Компьютерлік жүйелердің теориялық негіздері

АЛҒЫ СӨЗ
№1 дәріс
1 АҚПАРАТ ЖӘНЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
1.1. Ақпарат және информатика
1.2. Ақпарат түрлері
1.3. Ақпараттық процестер
Бақылау сұрақтары
№2 дәріс
2 ЕСЕПТЕУ ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ. САНАУ ЖҮЙЕСІ
2.1. Ақпараттарды кодтау (таңбалау)
2.2. Компьютердің арифметикалық негіздері.Санау жүйесі
2.3.Екілік сандармен орындалатын арифметикалық әрекеттер.
2.4.Компьютердің логикалық негізі Логикалық пікірлердің негізгі түсініктері.
Бақылау сұрақтары

№3 дәріс
3 АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ
3.1. Компьютер ұғымы
3.2. Арнайы компьютерлердің құрылғылары
3.3.Жүйелік блок компоненттері
Бақылау сұрақтары

№4 дәріс
4 БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚАМТАМАСЫЗДАНДЫРУ
4.1. Бағдарламалық қамтамасыздандыру классификациясы.
4.2. MS.DOS операциялық жүйесі.
4.3 NORTON COMANDER бағдарламасы
Бақылау сұрақтары

№5 дәріс
5 ДЕРБЕС КОМПЬЮТЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТШІ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ
5.1 Архиваторлар
5.2.WinRAR архиваторлары
5.3.WinZip архивтеу бағдарламасы
Бақылау сұрақтары

№6 дәріс
6 АҚПАРАТТЫ ҚОРҒАУ
6.1 Вирусқа қарсы құралдар
6.2 Вирусқа қарсы бағдарламалар
6.3 DSAV антивирустық пакеті.
Бақылау сұрақтары

№ 7 дәріс
7 MS ACCESS МӘЛІМЕТТЕР ҚОРЫ
Бақылау сұрақтары

№8 дәріс
8 КОМПЬЮТЕРЛІК ЖЕЛІЛЕР
8.1. Компьютерлік желілер
8.2. Компьютерлік желілерді аппараттық.бағдарламалық қамтамасыз ету
8.3. Желілік адаптерлер.
8.4. Модем
Бақылау сұрақтары

№9 дәріс
9 ЕСЕПТЕУІШ ЖЕЛІЛЕР
9.1 Жергілікті желі
9.2 Желінің аппараттық қамтамасыз етілуі (жасақталуы).
9.3 Желілер топологиясы
Бақылау сұрақтары

№10 дәріс
10 АУҚЫМДЫ ЖЕЛІ
10.1 Ауқымды желі
10.2 Internet
10.3 Internet.тің даму тарихы
10.4 Интернетте адрестеу.
10.5 INTERNET хаттамасы
Бақылау сұрақтары

Сөздік
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
|АЛҒЫ СӨЗ |5 ... ... | |
|1 ... ЖӘНЕ ... ... |6 ... ... және ... |6 ... Ақпарат түрлері |7 ... ... ... |9 ... ... | ... ... | |
|2 ... ... ... ... ... |11 ... ... кодтау (таңбалау) |11 ... ... ... ... ... |13 |
| ... сандармен орындалатын арифметикалық әрекеттер. |16 ... ... ... ... ... ... |19 |
|түсініктері. |20 ... ... | ... ... | |
|3 ... ... ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ |24 ... ... ... |24 ... ... ... ... |25 ... блок компоненттері |29 ... ... | ... ... | |
|4 ... ҚАМТАМАСЫЗДАНДЫРУ |33 ... ... ... ... |33 ... MS-DOS ... жүйесі. |35 ... NORTON COMANDER ... |36 ... сұрақтары | ... ... | |
|5 ... ... ... ... |38 ... ... |38 ... ... |39 ... ... ... |40 ... ... | ... ... | |
|6 ... ... |41 ... ... ... құралдар |41 ... ... ... ... |42 ... DSAV ... ... |42 ... ... | ... 7 ... | |
|7 MS ACCESS ... ҚОРЫ |44 ... ... | ... ... | |
|8 ... ЖЕЛІЛЕР |47 ... ... ... |47 ... ... желілерді аппараттық-бағдарламалық қамтамасыз |49 |
|ету |49 ... ... ... |49 ... Модем |50 ... ... | ... ... | |
|9 ... ЖЕЛІЛЕР |51 ... ... желі |51 ... ... ... ... ... (жасақталуы). |51 ... ... ... |52 ... ... | ... ... | ... ... ЖЕЛІ |54 ... ... желі |54 ... Internet |54 ... Internet-тің даму тарихы |54 ... ... ... |55 ... INTERNET хаттамасы |55 ... ... | ... |56 ... ... |59 ... ... ғасырдың соңы адамзаттың индустриялық дәуірден ақпараттық
дәуірге өтуімен ... ... беру ... ... ... рөлі ... ... бейнесін, адам мен ақпараттық ортаның тиімді өзара
қарым–қатынасын ... ... ... ... ... ... қоғамдағы кәсіби қызметтің негізгі ... ... ... ... дағдыларының
қалыптастырумен анықталады.
Бұл пән студенттерді ақпараттық қоғамдағы өмір ... ... ... рөл ... ... ... студенттер үшін кәсіптік
ақпараттық технологиялармен жұмыс істеп ... аса ... ... ... ... оқу ... компьютерлік
технология арқылы өз бетінше тиімді білім алу. ... ... ... және ... ... бағытталған. Мұндай мазмұн Мемлекеттік ... ... мен ... ... ... оқу құралы ретінде студенттердің оқу-танымдық ... ... ... ... - ... ... істеу кезінде туындайтын нақты
сұрақтарды шешу үшін ақпараттық технологиялар негіздерін үйрету.
№1 дәріс. АҚПАРАТ ЖӘНЕ ... ... ... және ... ... түрлері
1.3 Ақпараттық процестер
1.1 Ақпарат және информатика
    "Ақпарат" сөзі латын тіліне аударғанда ... ... ... ... ... Ақпарат -адамнан да ерте тұған ... ... ... ... ... беру мен ... жаңа құралдарын
іздейді және табады. Қазіргі кезде ... адам ... ... әртүрлі
салаларына  кеңінен енді. Әсіресе ақпарат философия,  экономика, физика,
математика, информатика және т.б. ғылым салаларында ... ... ... ұғымы әр ғылым саласында әр түрлі мағынада қолданылып жүр.
Жалпы тұрғыдан алғанда, ақпарат әр ... ... мен ... ортаның әсері
болып табылады. Яғни ол қандай түрде ... де, ... ... ... ... немесе қиялдағы бейнесі болып табылады. Ақпарат адамның
өзінің басында алынған ... ... ... тууы ... тек ... ... ғана ... қоймай, адам миы қабылдаған
деректерін өңдеуден де алынадыСондықтан да ... ... бір ... ... ... ... ... өмірден алынатынына және
пайдаланылатындығына сүйене отырып, мынандай жуық анықтама беруге болады:
    Ақпарат алу дегеніміз - ... ... ... құбылыстары мен
объектілерінің қасиеттері, құрылымы ... ... ... ... ... ... мен ... алу.
    Ақпарат - белгілі бір нәрсе (адам, жануар, зат, құбылыс және т.б.)
туралы ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша ақпарат дегеніміз нақты әлемді (өмірді ,
қоршаған ортаны) ... және ... ... ... ... тіл(сөзбен айту),бейнелеу, цифрлық ... ... ... ... ... және ... қатар бізді қоршаған ортаның
фундаментальды негізі болып табылады.
Бүкіл қоғамды ... ... ... ... ... ... ... атқарудын әртүрлі
аспектілері туралы ғылымдар ...... ... ... ... ... сақтаудың, жаңартудың, тарату мен
пайдаланудың барлық аспектілерін зерттейтін ... ... ... мен ... бағдарланған арнайы
компьютерлер шыққанда , яғни ... ... ... пайда
болды,бұл құбылыспен бірге компьютерлік революция басталы.
Информатика әрекеттің сегіз ... ... ... ... ... ... ... сурет- Информатиканың бағыттары
Информатиканың негізгі мәселелері :
-кез-келген табиғаттағы ақпараттық процестерді зерттеу;
-ақпараттық ... ... және ... ... ... ... ақпараттарды өңдеудің жаңаша технологиясын
жасау;
-компьютерлік техника мен ... ... мен ... ... ... ... саласында тиәмді пайдаланудың ғылыми және
инженерлік проблемаларын шешу.
1.2 АҚПАРАТ ТҮРЛЕРІ
Ақпараттың мынадай түрлерін ... ... ... ... ... ақпаратты қабылдау тәсілі бойынша.
Адамзатта бес сезім мүшесі бар:
·  көз; көз ... ... ... ... ... ... сандық және
графиктік түрге жататын ақпараттарды қабылдай алады;
·   есту; құлақ арқылы ... ...... ... дыбыстық
сигналдарды, шуды қабылдай алады;
·   иіс сезу; адамдар ... ... ... ... ... ... ... сезу; тілдің дәм сезу рецепторлары заттардың дәмі - ащы, қышқыл,
тәтті, тұзды екендігі жайлы ақпарат алу ... ... ... (немесе жай терімен) сипау арқылы заттың температурасы - ... ... ... ... жағынан жұмсақ немесе бүдір ... ... ... орта жайлы ақпараттарды өзінің сезім ... ... ... ... адам ... 90%-ын ... (визуалды), шамамен
9%-дайын құлақпен (аудиальный) және тек 1% шамасын ... ... ... сезу, дәм сезу, ) арқылы қабылдайды.  
Осы сезім мүшелері арқылы ақпарат миға ... ... ... ... ... /анализатор/ деп аталады.
Компьютер адамға  мәтіндік,  сандық,  графикалық ақпараттарды сақтау
және өңдеу мүмкіндігін ... ... ... түрі ... тек ... құрылғылар (жекелікте, компьютер) "түсінетін"
 ақпараттарды қарастырайық.
Мәтіндік ақпарат,  мысалы,  кітаптағы ... ... ... ... репликасы,  радио арқылы берілген ауа райы. Ауызша
қарым-қатынаста (жеке дидарласу,  телефон арқылы ... ... ... ... ... тек сөз ...  яғни мәтіндік   түрде
берілетінін байқаймыз.
Сандық ақпарат,  мысалы,  көбейту кестесі,  арифметикалық мысал,
 хоккей ... ... ... келу ... және т.б. Дәл ... ... кездеседі. Көбінесе ақпараттың ұсынылуы аралас түрде қолданылады.
    Графикалық ақпарат: суреттер,  схемалар, ... ... ... ... ... ... ... қажетті образды бірден
жібереді, ал сандық немесе сөз арқылы берілген ... ... оның ... ... жасалады.     Сонымен бірге ақпараттың графикалық түрде
берілуі берілген ақпарат туралы ... ... бере ... ... ... ... және ... түрде бірігіп берілуі тиімді.
  Мысалы,  геометриядағы есепті шешу ... біз ... ... ... ... (сан) ... ... ақпарат.
Қазіргі уақытта есептеу техникасында ақпараттың (көпорталы,  аралас)
мультимедиалық түрде берілуі негізгі болып  табылады. Бұл ... ... ... дыбыспен, мәтінмен,  қозғалмалы видеобейнелермен және үш
өлшемді бейнемен бірігеді.
Үшіншіден,  ақпараттың қоғамдағы мәні ... ... Жеке - бұл ... адамның білімі, тәжірибесі,  интуициясы,  білу,
 эмоциясы болуы мүмкін ;
· Қоғамдық,  қоғамдық-саяси,  ғылыми-жариялық,  яғни біз ... ... ... аламыз. Сонымен қатар,  бұл ... ... ... ... және ... ... және ... Күнделікті - біз қарым-қатынас барысында бір-бірімізбен алмастырылатын
ақпараттар;
· Эстетикалық - бұл көркем ... ... ... және сол ... ... - ...  өндірістік,  техникалық,  басқарушы.
Кесте 1 Ақпараттың жіктелуі
|Ақпараттың жіктелуі ... ... түрі ... ... мәні ... |
|бойынша | | ... ... ... ... ... ... |
|Иіс ... ... ... – саяси; ... сезу ... ... ... сезу ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... ... процестер
Біріншіден, адам ақпараттарды caқтaй алады. Біз кітап, газет,
журналдар оқығанда, өзіміздің ... ... ... ... адам ... тек ... ғана ... оны сақтай да алады. Адам миына әсер
ететін ақпарат ... өте ... ... ... ... сақтау мүмкін
емес, яғни қабылданған ақпаратты біреуге қайта айтқаныңызда, ол дәлме-дәл
болмайды. Сондықтан да ... ... тұру үшін ... ... ... ... қатарына қағаз, папирус, пергамент,
фотопленка, таспалар, дискілер және т.б. енеді.
Екіншіден, адам ақпараттарды қайта тарата алады.
  Адам өз ... ... ... ... айтып бере алады.
   Әңгіме кезінде бір адам ... ... ... ал ... адам
тыңдаушы (ақпарат қабылдаушы) болады. Кітап оқыған ... сіз ... да, aл ... ... болып табылады. Ал, оқыған кітабыңыздың
мазмұнын біреуге айтсаңыз, сіз ақпарат жолдаушы боласыз да, ал ... ... ... ... - екі ... ... ол үшін жолдаушы және қабылдаушы
болуы керек. Хабар беруге пайдаланылатын құралды ақпарат беру арнасы ... Оған ... ... ... ... басылған құжаттар және
т.б. жатады.
Үшіншіден, адам ақпараттарды өңдей алады.
Ақпараттарды өңдеу деп бір ... ... жаңа ... алуды
айтады. Ақпараттар өнделгенде, оның берілу түрі, алу жолдары ... оның ... ... ... ... ... процесс, тіпті сіз ұйықтап жатқанда да
ақпараттарды өңдеу процесі жалғаса береді.
Алынған ... ... ... ... есептерді шеше отырып,
адам бұрын өзінде болмаған жаңа ақпарат ала алады.
Адам өзі қоршаған ортадан ... ... ... реттейді,
салыстырады, талдайды, соның  нәтижесінде жаңа ақпарат құра алады.
Сонымен, адам ... ... ... ... және ... ... ... адам қандай да бір амалдар орындайды, оны ақпараттық процесс
дейді. Ақпараттық процесті әр ... ... ... ... өзі
ұйымдастыра алады. Ол құрылғылар қатарына: қағаз, магниттік таспа, дискі,
калькулятор, компьютер және тағы басқалар жатады.
Ақпараттар жинақталады, ... ... және ... ... ... әрекеттер ақпараттық процестер ... ... ... ... ... ... түрде болуы мүмкін.
    Образды ақпарат деп дәм, иіс, сезім сияқты табиғи ақпарат көздерінен
алынатын ақпараттарды айтады.
Таңба ... ... ... жазу және тағы ... ... мәтін әртүрлі белгілерден (а, в, ".", "-" ...) тұрады. Сөздер
дыбыстық белгілерден  - ... ... ... сөз және ... Сөз және жазу ... ...    Олар әріптердің сөз
буындарының комбинацияларынан құрастырылады.
Таңба түрінде қатысуды қатынасу mілі дейді. Қатынасу тілдері ... ... ... ... ... ... ... жазба және сөйлесу тілдері жатады.
Мысал ретінде, қазақ, орыс, ... және де ... ... ... болады.
Жасанды тілдерге формальды, математика, физика, музыка, ... ... ... ... ... алфавиттері, сөз құрастыратын ... ... ... ... ... 42 ... орыс тілінің 33
символы, ағылшын ... 28 ... бар, ал ... тілі екі-ақ белгіден:
".", "-" тұрады.
Сандарды құрастыратын алфавиттер көп. Мысалы: екілік, сегіздік, ондық
және оналтылық. Жүйенің негізі ... ... ол ... ... ... енеді.
Мысалы, екілік жүйеге тек екі символ: 0 және 1 енеді.
Адам өзінің сезім мүшелері арқылы ақпараттарды өз бейнесінде (образды)
және ... ... ... сұрақтары:
1. Ақпарат сөзіне қандай мағына бересіз?
2. Адам ақпараттың қандай түрлерін қабылдай алады?
3. Адам ... ... ... ... ... ақпараттар қалай тасылады?
5. Қандай процесті ақпараттық процесс дейді?
6. Байланыс (қатынасу) тілі деп нені айтады?
7. ... ... ... Алфавит деген не?
№2 дәріс. ЕСЕПТЕУ ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ. САНАУ ЖҮЙЕСІ
2.1 Ақпараттарды кодтау (таңбалау)
2.2 ... ... ... ... ... сандармен орындалатын арифметикалық әрекеттер.
2.4 Компьютердің логикалық  негізі логикалық пікірлердің негізгі
түсініктері
2.1 Ақпараттарды кодтау (таңбалау)
  ... ... өмір ... Ол іздеу, жинау, сақтау, ... және ... ... ... ... ... процесстерді
зерттеумен информатика ғылымы айналысады. Ақпараттық процесстерді ... ... ... - ... ... ақпаратты автоматты өңдеуге
арналған аппараттық және бағдарламалық құралдар жүйесінен тұрады.
Ақпаратты автоматты өңдеу - ... адам ... ... ... ... ... көмегімен ақпаратты алғашқы берілген
мәліметтен бастап нәтиже алғанға дейінгі өңдеуі. Берілген мәліметтер ... ... ... ... ... ... музыкалық (дыбыстық)
немесе видеоақпараттар.
Компьютердің аппараттық құралдары еңгізу қондырғылары, компьютер жады,
процессор, шығару ... мен ... ... тұрады.
Мәліметтер бағдарлама көмегімен өңделеді. Бағдарлама дегеніміз
мәліметтерді өңдеуге арналған белгілі әрекеттерді ... ... ... үшін ... ... ... ... тек қана сандық түрдегі ақпараттарды ғана өңдей ... ... ... (мысалы, дыбыс, сурет және басқалар) компьютерде өңделу үшін
сандық түрге ... ... Осы ... ... ... ... ... болады. Компьютерге енгізілу барысында әр әріп белгілі бір санмен
кодталады, ал сырқа ... ... ... ... ... ... адам ... үшін осы санға сәйкес ... ... ... ... мен ... ... осы ... таңбаларды кодтау деп
аталады.
Қандайда бір алфавитті пайдаланып ақпарат жазуды кодтау (таңбалау) деп
атайды.
Бір ғана ақпаратты әртүрлі ... ... ... Бір ... ... ... тобына көшіру жолын код деп атайды. Мысалы, мектепте оқитын
оқушылар саны - тоғыз жүз ... жеті ... әр ... жүйеде кодтап, былай
жазуға болады: 96710, 1707,, ЗС76, ... Бұл жазу ... ... ... ... өзгермейді, бірақ оның жазылу түрі өзгереді.
Ақпараттардың ... ... ... және ... жолдары
ақпараттардың жазылу (кодталу) түріне көп тәуелді болады.
Ақпараттардың кодталуы (кейде оны ... деп те ... оның ... ... - ... қолайлы болатындай етіліп жасалуы
қажет.
Кодталғанда қанша аз алфавит пайдаланылса, кері кодтау сонша ... ... ... ... ... үшін Морзе алфавиті немесе
екілік алфавит ... ... ... ... аппаратын пайдаланғанда, қосқышты
өшіріп және жағып отыру арқылы ақпарат берілген. ... ... ... басып тұру уақытына байланысты сызықша және нүкте
жазылып отырған. Ондай хабарларды беруге ... әрпі ... |n-. |1.---- ... |o--- |2..--- ... |p.--. |3...-- ... |q--.- |4....- ... |r.-. |5..... ... |ә... |6-.... |
|g--. |t- |7--... ... |u..- |8---.. ... |v...- |9----. ... |w.-- |0----- |
|k-.- |x-..- | ... |y-.-- | ... |z--.. | |
2 ... - Морзе коды
Екілік алфавитте 0 және 1 белгілері ... ... ... ... үшін ... код деп атаймыз. Ағылшын тілінде екілік
белгі, Binary digit сөзінен қысқартылып, бит деп ... ... ... ... ... бірін (0 немесе 1-ді) бит деп атайтын боламыз.
Ақпараттарды бұлайша екі белгімен ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Екілік сандар
алфавитінің карапайымдылығы оның есептеу ... кең ... ... 0 және 1 ... ... "магниттелген-1, магниттелмеген-0",
"заряды бар-1, заряды жоқ-0", "iскe ... ... ... ... да ... ... ... Екілік алфавит тек физикалық
құрылғыны қарапайым етіп қоймай, орнықтылық және тиімділік қасиетке де ие.
Екілік алфавит ... ... ... ... ... ... яғни бұл ... тілде жазылған мәлімет екілік
кодтар түрінде бейнеленеді. ... ... өте ... ... ... ... символ түріндегі ақпараттарды олар арқылы қалай жазуға болады? 0
және 1 белгілері арқылы төрт ... ғана ... ... олар: 00, 01,
10, 11 - бүл өте аз. Тек орыс тілін кодтауға арнайы белгілерден (?,! және
т.б.) өзге 33 ... ... ... Кез-келген мәтіндік ақпараттарды кодтау
үшін жоқ дегенде 200-ден астам ... ... ... ... кодтау
үшін 8 биттің комбинацияларын қолдану (нөл мен бірлерден тұратын 8 ... 8 ... ... ... байт деп ... мен бірлерден тұратын 8 бит, яғни 1 байт ... 256 ... ... 00000000, 00000001, 00000010, ..., 11111111.
Енді бұл арқылы орыс әріптерін ғана кодтап ... ... ... де, цифрларды да, тіпті арнайы белгілерді де ... ... ... ... ... тобын кодтау
кестесі деп атайды.
Ақпараттық процестің әр түрлі сатыларында ... ... рет ... , яғни ол ... ... түрін өзгертеді.
2.2 КОМПЬЮТЕРДІҢ АРИФМЕТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ. САНАУ ЖҮЙЕСІ
Ақпаратты кодтау барысында санау жүйесі ... ... ... біз, сан ұғымының, компьютердегі ... ... ... ... ... ... ... түсінігі - математикадағы сияқты информатикада да негізгі ұғым.
Бірақ, егер ... ... ... ... көп ... ... онда ... сандарды ұсыну әдістерін айналып өтуге болмайды,
өйткені тек осы арқылы ғана жадының қажетті көлемі, есептелу жылдамдығы мен
жіберетін қатесі ... ... ... ... цифр деп аталатын арнайы символдардың ... ... ... және ... ... ... ... деп атайды.
Санау жүйесі екі топқа бөлінеді: позициялық және позициялық емес.
Позициялық емес санау жүйесінде әрбір цифрдың мәні оның ... ... ... ... ... ... мысалы ретінде римдік жүйені алуға
болады. Осы жүйеде жазылған XXX санында X цифры кез ... ... ... ... емес санау жүйесінде арифметикалық әрекеттерді орындау
біраз қиын болғандықтан, бүкіл ... жүзі ... ... ... ... ... жүйесінде цифрдың мәні оның орнына (позициясына)
байланысты болды. Позициялық санау ... ... деп ... ... ... айтады.
Ондық санау жүйесі
Біз сандармен жұмыс істегенде тек қана бір ... ... ... ... ... деп ... ... түсіндіріледі: бұл жүйенің
негізінде он негізі жатыр. Бұл жүйеде санды жазу үшін он цифр қолданылады:
- 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, ... жүйе ... ... ... ... ... ... жазуда
цифрдың мәні оның позициясына немесе санда орналасқан ... ... ... ... позицияны разряд деп атайды.
Мысалы, 425 жазуы 4 жүздіктен, 2 ... және 5 ... ... ... білдіреді. 5 цифры - бірліктер разрядында, 2 - ... ... - ... ... тұрады.
Егер осы цифрларды басқа ретте жазатын болсақ, мысалы, 524, онда сан 5
жүздіктен, 2 ондықтан және 4 ... ... ... 5 ... болады және санның үлкен цифры деп аталады, ал ... кіші ... да, осы ... кіші ... деп ... Егер 524 санын
қосынды түрінде ... ... ... цифрлары салмағының айырмашылығы айқын болады, бұл жазудағы 10 ... ... ... ... әрбір цифры үшін 10 негізі цифрдың орнына
байланысты дәрежеленеді және осы ... ... ... ... ...... ... үшін - бірге, жүздіктер үшін ... ... ... ... сан ... болса, онда ол да қосынды түрінде оңай жазылады.
Әрбір цифрдың бөлшек бөлігі үшін дәреже негізі теріс және - 1-ге тең - ... ... ... ... ... ал бөлшек бөліктің келесі цифры үшін -2
тең және т.с.с.
Мысалы, 384,9506 ондық, саны мынадай қосындымен ... +8*101 ... ... ... санның кез келген цифры - онның белгілі бір ... ал ... ... ... ... ... көрсетеді.
Екілік санау жүйесі
Компьютерде, әдетте, ондық емес, позициялық екілік санау жүйесі, яғни
 негізі 2 болатын санау жүйесі қолданылады.
Екілік ... кез ... сан екі 0 және 1 ... ... және ... сан деп ...        
Тек қана 0 және 1 цифрларынан ... ... ... ... саннан
ажырату үшін екілік санды жазуда екілік санау жүйесінің индексіне белгі
қосылады, мысалы, 110101,1112 .
Екілік санның ... ... ... бит деп ... ... ... құндылығы - цифрларды физикалық берудің қолайлылығы (мысалы, 1
цифрына электр кернеуінің бар болуы, ал 0 ... ... ... жоқ
болуы сәйкес келуі мүмкін) және екілік ... ... ... ... ... ... ... аппаратурасының,
дәлірек айтқанда, арифметикалық және логикалық құрылғысының күрделілігінде
болып табылады.  
  Ондық сандар ... кез ... ... ... екілік санға кіретін
цифрлар салмағының айырмашылығын анық бейнелейтін қосынды түрінде жазуға
болады. Бұл қосындыда ... ... 2 ... ... болады. Мысалы,
1010101, 101 екілік саны үшін қосындыны төмендегідей өрнектеуге болады:
1*26 +0*25 +1*24 +0*23+1*22+0*21+1*20+1*2-1 +0*2-2+1*2-3
Бұл ... ... сан үшін ... ... ... ... ... мысалда екілік сан жеті таңбалы бүтін саннан, үш таңбалы
бөлшек бөліктерінен тұрады. Сондықтан, бүтін бөліктің үлкен ... ... ... ... ... ... ... тең келесі цифры, 25-не
көбейтіледі және т.с.с., екінің дәрежесі кемуі бойынша ең төменгі дәрежеге
дейін, ... ... ... ... 23-не көбейтіледі. Осы қосындыда ондық
жүйенің ережесі ... ... ... ... ... ... ... Осылайша, 1010101,101 екілік саны 85,625 ондық санына сәйкес
келеді, немесе 1010101,1012= 85,62510.
Сандарды көшіру ережесі. ... ... ... ... - ... жазу үшін 0 және 1 цифрлары көп ... Бұл ... ... ... ... ... 156 ... санының екілік жүйедегі түрі
мынадай: 10011100. ... ... жүйе ... ... ... үшін ... ал адамның компьютермен жұмыс істеуі үшін
үлкен санау жүйесі тандалады. Бұл кезде сегіздік ... он ... ... ... ... кейін көрсетілетіндей, осы екі жүйелердің ... ... ... ... бір ... басқаға ауыстыруды жеңілдететін
карапайым байланыс бар.
 Әрбір коэффициент пен екінің дәрежесінің көбейтінділерінің қосындысын
табу ... ... ... жүйесі
Екілік санау жүйесін компьютерден тыс жерде қолдану өте қолайсыз
екенін атап өттік. Мысалы, 89512810=110110101000100110002.
Екілік ... ... ... үшін ... 16 ... ... ... Бұл жүйені он алтылық санау жүйесі деп атайды.
Он алтылық позициялы санау ... ... жазу үшін ... ... цифрлары 0, 1,2, 3,4, 5, 6, 7, 8, 9 және ... алты ... үшін ... ... мәні 10, 11, 12, 13, 14 және 15 ... ... ... ... ... ... A, B, C, D, E, F
қолданылады. Осылайша ондық жүйенің ... ... және ... ... алты ... он ... жүйенің -"цифрлары" болып табылады.
Он алтылық жүйенің барлық цифрларын келтірейік: 0, 1, 2, 3, 4, 5, ... 8, 9, A, B C, D, E, F. Он ... ... ... F санынан кейін F+1
саны келеді, ал ондық санау жүйесіндегі 15 ... ... 15+1=16 ... ... ... ... ... он алтылық санның түрі, мысалы, 3E5A1 болуы мүмкін. Осы
санды негізі 16 болатынын ескеріп, қосындысы түрінде ... ... ... +5*162 ... жүйенің ережесі бойынша арифметикалық амалдарды орындай отырып
және А=10, Е=14 ескерсек, ЗЕ5А116=25539310 ... ... ... жүйеге
қарағанда он алтылық жүйедегі санның ықшамды екендігін байқауға болады.
Сегіздік санау жүйесі
Сегіздік санау жүйесі, яғни негізі 8 болатын ... ... ... ... ... ... 0, 1,2, 3, 4, 5, 6, 7. Мысалы, 357
сегіздік ... жеті ... бес ... және үш ... квадраты бар, яғни
3578=3*82+5*8'+7*8°, мұнда 357 санының индексі "8" санау жүйесін білдіреді.
Жазылған ... ... ... ... бойынша арифметикалық әрекеттерді
орындай отырып, 3578=23910 аламыз, яғни 357 сегіздік саны 239 ондық ... ... ... БІР ... ... ... САНАУ ЖҮЙЕСІНЕ АУЫСТЫРУ
Сандарды бір санау жүйесінен басқа санау жүйесіне ауыстыру қажеттілігі
жиі туындайды. Санды екілік, ... ... он ... ... ... ... ... көрсетілген.
Бүтін ондық сандарды екілік санау жүйесіне ауыстыру
Ондық санды екілікке ауыстырған кезде осы ... 2-ге бөлу ... 891 ... ... ... екілік санау жүйесіне аудару. Шешімі:
891:2=445, қалдық 1
445:2=222, калдық ... ... ... ... ... ... 1
27:2=13, қалдық 1
13:2=6, қалдық 1
6:2=3, қалдық 0
3:2=1, қалдық 1
1:2=0, қалдық 1 ... ... ... ... қатарға соңына бөліндіні, одан кейін соңғысынан бастап барлық
қалдықтарды жазамыз: Жауап: 89110=11011110112.
Ауыстыру ережесі. ... оң ... ... ... ... жүйесіне ауыстыру
үшін осы санды 2-ге бөлу қажет. Алынған ... 2-ден кіші ... ... 2-ге бөле береді. Нәтижені бір қатарға соңғы бөліндіні,
одан ... ... ... ... ... жазу ... бөлшектерді  екілік санау жүйесіне ауыстыру
Ондық бөлшектерді екілік ... ... ... үшін оны ... бүтін бөліктерді іздеу керек.
Мысал. 0,625 ондық бөлшегін екілік санау жүйесіне ауыстырайық.
Екілік бөлшектің үтірден кейінгі бірінші цифрын табу үшін ... 2-ге ... және ... бүтін бөлігін бөліп алу қажет.
Шешуі:
0,625*2=1,250, бүтін бөлігі 1-ге тең.
0,250*2=0,500, бүтін бөлігі 0-ге тең.
0,500*2=1,000, бүтін ... 1-ге ... ... ... бөлігі нөлге тең. Ауыстыру аяқталды. Бір
қатарға алынған бүтін ... ... ... ... жазамыз. Жауап:
0,62510=0,1012.
     2-ге көбейткенде әрқашан ... ... тек қана ... ... ... Оң ондық бөлшекті екілік санау жүйесіне ауыстыру үшін
бөлшекті 2-ге көбейту қажет. Көбейтіндінің бүтін ... ... ... ... ... ... ретінде алынады да, бөлшек бөлігі екіге
көбейтіледі. Екілік бөлшектің келесі цифры ... осы ... ... алады, ал көбейтіндінің бөлшек бөлігін қайтадан 2-ге көбейтеді ... ... ... ... ... жүйесіне ауыстырған кезде
периодты бөлшек алынуы мүмкін.
Мысалы, 0,3 ондық бөлшегін екілік санау ... ... ... ... 0-ге ... ... бөлігі 1-ге тең;
0,2*2=0,4 бүтін бөлігі 0-ге тең;
0,4*2=0,8 бүтін бөлігі 0-ге ... ... ... 1-ге ... ... ... 1-ге тең
және т.б.
0,6 бөлшек бөлік есептеудің екінші катарында ... еді. ... ... ... ... ... ... жүйесінде 0,3 периодты
бөлшек түрінде ұсынылады.
Жауап: 0,310=0,0(1001)2.
Практикада осы ... ... ... ... цифр саны ... ... он алтылық санау жүйесіне ауыстыру
Ондық санды он алтылық санау жүйесіне ауыстыру үшін санды 8-дің орнына
16-ға бөлу қажет.
Мысалы, 891 санын ... ... он ... санау жүйеге ауыстырайық.
Шешуі:
891:16=55, қалдық 11-ге тең, он алтылық жүйеде "11 ... ... ... ... ... 7-ге ... ... 3-ке тең (он алтылық санның үлкен цифры);
Жауап: 89110=37В16.
Ондық сандарды сегіздік санау жүйесіне ауыстыру
Ондық жүйеден сандарды сегіздік санау ... ... үшін ... ... ... ... қолдануға болады.
Өңделетін сан ондық жүйенің ережесі бойынша, 7-ден аспайтын ... ... 8-ге ... Егер ... ... 7-ден үлкен болса, онда
оны, қалдықты сақтай ... 8-ге ... 8-ге бөлу ... бөлінді нөлге
тең болғанша жалғаса береді. Содан кейін соңғысынан бастап барлық ... ... ... Бұл сегіздік жүйедегі қорытынды сан болып табылады.
Мысал: ондық ... 891 ... ... ... ... ... ... қалдық 3-ке тең;
111:8=13, қалдық 7-ге тең;
13:8=1, қалдық 5-ке тең;
1:8=0, қалдық 1-ге тең ... ... ... ... ... ... жүйеден сегіздік санау жүйесіне ауыстыру
Екілік санды сегіздік немесе он алтылық санға түрлендіру ... ... ... цифрды сегіздік сан түрінде жазу үшін үш екілік цифрлар
қажет. Сондықтан түрленетін екілік санды ... ... ... ... цифрлар
тобына үштен бөледі, сол жақтағы цифрлар тобы ең аз ... ... ... ... цифры сегіздік санау жүйесіндегі үш цифры болып табылады. Содан
кейін екілік цифрдың ... ... ... ... цифр түрінде
көрсетеді.
2 кесте Сандарды екілік жүйеден ... ... ... ауыстыру
|Ондық |Екілік |Сегіздік |
|0 |000 |0 |
|1 |001 |1 |
|2 |010 |2 |
|3 |011 |3 |
|4 |100 |4 |
|5 |101 |5 |
|6 |110 |6 |
|7 |111 |7 ... ... ... саны ... цифр бойынша үштен топқа
бөлінгенде, 1 101 111 011 деп жазуға болады және ... ... ... ... ... ... біреуімен жазып болғаннан кейін, 1573 санын
аламыз.
Сандарды ... ... он ... ... жүйесіне ауыстыру
      Екілік жүйеден он ... ... ... ... ... тек қана айырмашылығы - әрбір түрленетін екілік сан төрт ... ... ... ... өйткені он алтылық санның кез келген цифрын
жазу үшін төрт екілік цифр қажет.
3 кесте ... ... ... он алтылық санау жүйесіне ауыстыру кестесі
|Ондық |Екілік|Он |
| | ... |
|0 |0000 |0 |
|1 |0001 |1 |
|2 |0010 |2 |
|3 |0011 |3 |
|4 |0100 |4 |
|5 |1010 |5 |
|6 |0110 |6 |
|7 |0111 |7 |
|8 |1000 |8 |
|9 |1001 |9 ... |1010 |A ... |1011 |B ... |1100 |C ... |1101 |D ... |1110 |E ... |1111 |F ... ... ... қолданылған 1101111011 екілік саны төрт
екілік цифр ... ... ... 11 0111 1011 ... ... ... ... топты он алтылық цифрдың біреуімен жазып ... ... 37В ... ... ... ... және он ... санау жүйесінен екілік санау жүйесіне
ауыстыру.
Сегіздік ... он ... ... екілік санға түрлендіргеңде, бастапқы
санның әрбір цифры үштен (сегіздік сан үшін) немесе төрттен (он алтылық сан
үшін) тұратын екілік цифр ... ... ... іске асырылады.
Мысалы:
1288=001 010 011
А1716=1010 0001 =10100112
Егер ауыстырғаннан кейін ... ... ... ... ... тұратын
болса, онда олар алынып тасталады. Бөлшек ... ... ... ... соны орындайды.
Мысалы:
253,А416=001001010011,101001002 =1001010011,1010012.
2.4 ЕКІЛІК САНДАРМЕН ОРЫНДАЛАТЫН ... ... ... арифметикалық амалдар ондық жүйедегі ... ... тек кана ... - ... жүйесінің негізі екіге
тең және тек екі цифр қолданылады.
ҚОСУ
     Қосу ... ... ... ... қосу ... ... сәйкес
разрядтарды қосуға әкеледі.
     Екі екілік санды қосу кезінде мынадай төрт ... ... ... ... 10 бірліктері көрші (үлкен) ... ... 101+11 ... ... 5+3=8) екі ... ... ... орындаймыз.
Жетпейтін нольдерді қосып, амалды бағанада орындаған жөн.
101 + 011 Қосу процесін кезеңмен қарастырайық:
1) Кіші ... қосу ... 1 + 1=10. Кіші ... қосынды 0
жазылады және бірлік келесі үлкен разрядқа тасымалданады.
2) Келесі сол жақ разрадтың ... және ... ... ... Бұл ... ... 0 жазылады және бірлік тағы да келесі ... ... Сол жақ ... ... ... және тасымалдың бірлігі қосылады 0+1 +
1=10. Бұл разрядта қосынды 0 жазылады және бірлік тағы да ... ... ... ... ... ...    алынады.
Сонымен, 10002=810.
     Қосу - екілік арифметикадағы маңызды амал. Компьютердегі ... ... ... ... үш амал - ... ... бөлу ... ... ... санды азайту кезінде:
0-0=0
1-0=1
0-1=1 бірлікті көрші (үлкен) разрядтан аламыз
1-1=0
екенін ескеру қажет.
Мысалы, 1010-101 ... ... ... ... Кіші ... ... бағанмен орындаймыз:
 1010
-   101 Азайту процесін кезеңімен қарастырайық:
1) Кіші разряд үшін 0-1 бар. ... ... ... ... ... ... -ді табамыз.
2) Келесі разрядта 0- 0= 0 болады.
3) Сол жақтағы разрядта тағы да 0-1 ... ... ... 1-ді аламыз
және 10-1=1 -ді табамыз.
4) ... ... 0 ... ... ...   101
                           101 алынады.
    
2.5 КОМПЬЮТЕРДІҢ ЛОГИКАЛЫҚ  НЕГІЗІ
ЛОГИКАЛЫҚ ПІКІРЛЕРДІҢ НЕГІЗГІ ТҮСІНІКТЕРІ
Электронды есептеуіш ... ... ... ... ... ... логикалық деп аталатын есептер аз емес.
Логика дегеніміз - адамның ойлау нысандары мен заңдары ... ... ... ... заңдары туралы ғылым.
Ғылыми пән ретінде логиканың бірнеше нұсқалары ерекшеленеді: ... ... ... ... ... диалектикалық логика
және т.б.
Әр түрлі кестелерді құру, ... ... шешу және ... ... жағдайларда адамдар логиканың көмегіне жүгінеді.
Формальды логика сөйлеу тілімен білдіретін ... ... ... ... ... формальды логиканың бір бөлігі болып табылады
және кесіп-пішіп, айқындалған объектілер мен пікірлердің ақиқаттығын ... ... ... ... ... ғана қарастырады.
Математикалық логика саласы, алгебралық қисын сияқты, информатикада да
жақсы меңгерілген. Қазіргі уақытта алгебралық қисынның негізгі ... бір де бір ... тілі ... есептерде тек сандар ғана емес, тосын, тым шатасқан пікірлер
бастапқы деректер болып ... ... ... ... адамдардың ақпарат алмасу
формаларының бірі - бұл ... мен ... ... ... ... ... ... заттық әлем туралы білімнің ... ... Бұл ... біз ... ... ... қағида бойынша бақыланатын фактілерді тікелей көрсете алады:
"Күн жарқырап тұр", "Бұл ... - ... және ... ... ... ... объектілер немесе әлі болмаған жағдайлар туралы пайымдап,
хабарлай алады: "Бүгін жаңбыр жауады" және тағы сол ... ... - ... ... ... ... ... "ақ қар", "2*2=4" пікірлері ақиқат, ал "жер тегіс", "2*2=5"
пікірлері жалған. Әдетте, біз бақылайтын фактілер ақиқат болып ... ... ... ... ... ... қателерден
немесе арманды шындыққа балауға ұмтылудан пайда болады.
Пікірлер жалпы және жеке ... ... Жеке ... ... ... ... "3+30" пікірі х=1 және у=1 үшін
ақиқат және х=0  болса кез кез келген у үшін ... ... ... ой объектілердің кез-келгені үшін әділетті
болса, онда ... ... ... ... деп ... ... "Итте төрт аяқ
бар" пікірі кез-келген ит үшін ... ... ... ... заттардың
заңдылықтарын байланыстыруда ерекше құнды. Мысалы, "а+в=в+а" пайымдауы кез
келген нақты сан үшін әділетті және ... ... ... ... ... ... заңын сипаттайды.
Күрделі жағдайларда сұрақтардың жауабы ЖӘНЕ, НЕМЕСЕ, ЕМЕС жалғаулары
арқылы кұрамды пікірлермен көрсетіледі.
Мысалы, "Мына оқушы ақылды және зерек" ... екі ... ... оқушы
ақылды" және "Мына оқушы зерек" пікірлерінен тұратын кұрамды ... ... ... ЖӘНЕ жалғаушысы әрқашан бір мезгілдік ақиқатты
болжайтын пікірлерден құралады.
Құрамды пікірлердегі НЕМЕСЕ ... екі ... ... ... "Бүгін біз баққа демалуға барамыз немесе бақшада жұмыс ... ... "He" ... ... ... ... біз ... демалуға барамыз, не бақшада жұмыс істейтін боламыз", өйткені бір
мезгілде бақта демалу және бақшада ... ... ... ... Ал ... немесе кешке жауады" деген сөйлемде үш түрлі ... ... ... ... ... не ... ... жауады", не "Жаңбыр күндіз де,
кешке де жауады". ... ... ... жалғаушысы бөлуші рөл, ... ... рөл ... ... ... және ... ... жалғаушысы тек біріктіруші рөл атқарады. Мысалы, "х=0 немесе у=0"
пайымдауындағы НЕМЕСЕ жалғаушысы не "у=0", не "х=0", не "х=0 және ... ... ... ... ... ... егер ... тіпті біреуі ғана ақиқат болса, ол ақиқат ... егер ... бәрі ... ... ғана ол ... ... болады.
ЕМЕС жалғаушысы теріске шығаруды пішімдеу үшін ... ... ... ... ... "х=0" пайымдауына тең "х=0 емес" пайымдауы
болады.
Ереже. Егер бастапқы пайымдау жалған болса, онда теріске шығару ақиқат
және, ... егер ... ... әділ болса, онда теріске шығару
жалған.
ЛОГИКАЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАР
Логикалық жалғаушылар математикалық логикада ... ... ... ... ... ... ... логикадағы
ЖӘНЕ, НЕМЕСЕ, ЕМЕС логикалық ... ... ... ... ... ... ... кестесі
|“ЖӘНЕ” ... |А және В |
| ... ... | ... ...... В |
| ... ... | ... ... шығару |А емес ... ... ... ... екі ... А және В ... бір
құрылымға бірігуі логикалық көбейту немесе ... деп ... ... нәтижесі - логикалық көбейтінді.
5 кесте ЖӘНЕ (конъюнкция) логикалық амалы үшін ақиқаттық кестесі
|А |В |А және В ... |ИӘ |ИӘ ... |ЖОҚ |ЖОҚ ... |ИӘ |ЖОҚ ... |ЖОҚ |ЖОҚ ... А және В - иә ... жоқ ... ... ... екі ... кестесінен:
Пікірдің екеуі де ақиқат болғанда, А және В конъюнкциясы ақиқат;
А немесе В пікірлерінің біреуі ... ... де ... ... А және В
конъюнкциясы жалған болатындығын көреміз.
ЛОГИКАЛЫҚ КОСУ
Біріктіруші ... ... ... жалғаулығының көмегімен
бір құрамдасқа екі ... А және В ... ... ... ... ... деп ... ал операцияның нәтижесі
–логикалық ... ... ... үшін ... ... ... түрде болады:
|А |В |А ... В ... |иә |иә ... |жоқ |иә ... |иә |иә ... |жоқ |жоқ ... ... ШЫҒАРУ
Қарапайым А айтылымына ЕМЕС демеулік шылауын қосу ... ... ... деп аталады, операцияны орындағаннан кейінгі
нәтиже жаңа айтылымды ... ... ... ... ... үшін ... кесте
мына түрде болады:
|А |А емес ... |жоқ ... |иә ... А ... ... ... сұрақтары:
1. Санау жүйесі деп нені айтады?
2. Позициялық санау жүйесі позициялық емес санау ... ... . ... ... жүйесінің негізі деп нені айтады?
4. Мегабайтта қанша килобит бар екенің анықта?
5. Мегабитпен ... ... ... . Пікір деп нені айтады?
7. Логикалық көбейту деп нені айтады?
8. ... ... ... ... ... шығару деп нені айтады?
№3 дәріс. АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ
3.1 Компьютер ұғымы
3.2 Арнайы компьютерлердің құрылғылары
3.3 Жүйелік блок компоненттері
3.1 ... ... ... ... ... Ол ... жинақтаудың, сақтаудың,
шығарып берудің және өңдеудің, басқаша ... ... ... ... болады.
Ақпараттық процестерді үйрететін ғылым информатика болып табылады.
Ақпараттық процестерді жүзеге ... ... ... - ... ... ... ... аппараттық және бағдарламалық
жабдықтардың жиынын компьютер деп атайды.
Ақпараттарды  жинақтаудан ... ... ... ... ... ... алдын ала жасалған бағдарлама көмегімен өндейтін
процесті ақпараттарды автоматты түрде өңдеу дейді.
Компьютерге ... ... ... мына ... ... ... ... сандық ақпараттар, оқулық мәтіні, дәптерден
шығарма, ауа райын болжау, радио арқылы алынатын хабар, көбейту ... ... ... және т.б.
 Графиктік ақпараттар:    суреттер, схемалар, сызбалар, фото-суреттер және
т.б.
     Музыкалық ... ... ... ... сөз және ... (көрініс ақпараттары): түрлі-түсті графика, фильмдер, екі
және үш өлшемді ... ... ... кұралдары:
  енгізу қүрылғысы - екілік ... ... ... ... ... ... ... арналған;
   компьютердің жадысы - ішкі және сыртқы ... ... ... ... және аралық мәндерді сақтап тұруға арналған;
  процессорлар - бұл мәліметтерді өңдеуге, компьютер ... ... ... - ... ... кері ... және  оларды
адамға қолайлы түрде шығарып беруге арналған;
 ақпараттық даңғылдар (магистраль) - бұл барлық ... ... ... ... арналған.
Мәліметтер бағдарлама арқылы өңделеді. Бағдарлама ... ... ... ... ... ... ... тобы.
3 Cурет - Процессор мен ішкі ... ... ... ... ... деген әр түрлі есептерді шешуге
арналған бағдарламалар тобы. ... ... ... ... деп те ... ... ... енеді:
- жүйелік бағдарламалар, олар компьютердің барлық құрыл ... ... ... ... ... ... өңдеуге
пайдаланылады;
-  қолданбалы бағдарламалар, олар берілгендерді өңдеуге, әр түрлі есептерді
шешуге арналған;
-   бағдарламалаушы жүйелер, олар басқа бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... мәліметтерді өңдеу үшін
арнайы бағдарламалар - редакторлар, электрондық кестелер пайдаланылады.
Әрбір екі жыл ... ... ... және ... ... отырады.
3.2 Арнайы компьютердің құрылғылары
Қазіргі кезде дербес компьютерлер көптеп таралуда. "Дербес компьютер"
деп аталуының себебі, ол бір ... ... ... ... ... ... өте көп, бірақ олардың құрылғыларының
бір-бірінен өзгешеліктері аз.
Бұл тарауда біз дербес ... ... ... ... ... ЭЕМ-ның архитектурасы мен олардың жұмыс атқару принциптеріне
тоқталамыз.
Кез келген ... ... ... (блоктардан) тұрады.  Олардың
ішінде жүйелік блок, монитор (экран), пернетақта бар, ал ... ... ... ... ... ... пайдалы міндеттер атқарады, бірақ
оларсыз да компьютер өз жұмысын атқара алады.
Компьютердің процессоры мен ... ... ... құрылғылары  оның
сыртқы кұрылғылары болып табылады. Олар: монитор, пернетақта, принтер,
маус, модем және т.б. ... ... ... ... процессорымен
арнайы блоктар - адаптер немесе контроллер арқылы ... ... ... мен ... ... ал ... порттар контроллері
арқылы және т.с.с. жалғасады.
Контроллер немесе адаптердің міндеті - ... ... ... ... құрылғылардың жұмыстарын ... ... ... ... топ ... ... ... жалғастырылады,
оны магистраль немесе шина деп атайды (шина атауы көп пайдаланылады).
4 Сурет - ... ... ... ... ... ... міндеттеріне толығырақ
тоқталайық.
Жүйелік блок
Жүйелік блокқа ... ... ... ... ... ... құрылғыларды қосуға арналған қосқыштар орналастырылған,
сонымен катар ... ... ... ... ... қойылған. Оның
ішіндегілерінің түрін көру үшін артқы кақпағын ашу керек. Бірақ корпусы әр
түрлі ... ... ... ... ... ... компъютерді
қосу/өшіру батырмасы, дискжетек, компакт дискіден ... ... ... ... жүйелік блогында компьютерді қайта
жүктеу батырмасы болады.
Жүйелік блок төмендегідей: үстелге қоятын (горизонталь ... ... ... ... жасалуы мүмкін.
Башнялық жүйелік блоктың екі түрі болады, олар: мини - оны столдың
шетіне орналастырады, миди - оны стол ... ... ... ... - оны ... ... блоктың ішіне аналық ... ... ... ... ... тақшасы орналасқан. Оның үстіне процессор, жедел жад,
шиналар және басқа да құрылғылар ... ... ... ... ... ... ... қатты диск, дискжетек, CD-ROM, дыбыс тақшасы,
көрініс тақшасы орналасқан.
Жүйелі блоктың артқы тақтасында ... ... және ... порты, маус, пернетақта), қосымша құрылғыларды (принтер порты,
модем, сканер, микрофон) қосатын ... ... - ... ... ... ... ... құрылғы.
Сыртқы пішіні жағынан дисплей түрлі түсті телевизордың экранынан аумайды,
сондықтан көп жағдайларда оны монитор деп ... ... ... ... ... компьютердің тілі деп қарауға
болады.
Дисплей электронды-сәулелік түтіктен, оны қоректендіруші блоктан және
сәулені бағыттап отыратын электрондық блоктан тұрады.
Дисплей символдық ... онда ... ... ... ал ... онда ... ... өзге мониторда график және сурет
орналастыруға болады.
Монитор ... ... ... ... ... ... ... экранында кез келген көрініс (кескін) түрлі-түсті нүктелер
(егер монитор түрлі-түсті болса) тобынан немесе сұр нүктелер ... ... ... ... ... Ол нүктелерді әдетте пикселдер деп
атайды.  Түрлі-түсті  мониторда әр пиксель ... ... ... ... ... тұратын кішкентай үш нүктеден тұрады.
Тік және жатық ... ... ... ... ... мүмкіндігін
көрсетеді. Монитор экранына орналасқан пикселдер саны қанша көп болса,
монитордың мүмкіндігі сонша жоғары ... ... ... 1982 жылы ... оны CGA - ... ... деп ... Ал 1984 жылы EGA - 640х350 пикселді монитор
пайда болды. Қазіргі компьютерлерде VGA (640х480) немесе ӘVGA (от ... ... ... ... ... ... бөлігі (ЭСТ) электронды-сәулелік түтік
(ЭЛТ-электронно-лучевая трубка) болып табылады.
ЭСТ-іші люминоформен сыланған тік бұрышты экраны бар жіңішке әйнек цилиндр.
ЭСТ ішіндегі ... ... - ... ... ... пушка),
электрондар ағынын (теріс зарядты элементарлық бөлшектерді)  өте ... ... ... ... ... пайда болады.
Ондай дисплейлердің пикселдері люминецираланатын заттармен ... ... ... ... сәуле әсеріне тәуелді түрлі-түсті ... ... ... ... ... ... түрде жылжып, жол
торларының түстерін өзгертіп отырады, яғни көрінетін ... ... ал ... нүктелерде үзіледі. Сөйтіп, нүктелері секундына 50-
60 рет қайталанып, оған ... ... із ... ... ... салдарынан көріністің өшіп-жанып тұрғанын адам сезе алмайды
да, көрініс қимылдамайтын тәрізді ... ... ... ... нүктелер ақ түспен, ал сәуле
түспеген нүктелер ... қара ... ... Түрлі-түсті дисплейде
электроңдық зеңбірек үш сәуле жібереді, олар тек бір ... ғана ... ... ... ... өте ... орналасқандықтан, біз оны бір нүкте сияқты
көреміз.
Қызыл, жасыл және көк ... ... ... ... ... ... ... деңгейін азайту мақсатында қазіргі компьютерлердің экранына
шымылдық немесе сақтаушы фильтрлер қояды, ең жақсысы жерге қосылған әйнек
пластинкасын пайдаланған ... - ... ... ... ... ...  Ондағы
әріпті және цифрлі пернелер арқылы компьютерге кез келген ... ... ... ... пернетақтасында 101 немесе ... ... ... ... ... Символдық пернелер
- Функционалдық пернелер
- Меңзерді пернелер
- Цифрлық пернелер
Маус
Қазіргі кездегі комьютерлерге ... ... ... тағы ... – Маус ... жабдықталған.
Маустың екі түрі болады: үш батырмалы және екі батырмалы.
Маус қорабының ішінде ауыр резенкемен ... ... ... орналасқан.Ол қораптың сыртына аз ғана шығып тұрады да, ол ... тиіп ... ... ... ... жылжытқанда, шарик
айналады.Оның айналуы өзара перпендикуляр екі валикті айналдырады ... ... ... ... ... және « ... ... береді. Алынған сигналдарды компьютер өңдейді , ... маус ... ... ... ... маус көрсеткіші
экран бетінде жилжиды.
5 сурет-Маус көрінісі
Принтер - ақпараттарды кағазға басып шығаратын ... Ол ... шыға ... кез ... ақпаратты қағазға шығаруға (басуға)
болады. Принтерде мәтіндік, кестелік, графиктік ақпараттарды, суретті басып
алуға ... ... ... қалауымыз бойынша ақ-қара түсте немесе
түрлі-түсті етіп басуға болады. Принтердің үш түрі болады: матрицалық, ... және ... ... ең ... ... (инелі) принтер болып
табылады. Жұмыс кезінде қажетті инелер ... ... да, бояу ... ... ... із ... ... принтердің матрицалық принтерден өзгешелігі басу
бастиегінде ғана (сурет). Мұнда ине ... ... ... ... ... ... да, әр символға сәйкес қағаз боялады. Сия ... ... ... оны ауыстырып отыру керек. ... алу үшін ... ... ... бір түспен бояйды да, одан соң
оның үстіне ... ... сия ... ... ... соң ... әдемі
түрлі-түсті сурет пайда болады.
Лазерлік принтердің алдағы екеуіне ... басу ... өте ... тез. ... ... ионизацияланады, яғни электрлік өрістің әсерімен
арнайы жасалған ұнтақ (порошок-тонер) қағазға тартылып ... да, ... ... блок ... - бұл ... ... бөлігі. Процессор - компьютердің
"миы". Ол компьютерді басқарады және бағдарламалардағы барлық  командаларды
(амалдарды) орындайды.
Бұл құрылғы командаларды ... ... ... кейде екеуін де
қатар орындайды.
Компьютердің кез келген жұмысы ... ... ... ... ... ... ... бас микросхемасы-
микропроцессор атқарады. Қазіргі кезде көп ... ... ... ал  ол ... ... ... ... Компьютердің негізгі  сипаттамасының бірі мегагерцпен өлшенетін
жиілікке тәуелді, оның операцияларды орындау жылдамдығы болып табылады.
Процессор ... ... ... ... Жад ... ... қажетті барлық ақпараттарды алады да, өз ... ... ... ... ... ішкі жады жедел жад немесе жедел есте сақтау ... деп ... Ол ... ... ... жазуға және оқуға
мүмкіндік береді. Ондағы ақпараттар уақытша, яғни компьютер өшірілгенше
сақталады. Егер ... ... онда ... ... ... ақпараттар
жойылады (өшеді). Жедел жадыға ағымда орындалатын барлық бағдарламалар
сақталады.
Компьютерде екі ішкі жад болады: ТЕСҚ  - ... есте ... ... бұл компьютердің ішкі жады болып есептелінеді, ол компьютер құрастырушы
фирма қондырған схема түрінде жасалған жад.   Компьютерді ... ... ... ... да, одан соң ... ... жүйе іске ... Компьютерді сөндіргенде, ТЕСҚ-дағы
ақпараттар өшпейді.
ЖЕСҚ  - жедел есте сақтау құрылғысы - бұл ... ... ... ... жад. ... ... онша ... болмайды, сондықтан
ақпараттарды сыртқы жадыға (дискіге) көшіріп қою ... ... есте ... жады ... ... ... арналған
жады. Компьютерді өшіргенде, ТЕСҚ-дағы ақпарат өзгермейді. ... ... тек ... мүмкін, бірақ жаңа ақпарат жазуға болмайды. ЖСҚ
(ОЗУ): уақытша есте сақтау ... ... ... есте сақтау жады
компьютерді   өшіргенде, ЖСҚ-дағы ақпарат өшеді. Мұнда ... ... ... жадының негізгі сипаттамасы - оның сыйымдылығы (көлемі) және
жылдамдығы. Процессор мен ЖСҚ ... ... ... ... ... жұмыс істеу үшін солар жеткілікті.
Компьютерді сыртқы ортамен ... ... оның ... болады. Олар: мәліметтерді енгізу және ... ... ... - бұл ... ... ... ... табылады, енгізу құрылғысы арқылы өңделетін ақпараттар,
бағдарламалар машинаның жедел жадына ... ал ... ... ... ... ... адам ... тілде шығарылады.
Енгізу құрылғыларына пернетақта, маус, джойстик, өлшеу кұралдары,
түрлі түсті қалам, сканер (мәтіннен бірден қабылдайтын ... ... ... ... ... ... дисплей (экран) және
график тұрғызушы (Графопостроители) жатады.
3.4 Сыртқы жадылар
Сыртқы ... ... тек ... ... жадымен ғана жұмыс атқарса, онда
оны пайдалану өте қолайсыз болар еді. Себебі, онда ... ... өте аз ... ... ... ... ...  ақпараттар
толығымен жойылады. Сондықтан, компьютер ... ... де ... ... ... жады ... ... Сыртқы жады ретінде
магниттік диск ... ... ... ... қашан арнайы
өшірілгенше жойылмайды.
Магниттік дисклердің екі типі ... ... ... алмалы-салмалы дискілер жатады. Оларда көлемі ... емес ... ... Бұл ... ... ... сақталады немесе компьютерлер арасында алмасуға болады. Казіргі
компьютерлерде көбінесе диаметрі 3,5 ... ... 1,44 ... ... ... ... дискі жатады. Қатты дискіні бір компьютерден екінші
компьютерге қоюға болмайды, ол ... ... ... оның ... ... Бір ... дискіге бірнеше жүздеген дискеттердегі ақпараттарды
сыйғызуға болады. Қатты дискіні көбінесе "винчестер" деп атайды. Бұл ... ... ... ... ... атынан шыққан, себебі, ол
винтовка ұңғысының ... ... ... ... ... ... ... ақпарат тасушыларымен жұмыс атқару үшін олардағы ақпараттарды
компьютерге жазуға арналған арнайы құрылғы пайдаланылады. Ол ... деп ... Оның ... ... ... ... ... дискіден оқуға және оған жазуға, бір дискіден екінші дискіге
көшіруге болады.
Әдетте, компьютерде бір қатты дискі және 3,5 дюйм ... ... ... ... ... ұзақ ... болады. Бұл дискі жүйелік
блоктің ішіне орналасқан дискіжетекпен байланысып тұрады. Иілгіш дискіге
қарағанда ... ... ... ... ... және ... да жоғары. Қатты дискі ... ... екі жақ ... 1-5 ... ... ... тұрады (сурет). Әр
табақта магниттелген екі жұмысшы беті болады. Кей ... бір ... беті ... да, ... беті пайдаланылмайды. Бұл жағдай тақ
деп аталады да, ... беті ... аз ... ... ... ... олар
1,3,5,7,9, болады). Табақтар бір оське ... ось ... ... ... тұрады. Табақтар қисаймау үшін және оны шаң-тозаңнан
сақтау үшін, ... ... ... ... ... ал қорап
компьютердің жүйелік блогіне бекітіледі.
Ақпараттар магниттік ... ... ... ... жолдарға
жазылады (сурет). Екі жақ беттегі концентрлік жолдардың сәйкес радиустары
бірдей болады да, ... ... ... оны цилиндр деп атайды. Жол
нөлден бастап нөмірленеді: әр ... ... ... ... ... ... Әр ... порция сандары бірдей болады. Әр жолдағы порция саны
да нөмірленеді.
Әр түрлі жолдағы бірдей нөмірлі деректер жиыны сектор деп ... ... ... ... жолдары бар, олардың ішіндегі
ең маңызды мінездеме - ... ... мен ... Осы ... ... оның құндылығы бағаланады.
Бір компьютердегі деректерді екінші компьютерге жазу ... ... ... иілгіш дискіге (дискетке) көшіру керек.
Компакт-дискі
Компакт-дискіні лазерлік дискі деп те атайды. Оның көлемі өте ... ... тек ... болады. Оларға басқа жаңа ақпараттар жазу немесе
ақпараттарды қайта жазу үшін арнайы қондырғы - CDRITTER ... ... де екі беті ... Оның бір бетіне жазулар мен
суреттер салынған, ол бет ... ... ... беті жылтырақ бет, ол
жұмыс беті ... ... Егер оның беті ... ... дискі
бұзылады.
Лазерлік дискідегі ақпараттарды оқу үшін тек ... ... ... ... ... ... ... дискінің көлемі әлдеқайда үлкен болады ... ... Оның ... ... ... магниттік, электрлік әсерлерге
орнықты және деректерді сақтаудың ең жоғарғы сенімділігін қамтамасыз етеді,
сонымен қатар олар басқа ... ... ... ... тез жоймайды.
Лазерлік дискіден жаңа бағдарламаны қою үшін, оны алдымен қатқыл
дискіге көшіреді. ... ... ... ... ... ... Лазерлік дискіден оқу үшін CD-ROM пайдаланылады.
Бақылау сұрақтары:
1. Компьютер деп нені ... ... ... нелер енеді?
3. Бағдарламалық жасаулар түсінігіне нелер енеді?
4. Мәліметтер деген не? Компьютерде қандай мәліметтерді өңдеуге болады?
5. Ақпараттарды автоматты өңдеу жолы және ... ... не? ... ... ... ... ... құрамына енетін негізгі құрылғыларды атаңыз.
7. Компьютердің қандай жадтарын білесіз?
8. Ақпараттарды енгізу-шығару құрылғыларын атаңыз.
9. Монитордың мүмкіндігі деп нені айтамыз?
7. Мониторларға ... ... ... деп нені айтады?
№4 дәріс. БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚАМСЫЗДАНДЫРУ
4.1 Бағдарламалық қамсыздандыру классификациясы
4.2 MS-DOS операциялық жүйесі.
4.3 NORTON COMANDER ... ... ... ... жабдықтар - ол компьютерді "жандандырады".
Бағдарламалық жабдықтар жүйелік, қолданбалы және бағдарламалау
жүйелерінен тұрады.
6 Сурет- Бағдарламалық жабдықтар
Жүйелік бағдарламалар
Жүйелік ... ... ... жүйе (ОЖ) ... ... жүйе - ... ... арқылы компьютердің барлық жұмысын
ұйымдастыратын бағдарлама жүйесі. Ол компьютердің барлық құрылғыларының
жұмысын басқарады, ... ... бір - ... ... және
компьютер мен адам арасындағы байланыстарды ұйымдастырады. ... ... жүйе - ... ... оны ... типтегі компьютерлерге,
компьютерге қосылатын қосымша құрылғыларға баптауға немесе жеке баптауға
болады.
Компьютердің операциялық жүйесі төмендегі міндеттерді орындайды:
- ... ... ... процессорлардың, сыртқы құрылғыларының
жұмысын басқарады:
- қолданбалы бағдарламалардың орындалуын қамтамасыз ... ... мен адам ... ... - ... ... өте көп. Бұдан аз уақыт бұрын компьютерлер  МS DOS
операциялық жүйесін пайдаланған. Қазіргі кезде кең таралған ... ... ... ... ... 4.0, Windows2000,
Millenium, WindowsXP, OS/2, UNIX,Lunix және тағы басқалар.
Компьютерде жұмыс ... ... жүйе ... жұмыс атқару деп
қарастыруға болады. Сондықтан компьютер мен адамның қатынасында операциялық
жүйе өте маңызды, түсінікті және достық ... деп ... ... мен ... ... мұндай қатынасты интерфейс деп атайды. Дербес
компьютерлерде интерфейстік қатынастарды командалық және ... ... ... интерфейсте адам компьютермен операциялық жүйе командалары
арқылы қатынас құра ... ... ... өте көп. ... ... интерфейсіне операциялық жүйе MS DOS жатады.
 Терезелік интерфейс - операциялық жүйеде компьютермен байланыс тек
маусты ... ... ... ... ... жұмыс атқару үшін
графикалық бейне түрінде берілген амалдарды экранда таңдау ... ... ... ... Графикалық бейнелерді, анықтамалық жүйені,
интуитивтік нұсқауларды таңдау ... ... ... ... ... қабықшасы - бұл негізгі бағдарламамен жұмысты ... ... ... - бұл операциялық жүйелер мен перифириялық құрылғыларды
басқаратын және олардың ... ... ... ... өтетін мәліметтер ағынын бақылап отыратын бағдарламалар.
Драйверлерді операциялық жүйенің бір бөлігі деп ... ... ... да бір жаңа ... қосу үшін, құрылғы жұмысын
қамтамасыз ететін драйвер ... (лат. сөзі Utilitas - ... - ... ... ... ... қосымша жұмыстарды орындау мүмкіндігін
беретін бағдарламалар. Ондай жұмыстарды операциялық жүйе ... ... ... ... ... мен ... арасында қосымша
мәліметтер алмасып тұруға жақсы мүмкіндіктер бар.
   
Қолданбалы бағдарламалар.
Қолданбалы бағдарламалық жабдықтар тек ... ... ... ... құжаттар кұруға, графиктік объектілер салуға, әр ... ... ... ... ... ... ... және әмбебап бағдарламалар
деп екі топқа бөледі.
Арнайы мамандандырылған бағдарламаларға бір мамандықтағы адамдар
пайдаланатын бағдарламалар ... ... ... ... ... ... пайдаланатын және т.б.бағдарламалар.
Әмбебап бағдарламаларға мәтіндік, графиктік редакторлар, ... ... ... бағдарламалары және басқа да ... ... ... ... ... ... бағдарламалар да бар, оларды интегралданған бағдарламалар
пакеті деп атайды. Оған мысал ... ... ... ... ... базасын басқару бағдарламаларын алуға болады.
    
4.2 MS-DOS операциялық жүйесі
MS DOS жүйесіне қарағанда Windows операциялық жүйесі бір ... ... ... ... ... ... ... блоктың амал орындау жылдамдығының, ... ... жад ... артуының арқасында ғана Windows операциялық
жүйесі MS DOS ... ... ... DOS ... 1981 жылы IBM PC ... ... ... әрбір
компьютерге орналастырылды.Қазіргі ... 6,22 және одан да ... ... ... ... ... ... және транзиттi болып екi үлкен
топқа ... ... ... ... ... COMMAND.COM файлының
құрама бөлiгi болып табылады.Олар-тез ... жиi ... ... Бұл ... TIME, DATE, ... т. ... жатады.
Транзиттi командаларға дискiдегi бағдарламалық файлдар жатады.Оларды iске
қосып ... ... ... оқу ... топқа мына командалар
жатады:FORMAT,ATTRIB,TREE,MODE,DISKCOPY және т.б.
Резиденттi командалар.
Каталогтармен жұмыс iстейтiн ... ... DIR, CD, RD, MD ... ... DIR ... – каталогтардың және файлдардың толық аттарының, көлемiнiң
және құрылған уақыты мен ... ... ... ... қарапайым параметрсiз қолданғанда ... ... ... шақырады.
Параметр деп түпкi каталогты немесе кез келген деңгейдегi iшкi ... ... ... MD – ... кез ... каталог iшiнен жана каталогты ашу командасы
болып табылады.
3. RD – ... ... жоқ бос ... мен iшкi ... ... CD – бiр ... ... катогқа көшу командасы.
Файлдармен жұмыс iстейтiн командалар
Бұл топқа COPY, REN, DELETE, TYPE, DATE, TIME және т.с. ... COPY- ... ... ... ... ... ... бұрыңғы
атын сақтап немесе атын өзгертiп көшiруге болады. Параметр ретiнде ... ... ... және қандай атпен көшiрiлетiнi көрсетiледi.
2. REN –файлдың аттарын ... ... ... ... ... жаңа аттары болып табылады.
3.DEL – ағындағы немесе көрсетiлген каталогтардың файлды немесе файлдар
тобын өшiру ... ... ... ... ... iшкi ... экранға шығару.
5.DATE командасы – ай, күн және жыл ... ... ... және ... ... командасы – ағындағы уақытты экранға шығару және қайтадан өзгерту,
бұл команда форматы алдынғы DATE командасына ұқсас.
7.PATH командасы – ... ... ... ... ... ... алдын ала көрсетуге арналған. MS DOS жүйесi қажет болған файлды
ағындағы каталогтан таба ... осы ... ... ... ... ... Бүл ... көбiнесе компьютер iске
қосылғанда бiрден автоматты түрде орындалуға тиiс AUTOEXEC.BAT ... Ол жиi ... ... ... ... ... каталогтарды
көрсетедi.
8. CLS экранды тазартып операциялық жүйенiң жұмысқа шығару қатарын сол жақ
жоғарғы бұрышқа орналастырады. Бүл ... CLS ... ... ... ENTER ... ... NORTON COMANDER ... қабықшасы - бұл негізгі бағдарламамен жұмысты ... ... ... ... ... ... "не көріп
тұрмын - соны орындаймын". ... ... ... ... ... параметрлерін білу керек емес.
Панель бұйрықтары:
TAB – көшудi бiлдiредi.
ALT+F1 – дискiнiң мазмұнын бiр панельге шығару.
ALT+F1- басқа каталогқа өту.
ALT+F2 – дискiнiң мазмұның екi ... ... ... ... ... – екеуiн өшiр, не қалпына келтiр.
CTRL+P – бiреуiн өшiр, не қалпына келтiр.
CTRL+U – орындарын ауыстыру.
CTRL+X – қиып ...... ... ... (HELP) ... ... ... – варианттар тiзiмдер т.б.
F3 (VIEW) – файлды қарап шығу.
F4 (Edit) – файлды редактiрлеу 31кбайт-қа дейiн.
F5 (Copy) – файлдың көшiрмесiн ... (Ren Mov)- ... атын ... не ... ... ... (MK DIR) – каталог құру.
F8 (DEL) – ... ... ... (PULL DN) – NC ... ... режимiнiң менюiн шығару.
F10 (QUIT) – NC- қа шығу.
Файл бұйрықтары
Shift + F4 – ... жаңа файл ... + F8 – ... енгiзiлген команданы қарап шығу.
«+»+Enter - барлық файлды топтастыру.
«-» + Enter – ... ... ... ... ... ... ... нелер кіреді?
2. Операциялық жүйенің негізгі функцияларын атаңыз.
3. Интерфейстің не екенін түсіндіріңіз. Сіз қандай интерфейстерді білесіз?
4. ... ... ... және ... ... Бағдарламалау жүйелері неге арналған?
6. Драйверлер рөлі қалай анықталады?
№5 дәріс. ДЕРБЕС КОМПЬЮТЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТШІ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ
5.1 ... ... ... ... архивтеу бағдарламасы
5.1 Файлдарды архивтеу
Ақпаратты қорғау әдістерінің бірі ... ... ... сақтау болып табылады. Файл ... көп ... алса , ... ... оны ... ... беретін арнайы бағдарламалар
қолданылады. Ақпаратты қысу ... ... ... сақтау
жадының көлемінің кішіреюіне әкелетін өзгерту процесі.
Файлда ақпаратты қысу ... ... ... деп ... ұзақ сақтау үшін немесе компьютер желісі арқылы оңай әрі тез
тасымалдау үшін файлдар арнайы файлдық менеджерлер және ... ... ... ... (сығылады).
Архивтеу алгоритмдері мен әдістері. Мәліметтерді еш жоғалусыз
архивтейтін ... ... ... бар. ... ... ... ол  бастапқы күйге келеді. Мәліметтерді ... ... ... ... ... ... тізбегі, ал графикалық
редакторда - бір түспен боялған облыс және т.б ... ... ... ... ... Мысалы, мәтінде 10 байт болатын 10 бос
орын тізбегі  қатар келеді. Архивтеу барысында ол 3 ... ... байт ... ... ... ... байт - ... жалаушасын
көрсететін арнайы байт, ол бірінші байттағы байттарды архивтен тізбек
түрінде ашу ... ... ... байт - қайталанатын байттар
санын көрсетеді) алмастырылады .
Бірдей символдар тізбегін кодтау (LZW) алгоритмі ... ... ... ал графикалық файлдардан бірдей "өрнектерді" ... ... ... ... арнайы кодпен беріледі және архивтеу барысында қайта
кездескен уақытта алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... басқа да архивтеу
алгоритмдерін қолданатын әртүрлі  (ZIP, RAR, ARJ және т.б.) ... ... ... ... сығу дәрежесімен, орындау жылдамдығымен және
басқа да параметрлерімен ажыратылады. Мәтіндік  және графикалық файлдар өте
жақсы ... ал ... ... іс жүзінде сығылмайды.
Файлдарды архивтейтін көптеген арнайы бағдарламалар - архиваторлар
(WinZip, WinRAR, ... және т.б.) ... көп ... архивтеу және оларды басқару құрылғыларының бірі - MS-
DOS, Windows, Linux  және т.б. ... ... ... ... толық
орысшаланған WinRAR архиваторы болып табылады.
WinRAR RAR және ZIP архивтерімен жұмыс істеуге, сонымен бірге ... ... ... ... ... және өзі ашылатын архивтер
және сол сияқтыларды құруға  мүмкіндік береді.  
5.2 WinRAR ... ... ... файлдардарды архивтеуді, және файлдарды
архивтен қайтадан алуды ұйымдастыруға болады.
Файлдарды архивтеу
1. WinRAR архиваторын іске ... ... ... және ... файл қосу командасын
енгізіңіз
Жаңа архив құру ... ... ... беру ... ... ... файл атын және ... оның сақталынатын орнын беру
қажет. Одан ... ... RAR ... ZIP форматын таңдау қажет (ZIP
форматы кең ... ал RAR ... көп ... және ... ... ... ... форматта да  архивтеудің  алты әдісі де ұсталынады: ... Тез, ... ... және ... ... әдіс  ең жоғары
дәрежеде сығу ... ... ... ... өте баяу ... ... әдісінде нашар сығылады, ал жылдамдығы өте жоғары.
Сығусыз ... ... жай ... ... Егер ... немесе ұзақ
уақыт сақтау керек болғанда, файлдардың сапалы сығылуы үшін Максималды
әдісін пайдаланған жөн. Егер де сіз, ... ... ... алу үшін ... онда ... ... пайдаланған дұрыс.  
Келесі параметр - ол сөздік өлшемі. ... ... 64, 128, 256, ... 1024 Кб бола ... ... ... көп ... жақсы, бірақ сығу баяу
жүреді.
WinRAR-да көптомды архивтер құруға болады, яғни бірнеше бөлімдерден тұратын
архивтер құру ... бар. ... ... үлкен архивтерді бірнеше
дискеттерде немесе басқа тасымалдаушыларда ... үшін ... ... ... ...  кәдімгі .rar, ал қалған келесі томдардың
кеңейтілуі .r00, .r01, r02 және т.б. ... ... ... ...  (максималды дәрежеде сығу  мүмкіндігін береді) және
өзі шешілетін (SFX, ағылш. алынған. SelF-eXtracting) ... ... ... ... ашу үшін ... ... ... жоқ,  тек файл
архивін орындауға ... ... яғни олар ... .ехе ... форматындағы дыбыстық және BMP форматындағы графикалық файлдарды
архивтеу үшін  қосымша сығу ... ... ...  30 %-ға ... ... ... қолдануға болады. Ол үшін
1.Архив аты және параметрі тақтасында төмендегі архивтеу параметрлерін беру
керек:
-     архивтік файл аты;
- ... ... ... ...     ... ...     сығу әдісі;
-     сөздік өлшемі;
-     том өлшемі;
-     жаңалау әдісі;
-    архивтеу параметрі.
2. Файлдарды архивтен шығару үшін ... ... ... ... ... архивтен шығару] командасын енгізу қажет.
   
5.3 WinZip архивтеу бағдарламасы
Windows ... ... ... және ... бірдей терезелік
интерфейс қолданады.
Архивация. Архивтеудің бірнеше тәсілдері бар.
Бірінші тәсіл:
1. WinZip бағдарламасын жұмыс үстеліндегі белгіге екі рет ... ... Пуск - WinZip ... ... ... ... WinZip терезесінде I Agree батырмасына басыңыз.
3. Енді New пернесін немесе Filep New Archive командасын орындаңыз.
4. Пайда болған New Archive ... файл аты ... ... ... ... де, ОК пернесін шертіңіз.
5. Add терезесінде архивке енгізілетін ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуді аяқтау үшін  File -Exit командаларын
орындаңыз.
Екінші ... ... оң ... архивке енетін файлға немесе бумаға шертіңіз.
2. Динамикалық мәзірден Add to (файл аты), Zip ... ... ... ... файл ... сәйкес архивтік файл атын бағдарлама өзі қояды.
3. ОК пернесін шертіңіз.
Архивке енетін файл орналасқан бумада ... файл ... ... ... қосу. Файлдарды бұған дейін құрылған архивтік файлға
қосудың бірнеше тәсілдері бар. Ең қолайлы тәсілді қарастырайық:
1. Архивке енетін файлдарды ерекшелеп алыңыз.
2. Түзету - Қиып алу ... ... ... ... ... болса) немесе
Түзету - Көшіру (егер тек архивке көшіру керек болса) командаларының бірін
орындаңыз.
3. Файлдарды орналастыратын архивтік файлды ... ... - Қою ... ... ... барлық файлдарды архивтен шығару үшін:
1. Маустың оң пернесінің көмегімен архивтік файлды көрсетіңіз.
2. Extract to folder (жол/файл аты ... ... ... ... ... ... I Agree пернесін шертіңіз.
Бақылау сұрақтары:
1 Архиватор деген не?.
2 Файлда архивтеу не үшін қажет?
3 Қандай архивтік бағдарламаларды білесіңіз?
4 Қысу алгоритмдерін ата?
№6 ... ... ... ... ... ... Вирусқа қарсы бағдарламалар
6.3 DSAV антивирустық пакеті.
6.1 Вирусқа қарсы құралдар
Компьютерлік вирустардың ... ... бар: ... ... және ... вирустар дискеттердің немесе ... ... ... ... ... ... жүйені қайта
қосқанда басқаруды операциялық жүйенің жүктеуші бағдарламалық кодына емес,
вирус кодына береді.
Файлдық вирустар өзінің ... үшін ... ... ... ... Файлдық вирустар әртүрлі форматтағы (EXE, COM, BAT,
SYS және т.б.) орындалушы файлдарды зақымдайды.
Барлық жүктелетін және ... ... ... яғни ... ... ... және пайдаланушының жұмыс істеу процесінде
қауіпті жағдайлар (дискеттегі ... ... ... ... және
басқа да атрибуттарын өзгерту және т.б.) тудырады. ... ... ... зақымдалған файлдарды дискіден өшіргенмен олар ... ... ... ... және  файлдарды қайта зақымдауы мүмкін.
Макро-вирустар мәліметтерді өңдеуге  арналған жүйелерге (мәтіндік
редакторлар, электрондық кестелер және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... вирустар макро-тілдер
мүмкіндіктерін қолданады және олардың көмегімен зақымдалған ... ... ... ... ... көшеді. Макро-вирустар
көбінесе Visual Basic for Application ... ... ... ... кең ... құжатпен жұмыс істеу барысында әртүрлі ... ... ... ... ... шығарады, жабады және т.б.
Мұндай кезде қосымшалар сәйкес келетін ... ... ... ... ... стандартты макростардан тұрады, олардың ... және әр ... және ... құжаттарды зақымдайды. Макро-
вирустардың жағымсыз әрекеті ... ... ... ... қосымшасының орындалуына тиым салу және т.б.) көмегімен ... ... ... ... ... яғни ... жадыда болады және құжаттарды қосымша ашық тұрғанда ... ... ... ... ... және сол ... ... жүктелуінде-ақ іске қосылады.
Желілік вирустар  жергілікті және ауқымды желі хаттамаларын ... ... ... ... ... ... принципі - өз кодын
алыста орналасқан компьютерге беріп, тасымалдай алуы.
6.2 Вирусқа қарсы бағдарламалар
Вирустардан ... және ... ... ... ... ... қолданылады, оларды ... ... ... және ... деп ... ... ... блоктаушылар - "вирусты-қауіпті" жағдайларды қармап және
ол туралы пайдаланушыға ... ... ... бағдарламалар. Мысалы,
дискінің жүктеу секторына жазылған жазба "вирусті-қауіпті" болып ... BIOS Setup ... ... ... ... ... ... істеу принципі дискіде сақталған
файлдардың бақылау қосындыларын есептеуге ... Бұл ... ... ... да ... ... (файл ұзындығы, олардың соңғы өзгертілген
уақыты және т.б.) вирусқа ... ... ... ... ... ... кезде ревизорлар соңғы санаған ... ... ... салыстырады. Егер мәліметтер қорындағы файл ... ... ... ... ... ... онда  ревизор файлдың
өзгертілгендігі немесе вируспен зақымдалғаны туралы белгі береді.
Полифагтар. Полифагтардың жұмыс істеу ... ... ... ... жадыны және олардағы белгісіз және жаңа (полифагқа ... ... ... ... ... іздеу үшін вирустардың
маскасы (әрбір вирусқа тән, тұрақты програмалар кодының ... ... ... ... ... сканерлеу алгоритмі
қолданылады, яғни тексерілетін объекттің командалар тізбегін, ... ... ... әр объект үшін шешім (зақымдалған ба, жоқ
па) қабылдайды.
Полифаг-мониторлар ... ... ... ... ... да, барлық файлдарды осы уақыт ... ... ... ... қолданушының командасынан кейін ғана тексереді.
6.3 DSAV антивирустық пакеті
«Диалог Наука» ЖАҚ компаниясының DSAV (Dialog Science Anti ... Web, Adinf, Adinf Cure Module ... ... және тегін
Aidstest-ті тарататың комплек. Бұл бағдарламалардың барлығы бір-бірімен
байланысқан және ... ... ... ... қамтамасыз
етеді.
Aidstest- қоймаға енген вирустарды ЖОЙАТЫН негізгі бағдарлама. Бұл
бағдарлама кез-келген ... ... ... ... ... Web- 14000-ға дейін вирусты тауып, ЖОЙАТЫН сканер бағдарламасы.
Adinf- дисктегі барлық ... ... ... ... Cure Module- ... ... ... бағдарламаларды қалпына
келтіреді.
Adinf ревизор кестесінде љзгерістер анықталған ... ... ... ... ... ... ұрынса, онда компьютерді
вирустан емдеу үшін  антивирустық полифагты ... ... ... Toolkit ... ВИРУСҚА ҚАРСЫ КҮРЕСЕТІН БАҒДАРЛАМАСЫ:
Kaspersky AV Control Centre бағдарламасы вирусқа ... ... ... ... ... ... ... басқару
функциясын атқарады. Ол пакет компоненттерін ... мен ... ... ... ... жіберу кестесін құруға және
олардың орындалу нәтижелерін тексеруге арналған.
Қолданушының "Касперский  лабораториясы" ... ... ... орнатылған компоненттердің құрамы туралы мәліметтер
алып тұруға және уақытында жаңартып ... ... ... AV Control Centre бағдарламасы көмегімен пакетке кіретін
вирусқа қарсы күресетін бағдарламаларды ... ... ... ... тиімділігін арттырып, жүйенің вирустан қорғалуын жоғары дәрежеге
жеткізеді.
Сыртқы бағдарламаларды өздігінен жүктеу мүмкіндігі ... ... Centre ... ... ... ... ... Көбіне басқа өздігінен жүктелетін бағдарламаларды қолдану қажет
болмайды, ал бұл компьютер ресурстарын ... ... ... ... ... ... мен басқа тапсырмалар арасындағы процестерді
өзара синхронды орындауға қол жеткізіледі, демек олар ... ... AV Control Centre ... 2 ... тұрады: жүйелі
қызмет көрсететін қызмет көрсету бөлімі мен орнататын интерфейстік бөлім.
Kaspersky AV Control Centre ... ... ... жолдары
бар:
· Windows жүйесінің негізгі мәзірін жүктеу;
· Windows жүйесі іске қосыла салысымен бағдарламаны ... ... ... ... жол ... жүктеу.
Бақылау сұрақтары:
1. Компьютерлік вирус деген не?
2. Вирустың қандай типтері бар.
3. Антивирустық ... не үшін ... ... AV Control Centre ... ... қызмет атқарады?
№7 дәріс. MS ACCESS ... ... қоры ...  60 жылдардың соңына қарай пайда болды. ... ... ... өңдеу сферасында, тек берілгендер файлы және
берілгендер жиынтығы туралы ғана айтылып келді.
Мәліметтер қоры - ... ... ... ... жағдайын,
олардың қасиеттерін және өзара қарым-қатынастарын бейнелейтін атауы бар
мәліметтер жиынтығы.
Мәліметтер қорын объектінің ақпараттық ... ... ... Аccess- ... ... қорын басқаратын жүйесі. Ол-
мәліметтерді ... ... ... көрінісін шығару және кейбір
жиі ... ... ... үшін пайдаланылатын
жүйесі. Аccess мәліметтерді енгізу үшін әртүрлі қарапайым және ... ... ... ... және ... ... ... басып шығаруға мүмкіндік береді.
Аccess –Windows жүйесінің күрделі ... ... ... ... мен ... ... ... ортақ сақталу орны.
Аccess алты түрлі объектілермен ... ... ... ... ... ... ... қорытынды есеп, макростар және
модульдер енеді.
Аccess бір мезетте бір ғана ... ... ... ... қоры жүздеген кестелерден, үлгілерден, сұраныстар мен
қорытынды ... ... мен ... ... мүмкін. Олардың
кеңейтілуі .MDB ... бір ғана ... ... деректер кестеде сақталады. Олар кестеге ... ... ... ... мен ... ... жазылады. Кесте
жолдар мен ... ... ... ... жазба деп
атайды.     Өріс - мәліметтердің ең кіші ... - ... ... мәліметтердің толық жиынтығы.
Жалпы кестедегі деректер ... ... ... Әр ... алдын анықталған тегі және ... ... ... өз аты ... ол өрісте сақталған деректерді ... ... ... ... , ... ... мерзімі,
ақшалақ, санауыш, логикалық, OLE объектілері.
MS Аccess-тің терезе көрінісі.
Кесте құру. Кесте режимі
Кесте –берілгендер ... ... ... ... берілгендер адресі жолдар мен ... ... ... ... өріс ... ... ескертілетін ерекшеліктер:
- Өріс атаулары бірегей (қайталанбайтын) болуы тиіс. Атау үшін “.”
(нүкте), “!”(леп ... ... ... ... ... саны 64-ке ... ... тізбегін алуға болады;
- Әр өріске бір ... ғана ... ... болады;
- Түрлі өріс, түрлі қасиет (қасиет -өріс типі, өріс ұзындығы);
- Кейбір жағдайларда ... ДҚ ... ... ... ... ... Кілт ... меншіктелген өріс қойылады. ... ... өріс ... - ... ... жазу ... сәйкестігін бірмәнді
анықтайтын
бір немесе бірнеше өріс.
Шебер көмегімен кесте құру кезінде, өзінің жеке  мақсатында ... ... ... ... ... ... кестелер үлгісі
ұсынылады. Олардың әрқайсысы сәйкесінше өрістер жинағынан тұрады. ... ... ... ... ... түрде кесте құрады
Кесте конструкторын түрлі әрекеттер үшін пайдалануға болады:
- өріс атауларын өзгерту;
- өріс типін өзгерту;
- өріс ... мен ... ... ... жаңа өріс ... өрісті кілттік ету;
- жаңа кесте құру.
Өріс типтерінің тізімі:
- мәтіндік
- МЕМО өрісі
- Сандық
- Ай,күн/уақыт
- Ақшалық
- Санауыш
- Логикалық
- OLE объектілері
- Гиперсілтеме.
Осы өріс ... өріс ... ... ... ... ... ... өз құрылымы бар. Құрылым оның өрістер құрылымы мен ... ... ... ... ... типі мен ... ... қорында құрылған кестелердің атаулары бірдей ... және ... ... ... ... ... ... болып және оларды пайдаланып басқа кесте құру ... ... ... ... ... өріс деп ... ... сыртта құрылған түрлі файдлық берілгендерді импорттай алады.
Импорттау дегеніміз-EXCEL –гі ... ... ... ішінде кестелер
бар болса, оны ... ... ... ... ... әр
бағанда бір типті берілгендер сақталу керек.
Сұраныс.
Берілгендер қоры кестесінен немесе ... ... ... қанағаттандыратын нәтижелік кесте құруға болады. Негіздік
кестемен жаңылыстырмау үшін оны ... ... ... ... ... бір мәліметтерді іздеуге, сорттауға, фильтірлеуге,
біріктіруге, сандық өріс мәндерінің орта ... ... ... мүмкін
береді.Сұраныстың өріс ұяшықтарының мәні өзгерілсе, негізгі кесте мәні де
өзгереді.
Фильтірлеу
Кестеден қойылған шартты қанағаттандыратын мәліметтерді иаңдап, сол
арқылы жаңа ... ... ... деп ... үш түрі бар:
• Таңдама бойынша фильтр
• Әдеттегідей фильтр
• Кеңейтілген фильтр
Үлгі
Үлгі(Форма)-деректерді енгізу және ... ... ... шығару үшін қолданылады .
Аccess-ті ... ... үлгі ... үш ... бар:
1. -“Бағана” бойынша автоүлгі: терезеге мәліметтер түгел кесте түрінде
орналасу, үлгі бір мезетте барлық жазбаларды ... ... ... ... ... ... кесте түрде орналасу;
үлгі бір ... ... ... қарап шығуға мүмкіндік береді.
- ... үлгі ... ... ... ... ... үлгі құру ... қадамдарға бөлінген. Әр
қадамда сәйкес нақты параметрлерді анықтап отыру керек. Үлгі шебері
арқылы бір ... ... ... ... және де солай бірнеше
сұраныстар мен кестелерге негіздерінен құруға ... ... ... Үлгі ... жасау үшін қолданылады.
Бақылау сұрақтары:     
1. MS ACCESS мәліметтер банкісі қандай бөліктерден тұрады?
2. ... қоры ... ... ... ... ... не үшін ... Фильтірлеу деген не?
5. Сұраныстын атқаратын жұмысын ата?
№8 дәріс.КОМПЬЮТЕРЛІК ЖЕЛІЛЕР
8.1. Компьютерлік ... ... ... ... ... ... Желілік адаптерлер.
8.4. Модем.
8.1 Компьютерлік желілер
Ақпаратты бір компьютерден екінші ... ... үшін ... Бүл әдіс өте ... /ыңғайсыз/. Егер Ақпарат көлемі өте
үлкен болған ... ол ... ... ...  іс ... ...  Ең тиімдісі, бірнеше компьютерлерді кабель арқылы жалғап, бірлесіп
жұмыс істеуге мүмкіндік беру. Компьютерлерді бұлай жалғастыру ... деп ... желі - бұл ... ... ... ... ... бірге пайдалана алатын,  бір-біріне жалғасқан компьютерлер
 тобы.
Егер информатика кабинетіндегі компьютерлер желі арқылы біріктірілген
болса, онда  сіз өз ... ... ... ... басқа
компьютерге орналастырылған принтерден, ...  өз ... ... ... ... ... ... бірге, сіз өз орныңыздан
тұрмай өзге ... ... ... ол ... файлдар мен
бумаларды көріп, керектісін өз компьютеріңізге тасымалдай аласыз.
Компьютерлерді ... ... ... мен ... ... ... үшін жалғайды. Компьютер ресурстары: ақпараттық жѕне  техникалық
болып екіге бөлінеді. Ақпараттық ресурстарға - ... ... ал ... ... - принтерлер, модем, сканерлер
жатады.
Тек сол компьютердің өзінен алуға ... ... ... деп ... ... ... ... де пайдалана алатын
ресурстар ортақ немесе желілік ресурстар деп ... ... ... ... ... ... ... бөлінген. Яғни, бұл  жергілікті
ресурсты ортақ ресурсқа айналдыруға, ... ... ... ... жасауға болады, демек, желінің басқа пайдаланушыларына бұл ресурсты
пайдалануға  тыйым салуға болады.
Компьютерлік желілерді пайдалану:
· ... ... ... ... бір ... ... желінің бір ДК-де сақталу есебінен бір ақпараттың /көшірмесі ... ... ... ... ақпарат сақталу сенімділігінің жоғарылауы;
· ақпаратты рұқсат етілмеген енуден қорғауды жақсарту;
· ұйымның бөлімшелер мен қызметкерлері арасындағы  жедел жылдам, ... ... ... ... ... ... етеді.
Компьютерлік желілер үш топқа  жіктеледі:
· жергілікті желі;
· аймақтық жѕне корпоративтік желілер;
· ауқымды желілер.
Көлемі бойынша кішігірім, бір үй, ... ... ... ... желі ... деп ... Компьютерлік желі мектептердегі
барлық компьютерлерді біріктіре алады.  Көршілес ... ... ... ... да желі ... болады. Желіде жұмыс істеу
арқылы пайдаланушылар бір мезгілде бірдей ішкі ... ... ... ... ѕр ... ... ... орналасқан
компьютерлердегі ақпараттарды бірігіп пайдалану қажеттілігі ... ... ... ...  
Аймақтық желі - бұл бір аймақтағы ... ... ... ... желі ... да бір ... ұйымдардың тобына қарасты болса,
онда мұндай желі ... желі деп ... ... ... әр жердегі бөлімшелерден қызмет көрсету үшін ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің
 желісі - Banknet мысал бола алады. Ол ... ... ... оның ... ... ...  (аудандық
бөлімшелерін қоса) біріктіреді. Қазіргі кезде әр аймақтық желі аумақты
желінің бір ... ... ... ... желі - бұл әлемдегі ақпарат ресурстарын
ортақ  пайдалану үшін көптеген жергілікті желілердің, бір-бірінен қашықта
тұрған жеке компьютерлердің ... Ең кең ... ... желі ... ... ... ... бұрын, алдымен коммуникация түсінігіне
тоқталайық.
Коммуникация латынның "communication" сөзінен алынған, кез-келген
(хабарлама, байланыс, ... ... ... ... қарым-қатынасқа қандай да бір физикалық объектілерді
(транспорттық ... газ ... т.б.) ... ... ... - бұл ақпаратты ... ... ... ... қарым-қатынас - кітап, журнал, баспалар арқылы;
·  Аудиториялық қарым-қатынас - ... ... ... залдары;
· Видео қарым-қатынасына - видеобейнелер, теледидар, кино;
·  Аудио қарым-қатынас - ... ... ... ... қарым-қатынас - тасымалдаушылар: дискеттер, дискілер,
компьютерлік байланыс құралдары.
· Ақпарттық қарым-қатынас ортасы - бұл ... ... ... ... ... ... ортасы - бұл компьютер көмегімен ақпарат
адамдар арасында құралдары мен шарттарының жиынтығы.
Телекоммуникация - бұл компьютерлер негізінде қашықтан ... ... ... ... ... ... ету
Байланыс арналарының сипаттамасы. Әртүрлі физикалық ортадағы желі
объектілерінің ... ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Байланыс арналарының ең негізгі сипаттамасы:
-желіде 1 секунд ішінде жіберілген мѕліметтерді ... ... бит ... ... сенімділік (ақпарпатты еш нұқсансыз, жоғалтпай жеткізу мүмкіндігі);
- құны (бағасы);
- дамуы болып табылады.
Телефон желісіне қарағанда электр ... ... ... ... жұп ... әрі арзан,  әрі мәліметтерді тарату жылдамдығы
жоғары, бірақ, кедергілерден қорғалмаған. Коаксиалды ... ... ... кедергі сақтандырғыш болып табылады.  Кәдімгі телефон арналарына
қарағанда ... ... ... ... түседі. Сол себепті өте
алыс емес қашықтыққа (жергілікті желілерде) электр кабельдері ... ... ... - бұл ... ең ... ... бірақ ол өте
қымбат (оның құны өте жоғары).
8.3 Желілік адаптерлер
Байланыс арналары арқылы ақпаратты тасымалдау барысында ... ... ... орта ...  ауыстыру керек. Ол үшін
 желілік адаптерлер /желілік карталар/ пайдаланылады.
Желілік адаптерлер - компьютермен ... ... ... ... ... ... адаптерлер байланыс арналарына сәйкес келуі тиіс.   Адаптер
компьютердің жүйелік /материнский/ платасының ұяшығына қойылады және ... ... ... ... ... жалғанады.  Желілік
адаптерлерге емес желі компьютерлерінің адрестері қойылады, ... ... ... мүмкін.
8.4 Модем
Компьютерлерді бір-бірімен байланыстыру үшін немесе ... ... қосу үшін ... ... - бұл ... ... ... аналогтық сигналға
ауыстыратын) және демодуляцияны (аналогтық сигналдарды цифрлық сигналдарға
ауыстыратын)  атқаратын ... ішкі және ... ... ... Ішкі деп - ... ... платасының ұяшығына орналастырылған платаны айтады.
Сыртқы - жеке құрылғы түріндегі, компьютер портына ... ... ... ... - ... ... ... жылдамдығын
қамтамасыз ету болып табылады. Қазіргі кездегі   ақпарат тарату жылдамдығы
33,6Кбит/с жѕне ... ... ... ... ... ... кеңінен таралған.
Хаттама. /Протокол./ Бір компьютерден ... ... ... ... алуы үшін ... ...   Хаттама - бұл
мѕліметтерді таратудың бір ыңғайланған ережесі.  Қарым-қатынас ... ... ... ... адаптерлер мен телефон нөмірі  анықталған адресі
жѕне байланыс бағдарламалары болуы қажет.
   Мәліметтердің тұтас ... ... ... ... ... ... әкеледі. Сол себепті қатаң анықталған өлшемімен ақпарат
қапшықтарға /пакеттерге/ бөлінеді. Әр пакетте басы мен ... ... ... ... ... тарату пакеттердің басы мен соңын
тану, мәліметтер ағымын басқару, ... ... ... қою ... ... түрлеріне байланысты хаттама түрлері бар: мәліметтерді
тарату, оны ... ... ... жѕне ... ... ... компьютерлік желілерде бағдарламалық ... ... ... қолданылады. Клиент/сервер технологиясын
пайдаланушы желілер - "клиент/сервер" деп аталады. Мұндай желілерде ... ... деп ... компьютердің екі түрі пайдаланылады. Сервер - бұл
желінің бас компьютері. Сервер ортақ мәліметтер  қорына енуді ... ... ... ... құрылғыларын
бірігіп пайдалануды ұйымдастырады. Клиент - ақпараттық ресурстарға ене
алатын немесе сервер құрылғыларын ... ... желі ... Сервер
әртүрлі типті (пошталық, ақпараттық т.б.) бола алады, сонымен бірге кез-
келген операциялық ... ... Windows, Unix, MacOS ) ... істей
алады. Ал, клиент компьютері (жұмыс ... ... ... ... істей алады немесе терминал (монитор+пернетақта) бола алады.
"Клиент/сервер" желілері серверлер арасындағы тарату ... ... ... ... ақпараттық серверлер, мѕліметтер қоры сервері
болып бөлінеді. Клиент компьютерінде (жұмыс ... ... ал ... ... ... орналасады.
 Клиент-бағдарлама - сұраныс даярлайды, оны желі арқылы жіберіп, сервер-
бағдарламадан жауап қабылдайды жѕне де өз ... ... ... ... жѕне оны желі ... ... ... арасындағы қарым-
қатынас ортақ хаттамалар көмегімен жүргізіледі.
Бақылау сұрақтары:
1. ... ... деп нені ... ... ... түрлерін атаңыз.
3. Компьютер коммуникациялық орта деп нені айтамыз?
4. Компьютер желі дегеніміз не?
5. Желілердің қандай түрлерін білесіз?
6. Байланыс арналарының ... ... ... ... ... ... не үшін ... Компьютер желілерінде қандай құрылғылар пайдаланылады?
9. Желілік адаптер дегеніміз не?
10. Модем ... не? ... ... ... ... ... деп нені айтамыз?
12. Қандай желілер "клиент/сервер" деп аталады?
13. Сервер дегеніміз не?  Клиент дегеніміз ... ... ... ... ... ... аппараттық қамтамасыз етілуі (жасақталуы).
9.3 Желілер топологиясы
9.1 Жергілікті желі
Жергілікті желі - бұл әртүрлі типті ... ... ... ... ... ... деп аталатын арнайы құрылғы арқылы
компьютерлердің (бірден бірнеше жүзге ... ... ... ... ... ... ... компьютерлік ресурстарды,
сондай-ақ  желіге жалғанған перифериялық құрылғыларды (принтер, плоттер,
диск, модем жѕне т.б.) бірге пайдалануға ... ... желі бір ... ішінде (мысалы, 8-10 компьютерден тұратын
мектептегі компьютер сыныбы) немесе ғимараттың (мысалы, мектеп ғимаратында
әртүрлі пән кабинетінде орнатылған бірнеше ... ... ... ... ... ... ... орнатылған компьютерлерді
біріктіреді.  
9.2 Желінің ... ... ... ... ... ... ... компьютердің арнайы платасы (желілік
адаптері) болуы ... ... ... ... (желілік
адаптерлерді) әртүрлі типті кабельдердің (коаксиальды, виттік ... ... ... ... ... адаптердің негізгі қызметі
желіден ақпаратты қабылдау және оны тарату болып ... ... ... мен ... типімен
анықталынатын жергілікіті желінің маңызды ... желі ... ... ... болып табылады. Жергілікті желі бойынша
ақпаратты тарату жылдамдығы әдетте  10-нан 100 ... ... ... Желілер топологиясы
Жергілікті желіде компьютерлерді жалғастырудың негізгі үлгісі желілер
топологиясы деп аталады. ... үш ... типі бар: ... ... ... шина  - бұл компьютерлер мен сыртқы құрылғылардың кабель
арқылы өзара тізбектеле жалғаса ... ... ... ... ... шина деп ... ... бір арнаны
 пайдаланады, Тарататын арна әдетте каоксиалды кабель ... ... ... ... ... ... ... топологиялы желіде
мәліметтер бір мезгілде екі бағытта да жүреді. ... - ... екі ... ... терминаторлар орнатылады. Кемшілігі: желінің бір ... ... оның ... ... ... ... желісіндегі
мѕліметтер қауіпсіздігі әлсіз. Өйткені барлық желідегі  мәліметтер әрбір
желілік компьютерден өтеді. Егер әрбір ... ... ... ... ... болса, онда жұлдызша типті жергілікті желінің жұмысы жүзеге
асырылады.
Екі компьютердің арасындағы тікелей ... ... ... ... торап ретінде аса қуатты компьютер ... ... ... ... ... жүйе өте ... және ... Әрбір компьютерден
мәліметтер пакеті концентраторға бағытталады. ... өз ... ... ... жеткізіп береді. Жетістігі: егер компьютер ... ... жеке ... ... ... де ... желі жұмыс
істей береді. Кемшілігі: егер концентратор немесе сервердің өзіне нұқсан
келген болса, онда желі жұмысын  тоқтатады.
"Сақина" ... ... ... ... болмауы тән,
таратылатын мѕліметтер тұйық сақина құра отырып, желі тұйықталады.
Осындай сақинаның бір нүктесінен қозғалыс басталып мәліметтер ... - оның ... - ... ... ... ерекшелігіне қарай сақинадағы
мәліметтер барлық уақытта бір ғана бағытта ... ... ... ... ... үздіксіз жол болуы тиіс. Өйткені, линияның
бір жеріндегі ақау ... ... ... Мәліметтер әрбір желілік
компьютерден  өтеді, бөгде ... ... ... ... ... желілердегі барлық компьютерлер әдетте тең құқықты
болады. ... ... ... компьютеріндегі  ресурстардың желі
бойынша таратылатынын ... ... ... ... бір ... деп
аталады. Егер жергілікті желіге 10-нан аса компьютер жалғастырылса, бір
рангілі желінің өнімділігі жеткіліксіз болуы ... ... ... ... ... ... таратудағы жоғары сенімділікті
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қосымшаларын сақтау үшін арнайы бөлінеді. Мұндай компьютер
сервер, ал жергілікті желі сервер ... желі деп ... ... желілері біртекті (бір рангілі) және біртекті емес
(сервер негізіндегі иерархиялық) болып бөлінеді.
Біртекті желі - бұл барлық компьютерлері тең құқыққа ие және ... ... ... ... ... саны ... ... желіге біріктіру үшін пайдаланылады. Біртекті желілердегі
сервер - бұл дәл осы ... ... ... ... алынатын
компьютер, бұл сервер әрі клиент болуы ... яғни ол өзі ... ... ... ... Жергілікті ресурсты жалпыға түрлендіру
жалпы ... кіру ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Иерархиялық желі  - бұл кем дегенде бір ерекшеленген компьютер сервері
болатын жергілікті ... ... ... ... бір ... ... болуы мүмкін.  Сервердің өзі аса  жоғары иерархиялық
деңгейдегі клиент ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Олар көлемі үлкен ... ... ... ... ... (100 ... ... істейді.
Жергілікті иерархиялық желілерде мәліметтерді өңдеу екі объектілердің
арасына бөлінген: клиент және сервер. Клиент - бұл ... ... ... ... ... клиент деп сервердің ресурсына ... ... кіру ... ... асыратын арнайы компьютерлік
бағдарламаны айтады. ... ... ... ... да бір күрделі
немесе арнайы процедураларды орындауға серверге ... ... ... оқу, ... арасында іздеу жүргізу т.б. Сервер  клиенттен ... ... ... ... ... жібереді.  Сонымен сервер жалпы
пайдаланылатын мәліметтердің сақталуына, оған кіру ... және ... ... ... жауап береді. Клиент
мәліметтерді ... ... ... ... және өңдеу нәтижелерін
пайдаланушыға ... ... ... ... ... ... сервер
орындайды.
Бақылау сұрақтары:
1. Жергілікті желі деген не?
2. Топологияның ... ... ...  Біртекті желі деген не?
4. Иерархиялық желі ... ... ... ... ата
№10 дәріс. АУҚЫМДЫ ЖЕЛІ
10.1 Ауқымды желі
10.2 Internet
10.3 Internet-тің даму тарихы
10.4 Интернетте адрестеу.
10.5 INTERNET ... ... ... ... алыс қашықтықтан ақпарат ... ... ... ... ... ... (телекоммуникациялық) желі - бұл бір-бірінен қашықта
тұрған жеке компьютерлердің және көптеген жергілікті желілердің ... ... ... аса ... желілер (CompuServe, America On Line,
MS Network және тағы ... бар, ... ... ең ... - ... ... - миллиондаған компьютерлерді қосатын, көптеген жергілікті,
аймақтық және корпоративті желілерді біріктіретін ауқымды компьютер ... Internet - ... ... арналары және бірегей мәліметтерді
беру, қабылдаудың бірыңғай стандарттары мен біріктірілген өзара байланысқан
компьютерлер мен ... ... ... Ол жер шарын қамтитын
ауқымды ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Бүгінде осы ақпараттық кеңістікке 120 млн. аса пайдаланушылар
қосылған. Әрбір ... одан ... ... ... оған ... бере ... ... нәтижесінде Интернет ақпарат ресурстарымен
үздіксіз толығып отырады. Internet-тің белгілі иесі ... ... ... белгілеріне байланысты бөлмейді. Кез келген желі Internet-пен ... және оның бір ... ... ... Бүгінгі таңда байланыста
кем дегенде бір компьютері бар ... бәрі ... шыға ... ... ... ... ... телефон
сымы арқылы немесе жергілікті желі арқылы байланыса алады.
10.3 Internet-тің даму тарихы
Internet – 1969 жылы АҚШ та осы ... ... ... ... жасалған Arpanet желісінен пайда болды. Arpanet оқу
орындарын, әскерлер мен ... ... ... желі еді. Ол ... зерттеушілердің ақпарат алмасуына көмек ретінде,  сондай-ақ ядролық
шабуыл кезінде қалай байланыс жасау керектігін ... үшін ... ... тек ... ... ... ... жѕне бағдарлама
енгізуге мүмкіндік берді. Көп ұзамай бұған файлдарды, ... ... ... ... ... қосылды. Мұндағы мақсат, бір мѕселемен
айналысып ... ... ... ... ... ... ... қатар Arpanet-тің өсуіне орай және басқа желілер де дамып,
оларды бір-бірімен жалғастыру қажеттігі туындады. ... ... ... ... ... дүниеге келді.
10.4 Интернетте адрестеу
      Ақпарат алмасу барысында компьютерлер бір-бірін ... ... ... бірыңғай адрестеу жүйесі қолданылады. Ол IP ... ... ... ... ... ... IP адресі
бар. Адрес 4 бөлікке бөлінген, ... ... ... ажыратылған 0 мен
250 аралығында ... 4 ... ... Мысалы, Алматы мемлекеттік
университетінің IP адресі былай жазылады: ... ... ... - ... (Имя) жөн ... Сол үшін
Инетрнетте жұмыс істеуге қолайлы болу үшін ... атау ... ... - Domain Name System) деп ... жүйе ... ...... ... ... домендік атаулар жиынынан домендік
жүйе құрылады. Ол компьютерлерді ... ... ... ... "Domain" ... ... аудармасы "облыс" дегенді
білдіреді. Сол себепті бұл жүйе домендік деген атқа ие болды.
      Домендік жүйе атаулардың ... ... ... ... ... ... ... домендер және үшінші дәрежелі домендер.
Жоғары дәрежелі ... екі түрі ... ... (екі ... - ... ... ... Мысалы, Франция - fr, АҚШ - uә).
    Атау домендік жүйеде ... ... ... оқылады. Бірінші жоғары
дәрежелі домен, сосын төменгілері.
5. INTERNET хаттамасы
Интернетте ТСР/ІР мѕліметтерді тарату хаттамалары пайдаланылады. Бұл
әріптер Transmission Control ... Protocol ... ... ... ... ... ІР желідегі адрестеуге
жауап береді, ал ТСР хабарларды тиісті адрестер бойынша жіберуді қамтамасыз
етеді. Компьютерлер ІР ... ... ... ... ... 198.78.213.185", "Кімнен: 193.124.5.33." жіберіледі. Мұндай
қапшықтар ІР қапшықтар деп ... ... хат ... ... да ... ... ... пошта бөлімшесіне барып түседі, сосын кезектесіп
бір-біріне жіберу арқылы алушыға жетеді. Пошта бөлімшелері арасында хаттар
сортталып анықталады.
Бақылау сұрақтары:
5. ... ... ... желі деген не?
6.  Internet түсінігін қалай түсінесін
7. Домен деген не?
СӨЗДІК
|Информатика ... ... ... ... тарату |
| |мен ... ... ... ... ... ... ... |бір ... негізінде жаңа ақпарат алу ... ... ... ... ... әрекеттер ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ойлау нысандары мен заңдары туралы, оның |
| ... ... ... ... ... ... ... |Ақпараттарды ... ... ... ... |
| ... ... жабдықтардың жиыны. |
|Енгізу қүрылғысы ... ... ... ақпараттарды және |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... жадысы |Ішкі және ... ... ... мәліметтерді, |
| ... ... және ... ... ... тұруға арналған құрылғы. ... ... ... компьютер жұмысын басқаруға|
| ... ... ... кұрылғысы |өңделген нәтижелерді кері кодтауға және  оларды |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ақпараттар алмастырып беріп |
|(магистраль) ... ... ... ... қамту |Компьютердің ... ... ... ... ... ... ... ... ... экранына ақпарат шығаруға арналған |
| ... ... ... ... ... жұмысты оңайлататын |
| ... ... ... ... ... жүйелер мен перифириялық құрылғыларды|
| ... және ... ... байланысты |
| ... ... ... өтетін мәліметтер |
| ... ... ... ... ... жүйе ... ... ... ... барлық |
| ... ... ... ... ... (лат. сөзі ... ... ... |
|Utilitas - пайда) |құрылғыларымен, ... ... ... |
| ... ... бағдарламалар. ... ... ... ... ... ... пакеті |бағдарламалар. ... ... ... ... немесе кез келген деңгейдегi iшкi|
|жүйесінің параметрі ... ... ... ... ... ... ақпаратты қысу процесі ... ... ... |Бір мезгілде бірнеше бағдарламаларды іске қосу |
|жүйе ... ... ... ... ... ... компьютерде адамға бір ғана есепті |
|жүйе ... ... ... ... ... ... және ... түрінде |
| ... ... ... ... ... ... аты бар байттар тізбегі. ... WORD ... ... ... ... ... және |
| ... ... ... ... Windows жүйесінің|
| ... ... ... ... ... ... немесе электрондык кестелер|
| ... ... ең кең ... ... |
| ... ... ... (ұялар жиыны, аймағы)|Тіркесе орналасқан ұяшықтардың тіктөртбұрышты |
| ... ... ... ... ... ... ұя. ... ... ... ұяшықты анықтайтын тіктөртбұрыш. |
|Ұяшық ... ... ... енгізілетін ең кіші |
| ... ... Аccess ... ... ... ... ... |
|Сұраныс ... бір ... ... ... |
| ... ... ... өріс мәндерінің|
| ... ... ... ... ... береді. |
|Кілт ... ... жазу ... сәйкестігін |
| ... ... бір ... ... ... ... ... ең кіші элементі.  ... ... ... ... ... ... |
| ... ... қоры ... ... объектілер жиынтығының |
| ... ... ... және өзара |
| ... ... ... бар |
| ... ... ... ... саны ... ... бір ... |
| ... ... жиынтығы ... ... ... белгілі бір бөлігінің орындалуын |
| ... рет ... үшін ... ... командалары |Бағдарламадағы операторлардың орындалу ретін |
| ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін бағытталған түсінік |
|Айнымалылар ... ... ... әр ... |
| ... қабылдайтын шамалар ... желі ... ... ... ... ... |
| ... немесе желілік адаптер деп аталатын арнайы |
| ... ... ... (бірден бірнеше |
| ... ... ... ... топологиясы |Жергілікті желіде ... ... |
| ... ... ... ... ... қосатын, көптеген |
| ... ... және ... желілерді |
| ... ... ... ... ... ... |Бір-бірінен қашықта тұрған жеке компьютерлердің |
|(телекоммуникациялық) желі|және көптеген жергілікті желілердің ... ... ... Информатика. Жангазина Г.Д.Алматы
2. Экономическая информатика и вычислительная техника. Под ред. В.П.
Косарева и А.Ю. Королева, ... 2-е ... и ... ... и статистика, 1996 г.
3. В.А. Острейковский. Информатика: ... для ... М: ... ... В.Э. ... IBM PC для пользователя. Краткий курс. Москва, ... ... ... по ... ... 1 курс 1,2 ... АИС, ... Аппаратное и программное обеспечение ПК. Учебное пособие, ЕИТИ, 2002
г.,
7. Б.С. Богуминский. ... ... ... В двух ... ... ... ... Учебник, 3 издание. Москва, ИНФРА-М, 2003 г.
8. Учебное пособие по информатике. Часть 1, ... 2003 ... ... ... по ... Часть2, ЕИТИ, 2003 г.
10. Электронный учебник. Экономическая информатика.
11. Учебное пособие. Поиск и устранение неисправностей в ПК.
Электронный ... ... ... ... ... ... ... БАҒЫТТАҒЫ
ЛОГИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАМАЛАР
ОПЕРАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕР
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ БАҒДАРЛАМАЛАР
ОПЕРАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕ ҚАБЫҚШАСЫ
ОБЪЕКТІЛІ – БАҒДАРЛАНҒАН БАҒДАРЛАМАЛАР
ДРАЙВЕРЛЕР ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... блогі
Аналық тақша
процессор
Жедел жад
(ішкі)
Пернетақта контроллері
Ақпараттық даңғыл (магистраль)
Дисплей контроллері
Порт контроллері
Диск контроллері
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... қор не сақталған қорды ашу
Қалып күй қатары

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ақпараттық технологиялар» пәні8 бет
АТФ банктiң автоматтандырылған жұмыс орнын жасау58 бет
Геоақпараттық жүйелердің даму тарихы33 бет
Геоақпараттық жүйелердің қолданылуы7 бет
Дәйектілік принципі3 бет
Енгізу/шығару параллельді порты4 бет
Компьютерлік желілер23 бет
Компьютерлік желі6 бет
Эксперттік жүйені құру3 бет
Электрондық оқу басылымдарын ендіру және қолдану62 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь