Мектепте халық педагогикасын пайдаланудың теориялық негіздері

МАЗМҰНЫ:


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І тарау. Мектепте халық педагогикасын
пайдаланудың теориялық негіздері
1.1. Халық педагогикасы туралы ұғым, оның мәні және
мазмұны.. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2. Халық педагогикасының оқушыларды оқытудағы және
тәрбиелеудегі мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
ІІ тарау. Халық педагогикасын оқыту процесінде
қолданылудың жолдары
2.1. Оқыту үрдісінде халық педагогикасын пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2. Ана тілі сабақтарында халық педагогикасын озық
мұраларын қолданудың әдіс .тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
І тарау. Мектепте халық педагогикасын
пайдаланудың теориялық негіздері
1. Халық педагогикасы туралы ұғым, оның мәні және
мазмұны..
............................................................................
.......................6
2. ... ... ... оқытудағы және
тәрбиелеудегі
мүмкіншіліктері.............................................................
...12
ІІ тарау. Халық педагогикасын оқыту процесінде
қолданылудың жолдары
2.1. ... ... ... педагогикасын
пайдалану................................25
2.2. Ана тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... педагогикаға сүйенген оқыту және тәрбиелеу процесі
жүргізілуде. Сонымен бірге осы жүйеде халықтық педагогиканың озық ... ... ... ... ... ... мектептің қазіргі оқу-тәрбие процесінде ... ... ... жүзеге асырылуға тиісті, әр түрлі ... ... ... және мектептен тыс жұмыста, отбасы
тәрбиесінде./17:13/
Қаншама ... өтсе де, ... ... ... ... тәлім
–тәрбиенің түп қазынасы айналдыру –ата –ананың да, мектеп ұйымының да басты
борышы.
Әр халық ... жас ... ... ... ... ... ... ізгі ниетті, ар –ожданы мол болып өссін деп армандайды.
Халық тәжірибесінде тәрбиенің көптеген түрлері бар: ... ... және ... ... ... және дене ... адамгершілік,
жыныстық-гигиеналық тәрбие т.б.
Алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибе, ғылыми зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... қажеттігін көрсетіп отыр.
Бастауыш мектептің оқыту үрдісінде халық педагогикасының бай мұралары
оқу ... ... ... ана тілі сабақтарында халық
шығармашылығының ауызша үлгілерін (мақал-мәтел, ... ... ... мұғалімдер қолдануда.
Белгілі педагогика классиктерінің өздері де халқының тәлімгерлік
тәжірибесінен үйреніп, оны зерттеулеріне арқау ... бұл ... ... Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтардан басқа
А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев т.б. ... мән ... ... Қ.Жарықбаев, К.Қожахметова, С.Калиев т.б. көптеген
қазақ зерттеушілері осы ... ... ... ... тарихын,
оның ауыз әдебиеті мен ақын-жыраулар поэзиясындағы көріністерін, орта ғасыр
ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлерін жан-жақты қарастырылып келеді.
Осындай жетістіктеріміз болса да ... ... ... ... ... ... ... жүрген талғамсыздық,
сынаржақтық, ұраншылдық, мәселенің ішкі ... ... ... ... ... ... ... бой көрсетуде. Осы айтылғандар
бастауыш мектептің ана тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... мұғалімдер ана тілі ... ... ... ... және ... жағынан даяр болмай, өз
жұмыстарында кемшілік жіберуде. Бүгінгі таңда бастауыш мектепте ... ... ... ... ... проблемаға айналып
отыр.
Осы айтылғандардың барлығы ... ... ... ... ... тақырыбын «Ана тілі сабақтарында кіші
мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі ... ... ... деп ... ... ... ... бастауыш мектепте жүргізілетін Ұлттық тәлім
–тәрбие жұмысы.
Зерттеу ... ... ... халық педагогикасының озық
үлгілерін ендіру үлгісі.
Зерттеудің мақсаты: бастауыш мектептің ана тілі ... ... ... жолдарын қарастыру.
Зерттеудің міндеттері:
- халық педагогикасының теориялық негіздерін ... кіші ... ... ... ана тілі ... ... халық
педагогикасының мүмкіндіктерін айқындау;
- ана тілі сабақтарында халық ... ... ... жолдарын
қарастыру.
Әдіснамалық негізі - диалектикалық пәл сапа. Халық педагогикасын
оқыту процесіне енгізуде сол ... ... пен ... , ... орта
мен және тұлғаның тұтастығы, ғылым мен ... , ... ... ... ... алынады.
Зерттеудің деректі көздері: философтардың, ... ... ... ... ... ... және ғылым
министрлігінің құжаттары, тұжырымдамалары, бағдарламалары, мұғалімдердің іс-
тәжірибелері.
Зерттеу ... ... ... әдістемелік
әдебиеттерге талдау жасау, бағдарламаларды, оқулықтарды, оқу ... ... ... ... ... ... зерттеу.
Зерттеу базасы : Бітік жалпы ... ... орта ...... ... ... ... ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1.ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ, ОНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ МАЗМҰНЫ
Қазіргі уақытта бүкіл ... ... ... рухани құндылық
-тарымыз жаңа заман тұрғысынан қайта бағаланып отыр. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... табиғи
ортамыз, ұлттық мәдениетіміз бекіп, жаңғырып, дамып келе ... ... ... ... ... ... ... біліп, тауып, шешіп
қамту керек» деген ... ... ... әбден қажет.
Уақыт талабымен өмірге қайта оралған халықтық педагогиканың озық
дәстүрлері бұл күнде отбасы, мектеп тәжірибесінен ... орын ала ... ... ... ... этнография,
этнопсихо логия, педагогика ілімдерімен қатар ... ... ... де ... ... Со себепті халық
педагогикасының ... ... ... ... ... ... алынды. Оның асыл арналарын қоғамдық сананың түрлері ... ... ... ... зор. ... ... ... тәрбиелік ой-сана көне-наным-сенімдермен аралас көрінеді. Оны
ғылым тілінде халық педагогикасының ... ... ... ... деп ... ... ... тәжірибесі өзінің синкреттік
белгілеріне қарай екі салаға жіктеледі. Олар: ... және ... (20 ... ... ... ой-сананың мифтік ұғымдардан ажырамай,
рулық-пайпалық деңгейдегі ... ... ... түрі оның көне ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ырым, ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының сол ұғымдары саралана келіп былайша жіктеледі:
1. Халықтың тәлімгерлік-тәжірибесінің қоғамдық сананың мифологиялық
сатысындағы көріністері.
2. Тарихи (реалдық ... ... ... даму ... ... екі салаға бөліп қарастыру
арқылы түрлі мифтік ұғымдарды ... ... ... туады. Мұндағы
алғашқы сатыға мифологиялық, космогониялық, ... ... ... ... анимистік т.б. нанымдар жатқызылады. Бұл ... ... Мэри ... ... С.А.Токарев, мифология
мектебінің көрнекті өкілдері – Кун, Шверц, ... ... да ... ... ... наным-сенімдердің қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен фольклор
мұраларындағы көріністері В.Родлов, Г.Потанин, ... ... ... т.б. ... ал ...... мәселелері Қ.Шүлембаев, С.Адатаев, Р.Мұстафина т.б.
зерттеулерінде сөз болған.
Көне түркі жазбаларының бірі – «Күлтегін». Онда ежелгі ... ... ... ұғымдарының бірі – Ұмай ана бейнесі ... Әйел ... әйел мен ... тірі ғана ... ... қатар тайпа батырларына
айырықша рух беріп, жеңістерге жетелейтін ... ... ... Ұмай ана ... ... ... ... тәрбиелік
сипаты да байқалады. Ежелгі түркі тайпаларынан қазақ халқының кейінгі
тұрмыс-тіршілігіне өткен ... ... ... ... ... ... туған «оғызнама», «Қорқыт ата кітабы» ... ... ... ... Енді бір ... ... ... өрісімізге
жаңарған мағынадан еніп, қасиетті таным, ырым, әдет, қанатты сөздер ... ... ... тұрғыдан келсек, осы ұғымдардың адамның ойлау,
сөйлеу, әрекет жасау, тіршілікке бейімделу, күресу, ... ... ... ... ... ... ... болғаны байқалады.
Қоғамдық сананың тарихи сатысындағы тәрбиелік ұғымдардың ... ... ... ... ... және шамандық нанымдары ... осы ... туып ... Оның ... ... ... кейінгі
тұрмыс-тіршілігінен де көрініс тапқан. Мысалы, балаға ат қою, жыл ... ... ... төрт-түлік пірлері, ата-баба дәстүрлерін ардақтау,
құда түсу, қалыңдық айттыру, үйлену, той жасау, қонақ күту, өлген ... ... бата ... т.б. ... ... сөз тіркестері мен қанатты
сөздер, толып жатырған ырым, ... ... ... ... ... айғағы.
Заманның талабына сай соңғы уақытта халық ... ... ... ... ... ... ... педагогика -сы»,
«Этнопедагогика» ... ... ... ... халық
тәрбиесі, халық педагогикасы және этнопедагогика ұғымда -рына, ... ... ... ... бар. ... ...... пікірінше «Халық тәрбиесі», ... ... ... ... осы ... ... ... ғылыми түсінігі
сараланып, нақтыланбай келеді.
Н.Дәулетов халықтық тәрбиені белгілі бір ... жеке ... ... ... ... ықпал етуінің тарихи қалыптасқан жүйесі деп
түсінеді (9). ... ... ... ... педагогикасына
қарағанда халық тәрбиесі әлдеқайда біртекті. Халық педагогикасымен халық
тәрбиесінің ... да, ... ... иедя мен шындықтың арасында
педагогикалық ой мен педагогикалық практикасының ... ... ... ... ... ... ... қорытынды «Халық тәрбиесі – бұл педагогика -лық
практика, тәрбиелеу өрісіндегі өмір, шындық, ал халық ...... ... ... ... ... ... ой» (6).
Ал, «халық педагогикасымен» қатар «этнопедагогика» дейтін де ұғым
бар. Осы екеуінің арақатынасы қандай ... ... ... ма, әлде қайсысы
білім қайсысы ғылым, әлде басқаша ма деген сауалдар туындайды.
Еліміздің белгілі педагог – ... ... ... Г.Н.Волков
-тың осы екі ұғымының ара жігін анықтап көрсеткен ойларын қостайды (12).
Г.Н.Волковтың пікірінше халық педагогикасы дегеніміз әр ... ... ... ол әлі ғылыми жүйеге нақты түспеген, атау-
лары мен принциптері анықталмаған ілім білімдерінің қарапайым саласы ... ... ... ... - бұл ... ... ... ол тәрбие туралы ілім-білімдердің, ой-
пікірлердің жиынтығы (13).
Ол жеке өз алдына ғылым бола ... ... оның ... тар, ... ... ... қасы, ол қарапайым тәжірибенің деңгейінде тұрған
фенолмены. Ал этнопедагогика болса – бұл ... ... жеке ... ... ... ... атаулары, белгілі принциптері бар.
Қ.Жарықбаев «халық педагогикасы» ұғымының синонимдестеріне «халықтық
тәрбие», «халық тәлімі», «қазақ тағылымы», «ұлттық тәлім-тәрбие» т.б. ... ... ... ... қарсы. Оның пікірінше «халық
педагогикасын» ... ... ... ... деу қате. Бұларда
өзіндік мағынасы бар. «Тәрбие» ұғымының қолданылу аясы ... ... ... ... яғни ... ... ... айтсақ тәрбие
кең мағыналы текті ұғым да, ал ... одан ... бар ... ... ... педагогикасы» деп оңды-солды айта да, жаза да
бермей «этнопедагогика» ... ... бой ... ... деп ... (12).
Енді педагогикалық әдебиетте «халық педагогикасы» «этнопедагогика»
ұғымына қандай анықтама берілгенін ... ... ... А.Э.Измайлов мынандай анықтама береді:
«Халық педагогикасы» – ұрпақтан-ұрпаққа көбінесе ауызша түрде жалғасып келе
жатырған халықтың тарихи және әлеуметтік ... ... ... ... іс ... ... білімінің, мағлұматтың, дағдылардың ... ... ... ... халық ертегілерінде, аңыздарына,
жырларында мақал-мәтелдерінде сақталып, ұлттық салттары дәстүрлері
арқылы өзіндік көрінісін беріп отыр.
Ал, ... ... ... ... зор үлес ... ... ... педагогикасы ұғымына мынадай анықтама береді «халық
педагогикасы – халықтың ауыз әдебиетінде, салттарында, әдет-ғұрыптарында,
ырымдарында, балалардың ... мен ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеу тәжірибесінің жиынты ғы. Бұл
әдетте, ауызша таралады. Халық педагогикасы– ... ... ... ... үшін ... ... ... міндеттері нің,
мазмұнының әдіс-құралдарының, тәсілдерінің жиынтығы мен ... ... ... ... ... ... ... ұғымы да бар.
Бұл ұғымды педагогикалық әдебиетке ең бірінші ... ... ... «Этнопедагогика» – халықтың жасөспірім тәрбиелеу тәжірибесі тура
-лы, олардың педагогикалық көзқарастары туралы, тұрмыс, отбасы, ру, тайпа,
ұлт ... ... ... ... педагогика тарихи жағдайда
қалыптасқан ұлттық мінездегі ерекшеліктерді зерттейді (5; ). Сөйтіп, ... ... ... және оны ... ... болса, ал этнопе
-дагогика теориялық ... ... ... қатынасты болады.
Қазақ халқының педагогикасының тереңінен тамыр ... ... ... ... ... мен ... ұрпақтан-
ұрпаққа беріліп отырған тәлімгерлік тәжірибесін ... ... ... С.Қалиев «халық педагогиасы» деп сол ... ... ... ... тәрбиесі жөніндегі ой-пікір, білім, ... ... ... ... ұғымды тәрбиелеу және оқыту саласында
дәстүр, тіл этникалық ... ... ... белгілерге зейін қою деп есептейді (19, 162).
Қазақ «этникалық педагогикасы» дегенде қазақ этносының ... ... өмір ... ... ... ... этникалық
тәрбиесінің ерекшелігін зерттейтін саланы түсінеді. Келесі тарауда қазақ
этнопедагогикасының мәселесі қарастырылады.
- Педагогикалық әдебиетте халық педагогикасының ерекшеліктері
айқындалған;
- Халық педагогикасы ғылыми ... ... ... ... қалыптасып
халықпен бірге жанасып келеді;
- Ертеде қалыптасқан сөз ... ... ... ... ... ... жырларында, мақал-мәтелдерінде
іске асқан;
- Халық педагогикасы ғылыми педагогиканың ерекшеліктері мен заңдылықтарының
қалыптасуына ықпал жасаған.
- Халық педагогикасы бүгінгі күні ғылыми зерттеудің тек қана ... ... ... ол ... ... әсіресе, отбасындағы
тәрбиенің дамуына әсері зор.
- Халық ... ... ... аңғырт – реалистік, стихиялық-
материалистік философияның көзқарастары қалайды.
Халық көзқарасында ... ... бар ... соның дәлелі.
- Ортаның тәрбиеге ықпалы туралы халықтың өз көзқарасы болған, ол тұқым
қуалаушылыққа ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін өте жақсы зерттеп білген.
- Халық педагогикасында ... ... мен ... білім, ғылыми ұғымдар
жоқ. Халық даналығының терминологиясында жергілікті диалектілер, ... ... ... ... Халық педагогикасының шығармашылық негізі – оның ұжымдылығы: фольклор,
халықтық тәрбие туралы нақыл сөздері жеке ... емес ... ... ... ... ... ... байланысты;
- Қоғам педагогикалық мәдениетінің ең асылын өзіне сіңірген: Үлкенді
сыйлау, қонақжайлық, кішіпейілділік т.б.
- Рухани ... ... ... ... ... өзі ... және өзі ықпал жасауға бейім.
- Халықтың көптеген шығармаларында ұлттық шекарадан аттап
1.2. ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ... ... ЖӘНЕ ... тілі – ... мектептегі негізгі де маңызды пән, имандылыққа,
адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі, қарым-қатынас жасау мен дүние танудың
құралы, ... ... мен ... дамытудың арнасы.
Оқушылардың мектептегі ана ... ... ... жасампаздық сипатқа
ие: «Қазақ тілі» пәні арқылы ... ... ... ... ... ... дүниетанымды сезіне бастайды, сөйлеу машығында
оқушының өзіндік ерекшелігі айқындала түседі. Бұған қоса ... ... ... алғашқы тілдік мағлұматтарды меңгереді, ақыл-ойы,
сөйлеу дағдылары жетілдіріледі.
Ана тілі ... ... ... ... ауыз ... кеңінен
берілген. Ауыз әдебиетінің мынадай үлгілері 4 сыныпта берілген:
- ертегілер. ... ... және ... ... аңыз ... ... ... Алдар көсе, Қожанасыр, Асан қайғы, ... ... аңыз ... ... және ... ... ... шешендік сөздер мен билер сөздері: аты әйгілі билер мен шешендердің
ұлағатты ... ... ... т.б. шешендер; Төле би, Әйтеке би,
Қазыбек би т.б. туралы/;
- әр түрлі тақырыптағы мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, жұмбақ-жаңылтпаштар;
- айтыс ... ... мен ... ... «Қыз бала мен ұл ... сияқты балалар айтысының, жан-жануарлар айтысынан үзінділер;
- ... ... ... үзінділер;
- өзге халықтардың ертегілері /әлемдік ертегілердің озық үлгілері/.
Ана тілі сабақтарында ... ... ... әр ... ... ... қолданылады. Мысалы мына ертегінің мәтініне жоспар құрыңдар
деген тапсырма оқушыларға беріледі.Ертегінің аты ... мен ... ... ... келе ... ... бір ... апанға түсіп кетіпті. Шыға
алмай тұрғанда, бір ешкі су іздеп жүріп, әлгі апанға кез ... ... Ей, ... батыр, не қылып тұрсың? – дейді.
- Ой, не қыласың, жаным жәй тауыр тұр.
Қырда әрі ... әрі ... өліп ... ... іші әрі ... әрі
түбінде тұп-тұнық суы бар екен, - депті. Мұны ... ... «Мен ... әрі су ... - деп ойлап, секіріп апанға түсіпті. Сонда
түлкі ешкінің ... ... оның ... ... ... ... шығып, жөніне
кетіпті. «Өтірікке алданба, басын ... ... ... - ... ... ... бағдарламасында ертегілерге біраз орын берілген. Ертегі –
бұл халық ауыз екі шығармашылығының бір ... ... ... ... ... ... ... арман қиялынан туған шығарма. ... ... ... бала ... жол табады.
Оқушы дайындығы деңгейін тексеруге арналған тапсырмалардың ішінде
ертегі, аңыз, шешендік сөз, ... т.б. ... және тіл ... ... ... ... Берілген мәтін шығарма жанрының қай түріне жатады?
Дұрыс жауапқа «+» белгісін қой.
«Үш жолаушы келе жатса, алдынан бір адам шығып:
- Беймезгіл ... түйе ... ... ме?» - деп ... ... он көзі ... ма еді? – дейді.
Жолаушы:
- Иә, - деп басын изеді...»
- ертегі
- әңгіме
- аңыз.
№2. Төмендегі мәтін ... қай ... ... Бір бала бар ... жете ... бала бар –
Кері кете туады!
- мақал
- өлең
- шешендік ... ... ... ... ... ажырат.
Дұрыс жауапқа «+» белгісін қой.
«Өткен заманда бір бай болыпты, ол бір ... зар ... ... ... болыпты. Бай бір күні жылқысын суара қолге түссе, көлдің ішінде
бір қып-қызыл өкпе жүзіп жүр екен. Байдың ... ... ... ... ... ... үркіп, суға жоламайды...»
- әңгіме
- ертегі
- аңыз.
№4. Төмендегі нақыл сөздердің қайсысы мақал, қайсысы мәтел?
Мақалға «+» белгісін қой.
1. Ақыл – сөзде
Мейір – ... ... ... ... Төменгі жұмбақтың басты ерекшелігін тап.
Дұрыс жауапқа «+» белгісін қой.
Қолы жоқ сурет салады,
Тісі жоқ – ... ... ... аз ... көп ... ... сөздер.
Республикамыздың егемендік алуы, тілімізге мемлекеттік статустың
берілуі ұлт мектептеріндегі халық тәрбие жүйесін, тарихын, ... ... ... ... ... жүйеге келтіріп, оны ұрпақ
тәрбиесіне орынды ... ... ... жан-жақты, тиянақты
жүзеге асыру қолға алынып келеді.
Алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибе, ғылыми зерттеулер ... ... ... процесінде жүйелі және
кешенді пайдалану қажеттігін көрсетіп отыр. Осы арада халық педагогикасының
материалдарын ... ... ... яғни ... ... сабақтан тыс және мектептен тыс жұмыста, отбасындағы тәрбиеде
қолдану туралы әңгіме болып отыр. Оқушыларды ... ... ... ... ... және ... халық педагогикасының озық
дәстүрлерін педагогикалық ғылымның қазіргі жетістіктерімен ұштастыру;
ұлттық ... ... ... ... ... алу; ... халық
педагогикасында жыныстық ролдерді саралау ерекшелігі принциптері ... ... ... ... педагогикасының бай мұрасын пайдалануға толық
мүмкіншіліктер бар. Мектептің оқу піндерінің мазмұнына халық жинаған ... ... ... бойынша ене алады:
1. Оқу пәндерінің бағдарламасына тікелей енгізу.
2. Ұрпақтан ... ... ... ... ... таңдап
енгізу (әдебиет, өнер, тұрмыс, салт-дәстүр, имандылық, саз, ... ... ... ауызша және қолданатын үлгілерін (мақал-мәтел,
жұмбақ, аңыздар, жырлар т.б.).
Ұлттық педагогиканы насихаттау балаларға ... ... ... мен ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
атындағы педагогикалық ғылыми зерттеу институтының жанынан құрылған ... ... ... арналған «Өнер және әдеп» (ҮІ-ҮІІ сыныптарға),
«Қазақ халқының салт-дәстүрлері» (ҮІІІ-ІХ сыныптарға), «Ұлттық мәдениет
тарихы» (Х-ХІ ... ... ... бағдарламаларын ұсынды.
Сонымен қатар, халық педагогикасын тәрбие ... да, ... ... ... этикалық нормалары, тыйымдары, ұсыныстары:
- Үлкендердің алдын кесіп өшпей, үлкенге жол ... ... ... мүмкіндігінше бөлмеу;
- Үлкендер бар жерде қатты шуламау керек;
- Дастарханда, қоғамдық орындарда, транспортта, т.б. ... орын ... ... ... ... ... ... санасады.
Кіші жастан бастап бала тәрбиелеуде халықтың ... және ... ... ... ... ... және ... халықтың мейрамдарына, салт –дәстүріне қатыстыру;
- сөзбен сендіру;
- ... оң ... ... жасау;
- ақыл – кеңестер беру;
- күшпен емес,жазалаумен емес, сөзбен иландыру білу іскерлігі.
Этномәдени дәстүрлерді және ... ... ... ... ... ... кемшіліктер бар:
- мектеп пен ата –ананың жеткіліксіз байланысы, бұүдан олардың ... ... ... ... педагогикалық дәстүрлерді қолдануда жүйелілік жетіспей жатады;
- мұғалімнің өздері ... ... ... меңгермеген.
«Өнер және әдеп» пәнінің негізгі мақсаты – оқушыларға ... өнер ... ... ... ... ... өнердің сан алуан салаларының ішкі мазмұнын
ашып ... ... жеке ... ... ... ... іскерлікке үйрету, халқымыздың ізгі қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... салт-
дәстүрлері» курсының негізгі мақсаты ... ... ... отырып,
халқымыздың ұлттық ерекшеліктерін, психологиясын дүниетанымын, ойын тұрмыс-
тіршілігін, салт-дәстүрлерін ... ... ... ... қазақ
халқының ұрпақ тәрбиелеудегі, әулет жалғастырудағы өмір ... ... ... ... ... ... курстың негізгі
мақсаты – халқымыздың педагогикалық ой-пікірлерімен таныстыру, сол арқылы
бүгінгі жастарды елін, жерін, ... ... ... арлы ... ... ... ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар арасында Қазақстан даласында болып,
қазақ ... ... ... ... ... мен
мәдениетін зерттеген басқа елдің ... ... ... педагогика үрдісінен мағлұмат беру көздеген. ... ... ... ... ... ... бай ... (әдебиет,
сәулет, бейнелеу, қолданбалы өнерлері, спорт ойындары, ән-күй, тәлім-тәрбие
тарихы т.б.) алғашқы ... ... беру ... ... ... санасының
азаматтығының негіздерін қалыптастыру.
Республикамызда «Елім-ай» ... ... ... енуі
жастарымызды эстетикалық-адамгершілік негізде тәрбиелеуге зор ... Бұл ... ... сабақтарының көптеген жаңаша мазмұн формасын
өмірге әкелді. Туған өнерінен шеттеп қалған жас ... ... ... ... ... ... негізгі мұраты – оқушыларға ұлттық тәрбие
беру, өз ... ... ... ... ... ... туғызу. Бағдарламаның көркемдік-концепциялық мәні – бұл ... ... ... ... ... иманды
азаматтарды тәрбиелеу. «Елім-ай» ... ... ... ... М.Балтабаевтың пікірінше, басты мақсаты – халқымыздың
әдет-ғұрпын, ... ... ... ... ... ... қатарынмолайту. Ол үшін ғасырлар бойы жасалған ән-күй, жыр-
термелеріміздің ою-өрнектен, би-қимылдарының, ... ... ... әкелді.
Мектебіміздің биология пәндерінің мұғалімдері Н.О.Алпысбаева,
Г.А.Қадырова биология сабақтарында халық ... ... ... ... ... ... тәжірибесін зерттеу ғасырлар бойы
қалыптасқан қазақ ұлтының ... мен ... ... жас буын ... ... ... пәндерін былай пайдалануға болатынын көрсетті:
- өсімдіктану пәнінде: «Гүлді өсімдіктердің көп ... ... жеті ... ... ... ... бұл ... аттары,
құрамы, формацевтикалық дәлелдеулер арқылы түсіндіріледі, ал, өсімдіктердің
табиғаттағы, адам өміріндегі, халық шаруашылығындағы ... ... ... ішсе ... кисе киім, саялы баспана, ... ... ... ... ... ... ... халықданалығын негізге ала ... ... және ... ... ... ... өсімдіктер
және олардың маңызы туралы мәліметтер берілді:
- жануартану пәнінде: «Мал шаруашылығы» ... ... асқа ... аталуына тоқталу, табақтың түрлері, табақ тарту дәстүрі және
тәрбиелік маңызына тоқталу.
- Тәнтану пәнінде: «Жас баланың өсуі және ... ... ... ... ... салу ... ... қырқынан шығару дәстүріне
тоқталу, бесіктің құрылысы, оның сәбидің физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... «Бұлшық ет пен
қаңқаның құрылысы және атқаратын қызметінің ... ... ... әдет ... бұлшық ет пен сүйек ауруларынан сақтанудағы маңызы, Азия
танушы В.В.Крегердің еңбектері, ашығу методикасы оның ... ... ... ... көрсетілді. «Үлкен ми сыңарлары» тақырыбында
қазақтың «баланың ... ... ... баланы тосын ұстап алма» деген
тәрбиелік сөздері және осы ұғамдардың ... ... ... ... ғылыми дәлелдемелерінен түсіндіріледі.
- тіршілік тану пәнінде «қолдан сұрыптау» ... ... ... төрт ... ... ұстауы және оларды атауы, шақыруы, төлдерінің аты,
жастарына қарай ... ... ... сұрыптау және биологиялық
заңдылықтармен сәйкестігі түсіндіріледі. ... ... ... құда болу ... жеті атасынан бергі жағында құда бола алмауы, боз
бие сойылып жасалынатын той, ... ... ... ... ... ... пәнін оқыту барысында
халық педагогикасының асыл мұрасын пайдалану жолдары көрсетілген.
Адам табиғаттың сұлулығына халық педагогикасының асыл мұралары ... ... ... ... ... ... мол аңыз-
әңгімелерден даналық нанымдардан әрі ақын-жыраулардың жыр ... ... ... ... одан ... ала білу әр ... ... басты көрсеткішіне айналуы тиіс. Әдеміліктің
сырын ашу ... ... ... ... жүзеге асары сөзсіз. Ол ... ... ... ... ... оның әсемдігін
көрсетуге мүмкіншілігі бар.
Мысалы, 8-сыныпта ... ... ... оқу ... Абай
Құнанбаевтың «Көктем», «Күз», «Жаз», «Қыс» деген өлеңдерін алып пайдалануға
болады, мұнда қазақтың табиғаты әсерлі де әсем суреттелген.
6-сыныпта табиғатты ... ... ... ... ... ... Халық өзі қастерлеген жерді «Әулие-бұлақ», «Әулие-ағаш»
деп айтып, ... ... ... ... отырған. Ал қарылғаш, аққу,
ұлар т.б. жануарларды ... ... ... бастамасы, игіліктің
иесі деп ұясын бұзуға, балапан жоюға не өздерін ... ... ... ... табиғатқа жанашырлық ниетін аңғартатын ... ... ... ... ... ... мен табиғат
ресурстары» тақырыбын оқу барысында халық ұғымында «табиғат» ... сөз ... ... жер, ... ... ... көбірек айталады. Осыған ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Мысалға «Жері байдың елі
бай», «Күте білсең жер жомарт» «Жер – байлықтың ... т.б. Бұл ... бар ... ... ... ... содан ғана нәр алады.
Сондықтан да бұл ... ... ... және ... бір-бірімен
өзара байланысты, бір-біріне тәуелді деген ұғымды білдіреді.
Халқымыздың ерекше қастерлеп, ... бойы ... ... ... ... ... бірі – бұл өсімдік әлемі.
Өсімдік ішсе тамақ, кисе киім, саялы баспана, күнделікті қару-жарағы,
малына өріс, өзіне ... ... ... орай өсімдікті аялағандығы, көзінің
қарашығындай қорғай білгендігі жөнінде де үлгі боларлық асыл ... ... ... ... ... ... бақ ... балама деп тағы өсір»,
«Бір ағаш кессең он ағаш отырғыз», «Атаңнан мал қалғанша тал қалсын» ... – ер ... ... – жер сұлу».
Әртүрлі оқу пәндерін оқытқанда экологияға байланысты халық даналығын
пайдалануға болады. Көшпенділер тәрбиесінде ... ... ... ... бөлінген. Ата-бабамыз табиғат, жан-жануарлардың өсіп-өнуіне тікелей
байланысты өсиет сөзді ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып ... ... ... Жалайыр, Хайдар Дулати, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Яссауи халықтық
тәлім-тәрбие, оның ... ... ... ... із қалдырған.
«Көшпенділер философы» атанған Асан қайғының, Қорқыт атаның табиғат
тыныс ... ... ... ... ... зор.
Халқымыздың тұрмыс-тіршілігі мал ... ... ... табиғатпен етене араласып, оны қорғай білген. «Бұлақ ... аш», ... да ... бар» дейтін халық нақылдары осыған дәлл.
Қазақтың әр ... ... ... олар ... ... ... негізінде тұжырымдалған. Ұрпақ тәрбиелеудің этникалық
жоралғылары сақталған: отқа су ... ... күл ... ... ... көкті жұлма, аққуды атпа, малды теппе, малдың басынан ұрма, ақты
төкпе, ақ төгілген жерді ... ... ... ... ... ... ... қарай атпен шауып келме, күн шыққан соң ... ... ... ... т.б. тиым салу ... ... ... құбылыстарды күнделікті өмірге керекті өте қажет тәрбие
құралы етіп, сол арқылы жеке адамның іс-әрекетіне, ... ... ... ... ... оның ... ... пайдалану, осы жолда
болашақ ұрпақтың қамын ойлау әрбір адал ниетті адамның борышы ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар мен нанамдарды әр адам
іске асырып, өз отбасы арқылы тәлім-тәрбие алып ... ... ағаш ... ... ... іліп пір тұтқан. Ыстық бұлақтар мен көлдерді
қастерлеген, қорғаған. «Сулы жер – нулы жер», «Жас ... ... ... ... байланысты көптеген нақыл сөздер қалдырған ... ... ... ... ... қазақ халқының мұрасын
күнделікті өмірде пайдалану қажет. Ұлттық негізді ... ... ...... ... ... ... пәндерінде
енгізіп-оқыту, оқу процесінде, сыныптан тыс жұмыс ... ... бер ... ... ... жүргізу, конференция, кештер, сынып
сағаттарында халық педагогикасының әңгіме етіліп отырған ... ... ... асыл мұрасын мейлінше пайдаланған дұрыс. Жоғарыда айтылған
бірінші бағыт бойынша 9-сыныптың «Қазақ әдебиеті» ... ... ... жұмбақтар, ертегілер, аңыз-әңгімелер, батырлар жыры,
лиро-эпос жырлары айтыстар енгізілді.
Дегенмен де ... ... тілі мен ... пәндерінде оқытылып
жүрген фольклор мұраларының ауқымын ... ... ... жаңа ... ... ... ... педагог-ғалымдар,
мұғалімдер айтып та, жазып та жүр.
Осы орайда мұғалімдер жоғары сынып ... ... ... – этнографиялық еңбектер және жазба ескерткіштерімен
байланыстыра қалай оқытатынын зерттеді.
К.Ушинскийдің әрбір ... ... ... ... мен ... жатады деген пікіріне сүйенер болсақ қазақ тілі мен
әдебиеті пәндерінде фольклор туындыларын көне дәуірдің ... ... ... мен ... тыйым сөздермен салыстырмалы түрде оқытып
тәрбиелеудің маңызы зор.
Сол ... ... зор ... кеңейту, мазмұнына терең бойлау,
оқушының ұғымын жетілдіріп таным белсенділігін арттыру ... ... бар. Орал ... №43 орта ... ... ... ... болып саналатын «Қорқыт ата кітабын» қалай
пайдаланатынын ... ... ... ... тілі мен ... мұғалімі мына тұрғыда пайдаланады:
- 7 сыныптың қазақ тілі сабағында «Сан есім» тақырыбы бойынша грамматикалық
текст ретінде.
- 8 сыныптың ... ... ... ... бірлестігі» тақырыбы
бойынша тарих пен әдебиет ... оқу ... ... жырлары
негізінде интеграциялау барысында.
- 9 сыныптың әдебиет пәнінде «Алпамыс батыр» жырын Қорқыт жырындағы Байбөрі
баласы Бейрек оқиғасымен салыстырып ... ... ... ... мен оқыту әдебиеттерін интеграциялау мәселесіне тиісті ... Бұл ... ... ... ... тағылымдарының да қосар үлесі
мол.
Т.К.Оспанов, ... ... ... ... ... негізі ретінде дүниенің материалдық ... ... ... мен ... беру ... ... білім мазмұнын тілдік негізде
интеграциялау ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін көтеру мүмкіншіліктерін атап көрсеткен.
Осы тұжырымдар басшылыққа алынып «оғыздар саяси бірлестігі»
тақырыбы бойынша 8 ... ... ... қорқыт жырлары негізінде
әдебиет пәнінің мазмұны шын интеграциялауға құрылды.
Бұл сабақта оғыз-қыпшақ тайпаларының тарихы мен ... ... және ... ... сөз ... ... қорқыттың батырларға
берген ақ тілек батасы нақыл, өсиет ... ... ... ... мынадай сұрақтар төңірегінде жүргізіледі:
1. Оғыз-қыпшақ ұлысының тайпалық құрамы?
2. Олар қандай жерлерді мекен еткен?
Қандай кәсіппен айналысқан?
3. ... ата ... қай ... ... суреттелген?
9-сыныптың әдебиет сабағында «Алпамыс батыр» жырын «Қорқыт ата
кітабындағы» Байбөрі ... ... ... ... ... да
танымдық сипаты елеулі. Оны мына кестеден көруге болады:
|Сюжеттен ұқсастықтар |
| ... жыры ... ата ... |
| ... ... ... ... ... аңсау |
| Алпамыстың дүниеге келуі ... ... ... келуі |
| Байбөрі мен Бейсарының құда болуы|Қамбөрі мен Байбіжанның құда |
| ... |
| ... ... ... ... ... Бәну ... |
| ... |
| ... ұзақ ... жау ... ... 16 жыл тұтқында |
|қолында болуы ... |
| ... ... |Жартамақтың Бәну ... ... ... ... |зорлықпен үйленбек болуы. |
| ... ... ... ... Бейректің елін, ... азат ету. ... Бәну ... |
| ... ету. ... ... ... кең орын алған тәрбие
құралдарының бірі – ... мен ... ... тіл - ... ... ... зор. Ырымдар мен тиым сөздердің тәрбиелік маңызын 7
сыныптағы «Етістіктің бұйрық райы» ... ... ... ... ... Олар ... ... құралған: а) үлкен адамның жолын кеспе,
б) адамды айналма, в) кемтар адамға күлме, г) ... ... ... ... сөз ... ... ... барысында жоғарыда берілген тиым
сөздерді дәптерлеріне жазып алуы керек.
Алдыңғы қатарлы ... ... ... ... компьютердің
дидактикалық мүмкіншіліктерін пайдалану мәселелері де ескерілуде. Мысалы,
орта мектептің гуманитарлық пәндерін оқытуға арналған ... ... ... Олар ... мазмұнға құрылған лингвистикалық
этюдтер, ситуациялық жаттығулар, ойын түрінде ... ... ... ... ... ... сабақтарда оқушылар
ойнай отырып, ойлайды, ойында меңгеру үстінде сөздің мағынасын ұғып, тілдік
материалдарды ... Ойын ... ... ... зейіні, есте
сақтау қабілеті артады. Компьютер балаға ... ... сын ... ... ... ескеріп, қателігін де назардан тыс қалдырмайды. Әрбір
сабақтың соңында оқушының білімі, берген жауабы бойынша бағаланады.
іі ТАРАУ халық педагогикасын ... ... ... ... Оқыту үрдіісінде халық педагогикасын пайдалану
Дүниеге ғылыми көзқарастың ... ұзақ және ... ... ... жеке ... мен ... ... дамиды, жеке адамның әрекет
жасауына бағыт береді. Ерте ... ... ... ... ... ... ... оларды табиғат құбылыстарымен таныстыру қажет.
Әрине, бала қоршаған ... ... ... ... ... ... мектептің жұмысы балада болмысқа деген белсенді танымдық қатынасты
оятуға бағытталуы керек.
Болмысқа танымдық қатынасты ояту және тәрбиелеудің бір жолы - ... ... ... ... ... жатыр, әсіресе, халық
ауызекі шығармашылығының үлгергендігі. Бұған дәлел ретінде С.Ұзақбаеваның
еңбектерін алуға болады. Оның ... ... ... ... эпостар мен ертегілерде ... ... ... ... көрсетілгенімен, шын мәнінде олардың мазмұны объектілі
болмыстың көрінісі ... ... күні ... ... ... ... бірі - өмір ... халық ауызекі шығармашылығы арқылы көрсету, оның негізінде
балалардың ой-өрісін, қиялын, ... және ... ... отырып, олардың халық шығармашылығына сүйіспеншілігін, ... ... оқу ... сабақ мазмұнына сай етіп, оларды енгізу
–балалардың алған білімін толықтырып, жан-жақты дамуына ықпал етпек.
Егер халық ертегілеріне педагогикалық-психологиялық тұрғыдан ... ... жеке ... ... ... жоғары. Өйткені, онда табиғи
құбылыстардың және адам ... ... ... ... ... көріністері
адамның ішкі психологиялық жан-дүниесіне теңеп бейнелеу шебер берілген.
Айта кету ... ... ... асыл мұралары бастауыш
мектептің білім мазмұнында өзінің орнын алуда.
2002 жылы “Атамұра” баспасынан бастауыш мектептің 2 – ... ... ... ... басылып шықты. Қазір мектеп оқушылары “Ана тілі”
оқулықтарының жетілдірілген нұсқасын ... ... ... ... ... мазақтау, өтірік өлең, т.б.
- төрт түлік жырлары: төрт түлік туралы өлеңдер, мал, жан ... ... ... ... ... ертегілер
- аңыз әңгімелер : тазша ... ... ... ... туралы, т.б.
- шешендік сөздер: әйгілі билер мен шешендік сөздері
- жұмбақтар мен жаңылтпаштар: әр ... ... орыс ... ... ... жайындағы
- өзге халықтардың ертегілері: хайуанаттар жайындағы
төмендегі жетілдірілген ... ... ... ... ... ... ... жоспарының үлгісі беріліп отыр.
|№ |Күнтізбелік ... ... | |
| |ІІ . Асыл сөз | ... ... ... | ... ... ... |1 ... ... | ... ... |1 ... ... мен ... | ... |Үш сом | ... ... ... |1 ... ... ... |1 ... |Күй ... |1 ... |Мазмұндама |1 ... ... ... , ... |1 ... |Жұмбақтар |1 ... ... ... ... ... |1 ... ... неден? | ... ... ... ... |1 ... ... ... | ... ... Төле ... ... | ... |Не қымбат? |1 ... ... ... ... | ... ... жақсысы |1 ... ... |1 ... ... пен ақыл (ертегі) |1 ... |Ұр ... ... |1 ... ... пен ... (ертегі) |2 ... ... ... |1 ... ... ... ... ғасырлар бойы жасалған халық
шығармашылығы болғандықтан, оның ішінен көркем тіл де, терең ой да, ... ... де ... Оның осы ... аса ... ... балалардың санасына жеткізу үшін бұлардың да өзіне ... ... ... ... бар. ... ... ... болсақ, ол
ел аузында ғасырлар бойы сақталып, айтылып, әңгімеленіп ... Ал ... ... бала ... ... адамдарды кеңірек танып,
ұстамдылыққа ... ... ... ие ... әсемдікті
түсінуге мүмкіндік алады.
Балалардың әсемділікті сезініп, түсініп, оған қызыға білу олардың
өмірді ерте ... ... ... ... ... туған жер
байлығы, табиғат сұлулығы, жер бетінің көріністері, ертедегі батырлардың
оларға деген көзқарасы, олардың ... ... үшін ... ... ... қару-жарағы, сауыт-сайманы, мінген аты балаларға өмірді танып
білудің ... ... ... жас ... жан-жақты тәрбиелі, қабілетті азамат етіп өсіруде
халық ертегілерінің ... рөлі ... зор. ... оқушыларды жан-жақты тәрбиелеу мүмкіндіктері шексіз, өйткені
ол жеке адамның ... ... ... қажеттілік, қызығу) әсер
етеді. Ертегі балалар алдына адамға тән ... ... ... ... кейіпкердің жан дүниесіне қызығу тудырады.
Ертегі – бұл ... ... ... бір ... ... ... ауызша берілетін, халықтың аңсаған арман-қиялынан туған
шығарма. Ертегілердің өзіндік құрылымы, ... ... бар. ... ... та, ол ... бір ... ... оқиға желісінің
басталуы, аяқталуы, өзіндік шешімі ... ... баяу ... ... ... ... Мұғалім ертегі элементтері арқылы бала ... ... ... ... ... балаларды немқұрайлы қалдыра
алмайды. ... ... ... көмек беруге деген тілек,
ертегідегі жағдайларды түсіну баланың ... ... ... ... затқа қызығу және қуанып қайғыра білу қабелітн,
эмоциялық және образдық есін, қалжың сезімін дамытады, бағалай білу ... ... т.б.) ... ... ... ... ... таңқалу іскерлігін қалыптастырады.
Ертегілердің танымдық-тағылымдық рөлі К.Ушинский, А.Макаренко,
В.Сухомлинский ... ... ... ... Аса ... ... өзінің педагогикалық қызметінің өн бойында мектеп оқушыларын
тәрбиелеу және дамыту мәселелерімен шұғылданды. Ол ... ... ... ... ... ... ... деп сана
санады. Ол өз тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... үйреткен.
Ертегі – бұл бейнелеп айтқанда, балалық ой мен сөздің отын маздататын
самал жел. Балалар ертегіні тек ... ғана ... ... олар ... ... шығарады. Ертегі шығару – бұл мұғалім үшін балалармен рухани қарым-
қатынас жасау болса, ал ... үшін ... жоқ ... ... болады.
Олар ертегіге құмартады. Осыны байқаған В.Сухомлинский балалардың көріп
отырған ... ... ... ... көз ... ... ... нәрселер
немесе олардың түсінуіне қиын болмайтын жайлар туралы қарапайым ертегілер
ойлап шығарған. Оның қашанда ... ... ... ... ... Балалар ақиқатты ойлауы, оған таңырқауы, рухтануы ... ... ... ... ... мен құбылыстардың ғажайып көріністерін
байқайды. Белгісіз, түсініксіз ... ... ... ... бәрі баланы қызықтырып, өзіне тартады. ... ... ... ойлап шығарады. Өз ертігісін көрген бала қуанышты басынан
кешеді.
Ертегі - өмір оқулығы. Себебі қуанышта, ... ... ... сол ертегіде.
Жалпы қазақ ертегілерінің ел арасынан ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Бұл ретте Ш.Уәлиханов,
Г.Потанин, В.Радлов, ... ... ... және т.б. ... ... жинаған материалдарын өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан
бастап «Дала уалаяты» ... ... ... ведомосында», «Ақмола
облыстық ведомосында», «Орынбор газетінде», ... ... ... газетінде» т.б. жарияланған.
Кейінгі кезеңде қазақ ертегілерін М.Әуезов, М.Ғабдуллин, С.Садырбаев,
С.Қасқабаев және басқалардың қосқан үлесі елеулі болды.
Ш.Уәлиханов қазақтың ... ... мен ... ... ... білу үшін ... зор материалдар деп қарады.
Сондықтан да олардың тарихи, әдебиеттік және ... мәні жоқ ... ... ... ... ... кітабында ертегіні баланың жан
дүниесін байыту үшін, ойы мен ақылын кеңейту үшін ... ... ... бала ... жан-тәнімен беріліп тыңдайды, ертегіде баяндалған
оқиғаларға шын көңілмен нанады. Балаға құрғақ, жай сөзбен ... ... ... ... ... ... ... жазушысы, академик Әуезов ... ... ... ... бірі болып ертегілерге былай деп
алғашқы анықтаманы ... ... деп ... ... елдің дүниеге
көзқарасын білдіретін, я сол көзқарастың белгілі ізін көрсететін, онан ... ... ... ... ... үлгі ... жамандықты жерлеп,
жақсылықты көтеріп айтқан ойдан шығарған көтерме әңгімені айтады».
Қазақ ертегілері туралы ... ... ... ... ... ... «Введение в тюркскую филологию» (1922) және
М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (1927) ... ... ... ертегілерді
жанрлық табиғаты бойынша былай жіктейді:
- өте ... ... ... ... ... аңыз-ертегілер;
- өте ертедегі адамдардың өмірін және олардың ерлік ... ... ... үлгі ертегілері;
- мысқыл-мазақ ертегілер;
- эпостық батырлар туралы әңгімелейтін ертегілер;
- көңіл көтеру үшін айтылатын өтірік ... ... ... ... ... (1932) ... ... Осы кітаптың бір ... ... ... ... ... бөліп жіктемейді, оны тұтасымен сол кезеңдегі билерге
арналған ауызекі шығарма ретінде қарастырады.
М.Ғабдуллин ... ... мән ... Ол ... ... ... ... деп аталатын еңбегінде ... ... ... өте ... іс ... айта ... ... көркемдігі, танымдық-
тағылымдық жағынан жоғары бағалайды.
Халық ертегілері туралы қызықты ойлар С.Қасқабасов, Н.Төреқұлов,
Е.Тұрсынов ... де ... орын ... Сондай-ақ қазақтың қиял-
ғажайып ертегілері профессор Н.Смирнованың да зерттеу объектісі болды. ... ... ... ... ... бір ... жатқызылған.
Қазақ фольклорын зерттеушілердің бірі – ... ... екі ... ... ... батырлар жайлы және қиял-ғажайып
ертегілер.
Танымал ... ... ... ... қазақ ертегілерін қиял-
ғажайып, сатиралық, ертегі-анекдоттар, тұрмыстық ертегілер ... ... оны жеті ... ... хайуанаттар жайындағы
ертегілер, қиял-ғажайып ертегілер, қиял-ғажайып-новеллистикалық, батырлар
жайлы ертегілер, ... ... ... ... ... ... ... былай деп бөледі:
мифологиялық (қиял-ғажайып) ... ... ... ... ... (тұрмыс-салт) ертегілері.
Иә, кез келген ертегі ... ... ... ... ... ... және бұған керісінше қаталдық, зұлымдық,
уайым-қайғы, тағы басқа да кереметтей әсер ... ... ... ... ... оның балаларға әсер ... ... деп ... ... ... қарасақ, ертегілерде адамның айтайын деген ойы ашық ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан әрбір ертегі өзінің
тақырыбы мен мазмұнына ... өз ... ... ... ... ... ... тыңдап отырғанда «Өмірде бұлай болмайды» дегенді жиі
айтады. Осы жерде «Ал өмірде қалай болады?» ... ... ... туады.
Міне, осының өзінен-ақ оның танымдық жағы көрініп тұр.
Демек халық ертегілерінің эмоциялық, жеңіл түсініліп ... ... ... ... ... Әйтсе де, әр ертегі өзінің мазмұны мен
түрі жағынан оқушыларға ұсыныла бермейді.
Біздің зерттеу жұмысымыздың мақсаты – ... ... ... қызығуын қалыптастырудағы қазақ халық ертегілерінің мүмкіндіктерін
анықтау. Осы мақсатпен біз ... ... және ... тыс жұмыстарда
оны пайдалану үшін қазақтың халық ертегілеріне сұрыптау ... Ең ... жас ... есте ... және ... ... ... көркемдік және тәрбиелік жағынан құндылығы есепке
алынды.
Балаларды ... ... мен ... қозғалғыштығы,
жылжымалылығы, тек содан кейін оның туу себептері қызықтыратыны туралы
психологиялық ... ... ... ... ... сүйене отырып, біз ертегілерді сұрыптап алуда мынадай ... де ... ... ... нақтылығы;
мазмұндылығы; мәнерлілігі; эмоционалдығы; танымдылығы; ... ... ... ... ... ... (талас-тартыс,
жанжалдар, сюжеттің тез дамуы); ертегі кейіпкерлері арасындағы қарапайым
өазара қатынастары; ертегі мәтінінің ... ... ... ... үшін қиын емес және өте ұзақ ертегілер).
Сонымен, ... ... ... ала ... ертегілердің
педагогикалық маңыздылығы мынада деп айтуға болады:
- эмоционалдылығында;
- эстетикалылығында;
- танымдылығында.
Қазақ халқының сан ғасырдан бері ... ... ... келе ... ... бар. Ол бір ... ... ұрпаққа ауысып, әр кезеңнің заман
талабына сай ... ... бай ... жан ... дамып келеді.
Халықтық тәрбиенің қайнар көзі дәстүлер, әдет ... ауыз ... өнер ... ұлттық ойындар, отбасы тәрбиесі т.б.
Халық тәрбиелік мәні зор дүниелерді туғызып, оны жүзеге асырып қана
қоймаған, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... тәрбиедегі ғылыми түсініктер дегенде халықтың тәрбиеге
қатынасты тәжірибелерді жинақтап, ой елегінен ... сол ... ... ... ... ... бар ... жасауының
тәрбие заңдылықтарына сәйкес келуін түсінеміз.
Педагогика ғылымы қалыптаспаған кездің өзінде-ақ, халықтың даналығы
сол, күнделікті өмір тәжірибесінен адамның ... ... ... ... ... ерте анықтаған. Осы халықтық тәрбиедегі ең ... ... бірі – ... ... ... ... ... Халық баланы ақыл-ой жағынан дамыту, бала тәрбиесінің ... бірі деп ... және мұны «көп ... бала ... көп
ойласаң дана боласың», «Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмайды»,
деген түсініктермен береді.
Ал, педагогикалық-психологиялық ... ... ... дамытуға
қатынасты түсініктерге келетін болсақ, Л.С.Выготский «Баланы ақылды етемін
десеңіздер, оқыту тәсілдерін оның қолы ... даму ... ... ... алға ... ... ... керек,сонда ғана оқыту
баланың ой-өрісін алға сүйрейтін болады» деп ... ... ... ... М., 1956). В.В.Давыдов: «Егер
оқыту баланың сабақ үлгеріміне шақ келсе, ол осыған қиналмайды, ... тек ... егер оқу ... ... ... түссе, не шақ
келсе осының өзі баланың ой-өрісін дамыта ... деп ... «К ... определяющей роли учебной деятельности в
формировании теоретического ... у ... М., 1976). ... ... ... ... ұсынады. Бұл қағида баланың
қиындатылған тапсырмаларды орындауға мүмкіндігінің бар ... ... ... ... и ... М. ... тек ойды ... ықпал ету үшін ғана ... есте ... ... қиялды ақыл-есті және адам
сипатының анықтайтын ... ... ... ... ... үшін керек» (Педагогикалық ізденіс. А. Рауан.
1990).
Бұл түсініктердің барлығы да баланың ақыл-ойын дамыту үшін ... ... ... ... ... ... ... деген тұжырымға келеді. Ал, халық яғни баланың ақыл-ойын дамыту
үшін, оның ойына күш түсіру, ойланта білу ... айта ... ... ... ... ... ... жұмбақтар, жаңылтпаштар,
санамақтар, өтірік өлеңдер т.б. Соның ішінде жұмбақтарға келетін болсақ:
Жұмбақтардың барлығы да екі бөлімнен ... ... Оның ... етіп ... ... екіншісі оның шешілуі. Бірінсіз бірінің мазмұны
түсініксіз болып қалады. Жұмбақтардың айтылуы мен ... табу ... ... ... ... Бала ... ... Жұмбақты жаттап, есінде сақтайды.
2. Жаттаған жұмбағын екінші балаға айтады.
3. Екінші бала сол жұмбақтың шешімін табады.
Жалпы, бұл бала ... ... ... ... ... жасауға талпыну, ойын әрекеті елеулі орын ... ... ... ... ерекшелік-заттың сыртқы түрлеріне, көңіл бөлетіндігі
суретке түсіріп алғандай есте сақтайтындары да ... ... ... ... эйдетикалық ес деп атайды.
Бала жұмбақты жаттап алу ... Сол ... ... ... тыңдайды.
2. Айтылған нәрсенің мағынасына түсінеді, ол ойлау процесімен байланысты
(салыстырады, ұқсас нәрсені ... ... ... ... рет қайталайды.
Зейін дегеніміздің өзі адам санасының белгілі бір затқа ... яғни бала ... ... ойын ... сол нәрсеге
бағыттайды. Ал ... бала енді ... ... табу үшін ойлана
бастайды.
Мамықтай ұлпа,
қанттай ақ.
Қыста жер ... ... ... қашады
(қар)
немесе
Үй үстінде ұсақ тас.
(Жұлдыз)
Бала осы жұмбақты айтылған көрініске ұқсас не бар? деп ... ... ... ... ... ... нәрселердің бәрін көз алдына
елестетіп, жұмбақтағы айтылған ... ... ... затты іздейді.
Жұмбақтарды Аристотель «Жан-жақты ... ... ... яғни ... ... ... арқылы ұқсас заттардың қасиеттерімен түріне,
көлеміне, аумағына зер салып, жұмбақты шешеді.
Екінші бұл, бала бір затты, ... бір ... ... ... ... ... шешеді.
Көк көйлекті жеңешем,
Көлбең-көлбең етеді.
Артындағы баласы,
Елбең-елбең етеді.
(Түтін)
немесе
Жағалай-жағалай тас ... атты бос ... пен ... ... ... айтылған көріністі күнделікті көрген
заттарымен салыстырып, іздей бастайды, салыстыру дегеніміздің өзі заттардың
ұқсастық және ... ... ... бала ойлауын дамытуда:
1. Жұмбақ шешімін табуда өзін-өзі іс-әрекетке, терең ойға жұмылдырады.
2. Жұмбақтар ... ... ... ... ... Бала ойлауы айналадағы нәрселерді қабылдап, көз алдына елестету, еске
түсіру негізінде жасалады.
4. ... ... ... түсінеді, салыстырады, ұқсас нәрсені
іздейді.
5. Өзінің ... ... етіп айту ... жолдасының да ойлау қабілетінің
дамуына көмектеседі.
Жаңылтпаштарға келетін болсақ: жаңылтпаштарды айтқан кезде, шапшаң
айтуда өзінің ... ... ... ... айту үшін ... ... күш
түседі. Мысалы: Торта қойдым,
Орта қойдым.
Орта қойдым,
Жорта қойдым. немесе
Шымдай-шытырмыш,
Ол ... ... ... жаңылтпаштарды жылдам айту үшін бірнеше рет қайталайды, бірнеше рет
қайталап жылдам анық ... ... Бала ... ... дыбыстары бар
сөздерді неғұрлым жиі-жиі дбыстап айтып жаңылмай жаттықса, сөйлегенде де,
өз ойын толық ... ... ... ... айту ... ... ана ... ардақтау,
сөз қадірін білу сезімі қалыптасып ой қиялы дамиды, тәрбие алады.
Екінші, бұл ... ... ... ... ... де ... Халықтық тәрбие бойынша, баланың тәрбиесі туған, өскен ортасына,
ата-анасына, үлкендерге олардың үлгі ... ... Осы ... ... ... халық педагогикасының көптеген принциптерімен талаптарының
ұлы ... ... ... ... ... ... «Туғаннан бастап, бес жасқа толғанға дейін бала
қоршаған ортадан, бес жасындағы кезден өмірінің аяғына ... ... ... ... ... үшін ... көп ... алады» деп жазса,
(Л.Толстой «Педагогические сочинения» М., 1953) А.С.Макаренко ... ... бес ... ... ... және ... бес жасқа дейін
берген тәрбиеңіз бүкіл тәрбиелеу процесінің 90%-не ... ... ... Бұл кезеңнің бала тәрбиесіндегі аса жауапты кезең болып
есептелетіндігін, өз алдына ... ... ... ... түрлі
амал әрекетке дағдылану, ақыл-ой белсенділіктері, әртүрлі нәрселерді ... ... ... нақ осы ... ... ... ... көруімізге болады.
Ал қазақ халқы осы педагогикалық қағидаларды «Ұяда не көрсең, ұшқанда
соны ілерсің», «Беске дейін піріндей күт, он беске ... ... ... жастан» т.б. сияқты түсініктермен берген. ... ... бұл ... ... ... теориялық ұғымдар. Халық осы
балаға жастай тәрбие беруде баланың қалыптасып жетілуіне ... ... ... ... ... батырлар жыры, ұлттық ойындар т.б.
пайдаланған. Ертегілерге келетін болсақ: К.Д.Ушинский бала ... ... ... ... тоқталып «Ертегілер халықтық педагогиканың
алғашқы және ... ... ... ... асқан даналық
тәрбиесімен тепе-тең келетін бірде-бір тәрбие құралы жоқ» ... ... ... ... ... жағынан дамуында, адамгершілік жағынан
жетілуінде ерекше орын алады. ... ... даму ... ... небір оқиғаларды, қиял-ғажайып суретерді көз ... ... ... ... ... өмір ... тануға деген фантазиялық
ойлау әрекеттерінің жетілуін түсінеміз. Қазақ ертегілеріндегі бір қанатының
өзі ... ... ... ... алып келетін самұрық, көзді ашып
жұмғанша айшылық ... ... ... аттар, жүрісіне шаң ілеспейтін
желаяқ, бір тауды көтеріп бір таудың үстіне ... ... бір өзі ... ... ұрттайтын көлтауысар бейнелерін көз алдына ... ... әсер ... ... ... тікелей ықпал ететін жоғары тәрбиелік
дүниелер болып ... Бұл қиял ... ... елестеулердің өзгеріп,
өңделуінің арқасында жасалып ... ... ... ... түрі ... деп ... Осы әдіс ... ертегілердегі
мифологиялық бейнелер (жезтырнақ) т.б. құрастырылады, сол ... ... ... ... ... бірі гипербола. Гипербола ... жеке ... ... ... ... ... қиял-ғажайып бейнелерді жасауда гипербола көп қолданылады
(жеті басты айдаһар, ... құс т.б.). ... ... ... ең ... ерекшелігі онң жағымды кейіпкерінің өз мұратына жетуі,
өз мұратына ... үшін ол ... ... тапқыр, батыл, күшті, ақылды болып
келеді, демек бала ертегіні оқи отырып адам ... ... болу ... ең ... ... жету ... адамға керек басты қасиеттердің не
екендігін жастай ... қана ... оны өз ... ... ... ... Керісінше ертегідегі жағымсыз кейіпкерлер
яғни өтірік айтатын, біреуді алдап, басқа біреудің еңбегі ... ... ... өз ... жете ... ит пен ... жем болып, орта
жолда қалып отыратынын бала өзінің ... ... ... ... ... ... ... пен Жамандық» ертегісінде ағайынды екі адамның
өмірде тек қана ... ... ... ... ... өзі
өмір мұратына жеткендігі сипатталса, керісінше Жамандықтың жаман істер
істеуіне байланысты ... ... ... балаға тәрбиелік әсері
жөнінде айтқан уақытта оның құрылысы бала ... ... ... етіп алынады. Мысалы, «Ер төстік» немесе «Аяз би» ... ... ... қарапайым өмірді көрсететіні жартысынан аз
бөлігі болса, жартысынан көп бөлігі өмір қиындығын ... ал ... ... көрсететін бөлігі аз ақ сөйлеммен беріледі, яғни
ертегінің басты кейіпкері небір қиындықтарды ... ... ... ... ... ... Бұдан баланың өмірге құштарда, жігерлі, талапты
болып өсуіне тікелей ... ... ... ... ... ... ... батырлар жырына тоқталатын болсақ, мұнда да баланың ақыл-
ой, ... ... ... ... орны ... Батырлар жырындағы
батырлар мінген тұлпарды,
«Астыңғы ерні жер тіреп, үстіңгі ерні көк ... ... ... ойып ... ... көк ... тиген тұяғы,
Саз балшықтай иледі.
Ат тұяғы тиген жер,
Тесіле жаздап солқ етті», - деп суреттеуі, оны баланың көз алдына ... ... күш ... десеңізші. Сондай-ақ батырлар жырындағы
еңбек адамдарының арасынан ... ... ... ел жұртын асырап-
сақтаған адамдар бейнесінде суреттейді. «Қамбар батыр» жырында алпыс ... ... үйлі ... ... ... ... асыраған Қамбар былай
суреттеледі
Құс етін беріп бағамын,
үйдегі екі ... да ... ... ... үйлі тобыр мен
Алпыс үйлі арғынды.
Немесе «Қобыланды батыр» жырында
Өзі алты жасында,
кәмшат бөркі басында.
Қобыландыны барған соң,
Естеміс ерің ... киік ... ... ... деп ... батырдың
Алты жасынан – ақ ат шабуға, мергеншілікке үйрене бастағаннан үлгі етеді,
“Жақсы жігіт он бесінде баспын дейді, жаман ... ... ... ... айта ... ... Қобыландыны алты жасынан ақ алып етіп көрсетеді
мергендікке жастайынан жаттыққан ... ... ... ... ... оғын айнытпай тигізгендігі.
Көбіктінің бөксесі,
Кеудесінен бөлінді, - деп суреттейді.
Халық осындай батырлар жыры ... Ер ... ер ... ... ... ... қамқоршы болуды ұрпақтарына үлгі
еткен. Батырлық жырлар ... ... әсер ... ... ... мәлімет бере отырып, оймен бірге тілді де дамытады, адамның
өзін-өзі тәрбиеленуіне, ... ... ... ... қатар ұлттық ойындарға келетін болсақ: ұлттық ойындар адамның ақыл-
ой, дене күш ... ... ғана ... жағдай жасап қоймайды, сонымен
қатар ол жас ... ... ... тұрмысқа дене күші жағынан үйлесімді
етіп ... ... ... (тоғызқұмалақ, асық ату, ақсүйек).
Мысалы: «асық ату», «хан» ойындары баланың ептілігі мен мергенділігін
қалыптастырса, тоғызқұмалақ ойыны – ... ... ... ... ал
ақсүйек ойыны баланы қырағылыққа, шапшаңдыққа тәрбиелейді.
Қорыта айтқанда, ақыл-ойы жақсы ... жас ... ... ... ... ... орны ерекше болды. ... ... ... ... ... байтақ өңірді алып жатқан өзен-
көлін, жер-суын, ... ... ... ... ... ... ... АНА ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫН ОЗЫҚ ... ... ... алда ... ... ... қалыптасқан халықтық тәрбиенің
атқарған қызметтерін жан-жақты ашып қою ғана емес, одан ... ... ... ... баға ... тұстарын ала білу. Ол үшін:
- Баланың есін, тілін, қиялын дамытуда ауыз ... ... ... ... ... ... ... балалар бақшаларында бірыңғай ауыз әдебиетін оқытуды
қамтамасыз ете отырып оның тағылымдық мәнін барған сайын толық, терең
пайдалана ... ... ... қай ... алсаңыз да, халқымыздың ғасырлар бойы
сақтаған танымдық та, тәрбиелік мәні зор бай ... түп ... ... ... Баса ... ... ... баланың сана-сезімін
оятып, қиялын қанаттандырады, жаманнан жирендіріп, ... ... ... ... да, ... да, ... ... - әрі білім, әрі тәрбие құрады. Әр алуан ... ... бала ... ... ... сөйлеуге үйретеді.
Бастауыш мектепте ертегілерді оқыту ісі «Ана тілі» оқулығы ... ... Өз ... ... ... ... ... энциклопедиялық әдістің өте тиімді екеніне көз жеткіздік. Мәселен,
1-сыныптың «Ана тілі» оқулығында ... ... мен ... ... ... осы құстар туралы не білетінін сұраумен қатар,мұғалім
өз тарапынан сауысқан мен көкек туралы қосымша ... ... ... ... баланың сабаққа қызығушылығын арттырады;
екіншіден, танымдық міндет атқарады;
үшіншіден, ертегі мазмұнына терең бойлатады;
төртіншіден, баланың тілдік қорын, қиялын дамытады;
бесіншіден, ертігіде ... ... мен ... ... ... танытады;
алтыншыдан, мәтіндегі түсініксіз кейбір сөздердің ... ... ... өте ... ... ... дағдыландыруға септігін тигізеді.
Осы ойымыздың дәлелді көрінісі ретінде ... ... ... «Сауысқан мен көкек» ертегісіне өткізілген ... ... ... оқу ... ... түсу, сұраққа толық
жауап беруге ... ... ... ... ... ... ... өмірімен таныстыру.
Дамытушылық: Сөздік қорын байыту, ойын, қиялын дамыту, ... ... ... ... ... баулу, құстарды қорғауға тәрбиелеу.
Әдісі: Энциклопедиядық, сұрақ-жауап, баяндау, түсіндіру, проблемалық
оқыту, салыстыру.
Көрнекілігі: Көкек пен ... ... ... ... сөздер жазылған карточкалар.
Сабақтың барысы: Оқу құралдарын дайындау.
- Балалар, бүгін біз жаңа ертегімен танысамыз.
Бұл құстың бүгінге ... ... ... ұясы жоқ. Жұмыртқасын кез
келгенұяға тастап кетеді. Оны басқа құстар ... ... ... ... ... мен ... құс ... айтып тұрмын?
- Көкек туралы не білесіздер?
- Басқа құстар көкектің жұмыртқасын неліктен басып шығарады?
- Оның ... ... өз ... ... жұмыртқалайды, яғни басқа
құстардың жұмыртқасынан үлкендігі және түрі жағынан айнымайтын болады.
Сондықтан да басқа құстар «өз ... деп ... ... өте ... ... ... шығып көзін ашқан кезде,
ұядағы басқа ... ... ... шетіне қарай ысырып құлатып
жібереді. Ұядағы өзінен басқа балапандар біткенге дейін ... ... ... ... осылай әрекет ете береді. Балапан осы әрекетін 4 ... ... ... ... ... қасиеті жойылады.
Көкектің балапандарының осындай ұнамсыз қасеиті бола тұрса да, оларды
қорғауымыз керек. Өйткені табиғаттағы кез-келген ... ... ... ... ... Құстардың қандай пайдасы бар еді? Сонда көкектің ... ... ... ... ... құс ... ... емес. Балапанының жағдайын ойлап,
берік ұя жасайтын құстар өте көп. ... бірі – ... Ол бір ... ... ... ... олар не туралы сөйлесті ... келе ... ... мен ... ... тыңдайық.
Мұғалім ертегіні өзіне тән жанрлық ... ... ... сақтай отырып, тартымды, қызғылықты етіп айтып береді.
Сөздік ... ... ... ... – күн көріпті, өмір сүріпті.
Таспалап – көктеп.
Шым – шөптесін жердің шымыр боп бойланған үстіңгі қабаты.
Саз – су ... ... ... ... ... көрнекілік арқылы көрсету, түсіндіру.
Кездесетін қиын сөздер алдын-ала карточкаға ... ... ... ... ... ... ... байланыстырады.
1. «Ағайыным ұя салып берер» деген көкекті ойы неге орындалмады?
2. Көкектің ... ... ... Көкектің балапанын тастап кету себебі неде?
4. Қазіргі кезде ата-анасы жоқ ... ... ... ... жетім
балалар көбейіп кетті. Олар «балалар үйінде» тәрбиеленеді. Балалар
анасын сағынады, күтеді. Бірақ аналары «көкек ана» сияқты балаларын
іздемейді.
- Сендер ана ... болу ... деп ... ... бала – ... ... ... көрмейді...
Адал еңбек етсең, ойлаған ісің орындалады.
Жоспар бойынша ... ... мен ... ... ... ... сахналау).
Құстар ұя салып жатады (қимылын келтіру)
Көкек пен ... ... ... ... Тауып оқу.
Ертегі – сюжет.
1. Сауысқанның ұя салып жатқанын елестету, ауызша айту.
2. Ал енді ... не ... ... ... ... ... Шығармашылық жұмыс.
Ертегіні әрі қарай жалғастыр.
Мұғалім сөзі: Көкектің әлі күнге ... ... ... ұясы ... ... ... мағлұматтарды пайдаланады).
2. Мінездеме беру
Сауысқан қандай құс?
Көкек қандай құс?
3. Оқушы ертегі мазмұнын оқулықтағы ... ... ... ... ... ... айтады. Бірақ ертекшіге қойылатын талаптар ескеріледі.
4. Жұмбақ жасыру
Қайталап атымды
Ән салып аламын.
Кез-келген ұяға
Жұмыртқа саламын.
5. Ертегі – ... ... ... не себеп болды?
- Балалар, еріншектіктің, жалқаулықтың соңы не болатынын мына ... ... ... ... аяғымыздың ұшынан бастап, басымызға дейін
бойымыздағы осы жаман қасиеттерді аластатайық (қимылмен көрсету).
Еріншектік пен жалқаулықты бойымызға ... ... ... мен ... ... ... оқу, мазмұнын өз
жанынан толықтырып әңгімелеу.
Ертегі – халық шығармасы, халық мұрасы. Онда ... ... ... мен үміт – ... бақыт туралы ойлары тоғысып жатады. Қай халық
болса да өзінің дамуында қилы-қилы жолдардан ... Сол ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-
ұрпаққа ауысып, біздің дәуірімізге жеткен. ... ... ... ерте,
ертеде...» немесе «Баяғы заманда...» деп басталып, соңы ... ... ... қиялдауға, шешен сөйлеуге, өз ойын ... және ... ... ... жұмылдырады. Сондықтан балаларды
ертегі оқуға қызықтыру, жақсы қасиеттерді оқушылар бойына сіңіру мақсатында
«Ертегілер еліне саяхат» апталығы ... ... І-ІҮ ... ... ... ... ... күні «Ертегі сабақта» тақырыбымен өтті.
Бұл күні І-ІІ ... ... ... ... ... ... көрсетті. І
сыныптағы математиканы «Есептің мәнді ... ... ... Ж. «Бай мен бала» ертегісі бойынша, І сыныптағы Ана ... ... ... бойынша, ІІ сыныптағы Қазақ тілінен «Сөз құрамы»
тақырыбын, мұғалім Ш.Құмарғалиқызы «Шалқан» ертегісі ... ІІ ... пен ... ... ... жолдары» тақырыбын мұғалім
БалғазиеваЛ. «Ана мен бала» ертегісі бойынша ұйымдастырды. Сабақта жасалған
жұмыстар ертегі бөлімдерімен ... ... ... ертегі желісі
қорғалып отырылды.
Аптаның екінші күні оқушы шығармашылығына арналды. Бұл күннің ... ... ... ... отырып, оқушылардың сөздік қорын
байланыстырып сөйлеуін дамыту ... өз ... ... құрастырып
айтуға арналды. ІІ-ІҮ сыныптағы әр сыныптан қатысқан бір ... ... ... ... айтып қорғады. Оның ішінде балалар
құрастырған ... ... ... ... ... ертегісі жоғары
бағаға, «Малдыбай», «Ала лақ», «Айсұлу» ертегілері жақсы бағаға ие болды.
Аптаның үшінші күні ... кім көп ... ... өтті. Оған І-ІҮ
сыныптардан әр сыныптан бір оқушы қатысып, ертегі ... ... ... Бұл ... төрт ... тұрады.
І – бөлім. «Кім тапқыр?» деп аталады. Ертегіден үзінді бойынша сахналық
қойылым көрсетілді, ... ... ... қай ... ... ... ... жұлдызша белгісін көрсету арқылы жауап берді. «Қаңбақ шал», «Алтын
балта», «Көпсек пен ... ... иісі мен ... ... ... – бөлім. «Кім шапшаң?» деп аталды. Ертегіден үзінді үнтаспадан оқылды.
Шарты ертегінің атын табу және ... ... «Ұр ... «Алтын
сақа», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр» ертегілері тыңдалды.
ІІІ – бөлім. «Кім ойшыл?». Кез-келген ертегіден үзінді айтылады. Сол ертегі
кейіпкерлерін ретімен айту ... ... ... ... ... Бауырсақ, кемпір, шал, қоян, қасқыр, аю, түлкі.
2) Мысық тауыққа барады.
Жауабы: Мақта, қыз, ... ... ... ... ... ... Жыл басына таласқан жайуанаттар ертегісі алынды.
ІҮ – бөлім. «Кім ... деп ... ... ... арқылы бейнеленген, сол суреттегі ертегінің аты мен қай
халықтікі екенін табу ... ... ... «Айлалы арыстан», «Қасқыр мен
түлкі» ертегілері бейнеленді. Бұл шараға қатысқан ... ... ... ... ... ... үздігі атағын 2-сынып
оқушысы Жұмағалиев Ерасылиемденді.
Аптаның төртінші күні. Ертегі желісі бойынша салынған ... ... деп ... Бұл ... әр ... бір оқушы шығып, салған суреті
бойынша сөйлеп, ... ... айту ... ару» ІҮ «а» сыныптың,
«Сауысқан мен көкек» ІІ ... ...... өте сәтті шықты.
Аптаның бесінші күні. Ертегі бойынша көрініс ... ... ... мен түпкі мақсатын айқындайтын сәтті «Қырық бір өтірік»,
«Шалқан», «Алтын құс», «Ақымақ тышқан», «Алма ағашы» ... ... Шара ... ... шығып лайықты бағасын алды.
Аптаның қорытындылаушы күні шынайлылықтың, бірліктің нышанын
көрсеткен. Ертегілер ... ... ... ... күні ... ... Ерден
атай қонаққа келіп, ертегі туралы оқушылардың білетіндерін тыңдап, өзінің
қатысуымен «Адамның ... ... ... ... бойынша өткен істер қорытындылап, үздік шыққан оқушылар мен
сыныптарға ... ... ... ... ... ... ... тапсырылды. Қорыта айтқанда, ертегі түрлерімен сусындаған, тәлімі
мен тәрбиесі мол осынау ... ... үшін ... есте ... ... көз жеткіздік.
Тәжірибелік жұмыстардың негізгі бағыттары 3 жолмен жүзеге асты:
1. Базалық пәндерден білім ... ... ... ... ана ... этнопедагогикалық материалдармен толықтыру;
2. Пән бойынша сабақтан тыс шараларда этнопедагогикалық
материалдар еңгізу.
Оқушылардың қазақ салт ... ... ... ... және ... іс- әрекеттеред, мінез –құлықтарда ... ... ... ... ... ... №1 ... нәтижелері анкета
арқылы анықталынады, яғни анкетада 1-ші кестенің сұрақтары болады.
Анкета сұрақтары.
1. Үлкенді сыйлаудың негізгі ережелері мен формаларын ... ... ... ... ... ... ... жазыңыз.
4. Халық ауыз әдебиеті түрлерін жазыңыз.
5. Ұлттық салт –дәстүрлерді жазыңыз.
6. Сіз ... ... ... ... ... ... ... ертегілердің, аңыздардың, эпостардың атын атаңыз.
8.Қандай ұлттық ойындарды ойнайсыз, атын атаңыз.
9.Өзіңіз білетін жұмбақтарды, жаңылтпаштарды жазыңыз.
10.Қандай салт –дәстүрлерді атай ... ... 1 ... 2 ... жазса білмейді.
Егерде оқушы 3 немесе 4 жазса түсінігі бар.
Егерде оқушы 5 – тен көп ... ... ... ... ... ... салт |Оқушылардың саны (%) |
| |–дәстүрлерін халық ... | |
| ... ... | ... | | |
| | ... ... |
| | ... дейін |жұмысынан |
| | | ... ... ... “намыс” “жеті ата”, “қара | | |
| ... ... ... | | ... ... ... |45.0 |55.0 |
| ... және ... ... | | ... ... ... мен |35.0 |33.0 |
| ... ... емес ... бар. | | ... ... ... мен |20.0 |12.0 |
| ... білмейді. | | ... ... ... ... |59.0 |
| ... көмектесудің формалары туралы | | ... бар. |44.0 |41.0 |
| ... ... ... | | ... |15.0 |- |
| ... ... ... | | ... ... ... ... |39.0 |47.0 ... |41.0 |41.0 |
| ... ... ... | | ... ауыз - әдебиетін біледі. |20.0 |12.0 ... ... ... аңыз ... ... | | ... мәтелдерді біледі. |37.0 |47.0 |
| ... ... ... ... ... | | ... бар. |40.0 |35.0 |
| ... ... мақал- мәтел туралы | | ... |33.0 |18.0 |
| ... салт ... | | ... ... салт – ... 5 ... | | ... |38.0 |46.0 |
| ... салт ... 1 ... 3-ке | | ... ... |40.0 |36.0 |
| ... салт – ... ... | | ... |32.0 |18.0 ... ... ... тарихи, мәдени, адамгершілік, ... жаңа ... ... ... жатыр. Сонымен қатар мол
мәдениетіміз, салтымыз, ... ... ... ... ... ... ортамыз, ұлттық мемлекеттілігіміз бекіп, жаңарып, дамып
келе жатырған кезеңде халықтың мұрасын ... ... ... міндеті де тұр.
Бастауыш мектепте халық педагогикасының асыл ... ... ... ... Ана тілі пәні ... халық педагогикасының
жадығаттары бағадрамаға енгізіліп, ... ... ... ... ... жұмбақ, аңыздар, жырлар т.б./ ... күні ... ... ... ... бірі - өмір шындығын
балаларға ауызекі шығармашылығы арқылы көрсету, оның негізінде балалардың
ой-өрісін, қиялын, эстетикалық және ... ... ... ... ... ... ... қызығуын арттыру. Ендеше оқу
материалдарын сабақ мазмұнына сай етіп, оларды енгізу – ... ... ... ... ... ... ... Әр халық өзінің жас
ұрпағын қайырымды, адал, ... ... ... ... ізгі ... –ожданы мол болып өссін деп армандайды.
Жас ұрпақты өнер білім машықтарын меңгертуге, ... ел- ... ... ата ... ... ... тері ... ата мекенін
сүюге баулып, тілін ұстарту, ойлау қабілетін дамыту, имандылыққа тәрбиелеу
болып табылады.
Халық педагогикасының мұраларының, яғни ... ... ... ... эпос т.б. ... үлгілері ғасырлар бойы жасалған халық
шығармашылығы болғандықтан, оның ішінен көркем тіл де, ... ой да, ... ... де ... Оның осы ... аса ... ... балалардың санасына жеткізу үшін бұлардың да ... ... ... ... ... бар. ... ертегілерді алатын болсақ, ол
ел аузында ғасырлар бойы ... ... ... ... Ал ... ... бала ... өмірді, адамдарды кеңірек танып,
ұстамдылыққа үйренеді, адамгершілік қасиеттерге ие болады, ... ... ... мектептің мұғалімдері осы бай мұраларды өз сабақтарында
шеберлікпен пайдалануға тиісті.
Әдебиет ... ... З. ... ... ... бастау //Қазақстан мектебі №6. 1993
2. Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. Алматы, 1991.
3. Әуезов М. ... ... ... ... ... Әбілова З., Калиева К. Этнопедагогика оқулығы. Алматы, 1994.
5. Волков Н.Г. Этнопедагогика М., 2000
6. Волков Н.Г. ... ... ... ... ... №7. ... Дәулетова О. Асыл мұра. //Қазақстан мектебі №1. 1994.
8. Диваев Ә. Тарау. Алматы, 1992.
9. Дәулетов Н. ... ... ... ... ... ... Жүнісқызы М. Адамбаева Т.”Атамекен”бағдарламасы бойнша жұмыс істеу. ... ... ... 1998.
11. Жарықбаев Қ. Қазақстан халқының педагогикалық тарихы. Алматы, 1992.
12. Жарықбаев Қ. Тағы да халық педагогикасы мен этнопедагогика немесе ... ... ... №3. ... ... Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы, 1995.
14. ... С. ... ... ... ... ... 1993.
15. Қалиев С. Халықтық педагогиканы оқу-тәрбие жұмысына ... ... ... ... ... 24 ... ... Қожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория,
практика. Алматы, 1998.
17. ... К.Ж. ... ... ... ... ғылыми және
теориялық мәселелері. Алматы, 1993
18. Қазақстан Республикасы жалпы орта ... ... ... ... стандарттары. Алматы, 2003
19. Қазақстан Республикасы білім беріді дамытудың 2005 -2010 жылдарға
арнаған ... ... ... ... ... 2004
20. Қалиұлы С.Қазақ этнопедагогикасының теориялық ... мен ... ... ... Н.Ә. «Қазақстан - 2030» Президенттің Қазақстан ... ... ... ... Н.Ә. ... ... Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті
экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. Президенттің Қазақстан
халқына ... ... ... 20 ... ... ... З. ... еліне саяхат //Бастауыш мектеп, №10. 2002.
24. Тлеужанов М. ... ... ... ... Төлеубекова Р. Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика. Алматы, 1994.
26. Шәріпова Ж. Тәрбие бастауы – ертегі. //Бастауыш мектеп.
№ 11. ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адольф Дистервегтің педагогикалық қызметі мен теориясы8 бет
Оқушылармен жүргізетін музыкалық жұмыста кездесетін өнердің жақын түрлерінің өзара байланысы70 бет
Шетелдік педагогикадағы тәрбие29 бет
Мектепке дейінгі білім беру мекемесі мен мектепалды сыныбындағы педагогикалық үрдісте қолданылатын халық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні7 бет
Мектепте халық педагогикасын оқытудың тәрбиелік маңызы54 бет
Халық педагогикасы-мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудің негізгі құралы33 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Педагогика пәні жайлы ұғым11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь