Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасын жетілдірудің теориялық мәселелері

Мазмұны


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I . Тарау Бастауыш класс оқушыларының қарым.қатынасын жетілдірудің теориялық мәселелері

I.1 Бастауыш класс оқушыларының қарым.қатынасының
психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
I.2 Әлеуметтік . психологиялық тренингтің түрлері,
оны қолдану ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
I.3 Қазақтың ұлттық ойындарының, әдептілік және мәдени
құндылықтарының оқушылар қарым.қатынасын
дамытудағы ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

II . Тарау Бастауыш класс оқушыларының ұйымдастырылған қарым.қатынас тренингінің нәтижелері

II.1 6.7 жастағы балалардың қарым.қатынасын зерттеу
әдістері мен ұйымдастыру барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
II.2 Бастауыш класс оқушыларының қарым.қатынасын
зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.............................................3
I – Тарау Бастауыш ... ... ... ... мәселелері
I.1 Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасының
психологиялық ... ...... ... ... ... ... ұлттық ойындарының, әдептілік және мәдени
құндылықтарының оқушылар қарым-қатынасын
дамытудағы ...... ... ... ... ұйымдастырылған қарым-қатынас
тренингінің нәтижелері
II.1 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасын зерттеу
әдістері мен ... ... ... ... оқушыларының қарым-қатынасын
зерттеу ... ... ... ... ... дамудың қазіргі
кезеңінде, оқу ... ... ... ... ағарту саласының мектеп
жасына дейінгі жасына дейінгі тәрбиелеу, білім беру барысында ... ... ... тұр. Атап ... ол ... жеке ... ... дамуын, даралық ерекшеліктерін, ішкі потенциалын анықтап, жан-
жақты зерттеу негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың жақын ... ... ... Ал ... ... ... сынып оқушыларының
кездің ықпалы аса зор ... ... ... ... ... оқуы және ... жайлы теория мен
тәжірибе қарым-қатынас мәселесінде қиылысады. Ал ... ... ... ... және ... ... тұтас
қамтитын, балалар психикасының дамуындағы басты көрсеткіш әрі ... ... ...... ... ... жасындағы балалар қарым-қатынастың балалардың жеке тұлға
ретінде дамуында алатын ... ... және ... ... анықтауға арналған зерттеулер ғылыми қорда аз емес. Аталмыш
кеңістікте ... /1/, ... /2/ және т.б. ... ... таралған. Қарым-қатынас негізінде балалардың барлық жеке басының
қасиеттері дамып, ... ... ... ... ... ... ... танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-
бір фактор және жағдай болды. Ал балалардың өзін-өзі ... ... ... олай ... ... бағаның дұрыс болуын қамтамасыз ететін де
балалардың ересектермен және басқа балалармен жасайтын өзара ... ... және ... ... ... ... Ғылымдағы балалар
қарым-қатынасының мәнділігі әркімге – психологтарға, педагогтарға, ата-
аналарға аян, және ол ... ... ... ... ... болғанымен, балалар қарым-қатынасында шешілмеген
мәселелер жеткілікті.
Мектеп жасындағы балалардың қарым-қатынас ... ... ... ... балалардың жеке басының қалыптасу заңдылықтары
өз халқының тарихына, экономикасына, мәдениетіне тікелей байланысты болып
келеді. ... орай ... ... ... ... ... ... мен дамуында пайдалану белсенділігі артып, ұлттық мәдениеттің
өзекті педагогткалық, психологиялық мәселелерін шешу, оны ... ... ... арта ... ... /3/, Ә.Алдамұратов /4/).
Мектеп жасындғы балалардың қарым-қатынасын зерттеп, сол ... ... ... дамыту және түзету мәселелерінің шешімі әлі
күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық жағынан қамтамасыз ететін мамандардың
арсеналында арнайы контингентке бейімделген ... ... ... Осы ... ұлттық ойындар, құндылықтар баланың жеке басын
дамыту үрдісінде таптырмайтын әмбебап құрал және әдіс ... ... ... ... жаңылтпаштар мен жұмбақтардың халықтық педагогика
тақырыбын қамтымайтыны бомайды. Алайда ұлттық ойындардың, ... жеке ... ... мәні белгілі ... ... ... ... ... ... ... айналған жоқ.
6-7 жастағы балаларды оқыту, тәрбиелеу ... өз ... ... ... ... қоғамдық дағдарыстан әрқалай күй
кешуі-бір жағынан, екіншіден – экологиялық, медициналық мәселелердің бала
дамуында орын ... ...... ... ... жасына дейінгі
кезеңдегі қарым-қатынас ерекшеліктерін ескеру негізінде оқыту, ... ... ... тыс ... ... бала қарым-қатынасын жетілдіру
жолдарының бір жүйеге келмеуіне әкелді.
Соңғы 30-40 жыл ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылып, қолданылуда. Олар топтық
жұмысқа негізделіп, тиімділігі дәлелденген ... /5/, ... /6/, А.Г. ... /7/ т.б.).
Әлеуметтік-психологиялық тренингтердің әр түрі – сензитивті, оқытып-
жаттықтырушы, өнер-би, арт (сурет) ...... ... ... ... ... әлі де ... ... Ал ... ... жүргізілетін тренингтер ерекшеліктері
осы күнге дейін назардан тыс ... ... ... ... ... біздің
зерттеу жұмысымыз 6-7 жастағы қазақ баларының қарым-қатынасын тренингтік
әдістермен жетілдіру ... ... ... ... тақырыбы: «Бастауыш класс оқушыларының
қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... – Бастауыш класс оқушылармен қарым-қатынасын жетілдіретін
тренингнті ұйымдастыру.
Зерттеу міндеттері:
1. Бастауыш класс ... ... ... ... ... ... қарастыру.
2. Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасын ... ... ... ... және ... ... ... Оқушылардың қарым-қатынас жасау ерекшеліктерін жетілдіретін тренингтік
сабақтарды модификациялау және оларды ұйымдастырудың тиімді ... ... ... Мектеп жасындағы оқушылардың оқу-тәрбие үрдісіне тренингтік сабақтарды
енгізу және оның апробациясы.
Зерттеу болжамы – Бастауыш класс ... ... ... ... ойындарын, мәдени, әдептілік құндылықтарын
5
қамтитын арнайы құрастырылған тренингтік сабақтарды ... ... ... пәні – Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасын жетілдіру
үшін қазақ тілінде тренингтік сабақтарды қолдану мүмкіндіктері.
Зерттеу ...... ... ... ... ... Зерттеу базасы Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласындағы №6
қазақ орта мектебінің психолог болып табылады.
Зерттеу әдістері. ... ... ... ... ... Г.А.Урунтаева, Т.А.Репина /8/, К.Т.Шерьязданова /9/,
т.б. ... ... ... бақылау әдістері қолданылды.
Эксперименттен алынған нәтижелерге статистикалық өңдеу ... ... ... ... ... ... және бастауыш ... ... ... ... ... жан-жақты
бірінші тараудан тоқталдықта, ал ... ... 6-7 ... ... зерттеу әдістері мен ұйымдастыру жолдары қарастырылған.
6
I – Тарау ... ... ... ... ... мәселелері
I.1 Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасының
психологиялық негіздері
XX ғасырдың ортасында дүниенің әр ... ... ... ... ... бір уақытта пайда болып, тарала бастайды.
Мұндай зерттеулердің ішінде ... ... ... ... ... орын алады. Ғылымда мектеп жасына дейінгі балалар
психикасының дамуындағы қарым-қатынас аса ... ... ... ... ... ... және ... қатынас жасауының
ерекше формасы.
Қарым-қатынас мәселесін психологиялық, педагогикалық тұрғыдан зерттеу
әлемдік ғылымда Екінші дүние ... ... ... ... ... мәселе
болып көтерілді. Осы уақыттан бастап қарым-қатынасқа анықтамалар беріліп,
оны зерттеуде бағыттар ... ... ... көп ... ... ... ... ұғымымен синоним деп ... ... /10/, ... ... Ж.А. ... /12/ және т.б.) ... жүгініп, М.И.
Лисинаның /10,22/ анықтамасын арқау етеміз. Сонымен ... деп – ... одан да көп) ... ... ... реттеуі мен ортақ нәтиже
алуды мақсат ... ... мен ... ... өзара әрекеттерін
айтамыз. Олай болса, біз зерттеуімізде қарым-қатынастың мазмұнды жағына, іс-
әрекет жүйесіндегі қарым-қатынастың ... 5-6 ... ... ... ... байланысын анықтауға баса назар аудардық.
А.Н. Леонтьев /9/ іс-әрекеттің қай түрін ... ... ... деп ... Ол ... ... ... шарты
ретінде қарастырады.А.Н.Леонтьевтің қарым-қатынасты іс-әрекеттің өзгеше
түрі деп талдау ... Б.Г. ... /13/ ... ... ... ... ... біздің зерттеуіміздің әдіснамалық
негізі болды.
Балалардың ересектермен және басқа балалармен қарым-қатынас жасауы әр-
түрлі ғылыми позициядан түсіндіріледі. Сол ... ... ... дейін «бала
(лар) мен ересек (тер)» жүйесіндегі қарым-қатынас ... – бала ... ... көне ілгері және жан-жақты қарастырылған.
Психология мен оған салалас ғылымдарда қарым-қатынас құралдарының
сипаттамалары, ... ... ... ... ... ... үш тобын
экспрессивті-мимикалық, заттық-әрекеттік және тілдік құралдарына бөліп
қарастыруы біздің ... үшін де ... ... ... ... нәтиже алу тәсіліне де талдау
жасалық. Қарым-қатынас тәсілі оның бірлігі деп танылады (М.И. ... т.б.) ... ... ... ... ... біліктілік» (Т.В. Антонова /15/) десе, ал А.А. ... әсер ету ... ... ... ... деп үшке ... ... зерттеу аспектімізде қарым-қатынас
тәсілдерін жетілдіру ең негізгі мәселе болып табылады.
Әдебиеттерге талдау жасай ... ... ... ... тиімділігін анықтайтын, өзара түсінікті сипаттайтын ... ... деп ... Осы ... В.С. ... /16/, А.А.
Бодалев/14/ қарым-қатынастың механизмдерін көрсетіп, ... ... ... рефлексия, стереотипизацияны жатқызады.
Біздің зерттеу жұмысымызда 6-7 ... ... ... ... ... ... ... педагогиканың
балаларға психологиялық әсері, ықпалы деп тағайындаймыз.
Қарым-қатынастың қажеттіліктері, ... ... ... стильдері... мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынастарын
жетілдіру, коррекциялау мәселері үшін аса мәнді деп санаймыз.
Оқушылармен ... ... ... ... ... ... ... профилактикаға және коррекцияға негіз
болатындығымен маңызды.
Осыған орай ... ... ... ... ... ... түрлері жасалынған. Біз реттеу ... ... ... ... 6-7 ... ... қарым-қатынасын
айқындау мақсатында жасалынған әдістемелерді бірнеше топқа бөлді. Оқушының
коммуникативті іс-әрекетінің тиімділігін оның жеке бас, ... ... осы ... зерттеп, бағалауға мүмкіндік
беретін әдістемелер жасалынды.
1. Әр – түрлі қарым-қатынас жағдайларын талдауға ... ... тобы ... ... қарым-қатынас жағдайы экспериментатор
вербалды түрде немесе көрнекі құралдар көмегімен жасайды. Қарым-
қатынас жағдайын талдау әдістемелері ... жас және ... ... ... және ... сферасын ескеруге
мүмкіндік береді.
2. Қазіргі кезде нақты қарым-қатынас жағдайын ... ... ... қолданудың өрісі кеңейген. Мұнда қарым-қатынас
субъектілерінің коммуникативтілік біліктіліктерін тиімді қолдана алуын
анықтау мүмкіндігі бар.
Осы ... ... ... ... ... ... ... үшін айрықша маңызды жайт, ол жоғарыдағы қарым-қатынас
себептілігін, яғни адам ... ... ... ... міндеттерін шешуде қарым-қатынастың әрі құралы, ... ... ... 6-7 ... ... қарым-қатынас
сферасы, екі жазықтықты қамтиды:
8
1) оқушылардың ата-анасымен, педагогтармен және ... ... ... 2) оқушылардың басқа балалармен өз қатарластырымен,
өзінен кіші және ... ... ... ... Бұл ... зерттеуді ең алғаш рет 1945-1952 жылдары Рене ... ... ... Олар ... ... ... ... баланың психикалық және физикалық дамуына кедергі болатындығын
көрсеткен.
Балалардың ... ... ... ... ... ... ... вербалды тестік әдістерге сандық,
сапалық ... ... ... бағалауға негізделген. Мұнда
балалардың жас ерекшелігіне, ... ... ... ... ... өтуі жөн ... Осы орайда техникалық құралдар –
аудио, видео, жазба, ... ...... аса ... /18/). Бұл ... ... ... арттырады.
Балалардың белсенділігі қарым-қатынас жасауына, өз-өзін ... ... ... Біз ... ... қарым-қатынасын анықтауға арналған
әдістемелерді толық (саны жағынан) қолданса ғана балалардың коммуникативті
іс-эрекетін диагностау дәлдікке ие ... деп ... ... барлық
қарым-қатынас компоненттерін зерттеуге арналған әдіс тәсілдерді толық
қолданудың қандайда ... ... ... ... ... Ал ... әрбір бала белгілі бір әлеуметтік ортаның ықпалында болады. Сол
ортаның құндылықтарын өзінің жеке ... ... бұл ... ... ... ... этикетпен, ритуалмен, құндылық
есебіндегі мінез-құлық, жұріс-тұрыс стандарттарымен әрленіп, ... ... ... ... ... ... өзіндік сананың
интенсивті дамуына барынша жағдай жасалынып жатқан ... ... ... ... ... ... ... бөліп алып,
«тексіз», «ұлтсыз» пенде күйінде қарауды, ... ... ... ... ... ... қатар мектеп жасындағы балалармен жүргізілетін диагностикалық
жұмыстың коррекциялық, дамытушы әсері де оған пареллель болуы керек ... Ал 6-7 жас ... ... ... ... /19/
еңбектерінде сипатталынады. Ғалым баланың ... ... ... оның ... ... жағдай жасайтынын тағайындайды.
Онда негізгі 3 жағдай баса көрсетіледі:
1) оқушылардың өзге балалар тобымен қарым-қатынас құруында ерекше,
ересектермен жасалған ... ... ... ... жүйесінде ғана кейбір іс-әрекет түрлерін меңгеруге
болады, яғни балалар топпен ғана ересек ... ... ... ... ... ... класс мінез-құлық, жүріс-тұрыс нормалары мен
адамгершілік қасиеттерді қолданып, жаттығуға мүмкін болады.
9
И.А.Бойкова 6 жастағы ... ... ... ... жеткіліксіз болса, олардың қатарластарымен ... ... де ... ... ... Ал ... ... ересек адамдармен құрған қарым-қатынасы қатарластармен арадағы
қарым-қатынасқа проекцияланатындығын тағайындаған.
Балалардың өз ... ... ... осы ... ... ... /10/). Бұл қажеттілік 3-жасқа
келген балаларда қалыптаса ... ... ... ... ... басқа балалармен қарым-қатынасты қажетсінуін
А.И.Фукин 3 топқа бөледі.
1-ші топқа қарым-қатынаста ... ... ... Олар ... байланыс жасағанда жағымды эмоциялы ... ... ... аса назар аудару, ... ... ... ... ... болу ... мінез-құлық, жүріс-
тұрысын көрсетеді.
2-ші топқа қарым-қатынаста енжар балалар ... Олар ... ... ... ... ... күй кешеді, жағымсыз эмоция танытады.
3-ші топ қарым-қатынаста аумалы болатын балалармен сипатталады.
Оларға 1-ші де және 2-ші де топ ... ... тән ... Х.Т.Шерьязданова еңбектерінде 6-7 ... ... ... ересектер мен бала арасындағы қатынасқа құрымдылық-
логикалық тұрғыдан сипаттама жасалады ... оны ... ... ... ... ... қарым-қатынас құруында әрбір баланың
ересектермен байланыс жасауындағы психологиялық жас ... ... ... ... ... ұлттық салт-сана, біздің жағдайымызда қазақ отбасындағы
әлеуметтік роль мен жыныстық ерекшеліктер, қазақ ... ... ... ескерілуі қажет деп пайымдаймыз. Алайда,
қарым-қатынас әсіресе мектеп ... ... ... ... ... ... ... балалардың әлеуметтік
ортасындағы этно-мәдениеттік факторлар әлі күнге қарастырылмауда. Сондықтан
біздің жұмысымыз қазақ ... ... ... зерттеп, дамытуды
(тренинг әдісімен) басты максат етіп отыр.
Біздің зерттеу ... ... 6-7 ... ... ... ... тиімді қарым-қатынас құруға жаттығулары қажет, ал, ... ... ... ерекше ұйымдастырылған үрдіс болса ғана, қарым-
қатынасты балалардың қажетсінуі, оған ... ... ... жағдайдан тыс
–жеке бастық қарым-қатынас формасының қалыптасуы жүзеге ... ... ... ... алуға мүмкіндік болады. Мұндай ерекше
ұйымдастырылатын үрдіс-топтың іс-әрекетке ... ... ... ... әдісі).
Сонымен, қорытынды жасайық:
1) 6-7 жастағы балалардың психикалық дамуының басты факторы
10
қарым-қатынас болады. Балалар бұл ... ... ... және өз ... құра ... ... ... психология, педагогика және олармен сала -
лас ғылымдарда қарастырылады. Педагогикалық-психологиялық ғылымдарда қарым-
қатынастың құрамдас компоненттері нақтыланған. ... ... ... ... ... ... қатыыты қажеттіліктер, мотивтер,
тәсілдер, формалар, әрекет-актілер, ... ... яғни ... болады.
3) 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасы жағдайдан тыс жеке бастық
формамен (М.И.Лисина /10,106-114/ бойынша) сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... өзара түсінісумен
әрекеттестікті қажетсінуі, вербалды, вербалды емес қарым-қатынас тәсілдері
дамиды. ... ... ... ... ... ... ... дискусивті ойлана алады, эмоциялық жағымды
реакциялар қалыптасады, өз-өзін аффективті – ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық және коммуникативтік
тұрғыдан даяр болады. Олай болса, балалардың 6-7 жасар ... ... ... баса назар аударылуы қажет.
4) Ғылыми зерттеулерді талдай отырып, 6-7 жас ... ... ... ... ... үшін ең ... ... екенін анықтадық.
5) 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынас сферасына ... ... орта ... ұлттық құндылықтар аспектісі
ескерілмейді.
6) Жанұядағы ... ... ... ... ... ... қажетсінуіне байланысты жоғарыдағы қарым-қатынас формасы
қалыптаспай, оқушылардың мектепке келетіндіктері, олардың ... ... ... ... ... Х.Т.Шерьязданова /4/
зерттеулерінде тіркелген. Сондықтан 6-7 жастағы балалардың ... ... ... ... болуын, қарым-қатынас тәсілдерін
меңгеруді, қарым-қатынас құралдарын (вербалды және вербалды ... ... ... ... ... ... ету ... Ол үшін ересектің жетекшілігімен, ... ... ... ... ... ... ... тиімді педагогикалық,
психологиялық әсер деп санаймыз.
Енді келесі тармақта мектеп жасындағы балаларға ... ... ... қолдану негіздері мен ерекшеліктеріне талдау жасаймыз.
11
1.2 Әлеуметтік-психологиялық тренингтің түрлері, оны қолдану
ерекшеліктері
Мектеп жасындағы балалардың психикасындағы жаңа ... ... ... ерікті әрекеттерінің негізгі түрлерінің бірлесе
жүзеге асуы болады. Сондықтан да белгілі бір ... ... ... ... тренингтердің тиімділігі сөзсіз жүзеге асады.
Әр-түрлі топтық психологиялық ... ... ... ... ұғымдар қолданылады: топтық психотеропия, коррекциялық
топ, тренингтік топ, топтық жұмыс, тренингтік жұмыс, топтық ... ... әдіс және т.б. ... ... болуы , психологиялық әсері бар
топтық жұмыстың психологиялық, педагогикалық ... мен ... ... ... анықталады. Сонымен қатар, зертеушілердің ... да әр ... ... ... ... ... ... ұғымдардың барлығы да бір негізде: психологиялық
әсердің тиімділігі топ феномепологиясымен, ал топтық жұмысты ... үш ... ... ... және психокоррекция қилысуымен
анықталады.
Біз «тренингтік сабақтар» «тренингтік топ» ... ... ... ... дені сау, ... ... мәселелерін шешуге және
өзіндік жетілуге, дамуға мүмкін болатын шағын топтың ерекше ... ... ... ... деп бір ... қарастырамыз. Біздің
зерттеуде тренингтік топтардың әр түрлі саласында ... ... ... ... және қабілетті дамытып, оларға сәйкес коррекция
жасайтын оқытудың бір формасы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... мен
оқушылар арасындағы үрдісінің нәтижесінде бірлескен пікірлестік танымдық іс-
әрекет қалыптасатындығын С.М.Жақыпов /22/ көрсеткен. Ғалым мұндағы қарым-
қатынас құрылымының аса ... мен ... ... ... ... оқытудың бір формасы, әдісі деп қарастырғанда,
оның тиімділігін бірлескен пікірлестік, танымдық іс-әрекеттің қалыптасуымен
анықталады.
Тренинг басқа адамдарды ... ... ... өз ... ... көретіндігімен салыстыруға мүмкіндік береді; өз
мүмкіндіктерін ... ... ... ... жағдай жасайды.
Тренинг жеке адамға басқаларды, қоршаған ортаны тануға көмектеседі,
оны түсінуге, ... ... ... ... жасайды, әркімнің өзіне
сенімділікті туғызады, ашық болуға, өзі-өзін ... ... ... ... ... көруге мүмкіндік береді. Тренинг өз-
өзінді бақылауға, байқағыштықты дамытуға жол ашады.
Сонымен қатар тренингтердің барысында жеке адам, топ ... ... ... үш ... ... –«жұмсару»,
2. жұмыс – «өзгеріс»
3. ақырғы – ... ... ... ... /5/, В.В.Синдоренко /23/ т.б. еңбектерінде тренингтің
әртүрімен қоса, тиімділігі де оны ... ... ... әсер ету позициясымен, жеке бас ... және ... ... ... ... ... ... нақты топтық әдістер өте көп. Бұл зерттеу аясында
олардың баршасына ... ... ... ... Алайды қарастырылыған мәселені
анықтау үшін ғылым мен тәжірибеде бар бағыттарға сипаттама берелік.
Неміс-американдық психолог ... /24;15/ ... ... де, топ ... әсер ... жөн болатындығын психологиялық әсер
етудің тәжірибелерімен дәлелдеген. Алайда бұл жайттың тиімділігі ... ... ... ... ... ... әсер етудің етудің
дәстүрлік, ритуалдық жолдары көпшілік топ ... ... ... ... эмоциялық қозуды күшейтіп, оның бір адамнан екіншіге, ... ... ... ... кеңейту арқылы психологиялық әсер ету
басты мақсат болады. Иландыру, сендіру әрекетінің топ ... ... ... ... жақсы игерген. Соның арқасында бақсылық
әрекеттер топта санасыз қабылданып, түсініксіз ... ... ... әсердің нәтижелі болуын қамтамасыз етеді.
Топ ішіндегі психологиялық әсерді ең алғаш ғылыми түсіндіруге XVIII
ғасырдың ... ... ... ... Ф.А. ... ниеттенген. Сол топ
ішінде ерекше, мистикалық атмосфера жасап, дәрігер мен науқастардың өзара
әрекеттестігінің әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... Ал XIX ... орта ... бастап Европадағы
психиатриялық мекемелер гетеросуггестиялық, яғни бір адамның басқа адам
психикасы мен ... әсер ету, ... ... ... ... топ ... ... күшін пайдаланған.
Сау адамдардың өзіндік санасын дамытуға қолданылатын топтық әдістердің
функциялары мен механизмдерін ... ... XIX ... XX ғасырдың басында жүргізілді (Э.Дюркгейм, ... орай ... мен ... ... жаңа ғылыми ұғымдар
пайда болған. Біздің мәселеге тікелей қатысы бар «тренинг» термині де ... ... ... ... ... Тағы да аша ... топтық
«тренигтік әдістер» термині сау адамдармен психологиялық - сарамдық
жұмыстағы әсерге ... ... /24;11/ жеке ... дамыту мен оның құндылықтары мен өмірлік
мақсатын ... ... ... ... ... көп мән береді. Психологияда ең алғаш балаларға топтық әдісті,
дәлдеп айтқанда, топтық пікір – ... пен ... ... ... ... Ал ... ... терминін психологиялық ғылымға
психоаналитик Т.Барроу /24;11/ енгізген. Топтық әдістерді ... ... әсер ету ... ең алғаш А.Вольф
/24;12/ ашқанды.
Тренингтік топтардың ... ... ... /24; 54-58/ ... Ол 1922 ... ... ... топтық динамика, әлеуметтік әрекет
және басқа да топтық феномендер мәселесін шешумен айналысқан. ... ... ... ... өріс ...... ... бірлескен және байланысқан факторлар жиынтығын құрайды. ... ... жеке ... оның ортасын қамтып, бір психологиялық
өріс болады. «Топтық динамика» ұғымын да алғаш қолданған К.Левин /24; ... ... ... ... жұмыстағы аса бір айшықты, ... ... оның ... ... Дж. Морено /24;94/ ... ... ... бір жай, ... психодрома бастауыш класс
оқушыларының ұйымдастыру ... ... әдіс ... коррекциялық
педогогика мен психологияда талданып, сипатталынбаған. Алайда біздің
зерттеулеріміз Дж.Морено жасаған ойын ... ... ... ... ... ... (жас ерекшелікке, іс-әрекетке тағы басқаға қатысты)
болмасын модификациялай отырып, ... ... ... ... бағыт қойнауында өмірге қажетті біліктерді- жаңа ортаға
бейімделуді, нақты ... ... ... ... және ... ... ... әр түрінің теориясы мен сценарийлері
жасалынған.
К.Роджерс, ... /24; 9-15/ ... ... ... жеке адам өзара сенім, еркіндік және ашықтық атмосферасында өзін-
өзі ашып, өзгерту, өсу, даму ... ие ... ... мақсатпен «кездесу тобы» деген ... ... ... ... ... және ... ... пен Батыс елдеріндегі тренингтік жағдайда қандай да бір мінез-
құлықтың нақты ... ... ... өз ... саналы түрде
аңғаруы, адамдармен қарым-қатынасты тиімді жүргізуі үшін трансактілі
(трансакционды) талдау ... /24; 95/, ... ... /24;96/)
әдістері ересектер үшін көп қолданылады. Ал біздің зерттеуде трасактілі
талдауды әртүрлі ... ... ... ... ... әдіс ... ... отырған мәселенің контексінде топтық жұмысты гештальттық
бағытта ұйымдастыруды ашқан Фр.Перлз /24;109-140/ ... ... ... ... эмоциялық инсайт негізінде индивид өзін-өзі актуализациялау,
қабылдау, эмпатияны күшейту, «тұсаудан ... ... ие ... ... ... ... сипатталынған топтық, тренингтік жұмыстың бағыттары ғылым
мен тәжірибиеде ... ... кең ... ... ... ... ... топтық психологиялық әдістердің дамуына жағдай жасады.
14
Соңғы кездері дамыту, коррекциялау тажірибиесінде аса тиімді топтық
психологиялық әдістердің негізінде пайда болып, ... ... ... ... бар тренингтік жұмыстардың жаңа модификациялары қолданылуда.
Мұндай жинақталған ... ... ... ... ... және ТМД
елдеріндегі қолданылып жұрген дені сау адамдарға психологиялық әсер ... ... ... ... қарым-қатынас (ата-ана, мінез-құлқы, жанұялық ,
қорғану, қауіпсіздік т.б.) ... ... ... ... ... принциптері мен әдіс-тәсілдері белгілі. Баса айтатын бір
жай, ол ... ... ... ... тек ... ... ... жасына дейінгі балалардан бастап ... ... ... ... ... ... ... пікірталас тікелей
қарым-қатынас үрдісінде әрбір топ мүшесінің көзқарасын, позициясын, бағыт-
бағдарын анықтауға, тіпті зерттеуге мүмкіндік береді ... /25; ... ... ... ... ... ... анықтап, шешуге
жағдай жасайды. Бұл құбылыс топтың бірлестігін және әрбір топ мүшесінің
өзіндік ашылуын жеңілдетеді. ... ... ... қақтығыстардың шешілуіне,
әркімнің құрметке ие болуына компетентілік көрсетуіне топтық пікірталаста
қол жеткізеді. М.В.Семилет /24/ тренинг ... ... ... ... пікірталас, биографиялық өткен ситуацияларға ... ... ... топ ... ... қатынастары мен
мазмұны материал болатын пікірталас түрлері қарастырылады.
Топтық жұмыстың алғашқы сатысында топ мүшелерінің ... ... ... ... ... ойынның ролі зор И.Вачков /25;
105-115/.
Ойынның негізінде оқыту үрдісі ... жаңа ... ... ... ... ... ... әрекеттестіктің бұрын
мүмкін болмайтын ... ... ... ... ... және вербалды емес жақтары жаттығады.
6-7 жастағы балалардан тренингтік топ ... ... ... бар әдіс ... екені даусыз. Сондықтан ... ... ... әр түрі –ситуациялық, ... ... ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар тренингте ойындар диагностикалық, психокоррекциялық дамытушы,
яғни ... ... ... ... әрбір баланың өзін көрсете алуы, топтық іс-әрекетті
жатсынбай, белсенділік танытуы бір жағынан, екіншіден қандай да ... ... қөре ... рефлексияны дамыту үшін топтық пікірталас аса маңызды.
Тренингтік тәжірибеде қатаң регламенттік, ... ... ... және ... ... ... қолданылады.
Тренингтің әдістердің келесі бір ... ... ... ... ... Топ ... ... адамдарды, өзін, өз
тобын
15
қабылдауға түсінуге және ... ... ... ... ... ... жаттығулар құрастырылды. Алынатын ақпараттың вербалды,
вербалды емес ... ... ... ... ... Бұл ... ... терең рефлекциялық және ... ... ... ... Бұл ... ... тәсілдермен табалдырық алды сезгіштікті дамытатын әдістер
жатады.
Ал, 6-7 жастағы балалармен тренингтік жұмыс тіптен де жауапты болмақ.
Бұл ... ... ... ... оқушыларының қарым-қатынасын жетілдіруде
де басқа психологиялақ ... ... да ... ... тәжірибиесі,
белсенді әдістердің әсері әзірше жан-жақты, ... ... ... ... ... ... ойындарының, әдеби және мәдени
құндылықтарының балалар қарым-қатынасын дамытудағы рольіне тоқталамыз.
16
1.3 ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынасын дамытудағы рөлі.
Адамның психикалық өмірінің жан-жақты дамуы ... бір ... ... Адам өз ... ... жолдармен жарыққа
шығарады. Ойын арқылы адам ... ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың
психикалық дамып жетілуде іс-әрекеттің рөлін айқындай отырып бала ... ... ... ... /10/, ... ... /9/. ... класс оқушыларының психикасының дамуында
ойын жетекшілік роль ... ... ... атты сөз ... ... ... оқушылардың психологиясына тигізетін әсері көп. Ойын
кезінде оқушылардың ... ... ... ... қабілеті өсіп,
мінез-құлқы қалыптасады. Балалар ойынының түрі де, ... да ... ... ... ... сан алуандығы балаларды достыққа,
адамгершілікке, тапқырлыққа, шапшаңдыққа баулытады. Бала табиғатынан қимыл-
қозғалысқа құмар. Мысалы: ... ... ... ... ойнама
шаршарсың», «Ойнай білмеген, ойлай ... ... ... мақал-
мәтелдеріне қарасақ, балалардың ойынға аса құмар келетіні, ойын арқылы
балалардың сана-сезімі, ... өсіп ... ... ... ... шақ ... бөлінбек емес. Балалар ойындарының қандай болмасын
мәдени ұлттық орталармен ... және ... ... ... ойын феноменалогиясын бір жағынан ғана ашады. Ал ... ... ... ... ... және ... ... яғни
мониторингтік іс-әрекетке мүмкіндік береді. Ойын әр ... және әр ... ... ... ... ... ... сипаты ең алғаш рет Г.В.Плеханов/26/
еңбегінде көрсетілген. Ол аса мол ... ... ... ... ... ... мазмұны, сипаты қоғамдық өмірмен ... ... ... ... ... ұғымын бала сөзімен
синоним ретінде қарастырсақ қате болмайтын сияқты.
Ең ... ... ... ... алайық, бұл үшін
Н.Елікбаевтың /27/ ... ... ... жөн ... ... ... психологиямен тығыз байланысты көкейтесті мәселенің бірі
– ол ... ... ... ... табылады. Ұлттық психологияның
ерекшеліктері мәдениетте, тұрмыста, сондай-ақ ... ... ... де ... ... Осы ... ... әдебиеттерде ұлттық
әдет-ғұрыптардың, дәстүрлердің саяси-әлеуметтік өмірдегі орны мен ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың жетілу
процесіндегі әдептілік мәдени құндылықтарына талдау жасалынады.
17
Әрбір халық өздерінің ... ... ... ... ... ... әрі сақтайды. Олардың ... ... ... ... ... Ұлттық
әдептілік, мәдени құндылық олардың өмір ерекшеліктеріне сәйкес сол ұлттық
көпшілік өкілдеріне тиісті болатын ... дему мен ... ... ... ... Олар ... арасындағы қатынастарды
ойша шамалаудың, топшылаудың эмоцинальдық көріністердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... адамдардың
бүкіл психологиясымен неғұрлым терең байланыста болады.
Қоғамдық өмір қоғамдық қатынастардың әр-түрлі ... ... ... ... қатынас т.б. микро-мезо-микросоциумда
көрінеді. Сондықтан Б.Ф.Ломов/28/ психологиялық зерттеу үшін жеке ... ... ... көрінуін анықтап алуды дәріптеген. Олай
болса балалар ойындарының мазмұны әлеуметтік ... ... ... ... Макро-мезо-микросоциумның жеке адамға әсер ету
механизмдері мен нәтижелері мәдени ұлттық құндылықтарымен айшықтық ... ... ... ... дерлік әлеуметік ортаның бейнесі
болатындығын Л.С.Выготскийдің 20-шы жылдары бастаған ойын ... ... ... ... Сол ... ірі ғалым
Д.Б.Эльконин еңбектері балалар ойынның әлеуметтік табиғатын ... ... ... ... Ол ... ... ... өмірін
бейнелеу деп анықтайды.
Біздің зерттеуімізге қазақтың ұлттық ойындары, жалпы ойын ... ... ... және ... негіздері арқау болды.
Қазақ құндылығының ғасырлар қойнауынан сүрінбей өтіп, өзінің үрдіс
дәстүрін ... ... ... ... ойындары. Рухани мұрамыздың өзге
түрлері сияқты оның да даму тарихы, толымды арнасы, әркез ... ... ... ... ... ... халық болмайды. Онсыз өсіп-өну, ... ... ... ... ... де оның ... ұрпақты тәрбиелеу
ісімен байланысты болуында. Демек, ... ... мен ... мен ... әдет-ғұрпы мен наным-сенімдерінің,
шаруашылығы мен ... ... ... ... ойын-сауық
түрлерінде жатыр десек асыра айтқандық емес.
Әрбір қоғамның балаларға жасап отырған қамқорлығына, ... ... ... ... сол қоғамның болмыс – бағдарын байқауға
болады. Түптеп келгенде, ұлттық қасиет пен ... ... ... да сол ... ... ... мәмілісіне байланысты. Сондықтан болар,
қазір көптеген дүние жүзі халықтарының педагогика мен психология ғылымында
«Халықтық педагогика мен ұлттық психология» ... ... ... ... Олар ... ... ... салтын, мәдени құндылықтарын
балаларға қатысты әдет-ғұрпын, өлең-жырларын,
18
ойын-сауықтарын жан-жақты қарастырады. Мұндай игілікті істердің нәтижесінде
әрбір ... ... ... ... ... ... ... мәдениет, дәстүрін ұрпақтар бойына сіңіру жолдарын нықтылы
білуге, балалардың ... ... ... ... ... ... тиімді жақтарын бүгінгі ... ... ... ... ... ... өз ұлт ойындары және әр ұлт ... өз ... ... қалыптасуы тек балаларға ғана керектігімен дамып қойған
жоқ, ересектердің күнделіктегі ... ... мен ... ... ... өткізудегі қолданылған еңбектің бір түрі ретінде дамыды.
Мәселен, әртүрлі қозғалмалы ойындар мен асық ойындары ... ... ... дамиды да, кейін келе жасөспірімдерде қалды.
Себебі үлкендерден көргенін балаларда да, үй ауласында, далада ермек ... ... қой ... қой ... қозы ... бір ... екінші
бір жерден, екінші бір жерге көшіп-қонумен тағысын тағы сәбилер ... ... өзі ... ... ... ... басынан өткізетін
өмірін, болашақтағы еңбегін қазір ермек етіп отырғандығы байқалады.
Адамзаттың дүниеге ... ... ... –ақ ... ... ... көзқарасының дұрыс қалыптасуын реттейтін, белгілі бір жүйеге
келтіретін осы ... мен жас ... ... сондықтан да «ойын
балалар еңбегі, ... ... ғана ... ... ... орыс ... Е.А.Покровский де,-«ойын кезіндегі балалар жұмысы»-
дейді.
Ұлт ойындары адам ... ... ... ... ой
құбылысының көрінісі, дүниені танып, білуге талпынысының нышаны, бар
өнердің ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
жағдайларына байланысты туып, дамыды. Олай ... ... ... ойындары ертеден туып, тұрмыс жағдайларына үйлесімді келеді, яғни
көшпелі тұрмысқа лайықталып, материалдық даярлық өте береді және ... ... де ... ... ... көне ... ... мен лиро-эпостарының
қай-қайсысын алып қарасақ та, олардың өнбойынан халықтың ұлтық ойындарының
алуан түрлерін кездестіреміз.
Жырлардың негізгі кейіпкерлері де ойын ... ... Ол ... ... ел ... батыр, жауынгер, халық қайраткері т.т.
Ойын арқылы қазақ балалары ... ... ... ... ... ... қазақ халқы тек ойын-сауық, ... ... орын ... Ең ... ... ... болашақ қайраткер, өзінің осы
қабілетін шаршы топтың алдында, баршаға тең еркін бәсекеде жеңіп алуға ... тек жас ... дене ... ... оны ... ғана тәрбиелеп қоймай, оның ақыл-ойының толысуына, есейіп өсуіне
пайдасын тигізеді.
19
Манаш ұлы ... ... ... ойнайды, ойнап жүріп ол бала,
кеудеге ақыл ойлайды»,- деп, ... ... да көп ... ... айтады.
Ұлттық психика ойынның өнерге қатысты саласында ерекше көрінеді,
өйткені өнер адамының өз саласын көркем түрде ... алу ... ... ... ... ... ... қоғамдық
сананың бір формасы.
Шоқан Уәлиханов /29/ қазақ ақындарының төгілдіре ... ... ... ... бірі деп бағалады. Күні бүгінге дейін
халқымыздың ұлтық психологиясынан елеулі орын алып келе жатқан айтыс ... ... ... ... ... ... ой қабілетін, үлкен
тапқырығын қиыннан қиыстырар қас шеберігін, ... ... ... ... айтылатын сөз нөсері, бұлтаруға ырық ... ... ... ... ... ... ... қапысын тауып, оны
кенеттен мүдіртіп тастау, беталды мақсатсыз айтылған пікір-таласының орын
алмауы, әр ... ... ... ... ... ... қазақтың шешендік
өнерге қабілетті, өнер мен жырға икем келетіндігінің ... ... ... 6-7 ... ... ... сферасын ғана емес,
психикасының бар жағын дамытуда балалардың айтыс ... ... ... ... ... Т.Тәжібаев /30/, Ы.Алтынсаринді ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ежелгі
әскери жорықтардың сілемдері». Бұл ойын ... ... ... ... ... ... жорамалдауымызға болады. Себебі, жорыққа
аттанар алдында осыған ұқсас рәсімдар көптеген ... ... ... ... ... көріністерінің молынан сақталу себебі, олар
халқымыздың ізгі қасиеттеріне, ... ... ... ... ... ... бірден-бір тиімді жолы болды.
Ойындар арқылы балалардың тәні де, жан дүниесі де ойдағыдай жетіліп
отырған; көпшілік ... ... ... ... жол ... өз ... сезінудің алғашқы мектебі де осы ойындар болды десек асыра
айтқандық емес.
Ойындардың осындай қызметтерінің ішінде айрықша орын ... ... ... ... баула қазақ өмірінің негізгі күн көру кәсібі
төрт түлік малға байланыста ... ... ... ... ... орын алады. Ойында, қойышы, қой, қасқыр, ит («Ай ... ... теке ... ... ... еніп, олардың арасындағы қарым-
қатынасты көрсету – таза көшпелі тұрмыс-тірішіліктен ... Төрт ... да үй ... ... жауы ... ... ... кейде
қасқырдың орнына ескі сенімдерге байланысты жалмауыз кемпір тұлғасы көрініс
береді («Етек-етек», «Көш-көг»).
Көшпелі тұрмыс тіршіліктің негізінде пайда болған мал ... асық ... да ... ... кең ... түсті бояумен боялған асықтармен, қорғасын құйып, арнайы
даярланған ... ... ... ... ... ... олардың көбі
ұмыт болды, бірақ енді біразы жаңа тәртіппен ойналуда.Балаларды ептілікке,
тапқырлыққа баулитын, отырып та, қозғалып та, жүріп те ... ... ... ... арасында түрлі заттар арқылы және сөзбен ойналатындарын
қарастырылып көрелік.
Түрлі заттарды пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ... ... заттар айнала қоршаған орта және
тұрмыс-тіршілікте кездесетін тас, ағаш, балшық, ... ... ... ... белбеу, жіп, ине т.с.с. болып келеді. Кейде ойынға, арнайы
даярлайтын заттар да болады. Оларға ... ... ... ... ... ертеректе қолданылған сиырдың түлеген жүнінен
басылған ... ... және ... ағаштарды т.б. жатқызамыз. Заттарды
пайдаланып ойнау кейде ... ... қара сөз, не ... ... Сөз текстері ойынның кезекті шартын, іс-әрекеттің
себебін түсіндіреді. Мәселен, «Аспау мәстек» ойынында ... ... ... ... ... ... алуды былай түсіндіреді: ережесі бола
бермейді. Олар ... ... ... ал ... ... ... ... мен ойын қызметін атқарады.
Осындай ойын жырларының бірі санамақ. Жас баланың қолын ұстай отырып,
саусақтарына ат ... ... ... ... бірде жазып ойнау арқылы
балалардың көңілін аулау, алдандыру мақсатында айтылатын бұл ойын көбінесе
нәрестелерді уату ... ... ... жүр. ... санамақты
сұрақ түрінде келетін, кейде ойланып жауап ... ... ... ... балалардың бірлесіп отырып атқаратын қимыл-әрекеттері бар. Бұл ойын
жыры ... ... әлі ... ... ... ... сәбилерге
арналып айтылған.
Санамаққа қызметі бойынша жақын тұрған ойын жырларының келесі бір
түріне сұрамақ жатады. Бұл ... 7-8 ... ... ... ... (диалог) түрінде орындалады. Сұрамақ көбінесе жан-жануарлар мен
табиғат құбылыс атына балалардың өзінше берген жауап-түсінігі іспеттес.
Түрлі ойындарда ... ... ... ... ... ... кіріп, кімнің ойыннан шығытынын кімнің басқаратынын белгілеу үшін
балалар арасында арнайы ... ... ... «қаламақ» деп атайды.
Қаламақта айтылатын сөздердің мазмұны ойындағы іс-әрекетке сәйкес ... ... ... олар мүлде басқаша болуы мүмкін. ... сол – ... ... ... ... кезегі келгеніне байланысты (күні
бұрынғы келісім бойынша) қызметтерді бөлісу үшін ... ... ... ... тез ... ... ... ұйқасы мығым,
ойнақы жолдардан құралады.
Балалар ойындарының үлкендер фольклорында үндес ... ... бір ... ... Олар орындалу ерекшеліктері, формасы
бойынша әдет-ғұрып, салтпен байланысты айтыстарға (бәдік, жар-жар) ... ... ... ... ... де жоқ ... ... табан астында өлең шығарып айту жоқтың қасы,
тексті, көбінесе жаттамалы, тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қарағанда шығуы, орындалуы бойынша табиғаты мүлдем
басқаша. Мұнда балалар белгілі бір рөлдерге еніп, қой, ешкі, сиыр, ... ... ... ұл мен қыз ... ... Сондықтан да айтыс
ойындарын жанды, буырқанған импровизациялық ... ... ... ... ойын ретінде қарастыруға толық негіз бар. Мұндай
мәдени құндылықтардың ... ... ... ... ... ... ... үлгідегі жанрлармен болашақта толықтыруға болады.
Балалардың ойын-жырлары мен ойындарынан аздап өзгешелеу тұратын, бірақ
іс-жүзінде ... ... ... тағы ... ... ... мен есеп ... жатқызуға болады.
Жаңылтпаштар – ересектерге де, балаларға да ортақ ... ... ... көбінесе ойын қызметін атқарған. Санамақ айту ... ойын ... ... айтып, ойынға қатысушылардың
шапшаң қайталауын талап ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық фон жасаумен бірге, дәл қайталай алмаған
ойыншы айып тартатын болған. ... ... ... ... та
айтылған. Кім аз ұпай жинаса, сол өз ... ... есеп ... ... ... ... ойлануды қажет ететін қазақ
халқының айрықша құндылығы. Ұлттық есеп ойындарының мазмұны мен шешуі
негізінен ... ... мал ... мен аңшылық-
саясаткерліктің көріністеріне байланысты қалыптасқан. Ауызша есеп күрделі
болса, оны шешуге нұсқау, түсініктемелер ... есеп ... ... ... ... ... келісім
бойынша айып тартқан. Ол өнер көрсету, зат беру ... ... ... бір ... – оларда халықтың өлең-жырлары да, көркем
қарасөзі де кеңінен пайдаланылған. Мұндай ойындар ... ... те, ... ... да ... берген.
Қазақ халқының ойын түрлері, балалар психикасын дамуында ... шығу ... ... ... және тақырыптары бойынша жан-жақты
зерттеу – болашақтың ісі. ... ... ... ... ... қарым-
қатынасын зерттеуде тиімді қолдану мүмкіндіктерін анықтау, көрсету
тәжірибелік іс қажеттігінен туып ... ... ... ... ... ... ойындарды қолдану
арқылы бастауыш мектеп оқушыларының қарым-қатынасты жетілдіру мәселесіне
арналғандықтан ... ... ... ... ... психологиялық
әсері ерекше мәнге ие болады. Ескере кететін бір жай ... ... тек қана ... ғана емес балалардың танымдық
қажеттіліктерін қанағаттандыруды жүзеге асыратындығы да ... ... ... /31/ «Орамал тастау», «Тапқыш», «Шертпек»,
22
«Үш әділ» т.с.с. ойындар Е.Сағындықов /32/ еңбектерінде ... ... ... ... көрсетілген.
Ал С.М.Жақыпов /22;59/ зерттеулерінде ақыл-ой әрекетінде қарым-
қатынас пен ойлаудың бірлік принципі, интеллектуалды эмоциямен бір ... ... ... ... қазақтың ұлттық ойындарының
көп жақты мәнін аша түседі.
Ойын бастауыш мектеп оқушыларының ересектермен ... ... ... ... ... ... ... болады
(Г.А.Урунтаева /8/). Ойын балалар психикасының жан-жақты жетілуіне тұлға
ретінде дамуына жағдай жасайды. Мұнда ... ... ... «керек» талабы «қалаймын» талабын бағындыру біліктілігі пайда болады..
Ойында құрбыларының мінез-құлқын бағалауға, оны бақылауға, өз ... ... ... /10/, ... /8/, ... ... ... қатар, ойын арқылы сананың таңбалы, символикалық функциясы,
яғни ақыл-ойы дамиды ... /8/, ... ... өзі ... ... ... ... келеді. Ойын бұл
эффектісі қозғалыстық ... ... ... ... деп санаймыз, себебі
қазіргі кездің балалары үшін халық ... ... ... ... ... ұлттық ойындарда болатын ереже талаптар
шумақтар ритмі диалектіде кездесе бермейтін ... ... ... ... белсенділігін арттырады (Ерментаева А. /34/). ... поли ... мәні бар ... ... ... ойындары – ата-бабамыздан бізге жеткен, өткен мен ... баға ... ... асыл қазынамыз. Сондықтан оны
үйренудің, күнделікті тұрмысқа пайдаланудың заманымызға сай ... ... ... зор. Ойын ... ... ... ... оның творчестволық қабілетін оятып, бүкіл өміріне ... ... /35/ ... ... ... ақыл-ойдың қалыпты
дамуы да. Жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын ... ... ... ... ... ... Ол ... балалардың рухани сезімі жасампаз өмірімен
ұштасып, өзін қоршаған дүние туралы түсінік алады. Ойын ... ... ... ... ... жанар оты». Міне ойын дегеніміз
тынысы кең, алысқа ... ... ... адам қиялына қанат
бітіретін осындай ғажайып нәрсе, ақыл-ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір
тынысы демекпіз. Ал ең ...... ... ... балалардың қарым-
қатынас жасау ерекшеліктері аңғарылады, зерттелінеді.
Келесі тарауда 6-7 жастағы ... ... ... мен процедурасын талдаймыз.
23
1 тарау тұжырымы
6-7 жастағы балалардың психикалық дамуының басты ... ... ... ... бұл ... ... ересек адамдармен және
өз қатарластармен құра алады.
«Қарым-қатынас» ұғымы психология, педогоика және ... ... ... Психологиялық ғалымдарда қарым-қатынастың
құрамдас ... ... ... ... ... ғана балалардың
қарым-қатынас сферасына қатысты ... ... ... ... жеке-дара стилдер жалпы нәтиже белгілі болады.
6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасы жағдайдан тыс – жеке ... ... ... ... Бұл ... ... ... яғни әлеуметтік ортасын танып білуге ... ... ... ... ... ... ... вербалды емес
қарым-қатынас тәсілдері дамиды. Айтылған форма негізінде балалар моральдық,
адамгершілік құндылықтарын ... ... ... ... эмоциялық
жағымды реакциялар қалыптасады, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... және
коммуникативтік тұрғыдан даяр болуы тиіс. Олай болса, балалардың 6-7 жасар
кезеңінде қарым –қатынасты жетілдіруге баса ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті қалыптастыратын бірден- бір
критериі болды (С.М.Жақыпов).
Ғылыми ... ... ... 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынас
сферасын дамыту үшін ең қолайлы, кезең қарым-қатынастың қажеттіліктері,
мотивтері, ... ... ... ... бастауыш класс
оқушыларының қарым-қатынастарын жетілдіру, коррекциялау мәселелері үшін аса
мәнді деп ... 6-7 ... ... ... ... ... мотивтерінің болуын, қарым-қатынас тәсілдерін меңгеруді,
қарым-қатынас құралдарын (вербалды және вербалды емес) жетілдіруді, ... ... ... ... ... ету ... ... Ол үшін
ересектің (оқытушы мен ата-ана) жетекшелігімен, ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық,
психологиялық әсер деп санаймыз.
Қарым-қатынаста әрбір баланың өзін көрсете алуы, ... ... ... ... жағынан, екіншіден қандай да мәселенің
әр қырын көре білу, рефлексияны дамыту үшін топтық пікірталас аса ... ... ... ... нақты тақырыпқа негізделген-
құрылымдық және еркін тақырыптағы ... ... ... ... ... ... ... топтасу
ерекшелігін орай ұйымдастырған дұрыс болар деп пайымдаймыз.
Біздің ойымызша, ... ... ... ... да
қолданылуы керек. Алайда кейбір психологтар адаммен манипуляция ... ... ... ... ... ... ... Біз 6-
7 жастағы балалардың алғашқы сәттерде болатын
24
жасқануына, стрестік ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін жеңіл психофизиологиялық
жаттығулар қолданған жөн деп ... ... ... ... ... ... процесс
(Г.М.Андреева). Ал 6-7 жастағы балалармен тренингтік жұмыс тіптен де
жауапты болмақ. Бұл ... ... ... орта сынып оқушыларының қарым-
қатынасын жетілдіруде болмасын, ... ... ... ... ... ... тәжірибесі, белсенді әдістердің әсері әзірше жан-
жақты педогогикалық, психологиялық зерттеу кезегін күтуде.
Біздің қолымызға түскен әдебиеттерде ӘПТ-ті ... ... ... ... ұлттық нормалар мен құндылықтарды ескеру
мәселесі қарастырылмаған ... ... ... қарым-қатынас сферасына
айрықша рең ... ... ... ... өзгешіліктер ғой
(В.С.Агеев, Т.Бромлей).
Ал тренингтің қай түрі ... ... ... ... ... отырып, біз ӘПТ-ң 6-7 жастағы ... ... ... ... ... ... ... ықпалға негізделеді. Тренингтік топты
ұйымдастырып, жүргізудің өзіндік нормалары, принциптері бар. ... ... ... ... ғылыми позициясына өзіндік стиліне
және тренинг мақсатына орай әр түрлі формада болады.
Қарым-қатынасты ... ... ... ... теориялық және практикалық жақтарына арналған зерттеулер
ғылыми қорда жеткілікті. Алайда ... ... ӘПТ ... ... ... ... ... қолдану қажеттілігіне сай емес.
ӘПТ-ті 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынас сферасын ... ойын ... ... ... ... Сонымен қатар тақырыптық
пікірталас, психофизикалық жаттығулар қолдану ... ... ... қолдануда жалпылаған нормалар мен принциптер ... жас, ... ... және ... құндылықтары
ескерілуі қажет. Олай болса, бастауыш класс оқушыларының ... ... ... ... ... ғана ... ... арттыра түспек деп тұжырымдаймыз.
Қазақтың ұлттық ойындарының көптеген түрлерінің ... ... ... вербалдылыққа бағытталған ойындар психодиагностикалық
мәнділікке ие болады. Мұндай бағыттағы ... ... ... және ... ... ойындар 6-7 жастағы балалар үшін тартымдылығы
әрі көкейтестілігі бойынша ... ... ... болмасын мәдени ұлттық ... мен ... ... ... ... ... бір ... ғана ашады. Ал екіншіден ойынның
полифункционалдылығы (көпфункционалдығы) балалардың психологиялық
25
құрылымдарының ... және ... ... ... іс-әрекетке мүмкіндік береді. Ойын әр уақытта және әр
халықта болатын бірден бір балалардың негізгі ... Ойын ... ... жүреді, топ болғаннан ... ... ... қарым-қатынасқа
әдеттенуге, тәрбиеленуге мүмкіндік береді. Ұлттық ойынның тіл дамытуда ролі
ерекше. Ойын үстінде балалар ... ішкі ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін жете
түсініп, еркін білуге ... ... ... ... ... ... рольдік-сюжеттік және
ережелерге сәйкес түрлері балалардың ақыл-ойын, еске ... және ... ... ... ... қарым-қатынасын, тілдік
ерекшеліктерін ... ... ... Ең ... ... ... ... қажетсінуін, мотивтерін көрсетеді, себебі ұлттық
ойындар вербалды және ... емес топ ... ... ... ... ғана жүзеге асырылады, 2-шіден, ұлттық ойындар
балалардың коммуникативті іс-әрекетті тиімді ... ... ... мен ... ... ... ашады, 3-шіден ұлттық
ойындардың жанасу, сайысқа түсу жақтары басым болғандықтан, ... ... ... ... ... ... Осы ... қазақтың ұлттық ойындарының ... ... ... емес ... ... ... ... сюжеттік-
рольдік ойындар мен ережеге сәйкес ойындарды қарастыру біздің зерттеу
пәнімізге, ... ... ... ... ойын ... ... деп те ... (Ш.Ыбыраев).
Ойындарда ежелгі заман көрністерінің молынан ... ... ... ізгі ... ... ... этикалық және
статистикалық дәстүріне тәрбиелеудің бірден –бір тиімді жолы болды.
Ойындардың енді бір ... ... ... сөз ... ... ... ... мақсаты-балаларға дұрыс сөйлеуді, ... ... ... ... етіп ... үйретеді,
сөйлегенде, шешен, тапқыр болуға тәрбиелеу.
26
II – Тарау Бастауыш класс оқушыларының ... ... ... 6-7 ... ... ... зерттеу әдістері мен
ұйымдастыру барысы
6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасын зерттеу үшін оның әр ... ... ... ... ұлттық ойындары қолданылды.
Ұлттық ойындарды таңдау барысында біз:
а) оқушылардың қызығушылығын;
б) оқушыларға эмоциялық кенелуге жағдай жасауын;
в) психологиялық жағынан тиімді әсері болуын;
г) ойын ... ... ... ... ... ... ... (оқушылардың қарым-қатынас жасауда мәнді қасиеттерін дәл және
сенімді анықтай алуын) қатаң ескердік.
Біз диагностикалық әдістер ... ... ... ... ежелгі ойын түрлерін Г.Н.Потанин /36/ А.В.Алектеров ... /38/, ... /39/ т.б. ... мен ... жекелеген үлгілерден, әр жылдары жарық көрген «Балаларға
тарту», ... ... ... ... жас ... үшін ойын, өлең
мысалдар», «Бөбек жыры», «Толқын» (Ән, өлең, ... ... ... ... ... ... еңбектерден қолдандық.
Және де балалар әдебиеті, газет («Қазақ әдебиеті», «Ана ... ... ... т.б.) ... және ел аузынан
жиналған материалдар іріктелініп ... ... ... ерекше сөзбен, тілмен, вербалдылықпен
сипатталатындығын ескере отырып біздің зерттеу жұмысымызда ойындардың екі
тобы, ойынға ... және ... ... ... ... қатар ұлттық ойындар арқылы 6-7 жастағы балалардың қарым-
қатынасын зерттеуде екі ... ... ... таңдап алынған
ойынмен оқушылардың белсенді ойнауына жағдай ... Ал ... ... ... ... ... түзету мақсатымен
ойындарды лайықтап, модификациялау Е.Е.Кравцова /40/ және ұлттық ойындардың
аса маңыздылығы ескеріліп, ережелерге сәйкес ... ... Біз ... қазақтың халық ертегілерін, аңыздарын, айтыс-жырларын өте көп
қолдандық.
Олардың жүзеге асырылуына ойластырылған ... қоя ... ... қызықтылығымен ойын қызыметін атқаруға
жағдай жасадық. Соның нәтижесінде мазмұны байыған, диагностикалық мәні
жоғары рольдік-сюжеттік және ережеге ... ... ... ... түрі ... да, 6-7 ... ... іс-әрекетін анықтаудың төмендегідей логикасы қатаң
ұсталынды: А) Экспериментатор оқушылардың ойын ... ... ... ... ... ... жасау
27
қажеттілігін қөздейді. Балаларға ойын шарттары таныстырылды. Жаңа жағдайға
әрбір баланың бейімделуіне жағдай жасалынды. Олай болса, ең алдымен ... ... ... ... ... және ... қолдану
ерекшелігіне орай «Ересек – бала (немесе балалар тобы)» схемасы бойынша
қатынас жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... оқушы (немесе балалар
тобы) арасындағы позиция өзгеруі керек. Балалардың ойын ... ... ... ... ... ... ... алу, ересек адаммен
қарым-қатынас жасаудың қажеттілігін қанағаттандыру жағдайы болды. Осылайша
«бала (немесе ... ...... ... ... ... ... кластағы басқа балалармен байланыс (контакт) жасауына
мүмкіндік болу керек. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... оқушылардың коммуникативті іс-әтекетті жүзеге
асыру қасиеттері мәнді болды. Мұндағы қатынас «бала – бала (лар)» ... ... 6-7 ... ... ... әр ... ... коммуникативті іс-әрекетін екі ... ... ... экспериментатор мен балалардың өзара қарым-қатынасы
талданып алынған нәтиже «ересек – ... ... ... ... ... баланды. Екіншіден, балалардың басқа балалармен қарым-қатынасы,
топ ішіндегі белсенділігі «бала – ... ... ... ашуға тиіс болды.
Біз ойын түрлерін диагностикалық материал ретінде жинақтап, қолдауда
экспериментік жұмыстың ... ... ... ... ... ... қажетсінуін;
2) Қарым-қатынастағы таңдамалылық феноменін;
3) Оқушылардың коммуникативті мотивтерін;
4) Қарым-қатынас тәсілдерін;
5) Қарым-қатынас ... ... мен ... ... Қарым-қатынас қажеттілігін зерттеу. Мұндай қарым-қатынасты
қажетсінуді зерттеудің диогностикалық әдістемелері ретінде «Бір қазан ... ... қол ... «Қалай айтуды білемін» атты қазақтың ұлттық ойындары
алынды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ойынға қатынасып жүрді. Себебі, жинақталынып,
іріктелінген ұлттық ойындардың ... ... ... ... ... да, ... кезде балаларға бұл ойын түрлері ... ... ... ... өзі ойынды ұйымдастыруы, ойнауға
үйретіп, баулуы қажет. Сонымен ... ... ... байқатпай
жөндеп, әр уақытта тапсырмалары жайлы бағдар беріліп отырды. ... ... ойын ... орай балалардың қарым-
қатынасын байқап, кестеге салып, тіркеп отыру үшін ... ... ... Бұл ... барысында балалардың: 1) Басқа адамдарға
28
экспериментаторға, басқа балаларға-зейін ... ... ... олардың
әрекеттері мен сөздерін өзімен-өзі болып, әдейілеп қайталауын;
2) Басқаларға эмоциялық қатынасын, ойын ... ... ... ... ... ... ... әрекеттері, басқалардың назарын өзіне аударуға
бағытталған белсенділіктерін ;
4) ... ... ... қатынасына сезімталдық танытуы,
өзіндік бағаның, мінез-құлық, жүріс-тұрыс актлерінің өзгерісін зерттедік.
Әрбір ... 6-7 ... ... ... және ... ... ... «жоғары» және «төмен» ... ... ... ... ... дамығандығын
төмендегі параметрлер анықтайды:
1) Оқушы адамдардың өтінішін бірден, толық және ең ақырына ... ... ... ... берер мәліметін бар зейінін қойып тыңдайды, тіпті
бөгде объектілерге мән бермей ... ... ... ... баланың өкпелеу сәттері болмайды.
4) Берілген мәліметтерді, ойын шартын барынша толық сақтайды.
5) Ойын ... ... ... асырылатын әрекеттерді неғұрлым ... ... ... ... бірге өзара әрекеттестікте жағымды эмоцияларды
формаларын көрсетеді.
7) Оқушылар ... ... ... ... ... ... белсенді болады.
8) Оқушылар басқалардың арасында еркін әрекет жасайды.
9) Оқушылар басқалардың назарын өзіне аудару мақсатымен ... мен ... ... ... ... ... Оқушылар лидерлік –жетекшілік, ұйымдастырушылық ... баса ... ... мадақтау формаларының негізінде оқушылардың белсенділігі
артады.
12) Оқушылар басқалардың назарына іліккен сөздер мен ... ... ... еместен гөрі, диалогтік –тілдік қарым-қатынас
жасайды.
14) Оқушылар мақтанғанда ерекше позада болып, әдеттегіден ... ... ... ... шығарады.
Оқушыларды байқап, бақылау схемасы бойынша қарым-қатынас
қажеттілігінің ... ... тән ... ... ... болса,
балалардың коммуникативті іс-әрекетте белсенді болатынын көрсетеді.
Ал балаларға қарым-қатынас қажеттілігінің «жоғарғы» және
«төменгі» деңгейлерінің ... тең ... ... ... ... ... әр ... даяр бола бермейтінділігін көрсетеді.
Балаларға «төменгі»
29
деңгейдегі қарым-қатынас ... тән ... оның ... ... ... ... белгілі. Егер 1 мен 7 аралығындағы сипаттар 8
бен 14 аралығындағы сипаттардан басым ... ... ... ... білу ... ал ... ... өз өзін білу, бағалау
үшін қажетсіну болатындығы шығады. ... ... 8-14 ... ... 6-7 ... ... қарым-қатынас қажеттілігіне тән ерекшелік
көрінді. Ол оқушылардың өзін басқалардың түсінуін, ... ... ... ... (эмпатия), жанашырлық танытуын қажетсінуінен қарым-қатынас
жасайтынын білдіреді (М.И.Лисина /10/).
3. Қарым-қатынастағы таңдамалылық.
6-7 ... ... ... таңдамалылық ойын бары-
сында айқын көрінеді (Х.Т.Шерьязданова/9/). 6-7 жастағы оқушылардың ... ... ... ... ... басу ... /41/ мен
басқа балалармен достасуынан көрінеді (Р.А.Смирнова /42/). ... ... ... ... ... ... ... «бала-бала» жүйесіндегі таңдамалылық ... ... әдіс ... ... ... балалары ойнайтын «Белбеу
тастау», «Қаламақ», «Сақина салмақ», «Егіз», «Мысық пен ... ... ... ... ... Әрбір ойын 3-5 күннен кейін
қайталанып, жеке ... 6 ... ... барысында әрбір оқушыға дара хаттама толтырылды. Оқушылардың
қарым-қатынастағы таңдамалылығы шартты түрде тағайындалды. ... ... ... ... ... ... Т.А.Репина /43/
әдістемесіне (қосымша А) арқау ете отырып былайша құрамыз:
1. ... ... жеке ойын ... ... ... ... ... Әрбір оқушының жасаған байланыстарының жалпы қосындысы ... ... ... үшін ... ... шекарасы
есептелінеді: мұндағы қарым-қатынастағы ... ... ... жалпы саны, N-топтағы балалар саны.
4. Оқушының қарым-қатынастағы таңдамалылық шекарасының мәні (p) әрбір
оқушымен жасаған байланыстар ... (m) ... Егер ... қарым-қатынастағы таңдамалы сипатын береді.
3.Коммуникативтілік мотивтерін зерттеу. Мұнда диагностиканың негізінен
әдістеме алынды. Эксперименталды жұмыс мазмұны екі ... ... ... және белсенділік әрекеттерін анықтап,
қарым-қатынастағы танымдық және жеке бастық ... ара ... ... жағдайда оқушылармен «Бес ... «Үй ... ... ... ... ... заттар және ... және ... ... өзара әрекеттестік жасауына
мүмкіндік ... ... ойын ... ... ... ... адамның
немесе басқа балалардың бірлескен әрекеттестігі үшін өзара ... ... ... ... Бұл жағдай арқылы оқушының қарым-қатынастағы
танымдық және іскерлік мотивтері зерттелді
Екінші жағдай ... ... және ... ... ... Бұл ... ... қарым-қатынаста басқаларды
білуге, түсінуге бағытталуын анықтайды. Ол үшін ... ... ... «бес ... неге ... ... метафорасы және мақал-мәтелдер
қолданылды. Мұндағы жағдай таза ... ... ... ... және де ... ... қарым-қатынас жасаудағы жеке бас
мотивтерінің дамуы анықталды.
Әрбір жағдайдың ұзындығы 30 минут. ... ... ... әрбір
оқушының экспериментатордан және басқа балалардан сұрақ сұрауының ... ... ... ... мен ... ... зерттеу.
Қарым-қатынас тәсілдерінің бастысы – ... ... ... ... ... құрамына қарым-қатынас құралдарын
тиімді қолдану да кіреді. Сондықтан осы екі ... ... ... ... ... ... Осы мақсатпен «Ертегі
айтамын...» және «Тымпи-тымпи» ойындары ұйымдастырылды. Бұл диагностикалық
мәні бар ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас кезінде басқаларды қызықтыратындай
мәлімет беріп, оларды қолдай алуы.
2) Оқушылардың қызығушылықпен тыңдай алуы және ... ... ... ... өз ... қызықтыра, бар ниетпен басқалармен
бөлісуге даярлығы және өз ... ... ... ... басқалардың әрекетін қолдап, қоштайтындай вербалды және
вербалды емес біліктерінің болуы.
5) Оқушылардың елгезектік таныта алуы.
6) Оқушылардың эмоционалдық жай-күйін байқап, көріп, ... ... ... ... ... ... ... алуы және
қарым-қатынасқа еліте алуы.
8) Оқушылардың мәліметтерді толық жеткізе білуі.
9) Оқушылардың мәліметтерді бөлшектеп жеткізе алуы.
Әрбір ... 5 ... ... ... Мұнда 5-өте жоғары, 4-
жоғары, 3-орташа, 2-орташадан төмен, 1-төмен, 0-мүлде ... ... ... сипаттайды.
31
Эксперимент нәтижесінің объектілігін қамтамасыз ету ... екі ... ... және ... тәрбиеші тарапынан
бағаланып отырды.
Оқушылардың қарым-қатынасын зерттеуде статистикалық ... ... ... ... ... ретінде арифметикалық орташа шамасы
есептелінді.
2. Эксперимент жүргізушінің бағалауымен ... ... ... ... ... ... ... бірі –
белгілер сериялық критериймен есептеп шығарылды.
3. Эксперимент бойынша жасалған болжамдарды тексеруде ... ... ... тармақта бастауыш мектеп оқушыларының, яғни 6-7 ... ... ... қарастырамыз.
32
II.2 Бастауыш класс оқушыларының қарым-қатынасын
зерттеу нәтижелері
Бастауыш класс оқушыларының ... ... ең ... ... ... ... ... біз 6-7 жастағы балалардың қарым-қатынасты қажетсінуін
қарастыралық. 6-7 ... ... ойын ... қарым-қатынас
қажеттілігінің ерекшелігі 1 ... ... ... ... ... ... параметрлер 2.1 тармағында
берілген.
1кесте
Оқушылардың қарым-қатынас қажеттілігінің қалыптасуы
(жалпы балалар санына %-тік қатынас бойынша)
|Қарым-қатынас |Экспериментке ... ... ... |дейін уақыттағы |кейінгі жағдайы |қарым-қатынас |
|анықтайтын ... ... %-тік ... ... ... ... |көрсеткіш |қалыптасуының |
| | | ... |
|1 |8,8 |57 |6,5 |
|2 |11,4 |41,3 |3,6 |
|3 |17,5 |45,6 |2,7 |
|4 |14,3 |51 |3,5 |
|5 |12,1 |50,4 |4,1 |
|6 |16 |42,7 |2,6 |
|7 |13,6 |49,3 |3,6 |
|8 |17,6 |44,5 |2,5 |
|9 |11 |51,4 |4,6 ... |5,1 |36,6 |7,1 ... |50,7 |50 |1 ... |33 |50,3 |1,5 ... |60 |67,4 |1,2 ... |29 |63,8 |2,2 ... ... ... ... ... ... болып, дамуына ұлттық ойындарды ойнатуға үйрету мен ... ... ... көрсетеді. 6-7 жастағы балалардың қарым-
қатынасты қажетсінуінің ... ... ... ... ... пен эксперименттен кейінгі жағдай бойынша айырмашылық
кездейсоқ емес, ... ... ... үшін статистикалық әдіс
қолданылды. Фишер критериі бойынша болжамның дұрыстығын ... ... ... өтінішін бірден, толық және ең ақырына дейін орындап ... ... ... ... 8,8%, ал ... ... бойынша 57%, бұл (Р

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Болашақ заңгерлердің кәсіби ақпараттық-технологиялық даярлығын жетілдіру27 бет
Заңгердің кәсіби іс-әрекеті жайлы7 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Айнымалы жұлдыздар үшін информация мен энтропия қатынасын анықтау»48 бет
«Бала мазасыздығына ата-анамен бала қарым-қатынасының әсері»24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь