Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы

Жоспар

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
2.1 І.Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы.
2.2 І.Жансүгіровтың шығармашылығының ерекшеліктері.
2.3 І.Жансүгіров шығармаларының тілдік ерекшілігі.

III.Қорытынды.

VI.Әдебиеттер.
Кіріспе.
І.Жансүгіровтің барлық шығармалары Отан, партия, жаңарған ауыл өмірі туралы, жаңғырған совет адамдарының қажымас еңбегі туралы шат-шадыман жырға толы. «Жолдастар» романы да (1935) осындай көтеріңкі рухта жазылған туынды.
Роман «Бастау»,- «Ағын», «Толқын», «Тасқын» атты терт бөлімнен тұрады. Онда 1910 жылдан 1937 жылға дейінгі қазақ халқының емірі суреттелген. Романның алғашқы беттерінен бастап оқырман ауыл өмірімен және басты кейіпкерлермен — Сатанмен, оның ағасы Тәжимен, олардың шешесі Сәтбаламен танысады. Шалматай, Шаяхмет және басқа дала мықтыларының бейнелері шығармаға біртіндеп енгізіледі.
Романда революция қарсаңындағы тап күресі, әлеуметтік қарама-қарсы лагерьлер өкілдерінің қақтығысы көрсетілген.
Сатан жастайынан Әділхан байдың есігінде жалшылықта жүрсе де, не өзі, не үй-іші кисе киімге, ішсе тамаққа жарымайды. Ол болыстың да, ауыл молдасының да малын бағады. Қанша талаптанса да мына қатігез, сұрықсыз заманда күн көру қиын-ақ.
Өмір өте берді, Сатан әділетсіздіктің түп тамырын түсіне бастаған сияқты. Жасынан сөзге шебер, өткір тілді ол көкке өрлеген әсем әнімен және күмбірлеген күйімен жұрт көңілін баурап алады. Ауылдағы қазақ әйелдерінің тағдырына жаны ашиды, олардан қолдан келген көмегін аямайды. Ол жауыз Шалматайдан әсем Нәзипаны арашалап қалады.
Сатан — халықты езуші байлардың, би-болыстырдың бітіспес жауы. Бұлар айдарынан жел есіп дүрілдеп түрғанда халыққа бостандық та, теңдік те, әділет те жоқ екенін ол жақсы біледі.
Сатан кейін ауылдан қалаға келеді, орыс революционерлерімен танысып, большевиктер партиясы туралы естиді. Оның саяси санасы өседі. Бұрын ол жекелеген байларды, болыстарды өлтіріп, бостандыққа жетеміз деп ойласа, енді аңсаған арманға тек бүкіл халықтық күрес арқылы ғана жетуге болатынын біржола түсінеді.
Жағымды кейіпкердің және бірі — Мәмбет. Ол — ақылды әрі адал азамат. Мәмбет «Светлана» пароходымен Омскіге барып, қала өмірімен танысады, орыс адамдарымен араласады, олардың өмірін танып-біліп, саяси сауатын ашады.
Әдебиеттер.

1.Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
2.І.Жансүгіров шағармашылығы.-Қазақ ідебиеті,2000,4ақпан.
3. Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
4.Бегелдин.Ә.Қазақ романы.-Ұлт тағлымы,2002, N6.
5.І.Жансүгіров.Шығармалары.Алматы,1962, IIIтом,140бет. ,
6.Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты (мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек.
7. Көркем әдебиет туралы (мақала).— Еңбекші қазақ, 1927, 8, 9 тамыз.
8. Жанай мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).—Тілші, 21 ақпан.
9.Ерғали (Алдоңғарұлы). Жазушылар мен көркем әдебиет (мақала). — Ең-бекші казақ, 1926, 3 желтоқсан.
10.Жансугірүлы Ілияс. «Абай кітабы» (сын).— Тілші, 1923, 8 мамыр.
11.Жансүгіұүлы Ілияс. Қазақ күйлері жиналсын (мақала).— Еңбекші қазак,1927, 18 шілде.
12.Жансугірұлы I. Бетім анадай емес, мынадай (айтыс-макала).— Еңбекші ка-зак. 1928, 5 сәуір.
.
        
        Жоспар
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
2.1 І.Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы.
2.2 І.Жансүгіровтың шығармашылығының ерекшеліктері.
2.3 І.Жансүгіров ... ... ... ... ... ... партия, жаңарған ауыл
өмірі туралы, жаңғырған совет адамдарының қажымас еңбегі туралы шат-
шадыман жырға толы. ... ... да (1935) ... ... рухта
жазылған туынды.
Роман «Бастау»,- «Ағын», «Толқын», «Тасқын» атты терт ... Онда 1910 ... 1937 ... ... ... халқының емірі
суреттелген. Романның алғашқы беттерінен бастап оқырман ауыл өмірімен және
басты кейіпкерлермен — ... оның ... ... ... ... танысады. Шалматай, Шаяхмет және басқа дала ... ... ... ... революция қарсаңындағы тап күресі, әлеуметтік қарама-қарсы
лагерьлер өкілдерінің қақтығысы көрсетілген.
Сатан жастайынан Әділхан байдың ... ... ... де, не өзі, ... кисе ... ішсе тамаққа жарымайды. Ол болыстың да, ауыл ... ... ... ... ... да мына ... сұрықсыз заманда күн
көру қиын-ақ.
Өмір өте берді, Сатан әділетсіздіктің түп тамырын түсіне бастаған сияқты.
Жасынан сөзге шебер, ... ... ол ... ... әсем ... және
күмбірлеген күйімен жұрт көңілін баурап алады. Ауылдағы қазақ әйелдерінің
тағдырына жаны ашиды, ... ... ... ... ... Ол ... әсем Нәзипаны арашалап қалады.
Сатан — халықты езуші байлардың, би-болыстырдың бітіспес жауы. Бұлар
айдарынан жел есіп дүрілдеп түрғанда ... ... та, ... ... те жоқ ... ол ... ... кейін ауылдан қалаға келеді, орыс революционерлерімен танысып,
большевиктер партиясы туралы естиді. Оның саяси ... ... ... ... ... ... ... бостандыққа жетеміз деп ойласа,
енді аңсаған арманға тек бүкіл халықтық күрес арқылы ғана жетуге ... ... ... және бірі — Мәмбет. Ол — ақылды әрі адал азамат.
Мәмбет «Светлана» пароходымен Омскіге барып, қала ... ... ... ... ... ... танып-біліп, саяси сауатын ашады.
Мәмбеттің жастық шағы жоқшылықта өтеді. ... ... ... ... ... шөптен, тамырдан дәрі-дәрмек жасап сатады. Мәмбет жастайынан
жалшылықта жүрді, есейген соң темір жол ... ... ... ... бүгін өзге жігіттермен бірге жұмыс істеп жатырмын, — дейді ол ... — Тегі ... нұр ... ... әкем ... аузынан тастамаушы
еді. Сол рас қой. Ендеше, талап қылған адам ... ... ... Өнер демекші — өнердің бәрі орыста екен ғой. Өнерпаз
боламын деген жігіт алдымен орыс ... ... орыс ... ... ... жас ... ескі ... жол-жораға қаны қас еді,
бірақ одан қалай арылудың жолын білмейтін. Бұл оған қапас қараңғы ... ... ... ... Ол ... ауыр езгісіне қарсы аянбай
күреседі, жанталаса шындықты іздейді, халқына бақыт пен азаттық ... ... кек ... ... ... ... ... ақшық шайқас
жолына түседі.
Орыс революционерлерімен, тап күресі туралы ғылыммен танысқаннан ... ... ... күрескерге айналады. Енді ол еңбекшілерді азат ету
мүмкіндігіне, олардың өкіметті өз ... ... ... ... күн 1917 ... ... туды. Романның соңында Мәмбет орыс
большевигі Михайлов бастаған халық көтерілісіне ...... пен ... жолындағы табанды күрескердің, еңбекші қазақ
халқының ең жақсы қасиеттерін бойына сіңірген үлкен жүректі адамның типтік
бейнесі.
Қазақ революционерлерінің тағы бір ... ... өмір жолы да ... ... Мәмбеттің тағдырына көп ұқсас. Қарапайым халықтан шыққан ол
жай жалшыдан ... ... ... ... ... ... ол ... «Машай есігінде күл шұқып, итпен бірге сүйекке
таласып, ... ... ... ... басы қайызғақ, қарны қабақтай
қара бала болды. Жел қуған түйе қарындай үйден-үйге ... ... ... адам ... ... ... - ... пісіп қатая берді». Байдан
көрген қорлығы жүрекке кек болып қатты, жоқшылық азабы оны ... ... ... ... ... ... пен бостандыққа жеткізу
туралы ой ұялай береді. Енді ол өз халқын азап пен ... ... ... ... ... ... большевик Герасимовпен танысады.
Біртіндеп Марданның рухани сана-сезімі оянып, ... ... ... саналы революциялық идеяға ауысады. Қанаушы құрылыстың сөзсіз
құритынына сенғен ол: «Бүгін сендер біздің біреумізді ... ... оның ... ... адам ...... ... байларға.
Романда өздерінің бас бостандығы, теңдігі туралы, ... ... ... ... Нәзипа, Күлзейне, Күлән, Қамаш сияқты қазақ әйелдері
зор ілтипатпен суреттеледі.
Күлзейненің тағдыры ауыр әрі ... оны ... ... ... ... ... тәлкекке түскен мұндай әйелдер ол кезде мыңдап
саналатын. Мұндайлардың ішінде «бүлікшілер» де болған, бірақ ... ... ... аяқталатын. Қүлзейне байға кектеніп, Мардан жалшымен
көңіл қосады. ... бұл ... ... ұзамайды. Күлзейне өз өмірін өзгертуге
батылы жетпейді, байдың сәнді тұрмысын тастап, ... еріп ... ... өмір жолы Күлзейненің тағдырына ұқсас. Оттай ... ... ...... ... ... ... I. Жансүгіров
оның ұшқын атқан кезін, сыңғырлаған ... ... ... ... мен
былқылдаған жүрісін сүйсіне суреттейді. Нәзипа — ер жүрек, жалынды ... ... ... ... екенмін, дұшпаным, күндесім көп екен ... ... ... ... ... бәйбішелердің ырқына көнбей,
теңдік бермеген болатын. Біреу-міреу оны тоқыратамын деген ниетпен сөз
қозғаса: «Мен бұл ... күң болу үшін ... жоқ» деп ... қоя ... ... ... ... бармаймын деп қиғылық салғанмен, азулы әке,
ақтарылған мал барлығы қыздың ... ... ... ... берген. Ол қажының
үйіне келген соң, мұғалім Фазылмен көңіл қосады. Бұл ... үшін ... ... сұмдык қорлайды. Мойнына қарақұрым киіз іледі де, мешітті үш
рет айналдырып, тірідей көмбекші болады.
Қорлық шеруінің ... ... сұлу ... жайнаған жүзі,
жалтыраған көзі, қас-қабағы қаз ... ... ... үстінде, жамылған
ақ шәлісі, жасыл пүліш бешпенті, торғын көйлегі төгіліп, ... ... ... ... ...... ағы — ақ, ... ... ... ... ... ... ... иілмегеніне
кіжініп, балағаттап бетіне түкіреді, қара халық жаны ашып ... Екі беті ... ... көзі ... езуі ... жүзі жарқын,
жүрісі еркін Нәзипа бір қалыптан таймайды, қымсынып тайсалмайды. Тек жалшы
Сатанның араласуымен Нәзипа қорлықтан, ... ... ... тағы бір ... ... тағдыры әңгіме етіледі. Ақ көңіл,
нәзік жанды Күлән адал махаббаты, бас бостандығы үшін ... ... ... Бірақ алпауыттар билеген дала заңы оны ... ... ... жәрдем сұрайды. Мәмбет қызға уәде береді, Күләннің басына төнген
қара бұлт сейілгендей болады. Алайда оның ... ... ... біліп
қояды да, қыздың қайын жұртына ... ... ... ... ... сүймеген адамына қосақтап жібереді.
Романда мінез-құлқы, сырт көрінісі, өмірге көзқарасы әр түрлі қарапайым
адамдардың бейнелері нанымды шыққан. Нұрәділ, ... ... ... Сүндет — олардың әр-қайсысы халық бостандығы ... ... ... ... ... Әр қайсысының таңдаған жолы, арманы, көздеген
мақсаты бар.
Аяпберген жастайынан жоқшылық пен қорлық ... ... Ерте ... ... терең әжімдер соның айғағы тәрізді. Халық қасіреті, ... ... ... оның жанын жегідей жеп, күндіз-түні маза бермейді.
Елеке — ... ... ... Жас кезінде халық ақыны Жанақпен кездескен,
атақты Шөжемен айтысқан; Романда ол сөзге жүйрік, өткір ойлы, талантты адам
ретінде ... Оның ... ... ... ... жұрт көңілі
жадырап, мәз болып қалушы еді. ... ... ... ... ... ескі дәстүрлер төңірегінен ұзап кете алмайды. Бірақ оның әндері ... ... ... ... ... ... ... қарсы күресте үнемі
жігер косып отырады.
Романда орыс ... ... ... ... ... ... ... роліне көп орын берілген.
1905 жылғы революцияға қатысқаны үшін ... ... жер ... ... ... ... астыртын жұмыс жүргізеді. Сатан,
Мардан, Мәмбет сияқты ... ... ... ... ... ... ... қалай жұмысты көп істесе де, ... ... ... себебін түсіндіреді. Жақсы өмір сүру үшін олар өзін қорғай
білуі, өз праволарын ... бір ... бас, бір ... қол ... ... ... ең бірінші борышы қазақ еңбекшілерінің басын біріктіріп,
оларды революциялық рухта тәрбиелеу, сөйтіп ... үшін ... ... деп ... ... оны зор ақыл иесі, көп білетін, жаны
жайсаң етіп суреттейді. Орловтың бишара қазақ еңбекшілеріне шын жаны ... ... ... ... ... Ол ... жақын досы,
сенімді ақылшысы болады. Түрмеге апара жатқанда Орлов: «Бәлкім, ... ... ... да күн болар... Бірақ бұлар бізге түк те қыла алмайды.
Сендер өздерің жасымаңдар. ... ... ... ... ... Өздерің сақ болыңдар. Біздің сөйлескен сөзімізді көп жігітке
шашпа. Өзің мүмкін болса, осы ... орын ... ... жол ... Онда жай жақсырақ болар...» дейді Мәмбетке қоштасып тұрып.
Олар кейін көтеріліс кезінде кездеседі. «Құттықтаймыз, жолдас Мәмбет. Вот
молодец. ... ... ... ... деп орыс ... қазақ
досының арқасынан қағады.
Романның соңында Орлов мінбеге шығып, митингіге ... ... ... ... ... ... ... де 1905 жылғы революцияға қатысқан, ол да тап күресінің қатал
мектебінен өткен, шыныққан ... Ол ... туып ... Рига ... жыл әріп теруші болып жұмыс істейді, кейін социал-демократиялық ұйымға
кіріп, большевиктік ... ... 1908 жылы ... ... одан қашып, қазақ жеріне келеді. Алексей білімі мен тәжірибесін
халықты революциялық күреске әзірлеуге ... ... Ол ... ... ... ... ... түп тамырымен жойғанда
ғана, жер еңбекші шаруалардың қолына толық көшкенде ғана ... ... ... ... біреуі — Герасимов. Ол Тагил заводының қарт
жұмысшысы, Екібастұзда абтыртын большевиктер ұйымын ... оған ... ... ... шілдің боғындай бытырамай, бірлесіп әрекет
етуге үйретеді. «Егерде бір буда ... ... ... ... ... Егер оны ... исе, бәрін де оңай сындыруға болады»,
дейді ол жігіттерге.
І.Жансүгіровтің «Жолдастар» ... ... ... ... өмірі реалистік түрде суреттелген. Бірақ ... ... ... тым ... ... де атап көрсеткен жөн.
Негізгі оқиғадан шегіне отырып, ол ... ... ... (мәселен, «Сиыр көрдің бе? », «Жанжал», «Цирк», «Жөгер, жоғары
шық», «Тасаттық» тараулары).
Романда екі жүзге жуық ... бар, ... ... ... оқиғаларға
белсене қатысса, екіншісінің тек аты ғана ... ... ... ... ... Мәселен, Шалматай
қажыны «ит кемірген асықтай тығырайған қара қажы» деп ... тек ... ... ... ... пейзажға бай емес, бірақ арагідік кездесетін
табиғат ... әсем де дәл ... ... «Жазды күні ыстықта қоңыр
тау құрысқан күйік тері сияқты. Шөл жерге қырау түсіп, қар жаумай ... ... ел де, мал да ... Жалғыз-ақ бұл жерді мекендеп
жүретін ... қара ... ... ... құста — бөктергі, сауысқан,
адамда — жол тосқан ұрылар ғана. Қөсеумен шұқылап, отқа ... ... ... ... ... жылт ... су жоқ. Күні ... тасы
ысып, аңызақ желі ұдайы соғады. Сайлардың ішіне ... ... ... ... ... ... берекелі шөп жоқ. Бұта да, шәп
те таздың шашындай». Даланың бұл сүреңсіз, сұрықсыз пейзажы кейіпкерлердің
көңіл-күйімен сәйкесіп жатады.
І.Жансүгіров — ... ... ... ... халық тілінен
өзіне керектісін таңдап, талғап ала біледі, оны суреттеу кұралы ретінде өте
орынды пайдаланады. Кейіпкерлердің көзқарасына, ... ... ... ... олардың аузынан шығатын сөз де мың құлпырып тұрады. Мәселен,
Сатан мен Шалматай байдың сөздері бір-біріне ... ... ... ... ... ... тапқыр. Шалматай өз мүддесіне, көздеген
мақсатына сай мақал-мәтелдерді көп қолданады («Жап аузыңды, ... ... ... ... «Құр ... бата жүрмейді»). Үстем тап
өкілдерінің, мырзалардың, подрядчиктердің, саудагерлердің ... ... ... ... ... ... ... таяқпен салып қалі-андай
ауыр («шайтан», «ақымақ», «оттама», «ит» тағы сондайлар).
Романда қазақ даласының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, халық өмірінің ... кең ... ... онда ... ... мол. ... диалог
арқылы кейіпкердің жан-дүниесін кеңінен танытады.
«—Жылама, қарындасым, өзің разы болмасаң, қашсаң да құтыласың ғой, — деп
Мәмбет үміт айтты.
— Жыламай ... ... ... ... бір ... жоқ. Менің сөзім кімге
өтеді, менің қайғым кімге батады..,.— деді Күлән».
Бұл диалогта қазақ қызының дәрменсіз халі ... ашы ... ... Жансүгіров ішкі монологты жақсы менгерген. «Светлана» пароходында
келе жатып Мәмбет өмір туралы былай қиялдайды: «Мынау үлкен өзен, ... ... ... су ... ... барады? Су кім үшін ағады? Өзен осы
ағысымен неге ... Бір ... су ... Әлде адам ... осы
сияқты ма». Бұл монолог Мәмбеттің ойын, рухани дәрежесін, ... дәл ... ... ... А. М. Горькийден үйренген. «Бұл ұлы
ұстазды үлгі тұтамыз» дейтін мақаласында: ... ... ... ... ... күннен бастап мен Горькийге ойша еліктедім. Оның
кітабын бірінен кейін бірін құныға ... ... ... ... ... Олар ... көзімді ашып, жаңа күш-қайрат берді, алға
жетеледі, әсіресе оның ... ... ... ... ... жыры»,
«Дауылпаз туралы жыры» және басқа жырлары өшпес әсер қалдырды» дейді.
«Жолдастар» романында М. ... ... анық ... ... ... ... ... орыс пен қазақ
халықтарының достығын паш еткен шығарма ретінде біздің мәдени тарихымызда
елеулі орын алады. Біздің замандастарымыз, ... ... осы ... ... ... ... өмірі, оның революцияға келу жолы, ... ... ... көп ... алуы ... таңы дүниеге әкелген жаңа адамды жырлау—қазақ совет
әдебиетінің ... ... ... ... ... I.Жансүгіровтың творчествола-рына тән нәрсе.
Жаңа адам — социалистік моральдың жыршысы. Ол ізгі және парасатты ақыл-
ой, пәк жүрек, өз ... ... ... сүю, ... ... жабысып,
кері тартқандарға қарсы бітіспес күрес жүргізу ... ... ... ... тиіс. С.Сейфуллиннің Хамиті, Әзімханы, Хасені, Боранбайы
мен Ыбырайы, Б.Майлиннің Азамат Азаматычы мен ... ... ... ...... адамдар.
Олардың тағдыры әр түрлі: бірі ревалюцияға жалшылықтан, енді бірі
интеллигенциядан келді, ... ... да жаңа ... ... жоғары.
Бұлардың ішінде жаңа өмірді бірдеи түсіне алмағандары да болды. Мәселен,
С.Сейфуллиннің ... ... ... ... ... ... ... принциптерінен ауытқып жүрді. Өмірдің бұралаң қалтарыстарын, таудай
ауыр қи-ындықтарын бірден жеңіп кету, түсіну оңай емес. Сондықтан ... ... ... ... қалу — ... ... сипаттауда әр жазушының өз ерекшелігі бар. С.Сейфуллин
жеңіл штрихтар арқылы-ақ бедерлі де бейнелі ... ... ... Мұндай
ерекшелік «Тар жол, тайғақ кешу» мемуарында мол ұшырасады.
Сейфуллин ... ... ... ... ол ... өмірдің ен
қиын кезеңінде керсетуге тырысады. Ал ... ... ... ... ... де ... өмірбаянымен белгілі бір кезеңде ғана
таныстырады. Сондықтан Сейфуллиннің «Тар жол, ... ... ... мен ... ... ... ... рухта, революциялық биік романтикада суреттеліп, тұрмыстың күйкі
жайлары шығармадан ,тыс қалады.
I.Жансүгіровтің ... ... ... ... ... Б.Майлиннің кейіпкерлерінің бейнелері психологиялық жағынан
анағүрлым дәлелді, мазмұнды әрі ... ... ... тілі — ... мазмұны мен формасында ерекше зандылықтары
бар жалпыхалықтық әдеби ... бір ... Ол ... тілдік құралдардың
эстетикалық қызметінен туындайды. Көркем шығарма тілінің ерекшелігін норма
тұрғысынан ғана зерттеу мүмкін емес, ... ... ... ... ... шығарма - тілі болсын, жекелеген поэтикалық тіл болсын,
көркем коммуникация құралы болғандықтан, ... ... ... ... ... арналады. Көпке түсінікті болуын талап етіледі.
Көркем әдебиет тілін норма деңгейінде және ... ... ... ... ... ... ... толықтырады.
Әрбір суреткер тіл өрнегін салуда сөздің тыңдаушыға ... ... ... ... отырып, тіл құралдарына өзінше иелік етеді.
Әрине, тіл саласында шамадан тыс еркіндік ешкімге берілген де ... сөз ... ... түрі де әр тілдің табиғатына жанасымды,
үйлесімді болуы шарт. Дегенмен, жекелеген «ауытқулар» сауатты туындыгердің
саналы әрекетінің нәтижесі ... оны тіл ... ... ... ... тіл ... анағұрлым шебер беруге тырысып, белгілі бір
мотивке сай, ... ... тіл ... ... нұсқан
келтірмегені болып танылады.
Қазақ әдебиеті көркемсөз шеберлерінің бірі — ... ... ... ... ... мен ... молынан
кездестіреміз.
Жеке қолданыстағы сөздерді анықтауда мағынаны ашуға фон ... ... ... сөз ... ... ... толық
түсінуге негіз болатын қоғамдық, әдеби факторларды білу ... ... ... пайдаланамыз. Сөздік ортадан, яғни өзі ... ... ... тыс ... көмескі немесе мүлде түсініксіз болып
көрінетін және туындыгерлік сөздің біріне талдау жасап көрелік:
Ашынғанға ашу боп, ... тосу боп, ... ... Салдырған күнім байбалам (I. ... ... ... ... ... жеке ... мағынасы түсініксіз. Бұл
сөзді контекстен тыс қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... субстантивтенген есімше тұлғалы сөз екен деп қалуға
болады. Ол контекстік ... ... сөз — тосу ... ассоцияланып,
қабылдаушының санасына «көп асқанға бір тосқан» фразасындағы ойды ... ... ... ... ... ... ... негізінен туынды
түбір (ас+қан-ға) пайда болып тұр.
Контекст туғызған жеке-лексикалық мағына — «мөлшерден асқан, шамадан
тыс ... ... ... Осы ... контекстің зор маңызы тек мағына
ашуда ғана емес, мағынаны нақтылауда, ... да ... ... I. ... ... сөз ... мына
тәрізді үш түрлі амал-тәсілдерден көрінеді:
1) қосымша ... ... ... 2) түбір морфеманың
семантикалық реңкінің айқындылығынан; 3) жеке ... ... ... ... Ал тұтастай алғанда,
экспрессиялықтың болуы себебінің өзі сөз тудыру тәсілінің тосындығынан,
өзгешелігінен болады.
Сөз қосымшасы ... пен ... ... ... қатарлы орынды
иеленеді, яғни жаңа сөздердің көркемдік бояуы кей ... ... ... ... ... ... ... тұстарда
қосымшалар не өзінің жалғану орнын ... ... ... ... танытады.
Тілдің сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың әрқайсысының өзіндік
мағынасы, жалғану орны бар.
Келесі ... ... ... ... ... ... қосымша
морфемалар қызметі көрінеді. ... ... жоқ ... ... ... бір бөлек жөнімсіз (I. Жансугіров, «Жастар ұраны»), Осы
контекстегі ортақшыл, қорқақшыл сөздері -шыл ... ... ... ... ... реңк ... ... Сөз экспрессиялығы ... ... ... ... ... Бұл ... ... реңк бар тәрізді. Ол сөздердің астарында ортақ істі құптау және
қорқақ әрекеттен жирендіру семантикасы бар. Мәнерлілік реңк ... ... ... қосымшалардың қызмет өрісі кеңи түскен.
Олардың экспрессиялылығы жалғанатын орыңдарының өзгешелігінен болып
отыр.
Сөзжасам ... ішкі ... бар, ... қалыптасқан тәртіпті
әркім өз қалауынша өзгерте алмайды. Тілдің сөзжасам жүйесінің әбден
қалыптасып ... ... ... ... ... ... ... жеке қолданыстағы жаңа сөздер туады.
Сөзжасам шартына үйлесімсіз ... жеке ... ... бірі — ... ... ... ... іздейт» («Бейсенбек болыс»)
Әдеби норма бойынша, ... зат ... ... ... ... -да ... ... тиіс. Алайда, туындыгердің өз ойына,
идеясына ... бұл сөз ... ... ... ...... төңіректеу». Семантикалық ерекшелігіне қарай
туыстық атаулардан жасалған бірден-бір етістік — тәркіндеу ... ... ... мәндес ондай сөздер кездеспейді.
Белгілі бір контексте, жеке ... ... ... -мән ... жасалған тұлғалардың кейбіреуіне мысалдар: Жыртарманға ... үшін ... ... болып жиылдық; Әлде жеке жыртсын ба? Әлде
жаппай жыртсын ба? ... ... ... үшін ... ... ... Әлде жеке кетсін бе? Әлде жаппай сепсін бе? Бөлерменге келгенде,
болмау үшін шерменде, Мәйек болып жиылдық, Әлде бөлу әр ... әлде ... (I. ... II., т ... -ман жұрнағы етістіктің болжалды
келер шақ формасынан іс-әрекет ... ... ... ... ... ... Бірақ контекстегі жыртарман, бөлермен, себермендер іс-
әрекет иесінің атауын білдіріп ... жоқ, -ман ... тағы ... әлі ... ... ... ... таяп қалған іс-әрекет,
қимылды (адам емес) білдіру. Демек, объектіге алынып ... ... ... де ... ... ... ... көрсетеді.
Жыртарманға, себерменге, бөлерменге сөздерінде жырту, себу, бөлу әрекеті
әлі орындалмағанын, бірақ орындалуы кезі ... ... мән ... ... ... тағы бір ...... жалаң
түбір күйінде ғана емес, күрделі сөздер формасында да ... ... ... ... ... ... өзара орайлас,
мәндес компоненттерден құралады. Мысалы, От ... ... ... ... (I. Жансугіров П-т., «Кім екен»). Микроконтекстегі
окказионал сөз — ... ... ... қайғыру» мағынасын білдіретін
аһ ұрды тіркесінің бір сыңары мен «қайғы, қасірет, мұң, шер» мағынасындағы
зар сөзінің ... ... ... ... ... Бұл тәрізді мәндес
синоним сөздерді бір сөйлемнің ... ... ... — сөйлемдегі айтылмақ
ойды күшейту, экспрессивтілікті барынша көрсету ... ... ... ... ... сөз ... де ... енгізіп, стильдік мақсатпен
трансформациялайды. Бір компонентін (бөлігін) басқа сөзбен ауыстырады. Бұл
тәсілдің атқарар жүгі — ... ... ... ... қатар, іс-әрекеттің
экспрессиясын арттыру, өтіп жатқан процестің ... ... ... Жау ... ... Жалауды биік байлағам (I. Жансугіров, І-т.,
«Жорық жырынан»). Бұл ... ... ...... жығу ... ... алға қойған мақсатын дәл көрсету үшін жаға ... ... ... болып көрінуі мүмкін. Жағасын жығу ... ... жете ... әрекет, тек жеңіп қана қою емес, жауын қайта ... ... мәні бар. ... ... жан-жақты бейнелеп жеткізуде бұл
өзгерген тіркестің ... ... ... ... ... ... ... әуезділігі болуды
көздей отырып, буын санын сақтайды немесе ұйқасты қатар түзу ... ... ... сөз ... ... да өлеңдерінің ырғақты да әуезді
болуын қадағалап отырады. Буын саны ... ... ... ... ... өлең жеті буынды, екі бунақты, өлең тармақтары кезектесе
ұйқасып тұр. Осы өлең ... әрі ... әрі ... ... ... сөз — ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде «еркін жүріп
кете алмай, кібіртіктеу» мағынасында малтығу сөзі бар. Біз ... ... буын саны (7) ... ... ... (4) сөзі ... буын) болып қысқарған. Сонымен бірге, ішкі ұйқас үндестігін бұзбау да
мақсат етілген (алдыңғы тармақтардағы ... ... ... ... қатары түзілген).
Әдебиеттер.
1.Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
2.І.Жансүгіров шағармашылығы.-Қазақ ідебиеті,2000,4ақпан.
3. ... ... тууы мен ... ... ... тағлымы,2002, N6.
5.І.Жансүгіров.Шығармалары.Алматы,1962, IIIтом,140бет. ,
6.Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі ... ... ... ... қазақ, 1926, 9 қыркүйек.
7. Көркем әдебиет туралы (мақала).— Еңбекші қазақ, 1927, 8, 9 тамыз.
8. Жанай мен ... ... ... ... 21 ... (Алдоңғарұлы). Жазушылар мен көркем әдебиет (мақала). — Ең-бекші
казақ, 1926, 3 ... ... ... кітабы» (сын).— Тілші, 1923, 8 мамыр.
11.Жансүгіұүлы Ілияс. Қазақ күйлері ... ... ... 18 шілде.
12.Жансугірұлы I. Бетім анадай емес, мынадай (айтыс-макала).— Еңбекші ка-
зак. 1928, 5 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Қазақтың қайсар Үш Арысы54 бет
Ілияс Жансүгіров өмірі1 бет
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы7 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь