Гидросфера және дүниежүзілік су ресурстары. Су айналымы. Гидросфераның құрамдас бөліктері


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 15 бет
Таңдаулыға:   

ГИДРОСФЕРА

Гидросфера және дүниежүзілік су ресурстары. Су айналымы

Гидросфера және оныңңүрамдас бөліктері. Гидросфера - Жер шарының су кабығы, ол ғаламшардағы химияның косылыска түспеген табиғи судың барлығьн (сүйык, қатты жөне бу түрівдегі) қамтиды. Гидросфераны жөне оның қүрамдас бөліктерін зерттейтін ғылымды гидрология деп атайды. Гидрология зерттеу объектісіне қарай екі салаға: Дүниежүзілік мұхит пен оның бөліктерін зерттейтін мухиттану мен құрлыстағы суларды зерттейтін құрлық гидрологиясына жіктеледі.

Гидросфераның жалпы көлемі, шамамен, 1, 4 млрд км 3 . Бұл орасан мол су массасынын тек 2, 5%-ы гана түщы су, калған 97, 5%-ын Дүниежүзілік мұхит пен құрлыктағы ащы сулар құрайды. Түщы сулардың басым бөлігі мұздықтарда шоғырланған. Гидросфераның күрамдас бөліктері мен олардағы су келемі 3-кестеде көрсетілген.

3-кесте

Гидросфераның құрамдас бөліктері жөне олардағы су көлемі

Гидросфераның құрамдас бөліктері: Гидросфераның құрамдас бөліктері
Су көлемі, км3: Су көлемі, км 3
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Дүниежүзілік мұхит
Су көлемі, км3: 1 370 000 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Жер асты сулары
Су көлемі, км3: 60 000 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Топырак ылғалы
Су көлемі, км3: 82 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Мұздыктар
Су көлемі, км3: 24 000 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Көлдер
Су көлемі, км3: 230 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Өзендер
Су көлемі, км3: 1 200
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Атмосферадагы су
Су көлемі, км3: 14 000
Гидросфераның құрамдас бөліктері: Барлығы
Су көлемі, км3: 1 454 327 200

Гидросферадагы судың жалпы салмаіы 1, 5х10 18 т, бұл Жер шары салмаіынын 1/4180 бөлігі болып табылады. Жер шары Күн жүйесіндегі ең «сулы» ғаламшар болып табылады, оның бетінің 71%-ын Дүниежүзілік мұхит алып жатыр. Ғаламшардың өрбір түрғынына шақканда 250 млн т судан келеді.

Судың ңасиеттері. Су - Жер шарындағы ең көп таралған айрыкша зат, химиялык қүрамы жөнінен сутек оксиді (Н 2 О) болып табылады. Оның өзіне төн касиеттері бар, бұл касиеттерінің географияльщ кабықта жүретін процестер үшін маңызы зор.

Біріншіден, су калыпты жағдайдьщ өзінде үш бірдей күйде бола алады. Судың бір күйден екінші күйге ауысуы үшін белгілі бір мөлшерде жылу жүмсалады (булану, қар мен мүздың еруі) немесе бөлінш шығады (конденсаңия, судың қатуы) . Мысалы, 1 г суды буландыру үшін жүмсалатын жылу 1 г мүзды ерітуге кажет жылудан 7 еседей артык болады.

Екіншіден, басқа заттармен салыстырғанда су каткан кезде көлемін ұлғайтады. Таза су қалыпты қысым жағдайында +100°С-та кайнап, О°С-та қататынын білесіядер. Су +4°С шамасывда ең жоғары тығыздықка ие болады; бұдан төмен температурада, керісінше тығыздығы біртіндеп кеміп, көлемі ұлғая бастайды. Қатқан мезетте судың көлемі күрт артып, бастапқы сұйык күйіндегі көлемінен 10%-ға жуык ұлғаяды. Табиғатта судың мұндай өзгерістерге түсуінің өзіндік маңызы бар. Су айдындарының бетін жапкан мұз судың төменгі қабаттарының одан өрі салқындауына жол бермейді. Өйткені су катқан сайын тығыз бола берсе, су айдындары түбінен бастап катар еді. Мұндай орасан мол мұз жаз кезінде еріп үлгермес еді, мүның өзі коршаған ортаға, судағы тіршілікке кері әсерін тигізген болар еді.

Үшіншіден, су еріткіш болғандықтан табиғатта таза күйінде болмайды, яғни оның күрамьшда еріген күйде азды-көпті бөгде заттар кездеседі. Суда тұздардың шоғырлану мөлшері, яғни тұздылыгы өркелкі болады. Судың тұздылығын бір литрдегі грамм есебімен (г/л), пайыз (%) және промилле (%о) есебімен өлшейді. Тұздылығы өр түрлі сулардың қату жөне ең жоғары тығыздык, байқалатын температуралары да айырмашылық жасайды (4-кестені караңдар) .

4-кесте

Су тұздылығының оның басқа қасиеттеріне өсері

(Н. П. Неклюкова бойынша)

Тұздылык, °/оо: Тұздылык, °/оо
0: 0
5: 5
10: 10
15: 15
20: 20
24, 7: 24, 7
30: 30
35: 35
40: 40
Тұздылык, °/оо:

Қату темпе

ратурасы, °С

0: 0
5: -0, 3
10: -0, 5
15: -0, 8
20: -1, 1
24, 7: -1, 33
30: -1, 6
35: -1, 9
40: -2, 2
Тұздылык, °/оо: Ең жогары тьныздык байкалатын температура, °С
0: 4
5: 2, 9
10: 1, 9
15: 0, 8
20: 0, 3
24, 7: -1, 33
30: -2, 5
35: -3, 5
40: -4, 5

Өздерің кестеден көріл отырғандай, судың тұздылығы артқан сайын, кату температурасы төмендей береді. Сол себепті тұздылығы жоғары болатын терең көлдердің небір қатты аяздарда да қата қоюы қиын. Ал мұхит жағдайында беткі тұзды су қату барысында біртіндеп тығыздығы артып, төменге батады. Осының нәтижесінде мұхиттың неғүрлым төмен қабаттарына оттек жеткізіліп, ондағы тіршілікті камтамасыз етеді.

Төртіншіден, су баяу жылынып, баяу суынады. Бұл судың жылу сыйым-дылыгының өте жоғары болуымен түсіндіріледі. Судың жылу сыйымдылығы күмға карағанда 5 есе, темірмен салыстырғанда 10 есе жоғары. Ал судың ауамен салыстырғандағы жылу сыйымдылығы 3 мың есе жоғары. Яғни 1 см 3 суды 1°-қа салқындату барысында 3 000 см 3 ауаны 1°-ка жылытуға жетерлік жылу белінеді. Дүниежүзілік мұхиттың ғаламшарымыздағы алып жылу жинақтағыш ретіндегі рөлі судың осы маңызды қасиетімен түсіндіріледі. Тіпті кішігірім су айдынының маңында айрықша жүмсак климаттың орнайтындығы да осыған байланысты.

Судың касиеттері кысым мен температураға байланысты күшті өзгереді. Егер қысымы 1 атм. таза су 0° шамасында катса, 600 атм. жағдайында -5°С температурада катады. Бұл заңдылык негізінде тығыздығы 20 670 атм. -ға жеткен су +76°С температурада қатуы тиіс. Сонымен, біз елестете алмайтын күйдегі мұз, яғни ыстық мұз жоғарыда аталған қысым байкалатын Жер қойнауында кездесуі мүмкін. Температура өте төмен (-170°С), ал кысым аз болған жағдайда өте тығыз мүз калыптасады, оның тығыздығы 2, 32 г/см 2 -ге жетуі мүмкін (бұл тығыздықты басқа қатты заттардың тығыздығымен салыстырып көріңдер) . Кристалдык құрылымы жоқ мұндай мұздар Күн жүйесіндегі суық ғаламшарда кездеседі.

Судың аталған ғажайып қасиеттері Жер шарында тіршіліктщ пайда болып? Дамуына және сақталауына жағдай жасалы. Касиеттеріне байланысты: географиялық кабықта жүріп жаткан процестердің барлығына бірдей қатысып, маңызды рөл атқарады.

Табиғаттағы су айналымы, оның маңызы. Судың Күн энергиясы мен ауырлык күіпі әсерінен гидросфера, атмосфера, литосфера жөне тіршілік д үниесін камтитьш үздіксізайналымьш Дуниежузілік ылгал айналымы. немесе су айналымы деп атайды.

Күн жылуы өсерінен теңіздер мен мұхиттардың, күрлыктың бетінен (өзен-көлдермен қатар, топырак пен өсімдіктер де буландырады) буланған су атмосфераға белініп шығады. Су айналымында ауа ағындарының маңызы зор, өйткені ауа массалары мұхит үстінен буланған ылғалды шалғай жатқан күрлыққа әкеліп жеткізеді. Жаңбыр күйінде жер бетіне кайта түскен судың басым бөлігі су айдындарын толықтырып, біразы топыракка сіңеді. Топырақ ылғалын сіндрген өсімдіктер оның артық бөлігін қайтадан бу күйінде атмосфераға бөліп шығарады. Қүрлық өзендері өз суын теңіздер мен мұхиттарға жеткізіп, буланған судың орнын толтыруға өз үлесін қосады. Ал теңіздер мен мұхиттардан кайта буланған су атмосферага түсіп, айналым түйықталады.

Дегенмен соңғы жылдардағы зерттеулер су айналымының түйык емес екендігін дөлелдеп отыр. Өйткені атмосфераның жоғары кабатына көтерілген су буы Күн сөулесінің өсерінен оттек пен сутек иондарына ыдырап, ғарыш кеңістігіне өтіп кетеді. Ал жаңартау атқылаулары барысында жердің ішкі койнауынан келетін су (шамамен, жылына 130 млн т) гидросфераны толықтырып отырады. Тіпті осы сулар есебінен гидросфераның көлемі үлғайып келеді деген де болжам бар, өйткені мантиядағы су мөлшері 20 млрд км 3 (гидросфера көлемінен 15 есе артык) деп шамалануда.

Судың барлық табиғат құрамбөліктерін (компонент) қамтитын айналымы көптеген миллион жылдар бойы тоқтаусыз жүруде. Жыл ішінде гидросфера-ның мардымсыз бөлігі ғана айналымға түседі. Су айналымының нөтижесінде мүздык сулары толығымен «жаңаруы» үшін 8 мың жыл, мұхит суына 3 мыңдай жыл кажет болса, ағынсыз көлдер үшін, шамамен, бұл процеске 300 жылдай ғана уақыт керек. Өзен сулары, шамамен, өрбір 12 күн, ал атмосферадағы су өрбір 9 күн сайын алмасып түрады.

Су айналымының нәтижесінде толығымен чоканару» үшін мұхит суына 2500 жыл, полярлық мұздықтар мен тау мұздықтарына 1600- 9700 жыл, келдерге 17 жыл керек болса, өзен арналарындағы су өрбір 16 төулікте, ал атмосферадағы су 8 төулікте «жаңарады». Биологиялық немесе тірі организмдер мен өсімдік қүрамьшдағы сулардың «жаңаруына» бірнеше сағат қана жеткілікті (5-кесте) .

5-кесте

Гидросфераның құрамдас бөліктерінің «жаңару» кезеңдері

Гидросфераныңқұрамдас бөліктері:

Гидросфераның

құрамдас бөліктері

Жаңару кезеціЖаңару кезені:

Жаңару кезеці

Жаңару кезені

Гидросферанын құрам-дас бөліктері:

Гидросферанын құрам-

дас бөліктері

Жаңарукезеңі:

Жаңару

кезеңі

Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Дүниежүзілік мұхит
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 2500 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері:
Жаңарукезеңі:
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Жер асты сулары
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 1400 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: Көлдер
Жаңарукезеңі: 17 жыл
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Топырақтағы ылғал
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 1 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: Ватпактар
Жаңарукезеңі: 5 жыл
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Полярлык. мұздықтар мен
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 9700 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: Өзен аріга^гарындары
Жаңарукезеңі:
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: тұрақты кар кабаты
Жаңару кезеціЖаңару кезені:
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: сулар
Жаңарукезеңі: 16 төулік
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Тау мұздықтары
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 1600 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: Атмосфералык су
Жаңарукезеңі: 8 төулік
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: Көпжылдык. тоң аймактарын-
Жаңару кезеціЖаңару кезені: 1 жыл
Гидросферанын құрам-дас бөліктері: Виологиялык. су
Жаңарукезеңі: Бірнеше
Гидросфераныңқұрамдас бөліктері: дағы жер асты мұздары
Жаңару кезеціЖаңару кезені:
Гидросферанын құрам-дас бөліктері:
Жаңарукезеңі: сағат

Су айналымы литосфера, гидросфера мен атмосфераны бір-бірімен байланыстыру аркылы географиялык қабыкты калыптастырды. Осы арқылы Жер шарыньвд жанд кябығы - биосфераның («тіршілік қабығы») тұзілуіне алғышарт жасады. Су айналымыньщ табиғаттағы айрықша рөлі мұнымен ғана анықтал-майды. Ылғал айналымы барысында жылудың алмасуы коса жүреді. Өйткені бір жерде булануға жылу жұмсалса, екінші бір жерде ылғалдың конден-сациялануы барысында, керісінше, жылу бөлініп шығады. Бір жыл ішінде су айналымына Күннен келетін жылудын 25%-ға жуығы катысады. Сонымен, су мен жылуды тасымалдау аркылы су айналымы Жер шарының табиғат кешендерін калыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Су айналымына адамның шаруашылық өрекеті елеулі түрде ықпал етуде. Ормандардын. жойылуы, орасан зор егістік алкдптардың пайда болуы, батпақ-тарды күрғату мен шөлдерді суландыру, жасанды алып бөгендердің күрылысы, шаруашылық максатта пайдаланылатын су мөлшерінің күрт артуы Жер шарындағы гидрологиялык, яғни сумен байланысты процестердін жүру барысын өзгертуде. Өйткені су айналымын үздіксіз тізбек түрінде елестетсек, сол тізбектің бір буынындағы өзгеріс бүкіл тізбектегі өзгерістерге себепші болады.

Адамның шаруашыльщ өрекеті нөтижесінде өзен суларының жылдык ағыны өзгерген. Өндірісте пайдаланылатьш сулар өндірілген өнім күрамына еніп немесе калдык су күйінде жердің терең койнауына кетіп, айналымға түсуі киындайды. Өндірістік жөне түрмыстык калдықтармен ластанған сулар табиғаттағы су айналымыньщ нөтижесінде гидросфераның барлық дерлік бөлігіне таралуда. Ғалымдар казіргі кезде адамзат үшін судың тапшылығы емес, ластануы басты проблема деген пікір айтуда.

§12. Дүниежүзілік мұхит

Дүниежүзілік мұхит қандай бөліктерден түрады? Мұхит суының қандай қасиеттерів білесіддер?

Дүниежүзлік мұхит және ояың бөліктері. Дүниежүзілік мұхит суыньщ жалпы көлемі 1 млрд 370 млн км 3 шамасында, бұл гидросфераның 94%-ын кұрайды. Мұхит суьшда табиғатта белгілі 110 химияльщ элементтщ 73-і кездеседі. Орташа теревдігі 4000 м болатын Дүниежүзілік мұхит Жер шарының 3/4 бөлігін алып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттың бөліктеріне мұхиттар, теңіздер, шығанақ-тар мен бүгаздар жатады. Ол материктер мен араддар аркылы 4 мұхитқа бөлінген.

Әрбір мұхит өзіндік ерекшеліктерге ие. Тынык мұхит пен Солтүстік Мүзды мұхиттың кейбір ерекшеліктерін салыстыру негізінде осыған көз жеткізейік. . Тынық щхшп -Жер шарындағы ен ірі (ауданы - 178, 7 млн км 2 ), ең терең (орташа терендігі - 3976 м, ең терең бөлігі - 11022 м) және ең жылы (беткі суларының жылдык орташа температурасы +19Д°С) мұхит. Мүнда Дүниежүзішк мұхиттағы тереңдігі 5 мың м-ден асатын 35 шүңғыманың 25-і, сондай-ак 10 мьщ м-ден асатын 4 шүңғыма орналаскан. Тынык мұхит суының көлемі, шамамен, 710 млн км 3 . Солтүегік Мүзды мұхит, керісінше, Жер шарындағы ең кіттті (ауданы -14, 8 млн км 2 ), ең таяз (орташа тереңдігі - 1225 м, ен терен белігі -5527 м), көлемі ең аз (18 млн км 3 ) мұхит болып табылады. Оның жартысынан астамын материктік кайрандар алып жатыр. Географиялық орнына байланысты климат жағдайлары катал. Қыста 90%-ға жуырын мүз жамылғысы басады, жаздьщ өзінде көпжылдык пак мұздары сақталады.

Кейбір ғалымдар Атлант, Тынык жөне Үнді мұхиттарыньщ оңтүстік бөлік-терін қамтитын 5-ші, яғни Оңтүстік мұхитты ажыратады, бірак бұл пікір кең қолдау тапқан жоқ.

Теңіздер деп мұхиттың құрлықпен, аралдармен немесе су асты кыраттарымен азды-көпті бөлініп жатқан бөліктерін атайтынын білесіңдер. Теңіз мұхиттың қүрамдас белігі болғанымен, одан суының касиеттері, ағыстары, тіршілік дүниесі аркылы айырмашылық жасайды. Оларды мұхиттан оқшаулану деңгейіне карай ішкі (Қара, Қызыл, Азов, Балтық, Мәрмөр теңіздері), аралдар аралыгындагы, (Сулавеси, Банда, Фиджи, Филишшн теніздері) және шетпкі теңіздер (Баренц, Шығыс Сібір, Кар, Лаптевтер, Чукот теңіздері) деп бөледі.

Шығанак -мұхиттың, теңіздің немесе келдің құрлыққа сүғына еніп жатқан, бірак су айдьшьшың негізгі бөлігімен жалғасатын күрамдас бөлігі. Кей жағдайда мұхитты шығанак пен теңіздерге бөлудің өзі шартты сипат алады. Мөселен, ерте кезден бері шығанақ аталып жүрген Гудзон, Мексика, Бенгаль, Парсы шығанақ-тары іс жүзінде теңіздер болып табылады. Ресейдің солтүстігіндегі күрлыққа сүғына еніп жаткан шығанактарды (Гыдан, Двина, Мезень, Печора жөне т. б. )

Бұғаз деп - өр түрлі су айдындарын жалғастыратын жөне қүрлыктың жеке бөліктерін беліп жаткан, салыстырмалы түрде жіңішке су кеңістігін атайды. Мөселен, Дрейк бұғазы Тынык мұхит пен Атлант мұхитын, Беринг бұғазы Солтүстік Мүзды мұхиттың Чукот теңізі мен Тыньщ мұхиттың Беринг теңізін жалғастырып жатыр. Сонымен, Дүниежүзілік мұхиттың жеке беліктері өзіндік ерекшеліктерге ие болғанымен, жаратылысы, табиғат жағдайлары, даму болашағы бір-бірімен тығыз байланысты біртүтас күрделі жүйені қүрайды.

Мұхит суының қасиеттері. Мұхит суыньщ басты қасиеттерінщ бірі - оның температурасы. Мұхит суының жылдык орташа температурасының ең жоғары көрсеткіштері (27-28°С) экваторлык ендіктерде байкалады. Ашық мұхитка карағанда теңіздерде, әсіресе қоңыржай ендіктерде жаткан теңіздерде жылдық температураның ауытқулары үлкен болады. Мысалы, Қара теңізде бұл көрсеткіш 17-24°С, Жерорта теңізінде 14°С-қа жетеді.

Жалпы алғанда, мұхит бетіндегі орташа жылдық температура +17, 4°С. Орташа жылдык температураның ең жоғары көрсеткіші Тынық мұхит бетінде (+19, 1°С) байкалады, бұл оның көпшілік бөлігінің төмен ендіктерде жатуымен түсіндіріледі. Үнді мұхиты бетіндегі орташа жылдьщ температура +17, 1°С-ка тең. Жалпы алғанда, бұл көрсеткіш Дүниежүзілік мұхиттың 54%-ында +20°С-тан жоғары, тек 14%-ында ғана +4°С-тан төмен. Мұхит суының ең жоғары тем-пературасы (+32°С) Тынық мұхит бетінде тамыз айында, ең төмен температурасы (-1, 7°С) ақпанда Солтүстік Мүзды мұхитта байкалған.

Қазіргі заманғы өлшеу қүралдарының кемегімен мұхит суьшьщ темпера-турасының географиялык ендік бойынша ғана емес, тереңдікке карай да таралу заңдылықтары аньщталып отыр. Мұхит суьшың беткі 25-50 м, кей жағдайда тіпті 100 метрлік қабаты қарқынды араласады. Осы себепті бұл қабатта судың температурасы салыстырмалы түрде біркелкі болады (10-суретті караңдар) .

Теревдеген сайын алғашында температура күрт төмендеп, кейіннен баяу өзгере бастайды. Мұхиттың терең қабаттарында температура біркелкі темен болады, себебі мүнда полярлық аймақтардан келетін суык сулар басым болады. Жоғары ендіктерде мұхит түбіндегі судың температурасы 0° шамасында болса, әкваторльщ жөне коңыржай ендіктерде +2°, +3°С. Жалпы алғанда, Дүниежүзілік мұхиттың орташа температурасы +3, 8°С.

Мұхит түбіне жақын су қабаттарының температурасына Жердің ішкі жылуы да әсер етеді. Мысалы, Қызыл теңіздің табанындағы ойыстарда судың температурасы +72°С-ка дейін жетеді. Ыстық тұз ерітіндісі күйінде болатын бұл судың күрамында темір, марганец жөне түсті металдар мелшері көдімгі мұхит суына карағанда мың есе кеп.

Мұхит суының 96, 5%-ын таза су қүрайды, қалған 3, 5%-ы еріген тұздардың үлесіне тиеді. Сондыктан мұхит суының басты касиетінің бірі оның тұздылыгы болып табылады. Дүниежүзілік мұхитта, шамамен, 49, 2х10 15 т еріген тұз бйрдеп есептеледі. Аталған тұзды қүрғақ күйінде жер бетіне біркелкі етіп таратып жайса, Жер шарын кдлындығы 150 м тұз кдбаты көмкерген болар еді. Осыншама мол тұздың миллиондаған жылдар бойы жиналуының езі Жердің геологиялык тарихымен тығыз байланыста жүрген күрделі процесс болып табылады. Мұхит суында кездесетін тұздар арасында ас тұзы (85%) басым, сондай-ақ мүнда магний, кальций және т. б. косылыстар бар. Дүниежүзілік мұхиттағы тұздардын. арақатынасы барлық бөлігінде бірдей, бірак. оның жеке бөліктеріндегі тұздылық көрсеткіші айырмашылық жасайды.

Дүниежүзілік мұхит суының орташа тұздылығы 35°/ 00 шамасында. Бұл көрсеткіш судың беткі кабаттарында, көбінесе атмосфералық жауын-шашын мен буланудың аракатынасына, сондай-ақ географиялык ендікке байланысты болады. Мұхит бетінен буланған судың күрамында тұз болмайтындьщтан, бұлттар тұщы судан тұзіледі. Сондықтан буланушылык жауын-шашын мөлшерінен басым болатын аудандарда мұхит суының тұздылығы жоғары болады. Тропиктерге таяу аудандарда тұздылык 37°/ 00 шамасында болса, Қызыл теңіздің солтүстігінде Дүниежүзілік мұхиттағы ең жоғары тұздылық (41°/ 00 ) байкалады. Ал мүздық-тардың еріген суымен толығатын жөне жаңбыр мол жауатын аудандарда (полярлык. жөне экваторлық ендіктер) мұхит суынын, тұздылығы төменірек. Мысалы, экватор маңында 34 % шамасында, коңыржай және поляр ендіктерінде 33°/ 00 -ге жуық. Мұхиттың ірі өзендер келіп күятын бөліктерінде де су ашық мұхитка карағанда анағүрлым түщырак. Бұл құбылыс Амазонка өзенінің сағасынан 150 км алыс мұхит суында да байкалады.

Мұхит суының қүрамында тұздардан баска, орасан мол мөлшерде еріген газдар кездеседі. Олар мұхитқа атмосферадан келіп түседі, сондай-ак су асты жанартаулары аткылау барысында, суда жүретін химиялық жөне биологиялық процестер нөтижесінде бөлініп шығады. Ең маңыздылары - оттек, көмірқышқыл газы, азот және күкіртсутек. Оттекті мұхитта тіршілік ететін балдырлар фотосинтез процесі барысында бөліп шығарады, едөуір бөлігі ауадан алынады. Сол себепті тереңдеген сайын оттек мөлшері азая береді. Күкіртсутек бактерия-лардың тіршілік өрекеті нәтижесінде тұзіледі, бұл газ баска тіршілік иелері үшін өте зиянды. Қара тещздщ терең кабаттарында күкіртсутектің мөлшері 6, 5 см 3 /л-ге жетеді, сондықтан теңіздің бұл бөлігінде тіршілік өнімділігі өте төмен. Мұхит суындағы еріген газдардың мөлшері температураға тікелей байланысты; су салқын болған сайын оның қүрамындағы газ мөлшері де көбірек.

Мұхит суының тұздылығы онда жүретін кептеген табиғи процестерге ыкдал етіп, сол арқылы бүкіл Жер шары табиғатының ерекшеліктерін калыптастыруға қатысады. Сендер өткен такырыптан судьщ тұздылығы арткдн сайын оның қату температурасы да төмендей беретінін білесіадер (4-кестені караңдар) . Олай болса, суынған тұзды судың беткі кабатының тығыздығы артып, салмағы ауырлайды да, төмен ығысады. Оның орнына төменнен өлі салқындап үлгермеген жылы су қабаттары көтеріледі. Температурасы өркелкі су қабаттарынын бұлайша ара-ласуы мүздьщ тұзілуіне кедергі келтіреді. Беткі сулар төменге карай оттекті де тасымалдайды, мүның өзі тіршіліктің неғүрлым терең кдбаттарға таралуына жағдай жасайды. Мұхит суының каркынды араласуы нәтижесінде оның барлық кабаттары жылу мен зат алмасуына қатысады. Осылайша, орасан мол су массасыжн бойына жинацтаган жылуы, щрамында кездесетін алуан гщрлі заттары бар Дуниежузлік мұхит ғаламшар ауқымындары айналымдарды реттеуші қызметін атқарады.

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Гидросфера және дүниежүзілік су ресурстары. Су айналымы
Жер қабаттары жайында
Су ресурстарына сипаттама
Судың қасиеттері
Гидросфера
Қазіргі кездегі атмосфера, литосфера және гидросферадағы экологиялық проблемалар
Жердің су қабығы мен гедросфера туралы жалпы мәліметтер
Географиялық қабық
Географиялық қабықтың құрылысы және қасиеттері туралы ақпарат
Жалпы жер туралы түсінік
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz