Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы

Әр халықтың қалыптасу, даму жолында өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұл тарихи құндылықты зерделеп жарыққа шығару қай мемлекетте болмасын маңызды мәселелердің біріне айналған.
Кеңестер Одағы кезінде өткен тарихымызды зерттеу мүмкін болмады. Сондықтан болар ата-бабамыздың бай мұрасы Түркі әлемін зерттеуде ғалымдарымыздың негізгі еңбектері егемендіктен кейін ғана көріне бастады.
Түркі халықтарының көне дәуірдегі ұзақ ғасырлық мәдени мұраларының бірі – Күлтегін ескерткіші. Орхон-Енисей жазуына жататын маңыздылығы жағынан баға жетпес құнды дүние.
Бізге жеткен Түркi тарихы да осы VII-VIII ғасырларда жазылған Орхон-Енисей жазба ескерткіштері арқылы белгiлi болды. Ескерткiш бiр заманда түркiлер мекендеген Енесей өзенiнiң бойы мен қазiргi Монғол Халық Республикасының астанасы Улан-Батордың батысындағы 400 километр жердегi Орхон өзенi бойындағы Кошо-Цайдам ойпатында орналасқан. Оны алғаш тауып, ғылым әлемiне мәлiмдеушi-орыс ғалымы Н. М. Ядринцев. 1890 жылы Гейкель басфин – угор қоғамының, 1901 жылы В. Радлов бастаған Орыс ғылым Академиясының Экспедициялары ескерткiш орнатылған жерге барып, жазуды өз көздерiмен көрiп, тексерiп қайтады. 1902 жылы Ужчжоудағы ағылшын консулы К. Кэмппель Күлтегiн ескерткiшiне бiрсыпыра зертеу жұмысын жүргiздi. 1909 жылы француз саяхатшысы Де Ля Кост келiп тексе, 1912 жылы ғалым В. Л. Котвич зерттеу жұмыстарын жүргiздi. 1958 жылы монгол – чехославак бiрiккен ғылыми экспедициясы Күлтегiн ескерткiшiнiн орнына қазба жұмыстарын жүргiздi. Бұған басшылық еткен чех археологы Л. Иисль. Бұл В.В. Радловтан кейiнгi жасалған қазба жұмысы едi. Қазба жұмыстары үстiнде қорған астынан екi кiсiнiң тасқа әдемi ойылып жасалған бас мүсiнiн кездестiрдi. Оның бiрi Күлтегiнiң, екiншi әйелiнiң мүсiнi екені анықталды.[1,13-б]
Күлтегiнге арналған ескерткiш пирамида тәрiздi. Биiктiгi 3,15 метр, енi 1,24 метр, қалыңдығы 0,41 метр. Ескерткiштiң жоғарғы жағы бес бұрышты, қырларында айдаһардың суреттерi мен қаған таңбалары бейнеленген. Екiншi жағында ескерткiштiң орнатылған күнi – бiрiншi тамыз, 732 жыл деп жазылған.
Ескерткіштің негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол жақ
Әдебиеттер:
1. Ғ.Айдаров. «Күлтегiн ескерткiшi». Алматы. 1996, 13-б., 177-б.
2. «Қазақ СССР тарихы» I том 450-458 бет.
3. Аманжолов. «Түркi халықтарының тарихы». I том, 177-б
4. М. Кемел. «Даналық дәрiстерi», «Күлтегiн-тоныкөк». 55-б
5. Тiлеген Садықов «Күлтегiн кұдiретi»// Егемен Қазақстан. 2004, 18 наурыз. 5-б
6. С. Бақытжанов. «Күлтегiнмен келген кие»// Егемен Қазақстан. 2001, жыл 19 мамыр. 4-б
7. Ислам Қабышұґлы «Халқымыздың өркениетке қосқан асыл мурасы»// Егемен Қазақстан. 2004, 20 наурыз. 4-б
        
        КҮЛТЕГІН  ЕСКЕРТКІШІ - ТҮРКІ ТЕКТЕС ХАЛЫҚТАРДЫҢ
БАҒА ЖЕТПЕС БАЙЛЫҒЫ
«Түркi халқы жойылмасын, ел ... ... ... даму ... өзіне тән ерекшеліктері бар.
Бұл тарихи ... ... ... шығару қай мемлекетте болмасын
маңызды ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мүмкін болмады.
Сондықтан болар ата-бабамыздың бай мұрасы ... ... ... ... ... егемендіктен кейін ғана көріне бастады.
Түркі халықтарының көне дәуірдегі ұзақ ғасырлық мәдени мұраларының
бірі – ... ... ... ... жататын маңыздылығы
жағынан баға жетпес құнды дүние.
Бізге жеткен Түркi ... да осы VII-VIII ... ... ... ... ... арқылы белгiлi болды. Ескерткiш бiр заманда
түркiлер ... ... ... бойы мен ... ... Халық
Республикасының астанасы Улан-Батордың батысындағы 400 километр жердегi
Орхон өзенi бойындағы Кошо-Цайдам ... ... Оны ... ... әлемiне мәлiмдеушi-орыс ғалымы Н. М. ... 1890 жылы ... – угор ... 1901 жылы В. ... ... Орыс ... Экспедициялары ескерткiш орнатылған жерге барып, жазуды өз
көздерiмен көрiп, тексерiп қайтады. 1902 жылы Ужчжоудағы ағылшын консулы ... ... ... ... ... ... жүргiздi. 1909 жылы
француз саяхатшысы Де Ля Кост келiп тексе, 1912 жылы ғалым В. Л. ... ... ... 1958 жылы ...... ... ... Күлтегiн ескерткiшiнiн орнына қазба жұмыстарын жүргiздi. Бұған
басшылық еткен чех ... Л. ... Бұл В.В. ... ... ... жұмысы едi. Қазба жұмыстары үстiнде қорған астынан екi кiсiнiң тасқа
әдемi ойылып жасалған бас мүсiнiн ... Оның бiрi ... ... ... ... ... арналған ескерткiш пирамида тәрiздi. Биiктiгi 3,15 метр,
енi 1,24 метр, қалыңдығы 0,41 ... ... ... жағы бес ... ... ... мен қаған таңбалары бейнеленген. Екiншi
жағында ескерткiштiң орнатылған күнi – ... ... 732 жыл деп ... ... ... 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол
жақ ... 13 жол ... ... ... ... 40 жол ... ... /КТБ/, ал 13 жол жазу кіші жазу /КТМ/ деп
аталады. [2, 450-458-б]
Ескерткiш негiзiнен ... ... және көне ... ... Ескерткiш бетiндегi Қытай жазуы 732 жылы Қытай императоры
Хусен-Цунг тарапынан бедерленген. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... орысша, французша, содан кейiн немiс, ағылшын
және кейiнгi кездерi түрiк тiлдерiне аударылды. Жазудын үстiнде қытайша ... бар, онда ... ... ... делінген. [3, 177-б]
Күлтегін ескерткішін зерттеуші ғалым Мырзатай Жолдасбековтың
аудармасында:
«Он ... ... ... ... ... ... келдi;
Қырғыз қағанынан
Тардуш ынаншы, Чур келдi;
Мазар тұрғызуға,
Зер салынған жазба тасты ... ... ... ... келдi.
Күлтегiн қой жылы, он жетiншi күнi өлдi.
Тоғызыншы айдың жиырма жетiсiнде жерледiк.
Мазарын, ою - өрнегiн, жазба тасын,
Мешiн жылы ... ... ... ... ... ... ... жетi жаста едi.»
деп келтіреді. [4, 55-б]
Қазақтың халық ақыны белгілі ғалым ... ... көне ... 80 жылдары Монголияға әдейілеп ұшып барып, көне ... өз ... ... және ... ... бөлігінің бүлінгенін байқап,
Монголияның мәдениет Министрiне кiрiп ескерткiштердi ашық аспан ... ... Бұл ... ... де, ... да жеткізгендігін
айта келе «Ендi мiне, сол арманымыз iске асып отыр. ... рухы ... ... Шын ... ... ... жазу ... қалыптаспаған
кездiң өзiнде бiздiң бабаларымыз өз тарихын тасқа қашап жазып кеткен» -деп,
түркі тіліне жатқызуға қимаған Еуропалықтардың ... ... ... [5, ... ... ... қамын жеген iсiне айқын дәлел
болатын ... ... ... 2001 жылы 18 ... ... ... ... Мемлекеттiк Университетiнде орнатылды. Осы
тұрғыда Қазақстан Республикасының тәуелсiздiгiнiң 10 ... ... ... ... ... ... атты ... ғылыми-
теориялық конференцияның Қазақстанда өтуi үлкен жетістік болса, геосаяси
және этномәдени жағынан ... ... ... ... ... ... жасауға тікелей атсалысқан, түркі мәдениетін
зертеуші Иманғали Тасмағамбетовтың «Елдiк пен ... ... ... ... «Төл тарихымыздың ең көне ескерткiштерiнiң бiрi, түркi
жұртының ... ... ұлы ... Күлтегiннiң құрметiне орнатылған
ескерткiштiң ... ... ... ... жанып, өлгенiмiз
тiрiлгендей, зор қуаныш екенiн» атап көрсеттi.[6,4-б]
Белгілі ғалым ... ... сол ... дүние жүзiнде
дәл осыған ұқсас он бес мыңдай ескерткiштер бар, ... ... бiр ... ... ... қажеттiгiн, сонымен қатар, алдағы уақытта ... 25 ...... ескерткiштерiнiң күнi болып белгiлендi.
Кириллица мен латын жазуы мың жылдың арғы-бергi тұсында ғана пайда
болды десек, бабаларымыздың одан 600 жыл ... тіл ... ... тiл
мәдениетi болғанын сол тасқа басылған таңбалы жазулар дәлелдейдi.
Ескi дәстір бойынша таққа Күлтегiн отыруы ... ... да өзі ... ... ... ... қаған таққа отыруынан Күлтегiннiң құрметiне
қойылған ескерткіште, сол бағзы ... ... ... ... ... «Көк ... ... империядан ерекшiлiгi, үкiмет,
ел басқару жүйесi заңдастырылғандығын»,[7,4-б] ел басқару жүйесі қазіргі
заманғы ... ... ... ... ... ... ... париоттық рух беретін батырлық жыры. Мәтінінің
негізі Түркі ұлтының тек ... ғана емес ... ... ... ... Кіші ... 27-ші ... арғы қарайғы жазулары тек
Күлтегіге арналған. Осы 27-ші бөлімінде Күлтегіннің ағасы ... ... ... екі ... ... ... ... құрап,
біріккен халықты от-су қылмадым. Мен өзім қаған болғанда" сөздері ... ... жыр ... 53 ... ... ... 27-ден 53-ке дейінгі
жазулары, Күлтегіннің батырлығын және оның соғыстарда мол табыстарға ... ... ... ... ... ... қойылған ескерткіш мәтіні
жазулары 732 жылы, Білге қағанға арнап ... ... жазу ... ... ... да ...... ескерткітеріне жататын
көптеген құлыптас жазулардың 716-735 жж. ... ... ... ескерткіші Түркі халықтарының баға жетпес мәдени ... ... ... ... ... ... ғана емес ... қоса әлем
ғалымдарының назарын аударуда. ... ... ... және тіл білімі
саласынан зерттелуде, әлі ... ... ... ... ... 2001 жылы 18 мамырда Астанадағы Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия
Мемлекеттiк Университетiнiн бас ғимаратына орналастыруы ... ... ... Көне ... төл ... қаншалықты құнды мұра
екендігін дәлелдей түседі.
Әдебиеттер:
1. Ғ.Айдаров. «Күлтегiн ескерткiшi». Алматы. 1996, 13-б., ... ... СССР ... I том 450-458 ... ... ... халықтарының тарихы». I том, 177-б
4. М. Кемел. «Даналық дәрiстерi», ... ... ... ... ... ... Егемен Қазақстан. 2004, 18
наурыз. 5-б
6. С. Бақытжанов. «Күлтегiнмен келген кие»// ... ... 2001, ... ... 4-б
7. Ислам Қабышұґлы «Халқымыздың өркениетке қосқан асыл мурасы»// Егемен
Қазақстан. 2004, 20 наурыз. 4-б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі23 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Адам капиталы – ел байлығы, ұлт байлығы11 бет
Алтын адам батыс Қазақстанның мәдени ескерткіші8 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Денсаулық - баға жетпес асыл дүние4 бет
Диуани-хикмет” ескерткіші тілінің грамматикалық ерекшеліктері (тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы)122 бет
Еуразиядағы халықтардың Ұлы қоныс аударуы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь