Қазақ хандары жайлы


Шыңғысұлы Жошы хан
Болатұлы Керей хан
Барақұлы Жәнібек хан
Жәнібекұлы Қасым хан
Шығайұлы Есім хан
Жәңгірұлы Тәуке хан
Әскен (Әжі) ұлы Әбілхайыр хан
Уәлиұлы Абылай хан
Бөкейұлы Жәңгір хан
Қасымұлы Кенесары хан

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Шыңғысұлы Жошы хан
(1187-1227)
Шыңғысұлы Жошы хан (1187-1227) - монғол шапқыншылығынан кейін Қыпшақ
даласында құрылған жаңа мемлекет Жошы ұлысының негізін қалаушы, атақты
Шыңғыс ханның қоңырат қызы Бөрте бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені. Ол
ересен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам болған. Ол,
алдымен, монғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан аса
ірі әскери басшы ретінде танылады.
Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бір қатар шапқыншылық
жорықтарын басқарып, Оңтүстүк Сібірді, Алтайды, Жоңғар даласы мен Шығыс
Түркістанды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, Жетісу өңіріне
жетеді.
1211-1215 жылдары Қытайды жаулау жорығына қатысады.
Содан үш жыл өткен соң, Жошы қыпшақ даласына басып кіріп, Ырғыз даласына
жеткенде Хорезм шахтың алпыс мың әскерімен шайқасқа түседі. Күш ара
салмағының кемдігіне қарамастан, Жошы қолбасшылық дарынымен ерекше көзге
түседі. Хорезм шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қорғандарына барып
тығылады.
Бұдан кейін Жошы Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент,
Аспас, Жаңакент қалаларын алып, арада жыл өткенде Хорезмді бағындырып,
Түркістанды иеленді. Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен
Сайрам мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға
қатысады.
Құрылтайдан кейін Шыңғыс ханның басқа балаларының бәрі кері қайтып
кеткенде, Жошы өзінің жаңа иелігінде қалады. Ол осында 1227 жылы қайтыс
болады.
Жошының өлімі жөнінде әр түрлі әңгіме бар. Оның бірі Жошы аң аулап
жүргенде, жараланған құланның айғыры шайнап өлтірді десе, екіншісі аттан
құлап, мойны үзіліп өлді дейді. Қалай болғанда да, Жошы ханның қазақ
жерінде, Ұлытауда өлгені анық. Соның куәсіндей болып, Жезқазған қаласынан
45 шақырымдай жерде Кеңгір өзенінің сол жағасында Жошының мазары сол күйі
әлі тұр.
Болатұлы Керей хан
(?-1473) 
 Болатұлы Керей хан (?-1473) - қазақ хандығының негізін қалаушы, Көк
Орданың ханы Өрістің (Орыстың) шөбересі.
Шайбан әулетінен шыққан Дәулет шейхтың баласы Әбілқайыр ханның көк кесене
төңірегіндегі шайқаста Үз Темір Тайшы басқарған ойрат әскерінен ойсырай
жеңілуі Барақ ханнан кейін биліктен айрылған Өріс хан әулеті сұлтандарының
бас көтеріп, жеке бөлініп шығуына мүмкіндік туғызады. Осы мүмкіндікті дұрыс
пайдаланған Өріс ханның ұрпақтары Болат ұлы Керей мен Барақ ұлы Жәнібек
өздеріне қарайтын тайпаларды бастап, Әбілқайыр хандығынан бөлініп шығып,
Моғолстан жеріне кетеді. Онда оларды Моғолстан ханы Есен бұға аса құрметпен
қабылдап, өз мемлекетінің батыс жағынан Шу бойы мен Қозыбасы өңірін оларға
бөліп береді. Осы арада олар жаңа Қазақ хандығының шаңырығын көтереді. Хан
тауында Керейді ақ киізге отырғызып хан көтереді.
Керей хан немере інісі Жәнібекпен біріге отырып жас мемлекеттің іргесін
бекітіп, шаңырағын биіктету үшін үлкен еңбек сіңіреді. Моғолстан ханымен
бірлесіп, ойрат тайпаларына қарсы күреседі.
1468 жылы Әбілқайыр хан қайтыс болып, оның орнында таққа талас басталады.
Осы тақ таласы Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына қайта оралып, мұндағы
күреске белсене араласуларына мүмкіндік береді. Әбілхайырдың ұлы, ханның
мирасқоры Шейх Хайдардың жеңіліп, жақын адамдарымен бірге қырғын табуы
ұлыстағы бар биліктің Керей ханның қолына көшуіне жағдай жасайды. Осы
кезден бастап Қазақ хандығы іргелі мемелекетке айналуға бет алды.
Керей ханның есімі 1472-1473 жылдардың тарихи деректерінде Бұрыш оғлан
деген сұлтанның моғолстан ханы Жүністің ордасына жасаған шабуылына
байланысты соңғы рет аталады, содан кейін еш жерде кездеспейді. Сондықтан
оның қашан және қандай жағдайда қайтыс болғанын анықтау қиын. Тек кейінгі
оқиғалардың даму барысына қарағанда, ол сол 1473 жылдың оқиғаларынан кейін
көп ұзамай қайтыс болған секілді.

Барақұлы Жәнібек хан
(?-1480)
Барақұлы Жәнібек хан (?-1480) – Қазақ хандығының шаңырағын көтерушілердің
бірі, Көк Орда ханы Өрістің (Орыстың) шөпшегі, Барақ ханның баласы. Асылы,
Жәнібек ханның лақап аты, оның азан шақырып қойған есімі Әбусаид (кей
деректе Бусаид).
Жәнібек жөнінде нақты дерек жоқтың қасы. Сол кездерден жеткен дерек
көздерінде оның есімі үнемі Керей ханмен бірге аталып отырылады. Оның
алғашқы белсенді қимылы өздеріне қоныс берген Моғолстан ханы Есен бұғаға
көмектесіп, қалмақтарға қарсы шайқаста көрінеді. Ол Әбілқайыр ханның баласы
Шейх Хайдарға қарсы соғыста бірнеше ел ағаларымен тіл табысып оларды
өздерінің одақтасы етеді. Осы соғыста оның есімі Керей хансыз алғаш жеке
аталады.
Жәнібек Керей ханнан кейін жеті жылдай Қазақ хандығының ханы болған. Қазақ
хандығының бастау кезінен мол дерек беретін атақты тарихшы Мұхамед Қайдар
Дулати қазақтардың Моғолстан жеріне келген кезін баяндаған да,
үнемі Керейді хан, ал Жәнібекті сұлтан деп ажырата атап отырады. Содан
кейін Әбілхайыр өліп, оның қарамағындағы ел ыдырап, бұрынғы көшпелі өзбек
тайпаларының дені қазақтарға келіп қосылып, өзбек қазақ атанған кезден,
яғни Қазақ хандығының елі көбейіп, жері кеңейген кезден бастап, Кереймен
бірге Жәнібекті де хан дейді. Осыған қарағанда, Жәнібек Керей ханның
тұсында “кіші хан” есебінде елді онымен бірге басқарып, ол өлгеннен кейін
билікті тұтас өз қолына алған сияқты. Оны Қадырғали Жалайыридің: “ Оның
(Барақтың) ұлы - “ кіші Жәнібек хан ” деп атанған. Осы Жәнібек хан атасының
ұлысын өзі биледі ” деп жазуыда дәлелдей түседі. Жәнібек өлгеннен соң билік
басына Керей ханның баласы Бұрындық келеді.
Жалпы Жәнібектің аты өзінің жеке істерінен көрі, оның бірінен бірі өтетін
тоғыз көкжал ұлының істерімен әйгілі. Бұрындық ханнан кейін Қазақ
хандығының тағын иеленушілердің біріңғай Жәнібектің балалары мен олардың
ұрпақтарынан болуы да осы айтылғанға айғақ бола алады.

Жәнібекұлы Қасым хан
(1445-1518)
Жәнібекұлы Қасым хан (1445-1518) - қазақтың ұлы хандарының бірі, Қазақ
хандарының негізін қалаушылардың бірі, Жәнібек ханның ортаншы баласы.
Шешесі Жаған бегім Шайбани әулетінің атақты ханы Мұхаммед Шайбанидің інісі
Махмұд сұлтанның шешесінің туған сіңілісі.
Қасым әуелгі кезінде Бұрындық ханның атты әскерін басқарады. Ол осылай
жүріп, қан майдандағы ерлігімен, ел басқаруға қосар ақылымен, көрші елмен
байланыста қиыннан жол табар саясаткерлігімен, жұртты соңынан ертіп әкетер
шешендігімен ел көзіне ерте түссе де, жеке билікке ұмтылмай, ел бірлігіне
жарықшақ түсірмей, Бұрындық ханның дегеніне көніп, оған қалтқысыз бағынады.
Қасым ханның тұсында Қазақ хандығы өзінің дәуірлеу биігіне көтеріледі. Ол
қауіпті көршісі Мұхаммед Шайбаниді талқандап, оның мемелекетінің құлауына
себепші болады. Моғолстанның ханы Сұлтан Сайд ханмен достық қатынас
орнатады. Сондай ақ ол таяу көршілерімен ғана емес, сырт елдермен, мысалы,
Мәскеу мемелекетімен терезесі тең дәрежеде дипломатиялық қатынас орнатып,
орыстың сол кездегі кінәзі III Василиймен байланыста болған.
Қасым ханның ел басқарудағы кемеңгерлігіне, қол астындағы халқының қамын
ойлар даналығына тәнті болған көрші елдердің танымсыз қақтығыстан мезі
болған ру тайпа көсемдері әр кезеңде ақырын жылысып, мұның қарамағына еніп
жатқан.
Керей хан мен Жәнібек хан тарихта Қазақ хандығының іргесін қалап, шаңырағын
көтеруімен ерекшеленсе, Қасым хан сол хандықты нығайтып, халқын көбейтіп,
жерін кеңейтіп, даңқын алысқа жоюымен, “ Қасым ханның қасқа жолы ” деген
атпен халық жадында сақталған қазақтың тұңғыш конститутциялық құжатының
негізін жасаумен әйгілі болған ұлы хан.
Ол қартайып барып, Сарайшық қаласында өз ажалынан жылы (кей деректе 1523-
1524ж.) қайтыс болады. Тарихшы А.П.Чулошников Қасымханның Сарайшықтағы
мазарының XVII ғасырдың басында құламай аман тұрғанын жазады.

Шығайұлы Есім хан
(1628-1645) 

 Шығайұлы Есім хан (1628-1645) - Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның
баласы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында
сақталған аңыз әңгімелер, дастан жырлар көп. Оны халқы Еңсегей бойлы ер
Есім деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ
хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене
түскен еді. Мұндай ойрат тайпаларының бірігу процесі жүріп жатты.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады.
Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки
Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен Герат Хорасанның
билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұл таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз
пайдасына асыруда Есім хан үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке
көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұл жағына аунап түседі. Иманқұлмен
одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлға қарсы шығып, Самарқантқа әскер
жөнелтеді.
Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында Есім салған ескі жол
деген атпен қалған әдет ғұрып нормаларын қалыптастырған конститутциялық
құжат болғаны белгілі. Мұны Есімнің заңы деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен
алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның
кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы Қасым салған қасқа жолдың бір нұсқасы
екенін де естен шығармаған абзал. Жалпы көшпелілер мемелекетінің хандары
сияқты, Есім хан да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға.
Оны халқының Еңсегей бойлы Ер Есім деп марапаттайтыны да содан.
Есім хан дүние салған соң қазақ хандығының тағына Жәңгір хан (1645-1652)
отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай Салқам Жәңгір деп атаған.
Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау Жәңгір хан тұсында басталды. 

Жәңгірұлы Тәуке хан
(1626-1718)
Жәңгірұлы Тәуке хан (1626-1718) Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір ханның
баласы. Шешесі қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Кунделен тайшының
қызы. Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін қолға алған кезде
(1680ж.) Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемелекет ісіне
араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын. Cондықтан да ол
таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге
асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді.
Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі қырымен айрықша назар
аударады. Бірі елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен
жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел алдырмағаны. Екіншісі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ хандары
Қазақ хандары жайында мәліметтер
Қазақ мемлекетінің хандары.’’Жеті жарғы’’
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері
Қазақ хандары мен билері
Қазақ хандығының құрылуы: қазақ хандары Жәнібек және Керей
Қазақ хандығы жайлы
Қазақ тарихы жайлы
Қазақ халқының қалыптасуы жайлы
Қазақ жеріндегі исламның таралуы жайлы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь