінің ашылуы биотехнология деген ерекше
өндіріс түрінің дүниеге келуіне ықпал жасап отыр. Биотехнология дегеніміз
микроорганизмдердің және таза белоктардың (ферменттердің) жүргізетін
биологиялық процестерін халық шаруашылығының әртүрлі салаларында пайдалану.
Ген инженериясы молекулалық биологияның жаңа саласы. Ол лабораториялық
әдіс арқылы генетикалық жүйелер мен тұқымы өзгерген организмдерді алу жолын
қарастырады. Ген инженериясының пайда болуы генетиканың, биохимияның,
микробиологияның және молекулалық биологияның жетістіктерімен байланысты.
Бұл атаудың екі түрі қолданылады: "генетикалық инженерия" және "ген
инженериясы". Соңғы кезде "генетикалық инженерия" жалпылама түрде
қолданылып жүр, ген инженериясы да осының ішіне кіреді.
Молекулалық биология ғылыми жетістіктерінің нәтижесінде пайда болған
ген инженериясы организмнің бағалы қасиетін сақтап қана қоймай, оған жаңа
әрі саналы қасиет те бере алады. "Инженерия" деген атау құрастыру деген
мағынаны білдіреді. Яғни ген инженериясы дегенді ген құрастыру деп түсіну
қажет. Ген инженериясының дәуірі басталмай тұрып, 1969 жылы Г. Корана
нуклеотидтерді белгілі бір жүйемен орналасқан ДНҚ синтезінің әдістемесін
жасап берген. Жекеленген дербес амин қышқылы - ашытқының аланиндік тРНҚ-ның
бастауыш жүйесі ашылғаннан кейін Г. Корана химиялық жолмен осы РНҚ-ның
көлемі 77 полинуклеотидтен тұратын кодтық бөлігін синтездеді. Кейіннен,
1979 жылы осы лабораторияда ішек таяқшасының тРНҚ-сы синтезделді және ол Т4
бактериофагының құрамына енгізіліп, бактерияның клеткасында жұмыс істеді.
Ген инженериясының дүниеге келген уақыты 1972 жыл деп есептеледі. Сол
жылы АҚШ-та П. Бергтің тобы алғаш рет пробиркада үш түрлі (маймылдың 8У 40
онкогендік вирусының толық геномы, Я-бактериофагының геномының бөлшегі және
Е. соіі (ішек таяқшасы) лактозалық оперонының гені) микроорганизмнің ДНҚ-
ларының фрагменттерінен жаңа гибридтік ДНҚ құрастырды. Бірақ маймылдың рак
вирусының, бактериофагтың және ішек бактериясының гендік ДНҚ-ларынан
құрастырылған ол гибридтік ДНҚ-ның клетка ішінде ойдағыдай жұмыс істей
алатындығы тексерілмеді, себебі құрамында рак вирусының нуклеин қышқылы
болғандықтан ғалымдар тәуекелге бармады.
Клеткада жұмыс істей алатын гибридтік ДНҚ-ны 1973 жылдары алғаш С.
Коэн, Д. Хелински мен Г. Бойер құрастырды. Олар басқа организмнен бөліп
алған ДНҚ фрагментін (генін) бактерия плазмидасының құрамына енгізді. Ол
плазмидадағы бөтен гендердің алғаш рет жаңа организм ішінде жұмыс істей
алатынын көрсетті. Соның артынша-ақ дүние жүзінің көптеген
лабораторияларында жұмыс істей алатын әр түрлі плазмидалар алынды. Совет
елінде ондай бөтен гені бар плазмида академик А.А. Баевтың басшылығымен
жасалды.
Ген инженериясы деп рекомбинантты ДНҚ-лар жасап, оларды басқа тірі
клеткаяарға еңгізуді айтады. Ген инженериясы шешетін мәселелер:
1) генді химиялық немесе ферментті қолдану жолымен синтездеу;
2) әртүрлі организмнен алынған ДНҚ фрагменттерін бір-бірімен
жалғастыру (ДНҚ рекомбинанттарын алу);
3) бөтен генді жаңа клеткаға векторлық ДНҚ арқылы жеткізу және олардың
қызмет жасауын қамтамасыз ету;
4) клеткаларға гендерді немесе генетикалық жүйелерді еңгізу және бөтен
белокты синтездеу;
5) бөтен генге ие болған клеткаларды таңдап бөліп алу жолдарын ашу.
Генді алу жолы
Ген инженериясында генді мынадай әдістермен алуға болады:
1) клеткадағы ДНҚ-дан тікелей кесіп алу;
2) химиялық жолмен синтездеу;
3) иРНҚ-дан кері транскриптаза арқылы синтездеу.
Бірінші әдіс ген инженериясының дамуының алғашқы кезеңінде қолданыла
бастады. Белгілі организмнің ДНҚ-сын түгелімен әр түрді рестриктазалармен
үзіп, әр түрлі фрагменттер алады. Содан кейің оны клетка ішінде "арқалап"
кіргізе алатын сакиналы (дөңгелек) плазмидалармен жалғайды. Ол үшін
плазмиданы да рестриктазалармен үзеді, оған әлгі ДНҚ фрагменттерін қосып
жалғап, қайтадан бүтін плазмидалар алады. Бүл плазмидалардың әрқайсысының
құрамында бір немесе бірнеше бөтен ДНҚ фрагменті (гені) болады. Одан кейін
ол плазмидаларды қайтадан бактерияға енгізеді. Осының нәтижесінде бактерия
клеткасының әрқайсысында басқа организм генінің бір түрі болады. Осындай
әртүрлі бөтен гендері бар бактерия клеткаларының жиынтығын немесе
коллекциясын "гендер банкі" кейде "гендер кітапханасы" деп атайды.
Зерттеушілер ол банкіден уақытында қажет белоктың генін жаңадан тауып
алады. Осындай гендер банкі қазір Ресейде, Батыс Европада және АҚШ-та
жасалған.
Химиялық жолмен жасанды генді 1969 жылы Г. Корана синтездегені
жоғарыда айтылды. Бірақ оған жалғасқан промотор тізбегі мен транскрипцияны
аяқтайтын кодондар болмағандықтан, ол клетка ішінде ешбір қызмет көрсете
алмады. Гендрді химиялық синтздуге нуклеин қышқылдарындағы нуклеотидтердің
орналасу тәртібін анықтау әдісін тапқаннан кейін ғана мүмкіндік туды. Бұл
әдістерді тапқан Д. Джильберт пен Ф. Сэнгер. Ғалымдар генді белоктың
құрамындағы амин қышқылдарына қарап отырып синтездеуді де үйренді, (3
нуклеотид - 1 кодон - 1 амин қышқылы деген заңдылық бойынша). Соның ішінде
қолдан синтезделген ең ұзын ген, адамның самототропин (өсу) гені, ол 584
нуклеотидтен тұрады. Оны бактериядағы басқа геннің промоторына жалғастырып,
плазмида арқылы бактерия клеткасына еңгізді. Соның нәтижесінде бактерияның
бір клеткасы 3 млн-ға дейін адам самототропин молекуласын жасай алатын
болды. Адам инсулині де химиялық жолмен синтезделіп, әлгі айтылған жолмен
бактерияға еңгізілді.
Жасанды синтезделген гендер микроорганизмдердің будан молекулаларының
құрамында экспрессияланады (лат. "ехргекяік" айқын көріну). Осындай сәтті
жұмыстардың бірі К. Итанура, Г. Бойер және әріптестері, ішек таяқшасына (Е.
соіі) сүтқоректілердің гормоны - самотостатинді кодтайтын генді
экспрессиялауға арналды. Самотостатин гені бар жоғы 14 амин қышқылынан
тұрады, бұл пептидтік гормонның алғашқы құрылысына негізделген мағлұматқа
сүйене отырып алынған болатын. Бірнеше лабораторияларда адам гормонын -
самототропинді, пептидтік гормондар брадикинин және ангиотензин,
нейропептид лейэнкефалин, интерферон өндіретін Е. соіі штаммдары жасалды.
Көлемі 584 нб адамның өсу гормоны қазіргі кезде жасанды жолмен
алынғандардың ең ұзыны. Ол ішек таяқшасында триптофан оперонының
промоторының бақылауында репликацияланатын плазмидаға енгізілді.
Промотордың индукциялауымен алынған химерлік плазмидамен
трансформацияланған Е. соіі клеткалары бір клеткаға шаққанда 3 млн-ға жуық
адамның өсу гормонының молекулаларын өндірді. Бұл полипептид, тәжірибе
жүзінде гипофизін алып тастаған егеу құйрықтарда дәлелденгендей, қызметі
жағынан адамның өсу гормонымен толық ұқсас екенін байқатты.
Инсулин генін 40 аса алты мүшелік олигонуклеотидтерден тұратын түрінде
бөліп алып, кейін ДНҚ-лигазаның көмегімен біріктірген. Алынған ұзындығы 271
және 286 ... жалғасы
Ген инженериясының әдістерінің ашылуы биотехнология деген ерекше
өндіріс түрінің дүниеге келуіне ықпал жасап отыр. Биотехнология дегеніміз
микроорганизмдердің және таза белоктардың (ферменттердің) жүргізетін
биологиялық процестерін халық шаруашылығының әртүрлі салаларында пайдалану.
Ген инженериясы молекулалық биологияның жаңа саласы. Ол лабораториялық
әдіс арқылы генетикалық жүйелер мен тұқымы өзгерген организмдерді алу жолын
қарастырады. Ген инженериясының пайда болуы генетиканың, биохимияның,
микробиологияның және молекулалық биологияның жетістіктерімен байланысты.
Бұл атаудың екі түрі қолданылады: "генетикалық инженерия" және "ген
инженериясы". Соңғы кезде "генетикалық инженерия" жалпылама түрде
қолданылып жүр, ген инженериясы да осының ішіне кіреді.
Молекулалық биология ғылыми жетістіктерінің нәтижесінде пайда болған
ген инженериясы организмнің бағалы қасиетін сақтап қана қоймай, оған жаңа
әрі саналы қасиет те бере алады. "Инженерия" деген атау құрастыру деген
мағынаны білдіреді. Яғни ген инженериясы дегенді ген құрастыру деп түсіну
қажет. Ген инженериясының дәуірі басталмай тұрып, 1969 жылы Г. Корана
нуклеотидтерді белгілі бір жүйемен орналасқан ДНҚ синтезінің әдістемесін
жасап берген. Жекеленген дербес амин қышқылы - ашытқының аланиндік тРНҚ-ның
бастауыш жүйесі ашылғаннан кейін Г. Корана химиялық жолмен осы РНҚ-ның
көлемі 77 полинуклеотидтен тұратын кодтық бөлігін синтездеді. Кейіннен,
1979 жылы осы лабораторияда ішек таяқшасының тРНҚ-сы синтезделді және ол Т4
бактериофагының құрамына енгізіліп, бактерияның клеткасында жұмыс істеді.
Ген инженериясының дүниеге келген уақыты 1972 жыл деп есептеледі. Сол
жылы АҚШ-та П. Бергтің тобы алғаш рет пробиркада үш түрлі (маймылдың 8У 40
онкогендік вирусының толық геномы, Я-бактериофагының геномының бөлшегі және
Е. соіі (ішек таяқшасы) лактозалық оперонының гені) микроорганизмнің ДНҚ-
ларының фрагменттерінен жаңа гибридтік ДНҚ құрастырды. Бірақ маймылдың рак
вирусының, бактериофагтың және ішек бактериясының гендік ДНҚ-ларынан
құрастырылған ол гибридтік ДНҚ-ның клетка ішінде ойдағыдай жұмыс істей
алатындығы тексерілмеді, себебі құрамында рак вирусының нуклеин қышқылы
болғандықтан ғалымдар тәуекелге бармады.
Клеткада жұмыс істей алатын гибридтік ДНҚ-ны 1973 жылдары алғаш С.
Коэн, Д. Хелински мен Г. Бойер құрастырды. Олар басқа организмнен бөліп
алған ДНҚ фрагментін (генін) бактерия плазмидасының құрамына енгізді. Ол
плазмидадағы бөтен гендердің алғаш рет жаңа организм ішінде жұмыс істей
алатынын көрсетті. Соның артынша-ақ дүние жүзінің көптеген
лабораторияларында жұмыс істей алатын әр түрлі плазмидалар алынды. Совет
елінде ондай бөтен гені бар плазмида академик А.А. Баевтың басшылығымен
жасалды.
Ген инженериясы деп рекомбинантты ДНҚ-лар жасап, оларды басқа тірі
клеткаяарға еңгізуді айтады. Ген инженериясы шешетін мәселелер:
1) генді химиялық немесе ферментті қолдану жолымен синтездеу;
2) әртүрлі организмнен алынған ДНҚ фрагменттерін бір-бірімен
жалғастыру (ДНҚ рекомбинанттарын алу);
3) бөтен генді жаңа клеткаға векторлық ДНҚ арқылы жеткізу және олардың
қызмет жасауын қамтамасыз ету;
4) клеткаларға гендерді немесе генетикалық жүйелерді еңгізу және бөтен
белокты синтездеу;
5) бөтен генге ие болған клеткаларды таңдап бөліп алу жолдарын ашу.
Генді алу жолы
Ген инженериясында генді мынадай әдістермен алуға болады:
1) клеткадағы ДНҚ-дан тікелей кесіп алу;
2) химиялық жолмен синтездеу;
3) иРНҚ-дан кері транскриптаза арқылы синтездеу.
Бірінші әдіс ген инженериясының дамуының алғашқы кезеңінде қолданыла
бастады. Белгілі организмнің ДНҚ-сын түгелімен әр түрді рестриктазалармен
үзіп, әр түрлі фрагменттер алады. Содан кейің оны клетка ішінде "арқалап"
кіргізе алатын сакиналы (дөңгелек) плазмидалармен жалғайды. Ол үшін
плазмиданы да рестриктазалармен үзеді, оған әлгі ДНҚ фрагменттерін қосып
жалғап, қайтадан бүтін плазмидалар алады. Бүл плазмидалардың әрқайсысының
құрамында бір немесе бірнеше бөтен ДНҚ фрагменті (гені) болады. Одан кейін
ол плазмидаларды қайтадан бактерияға енгізеді. Осының нәтижесінде бактерия
клеткасының әрқайсысында басқа организм генінің бір түрі болады. Осындай
әртүрлі бөтен гендері бар бактерия клеткаларының жиынтығын немесе
коллекциясын "гендер банкі" кейде "гендер кітапханасы" деп атайды.
Зерттеушілер ол банкіден уақытында қажет белоктың генін жаңадан тауып
алады. Осындай гендер банкі қазір Ресейде, Батыс Европада және АҚШ-та
жасалған.
Химиялық жолмен жасанды генді 1969 жылы Г. Корана синтездегені
жоғарыда айтылды. Бірақ оған жалғасқан промотор тізбегі мен транскрипцияны
аяқтайтын кодондар болмағандықтан, ол клетка ішінде ешбір қызмет көрсете
алмады. Гендрді химиялық синтздуге нуклеин қышқылдарындағы нуклеотидтердің
орналасу тәртібін анықтау әдісін тапқаннан кейін ғана мүмкіндік туды. Бұл
әдістерді тапқан Д. Джильберт пен Ф. Сэнгер. Ғалымдар генді белоктың
құрамындағы амин қышқылдарына қарап отырып синтездеуді де үйренді, (3
нуклеотид - 1 кодон - 1 амин қышқылы деген заңдылық бойынша). Соның ішінде
қолдан синтезделген ең ұзын ген, адамның самототропин (өсу) гені, ол 584
нуклеотидтен тұрады. Оны бактериядағы басқа геннің промоторына жалғастырып,
плазмида арқылы бактерия клеткасына еңгізді. Соның нәтижесінде бактерияның
бір клеткасы 3 млн-ға дейін адам самототропин молекуласын жасай алатын
болды. Адам инсулині де химиялық жолмен синтезделіп, әлгі айтылған жолмен
бактерияға еңгізілді.
Жасанды синтезделген гендер микроорганизмдердің будан молекулаларының
құрамында экспрессияланады (лат. "ехргекяік" айқын көріну). Осындай сәтті
жұмыстардың бірі К. Итанура, Г. Бойер және әріптестері, ішек таяқшасына (Е.
соіі) сүтқоректілердің гормоны - самотостатинді кодтайтын генді
экспрессиялауға арналды. Самотостатин гені бар жоғы 14 амин қышқылынан
тұрады, бұл пептидтік гормонның алғашқы құрылысына негізделген мағлұматқа
сүйене отырып алынған болатын. Бірнеше лабораторияларда адам гормонын -
самототропинді, пептидтік гормондар брадикинин және ангиотензин,
нейропептид лейэнкефалин, интерферон өндіретін Е. соіі штаммдары жасалды.
Көлемі 584 нб адамның өсу гормоны қазіргі кезде жасанды жолмен
алынғандардың ең ұзыны. Ол ішек таяқшасында триптофан оперонының
промоторының бақылауында репликацияланатын плазмидаға енгізілді.
Промотордың индукциялауымен алынған химерлік плазмидамен
трансформацияланған Е. соіі клеткалары бір клеткаға шаққанда 3 млн-ға жуық
адамның өсу гормонының молекулаларын өндірді. Бұл полипептид, тәжірибе
жүзінде гипофизін алып тастаған егеу құйрықтарда дәлелденгендей, қызметі
жағынан адамның өсу гормонымен толық ұқсас екенін байқатты.
Инсулин генін 40 аса алты мүшелік олигонуклеотидтерден тұратын түрінде
бөліп алып, кейін ДНҚ-лигазаның көмегімен біріктірген. Алынған ұзындығы 271
және 286 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz