Жоғарғы оқу орны жүйесіндегі өзгерістер жағдайындағы кәсіби стресс

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1 тарау. ЖОО жүйесіндегі өзгерістер жағдайындағы кәсіби стреске ғылыми.теориялық сипаттама (негіздері)

1.1. Психологиядағы кәсіби стрестің зерттелу жағдайы, зерттелу бағыттары туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Психологиядағы кәсіби стресс мәселесінің ғылыми.теориялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. ЖОО жүйесіндегі өзгерістер жағдайында кәсіби стрестің туындауына ғылыми.теориялық негізделуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


2 тарау. Педагогтардың кәсіби стреске ұшырау себептерін тәжірибелік зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелік негізделуі

2.1. Педагогтардың кәсіби стреске ұшырау себептерін анықтауға арналған әдістемелерді пайдаланудың мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Педагогтардың кәсіби стреске ұшырауын анықтау үшін жүргізілген тәжірибелік жұмыстардың қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3. Педагогтардың кәсіби стрестен шығу үшін жүргізілетін жұмыстардың әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
        
        М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті
Педагогика институты
Психология кафедрасы
ЖОҒАРҒЫ ОҚУ ОРНЫ ... ... ... ... ...... ... Гүлайым Қадырболатқызы
«___» ________ 2008 ж.
Ғылыми жетекші
п.ғ.к., доцент ... ... ... ________ 2008 ... жіберілді:
Кафедра меңгерушісі,
п.ғ.д., профессор ... ... ... ________ 2008 ... ... тарау. ЖОО жүйесіндегі өзгерістер жағдайындағы кәсіби стреске ғылыми-
теориялық сипаттама (негіздері)
1.1. Психологиядағы кәсіби стрестің ... ... ... ... Психологиядағы кәсіби ... ... ... ЖОО ... өзгерістер жағдайында кәсіби стрестің туындауына
ғылыми-теориялық
негізделуі..................................................................
...................
2 тарау. ... ... ... ... себептерін тәжірибелік
зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... арналған
әдістемелерді ... ... ... ... ... ... анықтау үшін жүргізілген
тәжірибелік ... ... ... ... стрестен шығу үшін жүргізілетін жұмыстардың
әдістемесі..................................................................
......................................................
Қорытынды
............................................................................
.....................................
Пайдаланылған ... ... ... ХХ ғасырдағы психологиядағы, физиологиядағы,
медицинадағы, өндірістік сферада өріс ... ең ... ... бірі
болып отыр. Мұның бәрі қазіргі адамзаттың кәсіби өмірінде жиі ... ... ... ... яғни ... ... ... (стрестің физиологиялық механизмінен туындаған) толыққанды іске
асыра алмайды, содан бұл энергия ... жеке ... ... кері әсерін
береді, бұл адамда дистресс механизмінің қалыптасуына итермелейді.
Стрестің және дистрестің қалыптасуының ғылыми ... ... ... ... ... ... физиолог Ганс Селье (1936 ... ауру ... ... ... ... формуласын ұсынған. Ол:
«стресс - өмірдің тек жағымсыз жағдайы емес, ол қандай да ... ... ... филогенетикалық қорғаныштық, бейімделушілік
реакциясы» - деген.
Г.Сельенің ойынша стресс – ол ... дәм ... ... ... ... ағзаның бейімделіп, жұмылдандырылуына әкелетін
жағымды жағын эустресс деп атаған, ал ... ... ... әлсіздікке әкелетін түрін дистресс деп көрсеткен. Дистресс
нәтижесінде психологиялық ауруларға әкелуі мүмкін [1;2.]. ... ... ... ... ... сөгістеріне жұмысшының қарсы жауап
бере алмауынан туындайды (көп жұмысшылар бұл жағдайда басшымен ... ... ... ... ... сақтағанын жөн көреді). Тағы бір ... ... ... әсерінен өзінің шығармашылық ұмтылыстарын
және әріптестерімен қарым-қатынас орнатуын толықтай ... ... ... және ... да көріністерден, өмірлік мысалдардан қазіргі кәсіптік
жағдайларда адамзат құндылығының тапталынуын көруге болады. ... ... ... ... – оның ... әділетті бағаланбауында
(еңбегіне сай төлемақы алуында). Қоғамның осы мәселені шеше алмауы адамды
тек толыққанды ... ... ғана ... ... ... ... азамат
және жеке тұлға болып сезінуіне жол аша алмай ... ... ... ... стресс, фрустрация, ішкі терең дағдарыс қалыптасады. Ол өз
кезегінде жұмысшының өмірлік сапасын, жұмыс сапасын, одан ... ... ... кері ... ... ... кәсіби стресті адамдар мен ... ... ... ... ... ... жұмыс жасауына
мүмкіндік бермейтін нақты өзгерістермен сипатталуы деп түсіндіреді.
Кәсіби стрестің құрамын анықтайтын ... ... ... ... ... соматикалық
бұзылыстарға арыздану, ... ... ... ... ... ... өз күшіне сенбеу, психоз, ашу-ызалылық, ... ... ... ... қабілетсіздігі.
Кәсіптік стресс қиын жұмыс жүктемесінің болуымен, ... ... ... ... ... ... және рөлдік
конфликттерге ұшыраумен, өз кәсібін ұнатпауымен байланысты, сондықтан
жұмысшыда ... ... ... ... ... – жұмыстың
ұйымдастырылуының бұзылуы, жасалған жұмыстың әділетсіз ... ... ... ... өз ... ... ... өз
қажеттіліктерін өтейтіндей қаражат табу жолын іздеуі деуге болады.
Бұл магистрлік ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге арналған.
Зерттеу өзектілігі: экономикалық және саяси тұрақсыздық, нарықтың тез
өзгеруі, жаңа ... енуі мен ... ... қазіргі
ұйымдардың үздіксіз өзгеру қажеттілігін туындататын фактор ... ... ... ... ... ... ортаның
макрофакторларының интенсивті динамикасына жағдайлық реакция немесе ... ... ... қана ... ... ... ұйымның тиіміділігін,
бәсекеге қабілеттілігін арттыратын тиімді шарт ретінде де ... ... және оның ... ... ... ... ... – ұйымның персоналы болып табылады. Өзгеріс ... ... ... ... ену ... да, еңбек әрекетін жүзеге
асырудағы жаңа ... ... ... да ... талаптар қойылады.
Жаңа еңбек жағдайлары және іс-әрекет мазмұнының өзгеруіне мамандардың
бейімделу жолындағы ... ... ... ... ... ... ... даму себептері болып табылады.
Жалпы, қазіргі кездегі ЖОО ... ... ... ... стрестің
көп тараған және мықты көздері ретінде саналады.
Қызметкерлердің инновациялар мен оның ... ... ... ... ... және ... мен ... деген жағымсыз
қатынастардың көрінуі жаңа ... ... ... ... ... ... көрінетін реакциясы. Персоналдардың жаңа
өзгерістермен күресуі және стресті интенсивті сезінуден жағымсыз ... ... ... ... ... ... және кәсіби-
тұлғалық деформациялануы жалпы ұйымдық өзгерістің орындылығын төмендетуі
мүмкін. Керісінше, өзгерістерге персоналдың әзірлігі, инновациялық ... ... және ... ... ... ... өзгерістердің
тиімділігін арттырады [3;4].
Осы құбылыстарды талдау әртүрлі қоғамдық практика аймағындағы еңбек
әрекетінің тиіміділігі үшін, әсіресе ... ... ... ... ... мәнге ие. Қазіргі кездегі ... ... ... білім беру
жүйесіндегі өзгерістер жағдайы, ұйымдық ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу инновацияларды мақсатты
жоспарлау мен жүргізу үшін қажетті маңызды ақпарат көзі болып табылады.
Алайда, ... ... осы ... ... ... ... ... қарастырған арнайы зерттеулер практикалық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ашуға
тырысамыз.
Ұйымдық өзгерістер процесіндегі кәсіби ... ... ... практикалық мәнділігімен қатар, тақырып бойынша
теориялық мәнділігін де атап өтуге болады. Ұйымдық ... ... ... ... ... мен дамуының бірден-бір факторы болып
табылады деп айтуға болады.
Сонымен, осы ... ... ... ... ... ... зерттеу және оның динамикалық ... ... ... ғылыми жағынан да, практикалық жағынан ... ... ие ... ... өзектілігін айқындайды.
Зерттеудің мақсаты:
Ұйымдық өзгерістер процесіндегі нақты қызметкерлер контингентінің
(оқытушылардың) кәсіби ... ... ... және ... ... синдромын қалыптастыруға ұйымдық өзгерістердің әсер ету
сипатын анықтайтын факторларды зерттеу.
Зерттеудің міндеттері:
1. Диссертация тақырыбына ... ... ... ... ... жасау.
2. Оқытушылардағы кәсіби стрестің көріну ерекшеліктерін сипаттау және
талдау: а) ... ... ... және оның ... бағалау; б) зерттелген кәсіби контингенттің эмоционалдық-жеке
тұлғалық ерекшеліктері; в) ... ... ... ... ... Ұйымдық өзгерістерге оқытушылардың субъективті қатынасының әсерін,
кәсіби стрестің ... ... мен ... ... ... әртүрлі индивидуалды-психологиялық сипатына ... ... ... ... стрестің көріну синдромдарын анализдеу.
Зерттеудің объектісі:
Ұйымдық өзгерістер кезіндегі оқытушылардың кәсіби әрекеті.
Зерттеу пәні:
Ұйымдық өзгеріс процесіндегі ... ... ... оның ... мен ... ғылыми болжамы:
Ұйымдық өзгерістер қызметкерлердің кәсіби стреске ұшырау сипаты мен
деңгейіне әсер ... және де ... ... ... ... стрестің
динамикасы өзгерістерге деген қызметкерлердің қатынасымен анықталады.
Негізгі болжамды талдау кезінде ... ... ... Ұйымдық өзгеріс процесі оқытушылардың кәсіби стресс синдромының
әртүрлі компоненттерінің динамикасына әсер ... ... ... ... оқытушының кәсіби ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің қатынасының динамикасы кәсіби
стрестің дамуының маңызды факторы болып табылады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- Кәсіби стресс туралы ғылыми-теориялық мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-
практикалық қолданыста жүрген әдіс-тәсілдерді талдау.
- Ұйымдық өзгерістер процесіндегі оқытушылардың кәсіби стресін анықтау
үшін кешенді зерттеу жүргізіліп, оның ... ... ... ... ... ... субъективті қатынасы, ұйым
қызметкерлерінің индивидуалдық-психологиялық ерекшеліктері өзгерістер
процесіндегі кәсіби стрестің дамуының ең ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер процесіндегі
кәсіби стресті кешенді зерттеу принципін қолдануға, ... ... ... ... ... кеңейтуге, оның дамуына әсер ететін
факторлар мен оның динамикасының заңдылықтарын игеруге мүмкіндік береді.
Зерттеудің ... ... ... анықтау бағытының даму ... ... ... ... ... ... ... стрестің бірінші
концепциясы Ганс Сельенің ұсынған стресс ... ... ... ... ... Адамның функционалдық жағдайын реттеу және
бағалауға байланысты құрылымдық-интегративтік бағыт [5], ... ... ... ... негіздері және кәсіби стресті зерттеудің
қазіргі кездегі концептуалды парадигмалары [6;7.]. Қазақстандық ғалымдар
Беспалова Л. Ю. ... ... ... ... ... расстройства при хронических стрессах ... и их ... ... В.С. ... как ... адаптации к повышенным психофизическим ... ... ... осы ... ... ... ... [8;9;10].
Көптеген зерттеушілердің көзқарастары бойынша кәсіби стресс нақты еңбек
жағдайының ерекшеліктерін қамтитын сыртқы орта талаптары мен ... ... ... үйлесімсіздік қорытындысы болып табылады. Осы
жұмыста қарасытырылатын оқытушылардағы кәсіби стресті кешендік зерттеу
нақты оқу ... ... ... ... мен еңбек жағдайының
объективтілігін ... осы ... ... кәсіпкерлердің
өзгерістер жағдайындағы кәсіби іс-әрекеттің мазмұны мен еңбек жағдайлары
туралы субъективті түсінуіне, сонымен ... ... өзін ... ... ... ... бағыттылықтарын бағалауға
негізделеді. Жалпы, мұнда іс-әрекеттің ... ... ... ... ... анықтайтын және кәсіби стресс синдромының
спецификасын көрсететін себептер мен факторлардың ... ... ... ... практикалық маңыздылығы:
Отандық және шетел авторларының жұмыстарына терең теоретикалық талдау
жасалынды; ғылыми ... ... ... ... ... арқылы және математикалық-статистикалық өңдеу арқылы зерттеу
объектісінің ... ... ... ... ... инновациялық шараларды ұйымдық-
психологиялық жобалау кезінде ұйымдық өзгеріс ... ... ... мен ... ... үшін қолдануға болады.
Оқытушылардың жаңа өзгерістерге байланысты кәсіби стресті зерттеу үшін
дайындалған диагностикалық және түзету әдістемелік кешендерін, әдістемелік
ұсыныстарды ... ... ... ... ... кезінде
қолдануға болады.
Зерттеу әдістері:
1. «Ұйымдық өзгеріске деген қатынас» анкетасы;
2. «Еңбек стресін анықтайтын сауалнама»;
3. Топтың әлеуметтік-психологиялық климатын анықтайтын ... Ч. Д. ... және Ю. Л. ... ... және жеке ... ... Еңбектің субъективті маңызды сипатын бағалау (ЕСМСБ) әдістемесі;
6. «Дифференциалды эмоция шкаласы» әдістемесі;
7. «ӨБК» сауалнамасы (Опросник «САН»).
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
1-кезең (2007 ж., ... – 2007 ж., ... ... ... ... ... философиялық, педагогикалық, ... ... ... ... және отандық тәжірибелер жүйеге
келтірілді. Жұмыстың ғылыми аппараты анықталып, эксперименталды ... ... (2007 ж., ... – 2008 ж., ... ... ... ... теориялық модель қалыптастырылды. Психологиялық-
педагогикалық диагностика және түзету жұмыстары бойынша арнайы әдістемелер
кешені мен ... ... ... ... ... (2008 ж., ... – 2008 ж., ... тәжірибелік жұмыстың
нәтижелері жүйеленіп, қорытынды жасалды. Жұмыстың әдістемелік тиімділігі
тексеріліп, ... ... ... ... ... ... ... берілді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
1. ЖОО жүйесіндегі өзгерістер жағдайындағы кәсіби стрестің мәні ... ... ЖОО ... ... жағдайындағы оқытушылардағы кәсіби
стрестің ерекшеліктері; оны зерттейтін ... ... ... Педагогтардың кәсіби стрестен шығу үшін жүргізілетін жұмыстардың
ғылыми-әдістемелік тиімділігі.
Зерттеуді сынақтан өткізу және тәжірибеге ендіру:
Зерттеу ... ... ... және ... ... ... мақала мен баяндама
түрінде жарық көріп отырды. Олар: «Оқу ... ... ... ... - ... ... БҚМУ-да өткен «Жоғарғы оқу
орнындағы оқытудың инновациялық технологиялары мен ... ... ... ... ... ... 2006. ... қалыптасу себептеріне психололгиялық негіздеме және коррекциялау
жолдары» - ... ... ... 75 ... ... арналған
«Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы және жоғарғы мектеп
міндеттері» атты ... ... ... Орал, 2007.
«Кәсіби стресс: оның шығу жолдары мен түрлері» - М.Өтемісұлы атындағы ... ... ... оқу ... ... ... ... беруді
жүзеге асырудың өзекті мәселелері» атты ... ... ... 2007. ... ... ... жағдайын алдын-алу
және түзету әдістерінің жүйеленуі» - ... ... ... – жаңа ... атты ... ... ... Шымкент, 2007 ж.
«Стрестің алдын-алудың шарттары мен әдістер ... - ... ... және ... ... беру проблемлары» атты ... ... ... Жетісай қаласы, 2008.
Зерттеу базасы: БҚГА, БҚМУ оқытушылары.
Диссертацияның құрылымы: Магистрлік диссертацияның кіріспесінде – ... ... ... ... ... ... және практикалық маңыздылығы, ғылыми жаңалығы, зерттеу
әдістері мен зерттеудің ... ... ... ЖОО ... өзгерістер жағдайындағы кәсіби стреске ғылыми-
теориялық сипаттама беріледі. Мұнда жалпы психологиядағы кәсіби стрестің
зерттелу жағдайы, ... ... ... ғылыми-теориялық сипаттама
беріліп қана қоймай, ЖОО жүйесіндегі ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздемелермен толықтырылады.
2-тарауда педагогтардың кәсіби стреске ұшырау себептерін ... ... мен оның ... ... сипатталады.
Педагогтардың кәсіби стреске ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы көрсетіледі.
Қорытындыда теориялық және практикалық ізденістерден шығатын тұжырымдар
көрсетіліп, ұсыныстар беріледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 60 отандық және ... ... ... ... жүргізілген әдістемелер мен ... ... ... ... ЖОО ... ... жағдайындағы кәсіби стреске ғылыми-
теориялық сипаттама (негіздері)
1.1. Психологиядағы кәсіби стрестің зерттелу жағдайы, зерттелу бағыттары
туралы түсінік
Санамыздан мықтап орын ... ... және ... ... ... ... ... бірге ХХІ
ғасырға да еніп барамыз. Жұмыссыздықтың ... ... ... зорлық-зомбылықтың жүгенсіз насихатталуы, әлеуметтік-
экономикалық жағдайымыздың ... оқу ... ... енуі ... жүйкесіне әсерін тигізіп, адамдар (оқытушылар)
арасында әртүрлі аурулардың белең алуына жағдай жасап ... Бұл ... ... ... ... ... ... онжылдықта адамның кәсіби өміріндегі стресс мәселесін анықтау
қолданбалы ... ... ... ... қатар еңбек
психологиясы және ұйымдастыру психологиясы салаларында ең маңызды ... Ол ... ... ... ... әртүрлі сферасында еңбектеніп
жүрген мамандардың денсаулығына және еңбек тиімділігіне үлкен ... ... ... байланысты [7;11; 12.].
Көп жағдайда бұл адамзаттың қазіргі қоғамда дамуына сай көптеген ... ... ... және ... ... ... ... байланысты. Сонымен бірге, ұйымның жұмысшының
ішкі ресурстарына сәйкес емес персонал функциясын ... ... мен ... ... ... ... өндірістік
жағдайлардың стрессогенділігін көтереді, ал ол өз ... ... ... көтерілуіне, индививдуалды және топтық мінез-құлықтың әрқилы
ұйымдаспау формаларының туындауына, тұрақты кәсіби-жеке ... ... ... жарамды жастағы адамдардың психосоматикалық
ауруларға шалдығу санының өсуіне әкеліп соқтырады [7;11; 12]. Айта ... ... ... ... ... ... жақсы өзіндік сезім мен
жағымды эмоционалдық күйді сақтап, кәсіби ... ... ... шығу ... жинақтайды [7; 11; 13; 14;15.].
Осыған байланысты, кәсіби стресс еңбек жағдайының ... ... ... ... ... күй ... қарауға болмайды.
Стрестің спецификасы көптеген факторлармен негізделеді, соның ... және ... ... факторлары соңғы орынды алмайды.
Нақты кәсіпкердің кәсіби стресінің өзіндік ерекшелігі мен көрінісі ... ... ... ... ерекшеліктерімен,
когнитивті сипаттарымен, сонымен қатар еңбек әрекеті ... ... және ... ... әсер ету ... де байланысты [7; 11; 12;
16.]. Алайда, ... ... ... ... ... ... көптігіне қарамастан арнайы еңбек әрекетінің түрін талдаумен
байланысты және ... ... ... ... ... талдайтын эмпирикалық жұмыстар жеткіліксіз.
Ең көп таралған және ең күшті кәсіби стрестің көзі болып ... ... ... Әртүрлі ұйымдастырушылық өзгерістер, оның
көрінісі, ең алдымен, қызметкердің жаңа ... және ... ... ... мүмкіндіктерімен тығыз байланысты және қазіргі ұйымның
дамуына, олардың бәсекелестік күресте өмірге қабілеттілігін ... шарт ... ... [2; 17; ... ... жаңа еңбек жағдайлары еңбекші-персоналдан үйреншікті
функциялық стереотиптердің өзгеруі және инновациялық ... ... ... ... күш ... талап етеді, ол кәсібиліліктің
жоғарылауына және ... ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастырылмауымен, соған байланысты ... ... ... ... қайта құру кезінде ... ... ... ... стресті басынан кешіреді, стресс жемісті
де, деструктивті де ... бола ... Егер ... ... ... көріністері айқын көрінсе, ұйымдастырушылық өзгерістердің
тиімділігі төмендейді [7; 19; 20.].
1.1.1. ... ... ... ... ... ... ... мынадай бірнеше түсініктер
қолданылады: еңбек ... ... ... кәсіби стресс, ұйымдастырушылық
стресс және т.б. ... және ... ... түсініктері көп жағдайда нақты
субъекттердің ... ... ... ... ал ... ... ... ұжымының толықтай ұйымның деңгейіндегі мінез-құлық
ерекшеліктерімен байланысты. ... ... ... ең алдымен, нақты
қызметкерлер контингентінің ... ... ... ... ... ... ... қатар, «кәсіби стресс» термині ... ... ... туыстас түсінік ретінде қолданылады [5; 7;
11; 21.]. Қазіргі кездегі зерттеушілердің көзқарасына ... ... бұл ... ... ішкі ... мен ... ... жағдайларының
ерекшеліктеріне сай сыртқы ортаның талаптары ... ... деп ... [12; ... ... психологиясында ұзақ уақыт бойы басқа түсініктер,
мәселен: функционалдық жағдай, ... ... ... ... ... [3; 23; 24; ... кездегі кәсіби стрестің әртүрлі аспектілерін анықтауға
бағытталған зерттеулер санының өсуіне қарамастан, ... ... ... ... талдау жасайтын еңбектердің көлемі аз [5; 7;
11.].
В.А.Бодров психологиялық және ... ... ... әртүрлі
теориялар мен концепцияларды талдай отырып, стрестің мазмұндық сипатының
екі ... ... ... ... және ... екінші жағынан
– пәндік және корреляциялық [7;11.].
А.Б.Леонова ... ... ... ... үш негізге бөліп-
талдады: экологиялық, трансактты, реттеушілік [5; ... ... ... ... ... ... ... индивидтің қоршаған
ортамен өзара әрекетінің қорытындысы ретінде қарастырады. Экологиялық бағыт
кәсіби стреске макроталдау ... ... оған ... қатынаста
тәуекел факторы ретінде толықтай сипат береді [5; 26; 27.]. Осы ... ... ... терминін түсінуде әртүрлі нұсқа бар. Мысалы: кейбір
авторлар мынадай негізгі модельді ... ... ... ... ... ... ретінде;
В) стресс эпидемиологиялық құбылыс ретінде [12; 30.].
Жалпы, кәсіби стресті анықтау бағытының даму ... ... ... ... сәйкес келеді. Кәсіби стрестің бірінші
концепциясы Ганс ... ... ... ... ... стрестік
реакцияны анықтауға бағытталған. Мәселен, Д.Механик стресті индивидтің
еңбек жағдайларына реакциясы ретінде анықтайды. ... ... осы ... және ... ... ... ... еңбек психологтарының
айқын бағыттылығы еңбек стресінің алғашқы зерттеу бағыттылығын ... ... және ... ... стрестің әсер етуін
зерттеу себептеріне айналады. Соған сәйкес, ең алдымен еңбек ... ... әсер ету ... ... болатын жағымсыз жағдайдың
жасалуы, еңбекке қабілеттіліктің, құштарлықтың төмендеуі, кәсіби негізді
денсаулықтың нашарлауы, кәсіби ... ... ... ... бастады.
Осы және басқа да жағымсыз көріністер қазіргі кезде де ... ... ... диагностикалаудың пәндік талдауына айналып
отыр.
Кәсіби ... ... ... ... ... көңілді стрессорларды
(стресс себептері) зерттеп-білуге бөліп отыр, оның негізіне сыртқы ... ... ... ... ... ... зерттеушілерінің дамуы стресті туындататын факторларды логикалық
іздеумен негізделеді. Осы сынды ... ... ... және инженерлік психологияда кең ... ... ... ... жұмыс барысында қойылатын талаптар деңгейінің
жоғарылығынан болатын ... деп ... ... жұмыс стресі өз
әрекетінің тиімділігін бақылау жауапкершілігі мен ... ... ... ... әсер ету ... ... болды дейді.
Дж.Уэйтс стрессогендік жағдайдың сегіз типін бөліп ... ... ... жылдамдығы, зиян сыртқы ... ... ... ... ... ... (изоляция), кедергілер, топтық қысым, фрустрация.
Осы модельдің қазіргі нұсқаларында көбінесе мынадай стрессорларды бөліп
көрсетеді: ұйымның саясаты мен стратегиясы, ... ... ... ... ... процесс, еңбек жағдайы
және оны қауіпсіздендіру, қысымшылық [29; 31.].
Кәсіби стресті зерттеудің келесі ...... ... ... ... ... ... салыстырмалы талдауына
бағытталады [6; 12; 21.]. Стрестің ... ... ... аталған
теорияны біріктіретін аралық мағынада қарастырған. Эпидемиологиялық зерттеу
шеңберінде ... бір ... ... ... қандай да бір еңбек
жағдайына байланысты көптеген ... ... ... ... ... экологиялық бағыт шеңберінде кәсіби ... ... ... себептерін және оның алғышарттарын жеке
зерттеуге ... оның ... ... терең тоқталмайды,
дегенмен кәсіби стрестің келесі концепцияларының дамуына түрткі болады ... ... ... бағытта кәсіби стресті еңбек жағдайларының күрделілігіне
индивидуалды-үйренісу реакциясы ... ... Осы ... ... ... зерттеушілерінің басты ... ... ... жеке ... ... және ... ... рөлін анықтауға бағытталады [5; 24; 32.].
Трансактты бағыттың пайда болу ... ... ... ... ... ... Ол ... рет стимул мен
стрестік реакцияның ... ... ... ие ... айнымалыларды
кірістіруге болады деген идеяны ұсынды. Осындай айнымалылардың бірі ... ... оған ... ... ... деген қатынасымен
анықталатын қауіптілікті бағалау болып ... ... тек ... ғана ... одан ... қауіп-қатердің болуы ықтимал қауіпті
әсерлерді төмендетуге бағытталған қорғаныс әрекетін тудыртады [7; 11; 33].
Трансактты бағыттың даму ... ... ... ... W.
Shoenpflug моделі алады, ол жағдайлар бейнесінің стреспен күресу үшін
қолданылатын эмоционалдық, ... және ... ... қолдануға байланысты өзгереді деп қарастырады [5; 34; 35.].
Когнитивті бағалау механизміне толықтай ... ... ...... трансактты моделін жасаушы. Т.Кокс бойынша, стресс – адам мен
жағдай арасындағы өзараәрекетінің қорытындысы ... ... ... 30.].
Осыдан шығатын ой бойынша мынадай адамның негізгі сипаттамасын ... ... ... Индивидуалдық ерекшеліктер, дағдылар және талаптарға бейімделуге
жалпы қабілеттілігі;
Жағдайлардың параметрлері:
1. Жағдайлардың ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктері бағаланады және
параметрлердің өзара әрекеті арасындағы ... ... ... ... ... ... қатынастарының қорытындысы болып табылады.
Кәсіби стресті зерттеудегі осы бағыт өкілдерінің негізгі қосқан үлесі
стрестің динамикасына ... ... ... ... әсер ... ... ... Реттеушілік бағыт
Психологиялық бейімделу механизмін зерттеуде реттеушілік бағыт ... ... ... ... ... Бұл ... зерттеулердің негізгі пәні мыналар болып келеді:
Іс-әрекетті реттеу механизмі;
Олардың өзгеруіне әртүрлі факторлардың әсер ... ... ... ... ... ... бағалануы.
Бұл бағыт шеңберінде кәсіби стресс қиын жағдайларды іс-әрекетті реттеу
механизмін ... ... ... класы деп қарастырылады.
Когнитивтік бағыт арнасында орындаған ... ... ... ... ... және оның ... ... ақпараттық фактордың құрылымы және қиындығы бойынша
әртүрлі әсер етудің ... ... ... деп ... ... ... ... жүйесінің психологиялық және физиологиялық
өзарабайланысының ерекше рөлін қарастырады. Мысалы: энергетикалық ресурстың
жоғарғы ... және ... ... орындап жатырған тапсырманың
қиындық деңгейіне қарамастан сапасының өсуін қамтамасыз етуі мүмкін [7; 11;
28.].
Жағдайдың және ... ... ... тәуелді
ресурстарды жою өзгерістеріне байланысты сұрақтарды шешу үшін ... ... екі ... ... ... оған қалыпты
жағдайдағы адам іс-әрекетін қамтамасыз ететін бейімделу ... ... ... белсендірілетін жасырын резерв пен оның орнын басатын
эффекттерді жатқызады. Автордың еңбектерінде бейімделу энергиясының әртүрлі
деңгейлері туралы ... ... ... ... [7; 11; ... ... ... біріншіден, ақпараттық стресті, оның
табиғатын, себептерін, көріну ерекшеліктері мен реттеу ... ... ... жеке ... ерекшеліктерінің рөлін,
сонымен қатар зертханалық жағдайлардағы ... ... ... ... ... [7; 11.].
Реттеушілік бағыт арнасында орындаған А.Б.Леонованың жұмыстары тек ... ... ... ... ... ... ... тудыратын
жағдайларды құру принциптерін анықтау мақсатын ... ... ... диагностикалау әдістерінің кешенін құруды да ... ... ... ... ... ... қолданылды: іс-
әрекетті орындауға тіке немесе жанама жағдай жасайтын адамның ... ... ... ... кешені. А.Б.Леонова функционалдық
жағдайды психодиагностикалаудағы ең маңыздысы ... ... ... симптомдары мен симптом кешендерін бағалау» емес, ... ... ... ... ... реакцияның жүзеге асырылу тәсілдері
мен қалыптасу ерекшеліктері», «оның пайда болу және ... ... ... деп ... [5; ... психодиагностикалық принципін өңдей ... ... ... ... бағытталған көпфакторлы вербалды өзін-өзі
бағалауға арналған әдістердің қажеттігін жазады: «а) ... ... ... ... ... ... сезім;
б) эмоционалдық реакция және іс-әрекеттің доминаттылық аффективті түрі;
в) негізгі ... ... ... ... ... жеке ... ... [5; 36; 37.]. Сонымен
қатар, А.Б.Леонова кәсіби іс-әрекетті ... ... ... ... әртүрлі бағытты әдістер кешенін жинақтаудың
маңыздылығын көрсетеді. Осы ... ... алға ... ... ішкі тәсілдердің өзгеруін анықтауды мақсат қоятын психикалық іс-
әрекеттерді микроқұрылымдық талдау әдістерін кірістіруге болады.
Л.Г.Дикая және оның ... ... ... ... бейімделу стратегиясы мен құрылымы концепциясы негізінде
қарастырады [15; 38; 39.]. Оның ... ... ... және ... ... ... ... деп те, «ашық» жүйе (стрессогендік
жағдайлардың туындауында) деп те ... ... ... ... мыналар енеді: ... ... және ... ... ... ... ... стресті шетелдік зерттеулердің
ішінен көптеген авторлар ... ... ... атап өтеді. Г.Р.Хокки
өзінің «ресурстарды басқарудың» екі ... ... қиын ... ... ... ... ... өзгеруі
бақылаудың автоматтық деңгейінен саналы деңгейге ауысуына негізгі ... деп ... [5; 7; 11.]. ... және ... ... эффектілігінің екі негізгі түрін бөледі: стратегиялық
– тапсырмалармен немесе ... ... ...... ... ... [40; 41.].
Жалпы, кәсіби стресті зерттеудегі әртүрлі бағыттардың болуы ... ... ... ... ... ... ... факторы
Кәсіби стресті анықтаудың бірінші кезеңдерінде зерттеушілерді оның
туындауының объективті ... ... ... ... ... ... сипатына, оның жеке тұлғалық ерекшеліктеріне
ауыстырылды. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... кәсіби стрестің дамуына ерекше рөл ойнайтын
субъективті фактор маңызды ... ... деп ... [7; 11; 30; ... алғаш стрестің субъективті факторларын субъекттің
индивидуалдық ... ... ... ... ... көзқарастардың
пайымдауынша, ер адамдар экстремалды стрессорларға көбірек ... ... ... ... стрессорларға әсер етеді деп тұжырымдайды. Көптеген
жұмыстар жүйке ... ... ... ерекшеліктерді талдауға арналды. Осы мәселені анықтаудағы зерттеулер
стреске ... ... үшін ... ... күш пен ... ... маңызды деп көрсетті.
Кейінірек стресті зерттеушілердің зейіні ... ... ... ... ауыса түсті. Бұл жеке
тұлға ерекшеліктерінің ... ... және ... ... ... ... әсерлерге реакциясының тууына себепті
болуымен байланысты. Стреске тұрақтылыққа әсер ... ... ... эмоционалдық сфераға байланысты бірнеше сапаларды
бөліп көрсетеді, соның ішінен ... ... ... және ... ... ... Бұл екеуі де төмен стреске тұрақтылықты
анықтайды. Мұндағы жеке тұлғалық үрейленушілік стрестік ... ... ... ... ... (аса ... қауіпті болуы), ал
жеке тұлғалық ашуланшақтық – қолайсыз құлықтық реакциялар және стратегиялық
құралдармен байланысты.
Стреске тұрақтылыққа когнитивті сипаттағы ... ... ... деңгейі және танымдық стильдер, сонымен қатар кәсіби
тәжірибесі әсер етеді. Олар стрессорды ... ... және ... ... ... таңдаумен байланысты [7; 11; 30.].
Стреске бейімделуге бақылау локусы мен өзіндік ... да ... Ішкі ... ... және жоғары өзіндік бағаға ие қызметкерлер
өздерінің жағымсыз жағдайларға бейімделу мүмкіндіктерін тиімді бағалайды.
Жұмысшылардың стрестік жағдайға ... ... ... ескере
отырып, зерттеушілер жеке тұлғаның ерекше интегративті сипаттамасы ... ... ... ... ... ... бұл – стресс-
факторлардың әсеріне ағза мен ... ... ... ... ... резистенттілігі (қарсы тұра білушілік) және
толеранттығы (төзімділігі), адамның нақты экстремалдық жағдайдағы өмір ... ... ... ... әсер ... ... тыс функционалдық бұзылыстардың орнын баса білу қабілеттілігі [7;
11.].
Стреске тұрақтылық қысымды, стрессогенді ... ... ... ... ... ... эмоционалдық тұрақтылықты,
функционалдық жағдайды реттеу қабілеттілігін, ... ... ... ... т.б. ... ... болады.
Стрессогендік жағдайлар мынадай факторлармен анықталады:
а) болып жатырған жағдаймен ассоциацияланатын ... ... ... ... ... ... байланысты
бағаланылмаған;
в) қауіпсіздік деңгейін және қорытындыға жету маңыздылығын бейнелетін
жағдайдың мәнділігі [7; ... ... ... ... ... ... да көрсетеді.
Жеке тұлғаның мотивациялық құрылымы еңбек жағдайындағы ... ... әсер ... ... [2; 7; 11; 15; 42.]. ... ... біртекті функцияланған қызметкерлерінің кейбір бөлігінің ұйымға
наразылығының болуы, кәсіби ауру, кәсібиліліктің ... ал ... ... ... ... тиімді функционалдық жағдаймен және
ұйымға деген қатынасының жұмсақтығымен көрінеді. Сонымен, кәсіби стресті
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... ауысуда. Ең алғашқы орындарға адамның жеке
тұлғалық-мотивациялық ... ... ... ... жеке ... ерекшеліктерінің спецификасы
өзінің потенциалын жүзеге асыратын, бар күшін ... ... ... ... ... ... кәсіби стресті терең зерттеу
нақты еңбек іс-әрекетіне ... ... ... ... зерттеуіміз оқытушылардағы кәсіби стреске арналғандықтан, ендігі
кезекте педагогтың іс-әрекет ерекшеліктеріне сай ... ... мен ... ... ... өтейік.
1.2. Психологиядағы кәсіби стресс мәселесінің ғылыми-теориялық сипаттама
Қазіргі кезде стрестік күйді сезбеген, сондай ... тап ... ... ... ... ... әлемде болып жатқан төтенше
жағдайлар, халықаралық және ... ... ... сексуалдық зорлаушылықтың өсуі стреске ... ... ... стресс деген ұғымды адам ағзасына түсетін салмақ, ол зиянды,
одан құтылу керек деген пікір қалыптасты. Ал, шындығына келсек, ... ... ... ол адам ... түрлі факторлардың әсеріне жауап
ретінде туындайтын физиологиялық қорғаныш реакциясының жиынтығы.
Алайда, стрестің ... әр ... ... әр түрлі береді.
Дәрігер мамандар ағза көтере ... ... ... ... менеджмент өкілдері - әлеуметтік факторлардың әсері деп, психологтар
әр түрлі жағдайларға байланысты адамның эмоциялық күйінің өзгеруі ... ... ... ... тұрады деуге болады. Оны өз өмірінде,
тұрмыста, жұмыста қандай да бір жағымды немесе жағымсыз ... ... ... ... ... орыс физиологы К.Судаковтың айтуынша: «Ғылыми-
техникалық прогресс кезінде адам ... ... көп ... оның өзін-өзі басқару механизмі бұзылады, ол биологиялық ырғақтың
өзгеруіне әкеліп соқтырады, сонымен ... ... ... ... және ... ... ... ақпараттар,
генофонд өзгеруі мүмкін » дейді [1; 2; 6.].
Ал, американдық ғалымдар Холмс пен Рэй ... ің 100 ... ... ... ... (көбінесе жанұя мүшелерінің) өлімі –
100 ұпай, ерлі-зайыптылардың айрылысуы – 73 ұпай, түрмеде отыру – 63 ұпай,
жақын-жуықтарының ... ... - 63 ... ... науқастану немесе
жарақаттану – 53 ұпай, үйлену – 50 ұпай, финанстық жағдайдың өзгерісі – ... ... ... қалу – 47 ... зейнетақыға шығу – 45 ұпай, аяғы ауыр
болу – 40 ұпай, ... ... ... – 39 ... ... ... ауысу – 36
ұпай, жолдастарымен қайшылықта болу – 35 ... ... – 31 ... ... ... жетуі – 27 ұпай, мектепке бару немесе бітіру – 26 ... ... болу – 23 ... ... жерге көшу – 20 ұпай, демалу –
13 ұпай, транспортта болатын келеңсіз жағдайлар – 11 ұпай, т.с.с.
Аталған ... ... ... 300 ұпай жиналса, адамның
депрессияға ұшырау қаупі төніп тұр немесе ... ... ... (инфаркт, астма, аллергия, артрит, мигрен, гипертония, т.б.)
әкеліп соғуы мүмкін. ... бір ... ... ... ... ... шығып, жүкті болып, сол жылда бала туып, пәтер алу сияқты қуанышты
жағдайлардың өзінен ... ... ұпай ... бұл ... қоса ... тән ... қалу, соған байланысты бюджеттің ортаюын қоссақ
300 ұпайға да жетіп қалады, ал ол ... ... ... ... [12; 43.].
Әр түрлі мәліметтерге сүйенсек, стрестен жай ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде академик К.М.Быков: «Күйзеліс жылау
арқылы сыртқа шығарылмаса, ол басқа органдардың жылауына әкеліп ... деп ... ... ... қорытынды – қорқу, шаршау, ашу,
қуаныш, разылық, жауапкершілік сияқты әр ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Мысалы соғыс кезінде баласының қайтқанын
естіген ана ... ... ал ... ... кейін бұл хабардың
жалғандығын естігенде қуаныштылығына ... тағы да ... ... ... отырғанымыздай, стрестің жағымды және жағымсыз жақтары бар.
Жоғарыда көрсетіп ... ... - ... адам ... ... бөлік, оның қажеттілігі адамның тамақ пен суды қажетсінуімен пара-
пар. Г.Сельенің ойынша стресс – ол «өмірге дәм ... ... ... нәтижесінде ағзаның бейімделіп, ... ... ... ... деп ... ал ... ауыртпалық, қайғы,
бақытсыздық, әлсіздікке әкелетін түрін дистресс деп ... ... ... ауруларға әкелуі мүмкін.
Стрестің физиологиялық, психологиялық, жеке тұлғалық, ... ... ... ... ... ... ... шаршағандық сезімде болады.
Жеке тұлғалық белгілері: еріксіздік, өзін-өзі ұстауының ... ... ... ... қорқыныш, себепсіз
үрейленушілік сезімінде жүреді.
Медициналық белгілері: бастың, жүректің ауруы, ... ... ... ... нервтілікпен көрінеді.
Психологиялық белгілері: психикалық функциялардың динамикалық өзгерісі,
соның ішінде ойлау операцияларыны бәсеңдеуі, зейіннің ... ... ... сенсорлы сезімталдылықтың төмендеуі, ... ... ... - ... шын ... ... стрестік жағдайды әдетте
адамдардың өздері тудырады. Мәселен: дер кезінде істелу керек іс-әрекетті
соңына ... ... ... артынан уақыты жетпей, қарбалас шаққа тап
болады, сол кезде болатын қысымның әсерінен стрестік күй ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар жағымды, өзімізге рухани-
материалдық ... және ... ... ... жұмыспен
айналысуға да асықпаймыз. Тіпті, танымал француз жазушысы Бальзак та тек
қарызданған ақшасы көбейгенде ғана керемет ... ... ... ... ... иесі әрқилы жағдайда кәсіби стреске ұшырайды. ... ... ... жетістікке, абыройға, беделге жету ... ... ... ... ... көргенде стреске ұшыраса, студенттер
стрестік ... ... ... сабақ айтқанда, әсіресе
сессия кезінде ұшырайды, ал қазіргі қоғамдық ... ... ... ... жаңа ... нәтижесінде педагогтар кәсіби
стреске ұшырайды деуге болады.
Сондықтан кәсіби стресті туындататын кейбір фактілерге тоқталып өтейік.
Әдебиет көздерін сараптай ... ... ... ... әртүрлі
негізге байланысты стрессорларды бөліп көрейік:
Еңбек әрекетінің мазмұны мен ұйымдастырылуы:
еңбек жағдайы;
шамадан тыс жүктеме, қысымды психикалық әрекет немесе жүктеменің аздығы;
орындалатын жұмыстың ... ... ... ... ... ... орта факторының жағымсыз әсері (температура, шу, вибрация,
дымқылдық, ауа жетіспеушілігі, ... ... ... ... ... ... ... немесе кенеттен толқуы;
орындайтын әрекеттің қиындығы, ақпараттың жетіспеуі немесе толық ... ... ... жылдамдығы мен қателіксіз орындалуына талап
қою;
ауысымдық жұмыс;
құралдардың сапасы;
өмір және денсаулық үшін ... ... ... ... ... жасау қорқынышы;
әркеттерді орындау процесінде ағзаның жағымсыз функционалдық жағдайы;
биологиялық ритмнің бұзылысы (ұйқы, тамақтану);
шамадан тыс көп шешім ... ... ... ... ... ... ... қанағаттанбауы;
қызметке сай міндеттер мен құқықтардың анықсыздығы;
қызметтік міндеттердің өзгеруі;
мансаптық өсудің тоқталуына байланысты фрустрация;
кәсіби «қақпан»;
қажетті кәсіби ... мен ... ... ... ... ... ... ақы:
еңбекақының анықсыздығы;
жасалған жұмыс көлеміне кеткен күш пен еңбекақының арасындағы байланысқы
келіспеу;
еңбекақының бәріне бірдей төленбеуі.
Жұмыстағы өзарақатынастар:
• басшымен ... ... ... ... ... ... ... бостандығына шектеу;
• топтан бөлектену.
Купер мен Маршалл кәсіби стресс көздерін зерттей отырып, оны мынадай
топтарға бөліп қарастырған:
1. ... ... ... ... ... ... ... аздығы немесе шамадан тыс жүктелуі. ... ... ... адам ... сол ... ... ... үлгерем бе деген
мәселелі сұрақты туындатады. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... аздығы да осындай сезімдерді туғызады.
Өзінің мүмкіндігіне сай жұмысқа ие ... ... ... ... ... орны мен ... құндылығының төмендігін сезініп,
фрустрацияға ұшырап, өзіне деген бағасы төмендейді;
Жұмыс жағдайының физикалық ... ... ... ... және ... ... ... шудың болуы;
Уақыт дефициті (әрқашан жұмысын уақытында жасауға үлгермей қалуы);
Өзіндік шешім қабылдаудың қажеттілігі.
2. Жұмысшының ұйымдағы ... ... ... ... ... ... мысалы: кәсіби міндеттері жөнінде ақпараттың
аздығы және ... сай ... мен ... не ... білмеуі.
Жұмысшылар басшылықтың артқан үміті туралы ойын нақты білуі қажет, яғни
не істеуге тиісті, қалай істеуі қажет және ол жұмыс ... ... ... ... ... ... ... келмейтін немесе жасауға
тиісті емес ... ... ... Рөлдер конфликтісі,
сонымен қатар, бірлік принципінің бұзылуына ... да ... ... екі ... жұмысшыға қарама-қарсы бұйрық беруінен
туындайды;
... ... үшін ... ... да бір зат үшін ... ... т.с.с.) жауапкершілік. Адамдар үшін жауапкершіліктің болуы
стрессогенді екенін ескертіп кетуге болады;
• Өте төмен жауапкершілік, ... ... ... ... ... аз ... ... Жұмыстағы өзарақатынастармен байланысты стрестік фактор: басшымен,
бағынушылармен, ... ... ... ... ... ... ... қарағанда ғылыми және техникалық
бағыттағы басшылардың басқа адамдармен қарым-қатынасы төменірек ... ... осы ... ... бөліп беру қиындығы да жатады,
мәселен: бағынушының басшының бұйрығын орындауға ... ... ... мансапқа байланысты стрестік факторлар:
• 2 негізгі стрессогенді факторлармен – ... ... және ... ерте ... ... ... «Сәйкессіздік» статусы, өте тез немесе жай қозғалу, өз ... жету ... ... ... ... ... (әрқашан қандай да бір өзгерісті күту,
тұрақсыздық);
• Өзіндік ... ... ... кәсіби статусымен, дәрежесімен
сәйкес келмеуі.
5. ... ... және ... жағдайымен байланысты стрестік
факторлар:
Тиімсіз кеңес беру (маңызды сұрақтар бойынша өз уақытында мамандандырылған
көмекті алу мүмкінсіздігі);
Мінез-құлықтың еркіндігіне шек қойылу, т.б.
6. Ұйымнан тыс ... ... ... ... пайда болатын негізгі мәселелері: уақытын
тиімді бөлу ... мен ... ... ... ... ... кешіру);
Психометриялық белгілерінің айырмашылығы: интерналдарға қарағанда
экстерналдар ... ... ... ... ... ... келген күтпеген жағдайларға көп мән береді, ... ... ... ... тыс ... ... бірқалыпты адамдарға
қарағанда жетістікке ұмтылатын ... ... ... пен ... ... [35; 44; 45.].
Ұйымның дамуы үшін қызмет ететін ... ... ... ... жұмыс өнімділігіне тікелей әсер
ететінін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... кездеспеуін не сирек көрінуін қадағаланғаны жөн.
Кәсіби стрестің пайда болу ... мен ... ... ескере
отырып, Н.В. Самоукина кәсіби стрестің негізгі түрлерін бөліп көрсеткен:
1. Ақпараттық стресс уақыттың қатаң ... және ... ... ... ... байланысты. Көбінесе ақпараттық
стресс жағдайдың анықсыздығынан (жағдай туралы ақпараттың аздығынан) ... ... тез ... ... ... стресс шынайы немесе болжамалы қауіпсіздіктен туындайды
(орындалмаған жұмыс үшін, әріптестерімен қатынасы үшін кінәлілік сезімі,
т.б.). Көбінесе ... ... ... ... мен ... Коммуникативті стресс іскерлік қарым-қатынастың шынайы мәселелерімен
байланысты. Ол конфликтілік дәрежесінің жоғарылығынан, ... ... ... ... да бір ... ... әдепті білдіре
алмауынан, манипулятивті ... ... ... ... ... ... негізгі көріністері: іскерлік ... ...... жоғары екпінмен қатынас жасау дағдысы;
өзіне деген сенімсіздік («ит қорыққанынан ... ... ... ... ... қорқуы; коммуникативті агрессия (негізгі себебі –
бақталасын кеміту мақсатында айқайлау), вербальды ... ... бас ... ... ... ... ... сездіру, т.б.);
жағдайлық (кенеттен қаһарлану); басқаға бағытталған (басқаға жала ... ... ... ... кінәлау).
4. Жетістікке жету стресі кәсіби стрестің ... ең ... ... Оның ... ... – адамның шынайы мүмкіндіктерінің оның
күтетін үмітімен сәйкес келмеуі;
5. Қателік жасаудан қорқудан туындайтын ... Ол ... ... ... ... ... тек ... бағытталуы;
2) Қателік жасауға тыйым салыну не жазалау санкциялары.
Қателіктерден қорқу адамның шығармашылық қабілетінің ашылуына мүмкіндік
бермейді, содан келіп ол ... ... және ... бас ... ... келгенде адам тіпті «өмір сүруден» қорқа бастайды;
6. Кәсіби стрестің ең көп таралған түрі - кәсіби ... ... адам ... ... ... ... деп санайды,
«бәсекелестік майданда өмір сүретін адамдар» ретінде танылады; жұмысын
престижділігіне қарай таңдайды, ортасын тек ... ... ... достары жоқ, жанында да сүйетін әйелі емес, ... ... ... ... адамдардың басты мәселесі – алға тек мансапты
қояды, алға жылжу, арпалысу-жеңуді көздейді.
7. Ақша табу ... ... ... ... ... ... ақшаны көп тапқан сайын сыйлай түседі, көбіне ... ұтыс деп ... ... және ... ... ... алынады» деп есептейді, бірақ бұл
– жеке ... ... ... ... ... ... тікелей дистреске айналмаса, ол - өмірге
ұмтылыс беретін, тез ойланып–қимылдауға көмектесетін процесс деп ... және ... бас ала қашу да ... ... өйткені ол өмірлік
құбылысымыз - өміріміздің тұтастай ... ... Тек ... стресті
басқарып, оның өмірлік құлшыныс пен кәсіптік бағыттылығынан бас ... ... ... ... ... «Күйзеліс жылау арқылы ... ол ... ... ... әкеліп соқтырады» - деп
көрсеткен, ал кейбір мәліметтерде стрестен жай жөтелден бастап ракқа ... ... ... Роберт С. Элиот американдық медициналық институтта
жұмыс жасай жүріп, ... ... ... қан ... ... жыл
сайын 520 мың американдықтар өмірден озады, қазіргі заманның ... ... ... ... және ... жүктемелерінің артуы
әрбір 5 адамның қан жүйесінің нормасын бұзылуға әкеледі деген қорытынды
жасаған. Сондықтан еңбек және ... ... ... басқару және алдын-
алу жолдарын білгеніміз маңызды.
Купер мен Маршалл кәсіби ... ... ... ... нұсқаулар
береді:
жұмыс орнындағы ... ... және ... ... ... ... ... мамандандырылуын көтеру (өзінің рөлдік позицияларын ... ... жеке ... ... жақсарту мақсатында);
ұйымда немесе кәсіптік орында жағымды әлеуметтік-психологиялық жағдайды
қалыптастыру.
Сонымен қатар, Касл ... ... ... ... ... көрсеткен:
жұмыс қызметкердің «интеллектуалдық сұранысына (қабілетіне)» сай ... жеке ... ... ... ... ... деңгейде болмағаны абзал;
жасалған жұмысты марапаттау әділетті және қызметкердің өзіндік ... ... ... жағдайы физикалық қажеттіліктермен үйлесімді ... ... ... ... ... ... ... бағалауының жоғарылауына әкелуі тиісті;
жұмыс орнындағы әсер ететін факторлар жұмыстың ... ... ... 15; 33; ... ... - ... ... беретін, тез ойланып-қимылдауға
көмектесетін процесс деп бағалай отырып мынадай ... ... ... тап ... ... ... қабылдаудан аулақ болыңыз. Қандайда
болсын басқа ... ... ... ... ... кір ... ... жинастырыңыз. Немесе мынадай тағы бір жол бар: есептегіш құралды алып
өзіңіз ... күн, ... ... минут, секунд өмір сүрдіңіз, соны есептеңіз.
Тек жалығып кетпеңіз.
Белгілі бір шамада спортпен айналысу немесе ... ... және ... ... қатты дауыстап айқайлау), яғни физикалық белсенділікті қажет
ететін іс-әрекетпен ... тек ... асып ... абзал. Өз-
өзіңізді ұстап, музыканың жақсы психотерапия екенін ұмытпаңыз. Адам ... ... ... сену ... ... ... ауа ... қашанда болса күннің шығар реті бар дегендей адам өмірі де жағымды
және ... қиын және ... ... алмасып отырады. Ал, стрестік
жағдайды осындай сәттердің көпірі деуге болады
1.3. ЖОО жүйесіндегі өзгерістер жағдайында кәсіби стрестің туындауына
ғылыми-теориялық негізделуі
Экономикалық және ... ... ... ... нарықтың қарқынды
дамуы және соған байланысты технологиялық дамудың ... ... ... ... ... Мақсатқа бағытталған ұйымдық өзгерістердің
болуын ұйымның ортада өмірге қабілеттілігін, икемділігін, бейімделуін
қамтамасыз ... және өсу ... ... бірден-бір тәсіл деп
қарастырады.
Жаңа ұйымдық өзгерістер дегеніміз – ... ... ... ... да ... ... білдіреді. Бұл терминнің қолданылуы орынды деп
есептеледі, өйткені ұйымда болып ... ... да бір ... ... және жоспарлы түрде инновациялық саясаттық жүзеге
асырылуын сипаттауға көмектеседі.
Ұйымдық ... ... ұйым ... жаңа талаптар
мен еңбек жағдайының мазмұнына ... ... ... ... 37.]. ... ... қатынасы бойынша қызметкерлердің ұстанымдары
әртүрлі формада ... ... ... ... ... әрекетке әзірлікке дейін сыбыс әңгімелердің белең алуы, әрбір
инновацияны толықтай ... ... ... ... жүктемені
қабылдау [13; 14.]. Ұйымның персоналын ... ... ... ... ресурс деп қарауымыз тиіс, сондықтан бұл процестің жемісті
болуы қызметкерлердің кәсіби шеберлігі, ... ... ... ... ... ... ... деген қатынас» терминін әр қырынан ... оның ... ... бір бағытқа келіп құйылады. Мысалы,
Н.А.Ильина өз ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге деген ... ... ... эмоционалдық және мінез-құлықтық [46]. А.Л.Журавлев
әртүрлі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... когнитивті, мотивациялық және мінез-құлықтық
компоненттерге байланысты деп қарастырды [47].
Кейбір еңбектерде өзгерістерге ... ... ... ... бейнеленіп отыр. Бүгінгі таңда толық факторлар классификациясын
ұсынған ... ... ... ... ... жүйелейтін
төртфакторлық жүйені қарастырды:
ұйымның сипаты;
макроорта факторы;
еңбек субъектісінің сипаты;
персоналдардың бейімделуі [25; 48.].
А. Ұйымның сипаты.
Бірінші ұйымдастырушылық фактор ... ... ... ... мен ... ... ... саналады. Ұйымның даму
концепцияларының өріс алуы ұйымдық өзгерістерге ... ... ... ұйымдық өзгерістерге деген қатынасын анықтайтын ұйым
сипаты оның көлемін, даму кезеңін, орындалатын уақытын, ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Кейбір авторлар ұйымның көлемі үлкен болған сайын ұйымдық өзгерістерді
ендіру қиынға соғады және персоналдардың қарсы ... ... ... [15; 24; ... ... бағалануына кері әсер беретін жағымсыз қаржылық
жағдайлар, ресурстық базасының жетіспеуі. Көптеген авторлар ... ... ... ... ... ... жағымды қатынастарды
орнату жағдайы, тіпті әзірлік индикаторы деп те ... ... ... фактор қазіргі таңда аз зерттелген фактор болып табылады. М.В.Кроз
ұйымдық өзгерістерге деген ... ... ... әсер ... ... ... ... басқарудың инновациялық саясаты. Қазіргі кездегі
қоғамдық өзгерістің жаһанды сипатын, тұрақтылықтың болмауын ... ... ... ретінде қарастырады [5; 19; 48.]. ... ... ... ... тек ... ... жағдаймен (жұмыссыздық, тек деңгейлі өмір) ғана емес,
сонымен ... ... ... ... де ... және агрессивтік тенденциялардың өсуі) байланыстыруға болады.
Б.Твисс шамадан тыс өзгерістердің ... ... шок ... ... ... ... дейді.
Л.Клейн ұйымның өзгеруге деген бағыты мен оларға персоналдардың
бейімделу мүмкіндігінің ... ... ... ... идеясын ұсынған.
Б.А.Сосновский А.Маслоудың концепциясына сүйене отырып, жұмысшылар үшін
қорғаныштық және ... ... ... ... ... атап көрсеткен.
В. Еңбек субъектісінің сипаты.
Инновациялық диспозиция жеке тұлғаның диспозициялық құрымының ... ... [19; 48.]. ... диспозициялық деңгейге принципті
түрде жеке ... ... ... ... ... ... деңгейінде кәсіби әрекетке байланысты ... ... ... ... ... күші мен ... ... адамдарды
«инноваторларға» және «консерваторларға» бөлуге болады. Инновациялық
диспозиция ... да жеке ... ... ... ... ... инноваторлар әлеуметтік бейімделуге жоғары қабілеттілігімен,
біріккен қызметке ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайларды сынаумен
сипатталса, ал консерваторлар қауіптен сақтанғыш, конформды, өз ... дәл және ... ... ... ... ... өзгерістерге деген персоналдардың қатынасын
қызметкерлердің шығармашылық қабілеттерімен, жоғары креативтілігімен және
ойлау ... ... ... ... ... қатар рефлексивті-
инновациялық потенциал концепциясы да байланысты. Шығармашылыққа әзірлікпен
қатар рефлексивті-инновациялық потенциал кәсіби тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... асыру қабілетін кіргізеді.
Рефлексивті-инновациялық потенциалдың дамуы қазіргі технологияларды талдау
негізінде өзінің кәсіби ... ... ... ... көзделеді, ол
жаңа өзгерістерді енгізуге бағытталған ұйымның персоналға қоятын бірден-бір
талабы болып табылады.
Бұл контекстен ұйымдық өзгерістерді жемісті ... үшін ... ... ... ... ... ұйым қызметкерлерінің кәсіби
дамуға, бәсекелестікке және ... ... ... ... ... көмектемесді. Т.С.Кабаченко персоналдардың ұйымдық
өзгерістерге әзірлігіне ... ... ... және үйренушілік
қасиеттері маңызды деп көрсетеді [7; ... ... ... ... ... қанағаттануы
олардың жеке тұлғалық сипатымен, ... мен ... ... ... ... ... ... бейімделуі.
Г.Селье стрестің қазіргі заманғы биологиялық түсінігін қалыптастырды
және стресті ... ... ... және ... ... ... тудыратын сыртқы факторлардың
әсерлеріне бейімделушілік, қорғаныштық реакциясы деп ... ... ... экзогендік факторлар стрессорлар деп аталып, олардың ... ету ...... ... оның күнделікті көрінісі – жалпы
бейімделу синдромы деп түсіндіріледі.
Г.Сельенің көзқарасынша, стрестің негізгі рөлі ... ... ... бейімделу мүмкіндіктерін күшейтумен сипатталады.
Ағза өзін қорғауға, жаңа жайларға бейімделуге жұмылдандырады.
Бейімделу бірнеше бағыттар бойынша жүзеге ... ... ... ... ... ... тапсырмалар;
басқарылу;
кәсіби ортаның әлеуметтік факторы (ұйымға, ұжымға деген ... ... ... ... ... ... ... бейімделудің жетістігі мынадай критерийлер ... ... ... ... ... ... қатынастарын қалыптастыра алуы;
3. Әлеуметтік-психологиялық үйлесімділік;
4. Жасаған әрекетінің жетістігі:
кәсіби әрекеттің қателіксіз уақытында орындалуы;
денсаулыққа ешбір зияны жоқ әрекеттерді орындау.
Арнайы зерттеулерде ... ... ... және кәсіби
бейімделу процесінің тиімділігіне кері әсер беретін еңбек жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... материалдармен қамтамасыз етілмеуі;
Қызметтік міндеттердің нақтылығының болмауы;
Ритмсіз жұмыс (штурмдық);
Жұмыс кестесінің ыңғайсыздығы;
Жұмыстың тұрғылықты мекеннен алыстығы;
Төмен жалақы;
Білім жетілдіру мүмкіндігінің болмауы;
Қызмет бабымен көтерілу (карьера) ... ... ... ... ... ... жағымсыз ерекшеліктері (ұжымдағы ... ... ... ... ... шектелінуі).
Бейімделу мәселесі туралы көптеген зерттеулерде бейімделудің ішкі
критерийлерінің маңыздылығымен (физикалық және ... ... ... ... ... ... сыртқы критерийлердің
(ортаның талаптарына іс-әрекетпен мінез-құлықтың ... ... ... [1; 2; 32.].
Әлеуметтік бейімделуді қарастыра отырып, А.А.Реан оның мәнді ... жеке ... ... ... ... ... жеке ... бейімделе алмауы мен когнитивті
диссонанстың дамуын ... ... ... және диспозициялық
шыдамдылықты бөле отырып, екіншісін тиімді деп бағалады [49.].
Зерттеушілер біріншіден ... ... ... ... ... емес, ұйымдық ... ... ... ... және экономикалық шығындылығына байланысты бейімделе
алмаушылықты анықтауға бағытталған. Ұйымдық ... ... ... және ... ... ... ... жағдайы төмендейді, психикалық және физикалық функцияларында
қысым пайда болып, ол психосоматикалық ауруларға әкелуі ... [50]. ... ... ... ауруларымен ауыратын қызметкерлер ... ... қиын ... ... деп ... ... ... процесіне әлеуметтік-психологиялық климаттың
да әсерін көрсетеді. Персоналдарда кейде жалпы ұйымға немесе басшыға деген
жағымсыз қатынастар пайда ... ... ... ... өкілі ретінде
бағаланып туындаған қиындықтарға жауапты, оған деген қатынасында талап
қоюшылығы ... оның ... ... ... ... ... ... қатар, әлеуметтік-өнеркәсіптік жағдайларға жалпы
қанағаттануы төмендейді. Н.А.Ильина еңбек жағдайларының ... ... және ... ... мүмкін болатын себебі
ретінде «жағымсыз қатынастардың иррадияциясы» құбылысымен байланыстырады
[46.].
Алайда, ұйымдық өзгеріс тек ... ... әсер ... ... ... ... көрінуіне байланысты кейбір
қызметкерлерде қиын іс-әрекет жағдайында ... ... өсуі ... ... қабылдануы, еңбек жағдайының сипатының ... ... ... байытады: жаңа іскерлік, дағдылар,
әрекет ... ... ... жағдайларына бейімделу стратегиясы
қалыптасып, шығармашылық потенциалы көтеріледі. Егер ... ... ... ... ... ... ... идентификацияның
құндылықтары, яғни тұлғалық (тек кәсіби емес) өсу ... ... ... ұйымдық өзгерістерге деген бейімделудің продуктивті және
деструктивті нұсқалары міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... түрдегі жинастырылу
қысымшылық немесе стресс деген ұғыммен тең. Ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... реакцияны
көрсететін стреспен негізделеді [50.].
Көптеген авторлар қалыпты ... ... ... ... ... белгіні
белгісіздік, көпмәнділік, бақыланбаушылық сипаттарына түсіреді [7; ... ... ... ... кәсіпкерге деген жоғары талап қоюмен,
белгісіздікпен, ... ... ... ... сипатталады, ол
бейімделу процесін қиындата отырып, ... ... ... ... болу көзі ... ... ... береді. Н.А. Разыграева жаңа
өзгерістер жағдайында жай ... ... ... «ұйымдық», тіпті
«популяциялық» стресс туындайды деп ... яғни ол жаңа ... ... ... ... іс-әрекетінде қиындықтың пайда
болуына ұжымның интегралды реакциясы ретінде сипаттайды [50.].
Осы және басқа да ... ... ... ... ... ... құбылыстар педагогтардың стреске ұшырау себептеріне айналуда.
Оқытушылардың стреске ұшырауы оның тек ... ... не ... ғана ... ... ... қатар әр түрлі өмір
жағдайларына, әртүрлі ... ... ... ... ... да ... ... Сондықтан стрестің пайда болу себептерін
анықтағанда, стрестің пайда болуының көзі ... ... әр ... ... ... ету ... ... отырып қарастыру керек.
Неғұрлым жалпы және толық болып П.Т.Вонг ұсынған нұсқасы табылады.
Кесте № 1.
Тұлғаралық ... ... ... ... ... ... аймағы.
Ортаңғы ішкі шаршыда «мен күші», «ақыл-ой ... ... ... ішкі ... деп аталатын біздің тіршілік етуіміздің ... Ол ... ... индивидке жеңуге көмектеседі және
стреске қарсы тұру ... ... Бұл ... ... байланысты әр түрлі бұзылыстарға, мысалы, үрей, қорқыныш, орын
таба ... ... ... ... ... Келесі бөлім –
тұлғаішілік стресс. Көптеген біздің сыртқы ... ... және ... ... осы ... ... ... Бұл бөлім біздің барлық ... ... ... ... күш ... болып табылады. Егерде
біз әлемімізде өз-өзімізбен ... онда ... ішкі ... ... әлемге әсер етіп және тұлғааралық өзара байланыстың
бұзылуына жағымсыз қатынас негізінде көрінеді. Бұл стресс ... ... ... іске ... ... пайдасыз және керексіз
қылықтар, ауыр еске алулар, оқиғаларды адекватсыз бағалау және т.б. сияқты
жағдайлар жатады.
Тұлғаралық стресс бөлімі ... бір өмір ... ... байланыс
жасайды. Себебі әр адамға өз әрекетінде әртүрлі ... ... тура ... өзге ... ... және оның ... біздің
қабылдауымызға, уайымдауларымызға, жағдайларға және сыртқы әлем
құбылыстарына ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынастың проблемасы болып табылады.
Тұлғалық стрестің индивид не ... ... және оған ... ... ... қызметкердің ролін және т.б. әлеуметтік ролдерді қалай
жүзеге асырады және бұзатын уақытта онымен не болатынына қатынасы бар. ... ... ... ... ... ... іш ... зейнетақыға кету сияқты құбылыстармен байланысты көрінеді.
Жанұялық стресс өзіне жанұя ішіндегі барлық қиындықтарды қосады. ... ... ... ... ... ... ауру ... ішімдік, ажырасу және с.с.
Еңбектік стресс көбіне ауыр жұмыс күшімен, жұмыс нәтижесін қадағалаудың
жоқтығынан, ролдік анықсыздықтан және ролдік ... ... ... ... ... ету, ... әділетсіз бағалау, оның
ұйымдастырылуының бұзылуы стресс пайда болуының көзі болуы мүмкін.
Қоғамдық стресс адамдардың үлкен топтары ... ... ... Мысалы, экономикалық тоқырау, кедейшілік, расалық қысым, ... және ... және ... ... ... ... экстремалды жағдайларының ықпал
жасауымен негізделеді. ... ... күту ... оның ...
ластанған ауа және су, қатал ауа райының жағдайы, нашар көршілер, ... ... және ... ... ... ... ... Есепті төлеу мүмкінсіздігі,
қарыз алудағы қиыншылықтар, ... ... ... ... ... қосымша қаржылық шығындар, осы және басқа да себептер ... ... әсер ... ... ... ... қажет етеді. Ол бірінші жағынан
оған жеткілікті көңіл бөлінбегеніне байланысты болса, екінші жағынан, ... ... ... жобалауы мүмкін және оған қатынас
ерекшеліктеріне ... ... және ... ... әсер ... ... ... ішкі стрессорлармен толы. Тіршілік ету дағдарысы
(экзистенционалдық ... ... ... ... сонымен бірге
өмірдің өзінің маңыздылығы мазлайды. Жағымсыз эмоционалдық ... ... ... ... реактивтіліктің жоғары деңгейі
әркез бұзылуларды, қысым сезімін, қорқынышты, ... ... ... ... ... ... Өмір ... үлкен бөлігінің
орындалуы мүмкін болмағанда және армандар орындалмағанда мардымсыз болып
келеді.
Ішкі тынышсыздық және үрейі көп ... ... ... ... ... Болашақ сәтсіздіктермен қайғырулар туралы ... ... ... қиялдағы) нақты сәтсіздіктермен ... ... ... ... және өлім ... өмір ... ... өмірдің позитивті (жағымды) мәнін бұрмалауы мүмкін және өмірді тек
қара түсте көруге мәжбүрлейді.
1.3.1. Оқытушылардағы кәсіби стресс ... ... ... ... стрестің дамуына жоғары қауіптенетін
мамандық категорияларына жатады [28; 31; 36.]. Ең алдымен оған жататындар:
педагогтарға ... ... ... ... ... еңбек жағдайларымен құралдарының сипаты, физикалық ... ... ... ... ... отырып, зерттеушілер әртүрлі стрессорлардың
болатынын көрсетеді [32; 37; 45.]. ... ... ... ... ... ... негізгі тобын бөліп қарауға
болады:
жан-жақты бағытталған функциялардың санының өсуі;
әрекетінде әрқашан жаңалықтың (инновация) қажеттілігі;
қарым-қатынас процесінің ... ... ... ... және ... кездегі оқытушының кәсіби іс-әрекеті жан-жақты бағытталған
функциялардың санының өсуімен сипатталып отыр. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... есептерді жүргізумен,
жазбаша жұмыстарды қараумен де айналысады. Сонымен ... ол ... ... және ... ... жұмыстары да жүктеледі.
Кейбір авторлар әртүрлі кәсіби функциялар мен ... бір ... ... болуынан (көбінесе ... ... ... және психосоматикалық бұзылыстарға ұшырау қаупі
төнетінін қарастырды.
Жоғарыда көрсетілген міндеттермен қатар ... өз ... ... мен ... белсенді қолданып-кірістіріп отыруға, жаңа
оқулықтар мен әдістемелік құралдарды меңгеруге, ғылымның дамуына байланысты
жаңа ақпараттар ... ... ... ... ... ... ... әрқашан игеріп-қабылдау қажеттілігі сияқты шамадан тыс жүктелу
педагогикалық іс-әрекеттің стресс-факторы ретінде бағаланады [2; 35.].
Көптеген ... ... ... ... қарым-қатынас
немесе педагогикалық қарым-қатынасты көрсетеді [2; 35; 50.]. Әрекет
барысында ... ... ... ... ... орнатады:
студенттермен, әріптестерімен, әкімшілікпен, студенттердің ата-аналарымен;
осы топтардың барлығы ... және ... ... ... ... студенттермен қарым-қатынасы әртүрлі функциялардың орындалуымен
байланысты: ақпараттық, ... ... ... интерактивті және аффективті, онда ол вербалды және вербалсыз
аспектіні қолданады.
Педагогикалық қарым-қатынас ... өзі ... ... ... ... ... бойынша педагогикалық қарым-
қатынастың арнайы белгілері фрустрацияның, «күйіп-пісу» синдромының және
кәсіби стрестің туындауының ... ... ... ... А.О.Прохоров
педагогикалық қарым-қатынастың оқытушылардың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтармен дау-жанжалдың
жоғары деңгейлігіне ерекше мән береді [17; 39.].
Іс-әрекет қорытындысын бағалаудың қиындығы көптеген ... үшін ... ... ... ... ... маңызды бөлшегі жүктемесі мен жағымды кері байланысының
адекватсыз қатынасына алып келеді. Талаптардың ... ... ... формасы және объективті критерийінің ... ... ... әділ ... ... ... стресс-фактордың тууындауын
анықтайды. Жоғарыда берілген стрессорлармен қатар, ... ... ... ... еліміздің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... – бұл ... беру ... жалпы жағымсыз
жағдайлары. Педагог маманының әлеуметтік стереотиптері мен ... осы ... ... ... мен ... ... ... материалдық бағалануының жоғары деңгейде болмауы,
көрнекілік ... мен ... ... оргтехникамен
қамтамасыз етілмеуі, ... ... ... ... жағдайларды тудырып отыр.
Үнемі кәсіби стрестің болуы нәтижесінде пайда болған оқытушылардың
дезадаптациясы ... ... ... ... ... ... ... агрессия, фрустрация), «күйіп-пісу»
синдромы мен кәсіби ... ... ... және ... ... ... ... мәселеге айналып отыр. Педагогтардың стрессогендік
әрекетінен заңды және логикалық түрде шығатын факт: ... ... ... ... ... ... жатады.
Педагогтардың төменгі эмоционалдық тұрақтылығының негізінде ашу-ыза мен
үрейлену деңгейлері айқын ... ... ... ойы ... ... депрессивті және астеникалық әсерге қарағанда,
агрессивті формада әсер ету ... ... ... яғни ... дау-
жанжалды туғызуға, ұстамсыздық пен тұрпайылықты көрсетуге бейім.
Көптеген зерттеулерде оқытушылардың фрустрациялық күйінің ... ... ол ... ... көп шектелу, мотивтердің қиылысуы
мен қажеттіліктердің ... ... ... ... [49; ... ... ... педагогтардың агрессивтік реакциясының
туындауына негіз ... ... ... ... бойынша
оқытушылардың фрустрациялық толеранттық деңгейінің көрінуі басқа кәсіби
топтарға (мысалы: инженерлер, ұшқыштар, ... ... өз ... ... ал 30 % ... ... ... жұмыс өтілімен)
невроз ауруларымен тең [49; 51.].
Педагогикалық ... осы ... ... ... ... ... ... синдромы алады [52.]. «Күйіп-пісу» синдромы тұлғааралық
өзара әрекеттесумен байланысты әлеуметтік мамандарға тән. Бұл синдром ... және ... ... ... ... ғана ... қатар кәсіби деформация белгілерін де, яғни кәсіби әрекетіне
қанағаттандырылмауын да кіргізеді. ... ... 30 ... ... ... ... ... «күйіп-пісудің» айқын
белгілерімен сипатталады, яғни кәсіби мәселелерін ... ... ... сәтсіздік жағдайында әрекетінен бас тарту
көрінеді [52.]. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... педагогикалық индеференттілігі, авторитарлық,
догматизмді жатқызады.
Бірақ та ... ... ... ... ... ... айқын негативті рөлді ойнамайды ... ... ... мынадай функцияларды атқарады дейді: индикативті (әзірліктің
тиімсіздігін диагностикалайды, ... ... ... ... ... деген белсенді қатынастың ... ... ... тәжірибені жинақтау). А.А.Баранов ... ... және ... кәсібиліліктің деңгейімен, ал Н.А.Подымов іс-
әрекет стилінің индивидуалдылығымен байланыстырады [31; 35.].
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, Н.А.Подымовтың ... ... оның ... ... ... ... негізгі
себебі өмірлік әрекет жағдайының әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... құру және ... өзгерту
қажеттілігімен ұштасады. Сондықтан, педагогтардың кәсіби дамуы мен өзіндік
санасының ... ... ... ... ... бір шарты болып табылады.
Әдебиеттерде көп кездесетін факторлардың бірі – ... ... ... ... ... стреске ұшырауының екі негізгі
дағдарысын бөліп ... ... ... ... (1-3 жыл),
тәжірибесінің жетіспеуімен немесе мамандықты ... ... ... ... (10-15 жыл ... бар ... бітпейтін
жұмыстылықпен, кәсіби өсу ... ... ... ... стреске тұрақтылығына кәсіби әрекеттің тиімділігімен
байланысты әртүрлі факторлар әсер ... ... ... ... іс-әрекетінің мотивациясы, білімнің жүйелілігі, педагогикалық қарым-
қатынастың заңдылығын білу, педагогикалық қабілеттіліктер.
2 тарау. Педагогтардың кәсіби ... ... ... ... ... және оның әдістемелік негізделуі
2.1. Педагогтардың кәсіби стреске ұшырау себептерін анықтауға арналған
әдістемелерді пайдаланудың мазмұны
Зерттеудің мақсаты:
Ұйымдық өзгерістер процесіндегі ... ... ... кәсіби стресс динамикасының ерекшеліктерін және ... ... ... ... ... өзгерістердің әсер ету
сипатын анықтайтын факторларды зерттеу.
Зерттеудің міндеттері:
1. ... ... ... ... ... ... ... жасау.
2. Оқытушылардағы кәсіби стрестің көріну ... ... ... а) ... ... стресс-факторлар және оның субъективті
мәнділігін бағалау; б) зерттелген кәсіби контингенттің ... ... в) ... ... ... ... ... Ұйымдық өзгерістерге оқытушылардың субъективті қатынасының әсерін,
кәсіби стрестің көріну сипаты мен динамикасын ... ... ... ... сипатына байланысты
ұйымдық өзгерістер кезіндегі кәсіби стрестің көріну синдромдарын анализдеу.
Зерттеудің ... ... ... ... кәсіби стреске ұшырау сипаты мен
деңгейіне әсер етеді және де ... ... ... ... ... өзгерістерге деген қызметкерлердің қатынасымен анықталады.
Негізгі болжамды талдау кезінде мынадай эмпирикалық ... ... ... процесі оқытушылардың кәсіби стресс синдромының
әртүрлі компоненттерінің динамикасына әсер етеді.
2. ... ... ... ... ... стрестің
қалыптасуына қызметкерлердің индивидуалдық-психологиялық ерекшеліктері
әсер етеді.
3. Ұйымдық өзгерістерге қызметкерлерінің қатынасының динамикасы ... ... ... ... ... ... ... мен базасын талдау
Жұмыстың тәжірибелік бөлімі Орал қаласының Батыс Қазақстан гуманитарлық
академиясында және М.Өтемісұлы ... ... ... мемлекеттік
университетінде 2006-2008 ж.ж. аралығында өткізілді.
Зерттеу базасы болып ... ... және ... ... ... мен М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан ... ... ... 20 оқытушысы алынды.
Зерттеу жұмысын жүргізу үшін ... ... ... ол ... 6 ... тұрады:
1. Бағдарламаның жасалуы және ... ... ... ... тестілер мен әдістемелер жинақталды (қараша-
желтоқсан, 2006 ж.).
2. Алғашқы ақпарат ... ... ... ... ... ... және жүргізу
(желтоқсан-наурыз, 2007 ж.).
3. Зерттеу ... ... және ... ... ... ... арнайы әлеуметтік-психологиялық тренингтерден
тұратын психологиялық түзету жұмыстарының бағдарламасы құрастырылды
(сәуір-тамыз, 2007 ж.).
4. Оқытушылармен кешенді психологиялық ... ... ... ... ... ... және жүргізу (қыркүйек,
2007 ж.- қаңтар, 2008 ж.).
5. Қалыптастырушы ... ... ... ... ... ... және жүргізу (қаңтар – ақпан,
2008 ж.).
6. Жасақталған бағдарламаның тиімділігін ... ... ... ... ...... 2008 ж.).
Зерттеу әдістерін талдау
Жүргізілген тәжірибелік ... ... ... кәсіби
стресін кешенді зерттеу болып табылады, стрестің ... ... оның ... ... ... ... ... әсерлену ерекшеліктері, мотивациялық ... ... ... ... жалпы сипаттамасы мынадай параметрлерді
анықтауға бағытталған диагностикалық әдістерді қолдануға итермелейді:
1) еңбек ... және ... ... ... көздерін сипаттау;
2) зерттелетін контингенттің ... ... ... ... ... ... ... парадигмаларын жүзеге ... үшін ... ... ... бұл ... ... ... құралды:
1. «Ұйымдық өзгеріске деген қатынас» анкетасы;
2. «Еңбек стресін анықтайтын сауалнама»;
3. Топтың әлеуметтік-психологиялық климатын ... ... Ч. Д. ... және Ю. Л. ... ... және ... ... әдістемесі;
5. Еңбектің субъективті маңызды сипатын бағалау (ЕСМСБ) әдістемесі;
6. «Дифференциалды эмоция шкаласы» әдістемесі;
7. ... ... ... ... [53; ... өзгерістерге қатынасы» анкетасы
Бұл анкетада ұйымдық өзгеріс жағдайының мазмұнына, формасы мен
әдістеріне ... ... ... ... 10 ... ... 1 – толықтай келісемін, 2 – келісемін, 3 – жартылай ... ... ... ... ... бағалаулармен есептеледі.
Еңбек стресін анықтайтын сауалнама
Бұл әдістемені Ч.Д.Спилбергер құрастырып, ... ... ... ... С.Б.Величковская., 2000].
Әдістеме қызметкерлердің жұмыста қиындықтар мен ... ... ... ... кешенін анықтауға бағытталған.
Стрессорларды бағалау үшін 9 ұпайлық шкала қолданылады: 1-3 ұпай төмен,
4-6 ұпай – қалыпты, 7-9 ұпай – ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын әдістеме
Бұл әдістемені Ф.Фидлер ұсынды, Ю.Л.Ханин бейімдендіріп, қазіргі кезде
ұжымның психологиялық-әлеуметтік климатын бағалау үшін кең қолданылып жүр.
Алынған нәтижелерді ... және ... ... жүргізіледі.
17-23 сұрақтардың жауаптарының негізінде зерттелуші топтың әлеуметтік-
демографиялық сипаты беріледі, онда топтағы адамдардың саны, ... ... ... ... ... анықталады. Сонымен қатар кәсібі, жұмыс өтілі,
жалақысы мен ... ... ... ... ұжым ... ... ... тұлғааралық
қатынастар және ұжымдағы эмоционалдық, когнитивтік және ... ... ... бағытталған. Әрбір компонент 3
сұрақты қамтиды: эмоционалдық: 6, 8, 12; ... 9а, 9б, 11; ... 7, 10, 13. ... +1, 0, -1 болып бағаланады. Әрбір топтың
қорытындысын хаттамаға ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады, мысалы, эмоционалдық
компонент:
Σ (+) – Σ (-)
Э = ____________ ... Σ (+) - ... ... ... ... Σ (-) -
«эмоционалдық компоненттегі» жағымсыз ... n – ... ... ... ... ... әдістемесі
Кесте № 2.
|Қатысушылар саны |Компоненттер |
| ... ... ... |
|1 | | | ... | | | |
|n | | | ... | | | ... ... баға -1 мен +1 ... ... Бұл ... үш
бөлікке бөлінеді: -1 мен 0,33 – жағымсыз бағалар; -0,33 пен +0,33 – ... ... ... ... +0,33 пен +1 – ... бағалар. Осы үш
компоненттің бағаларының арақатынасы психологиялық ... ... ... деп ... көмектеседі.
Ч. Д. Спильбергер және Ю. Л. Ханиннің «Реактивті және жеке тұлғалық үрей»
әдістемесі
Бұл ... дәл сол ... ... ... (реактивті үрейлену
жағдайы) және тұлғалық үрейлену (адамның тұрақты сипаты) деңгейін ... Оны ... ... ... ... ... көп ... қауіп төндіретіндей сезініп, оларға
үрейлі әсер ету. Ол ... ... ... ... Өте ... ... үрейлену невротикалық конфликт, эмоционалдық
жарылыс, психосоматикалық аурулармен сипатталады.
Шкалалар екі ... ... 1-20 ... ... ... 21-40 ... ... үрейленуді көрсетеді.
РҮ және ТҮ көрсеткіштері мына формула ... ... РҮ = Σ 1 – Σ
2 + 35, ... Σ 1 – мына ... ... ... ... 3, 4, 6,
7, 9, 12, 13, 14, 17, 18; Σ 2 – мына ... ... ... 1, 2, 5, 8, 10, 11, 15, 16, 19, 20. ТҮ = Σ 1 – Σ 2 + 35, ... 1 – мына ... ... санының қосындысы: 22, 23, 24, 25, 28,
29, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 40; Σ 2 – мына ... ... ... 21, 26, 27, 30, 33, 36, 39. ... ... -30 ... ... 31-45 – орташа үрейлену; 46+ - жоғары үрейлену.
Еңбектің ... ... ... ... ... әдістемесі
Біз Г. Олдхем мен Дж.Хакманның танымал сауалнамасының 1999 ... пен ... ... ... ... ... Әдістеме
еңбектің субъективті маңызды сипаттарын анықтауға және нақты жұмыс
орнындағы ... ... ... ... ... еңбек сипаттарына сәйкес мынадай 6 шкаладан тұрады:
1) еңбек тапсырмаларының әртүрлілігі (1);
2) еңбек тапсырмаларының қиындығы (2);
3) еңбектің мәнділігі (3);
4) ... ... кері ... (5, 6).
Бұл әдістеменің шкалалары 7 тұжырыммен бөлшектенеді: «мүлдем жоқ», «өте
сирек», «сирек», «кейде», «көбіне», «өте ... ... ... ... 1 – 7 ... ұпай ... талдау кезінде сандық көрсеткіштер қолданылады, сонымен
қатар еңбек мотивациясының интегралдық ...... ... (МПИ) ... оны мына ... ... есептейміз:
МПИ =[(n1+ n2 + n3) / 3] * n4 * [(n5 + ... ... ... ... 10 ... ... туралы теоретикалық концепцияның негізінде
К.Изард құрастырды. Бейімдендірген ... Бұл ... ... ... үшін ... ... ... шкаласы» әдістемесі 30 монополярлы шкалалардан
тұрады - ... ... ... үш ... беріледі. Әрбір эмоцияны
бағалаудан басқа респонденттегі жағымды, ... және ... ... ... ... береді. Әрбір топ бірнеше
базалық эмоциялардан тұрады:
жағымды эмоциялар 1-9 ... ... ... ... 10-21 ... ... қамтиды;
депрессивті эмоция – 22-30 аралығындағы эмоцияларды қамтиды;
Эмоционалдық қайғырулардың көрінісін ... үшін 5 ... ... ... ... ... (1 – ... көрінбейді; 2 – аздап
байқалады; 3 – ... 4 – ... 5 - өте ... ... 1-5 ұпайға
дейін сандық шкалаға сәйкес келеді. Нәтижелерін ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері (эмоция
шкалаларына енетін үшеуінің ортақ мәні ... Үш ... ... ... көрсеткіштері оған енетін шкалалардың
қосындысымен есептеледі.
«ӨБК» сауалнамасы (Опросник «САН»)
Бұл тест ... ... ... ... ... арналған. Бағалау мәні зерттелушінің өзінің жағдайын бірнеше
сатылық шкала ... ... ... ... 30 ... мәнде
берілген сөз-жұптарының арасында 3210123 индекстері орналасқан, респондент
өзінің жағдай-күйіне байланысты ... ... ... Қарама-қарсы
мәндегі сөз-жұптар белсенділікті, өзіндік сезінуді, көңіл-күйді бейнелейді.
Өңдеу кезінде бұл сандар мынадай ... ... ... ... 3 ... – 1 ұпайға тең; жағымсыз күйді бейнелейтін 2 индексі
– 2 ұпайға тең; жағымсыз күйді бейнелейтін 1 индексі – 3 ... тең; ... – 4 ... тең; ... ... ... 1 ... – 5 ұпайға тең;
жағымды күйді бейнелейтін 2 ... – 6 ... тең; ... ... 3 индексі – 7 ұпайға тең; Жағымды жағдайлар ... ... ... ... ... төмен ұпайға тең.
Осы ұпайлар бойынша жалпы немесе белсенділікті, өзіндік сезінуді, көңіл-
күйді бөлек есептеуге болады. Тесттің шешімі: Белсенділік – 3, 4, 9, ... 16, 21, 22, 27, 28. ... ... – 1, 2, 7, 8, 13, 14, 19, 20, ... Көңіл-күй – 5, 6, 11, 12, 17, 18, 23, 24, 29, 30.
2.2. Педагогтардың кәсіби ... ... ... үшін жүргізілген
тәжірибелік жұмыстардың қорытындысы
2.2.1. Констатациялық эксперименттің ... ... ... оқу орны ... ... жағдайындағы
оқытушылардағы кәсіби стрестің көрінуі және динамикалық деңгейін, ... ... ... ... талдауға бағытталады.
Өзгерістік жағдайға қатынасы
Зерттеуіміздің басында ... ... оқу орны ... жағдайына оқытушылардың қатынасын білу ... ... ... ... ... ... ... мына
кестеден көруге болады.
Кесте № 3.
| ... ... |
| ... ... |
| | |топ ... ... ... ... ... |81,2 |59,7 ... жаңа ... құрастыру | | ... ... | | ... ... ... |- |79 ... ... |76,8 |49 ... | | ... ... ... ... |83 |67,6 ... ... талаптардың көтерілуі|89 |64,8 ... ... ... өсуі |81,3 |76,8 ... ... ақпараттануыңыз |86 |52 ... ... ... |65 |48 ... | | ... ... көз ... бұл ... зерттеуде БҚМУ
оқытушыларының (бақылау тобы) өзгерістерге қатынасын 70,25 %-ға тең екенін
көреміз. Бұл көрсеткіш ... ... ... ... ... бұдан жоғарғы оқу орны жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... Ал, БҚГА ... топ) жауаптарынан ЖОО өзгерістерге деген қатынасын 62,1 %- ... ... ... отырмыз. Оның себебі, көптеген оқытушылардың өзгерістер
жағдайымен ... ... ... (52 %), ... жасаудағы қатыстылық мәселесінің шешілмеуінен (48 ... сай оқу ... ... ... ... ... курстарды құрастыру мүмкіндіктерінің ... ... ... 59,7 % ... осы мәселемен шектес материалдық-техникалық
базасының жақсартылуына 49 % қана қанағаттануда.
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... оқу
орны жүйесіндегі өзгерістер жағдайына қатынасының негативті ... ... оны ... ... болуымен деп түсіндіреміз:
1. Жоғарғы оқу орны жүйесіндегі өзгерістер жағдайы ... ... ... қамтамасыз етілмеуінен;
2. Ұйымдастырушылық өзгерістерді бірігіп жасауға ... ... және ... ... жоспарлауға және шешім
қабылдауға қатысуға мүмкіндігінің болмауымен ерекшеленеді;
Осы қорытындыларды сараптай келе, ... ... ... үш ... ... өлшедік.
Кесте № 4.
| ... ... ... |
| ... ... және орта ... ... |
| ... ... топ |- |4 – 2,1 |16 – 1,25 ... топ |6 – 2,49 |5 – 2,08 |9 – 1,82 ... ... ... ... ... қатынасы» анкетасының
қорытындыларын статистикалық әдіспен р=0 ... ... ... ... негізгі көздері
Ағымдағы еңбек жағдайларында оқытушылардың кәсіби стресс көздерін одан
әрі бақылап-зерттеу мақсатында кәсіби стресс ... ... ... стресін анықтайтын сауалнаманы» жүргіздік. Орташа ... ... ... ... ... ... жағдайлары екенін байқадық:
Кесте № 5.
| ... топ ... |
| | |топ ... ... қажетті деңгейде |0,63 |0,50 ... | | ... ... ... |0,9 |0,83 ... жауапкершілік |0,67 |0,58 ... ... ... уақыттың берілуі |0,63 |0,88 ... ... тыс ... |0,82 |0,86 ... ... ... ... |0,53 |0,74 ... ... ... жетіспеуі |0,9 |0,85 ... ... ... өз |0,8 |0,78 ... ... | | ... ... бастан кешіру |0,4 |0,75 ... ... ... қолдаудың |0,28 |0,56 ... | | ... ... ... ... қорытындыларынан осы стрессорларды
3 факторға бөліп көрсетуге мүмкіндік берді:
Бірінші фактор – жұмыстың көлемділігіне байланысты уақыттың жетіспеуі –
оған ... ... ... ... ... қатаң уақыттың берілуі
(0,63/0,88), құжаттармен шамадан тыс айналысу (0,82/0,86), жеке жұмыстарға
уақыттың жетіспеуі ... Бұл ... ... ... тыс жүктелуінен немесе көлемді құжаттық жұмыспен айналысқандықтан
уақыт жетіспеу факторы байқалып отыр.
Екінші фактор – қиын ... ... ... ... ... ... – оған мынадай стрессорлар жатады: басшылық тарапынан
қолдаудың жетіспеуі (0,9/0,85), қызметкерлердің немесе бағынушылардың өз
міндеттерін орындамауы (0,8/0,78), ... ... ... ... Екінші фактор қолдаудың жетіспеуінен, ... ... ... ... ... ... ... және
екінші фактор тікелей оқытушыға тән стрессорлардан құралса, үшінші фактор
кәсіби деформацияны көрсетіп отыр.
Үшінші фактор – ... ... ... – оған ... ... ... құралдарымен қажетті деңгейде ... ... ... ... (0,9/0,83), жоғары жауапкершілік
(0,67/0,58). Үшінші фактор мынадай заңдылықты бейнелейді: оқытушылар жоғары
жалақы ... ... ... ... олардың әрекетке деген жауапкершілік
стресі де арта түседі.
«Еңбек стресін ... ... ... ... ... ... ... (ЕСМСБ) әдістемесінің» қорытындылары
бекіте түседі. Оқытушылар өз ... ... ... әлеуметтік
құнсыз кәсіби іс-әрекеттің қорытындылары ... кері ... ... төмен бағалайды («әлеуметтік құндылық – 4,7/4,9, «кері
байланыс» - 4/4,7 ... ... ... ... ... ... әртүрлілік деңгейін жоғары бағалаған – 5,9/5,7 ... ... ... ... р

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік стрессорлардың өсімдіктер мен жануарлардың морфологиялық құрылысына әсері7 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытындағы газды кептіру процесінің автоматтандырылуын жобалау22 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытының бу генераторының автоматтандырылуын жобалау14 бет
Ақтөбе қаласы темір-бетон дайындау зауытындағы шикізатты мөлшерлеу процесінің автоматтандырылуын жобалау14 бет
Марков құбылысы16 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
"стресс"15 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь