Психологияда стресті зерттеу және студенттердің түрлі өмір жағдайларында кездесетін стрестік күйлер

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I ТАРАУ. ПСИХОЛОГИЯДАҒЫ СТРЕСС ТУРАЛЫ ЖӘНЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨМІРІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН СТРЕСТІК КҮЙЛЕРДІҢ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРЕТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Қазіргі психологиядағы стресс туралы жалпы түсінік, зерттеулер, теориялар және модельдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9

1.2 Студенттік шақтың әлеуметтік.психологиялық ерекшеліктері және студенттердің жоғары оқу орнына бейімделуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28

1.3. Жоғары оқу орнындағы студенттердің өмірінде кездесетік стрестік күйлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42



II ТАРАУ. ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА СТУДЕНТТЕРДІҢ СТРЕСКЕ ҰШЫРАУ СЕБЕПТЕРІН ТӘЖІРИБИЕЛІК ЗЕРТТЕУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕЛУІ

2.1. Студенттердің стреске ұшырау себептерін анықтауға арналған әдістемелерді пайдаланудың мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
        
        Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Психология және педагогика магистратурасы
Психология және педагогика кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Психологияда ... ... және ... ... өмір ... ... ... ... ... ... жетекші: ... ... ... және
педагогика кафедрасының
доценті, п.ғ.к
Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі, п. пс.ғ.д., профессор
Калюжный Анатолий Афанасьевич
Ақтөбе, 2011
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................................................... 3
I ... ... ... ... ЖӘНЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨМІРІНДЕ
КЕЗДЕСЕТІН СТРЕСТІК КҮЙЛЕРДІҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРЕТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Қазіргі ... ... ... жалпы түсінік, зерттеулер,
теориялар және ... ... ... ... ... ... ... ... оқу ... ... ... оқу орнындағы студенттердің өмірінде кездесетік стрестік
күйлер......................................................................
.................................................. ... ... ... ОҚУ ОРНЫНДА СТУДЕНТТЕРДІҢ СТРЕСКЕ ҰШЫРАУ ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ұшырау себептерін анықтауға ... ... ... ... ... ... ... анықтау үшін жүргізілген тәжірибелік
жұмыстардың ... ... ... ... шығу үшін жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... «білім беру – біздің дамуымыздың негізгі факторы.
Білімді, сауатты халық – XXI ғасырдың адамзат тарихындағы дамудың негізгі
қозғаушы ... ... ... өз-өзіне сенімді, өз алдына мақсат ... осы ... ... ... ... ... адамдардың ғасыры. Біз
жаңа ғасырдың талаптарына тез ... ... ... ... ... Жастар – жаңа идеяларға толы, болашақты ойлайтын ұрпақ» ... ... ... жастарымыздың болашағынан үміт артуда [1].
Болашақ маманның оқу әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуы,
жеке тұлғалық дамуы, жоғары оқу орнындағы оқу ... ... ... ... Оның ... ... яғни,
студентте жеке тұлғалық құндылық-танымдық бағдар қайта құрылады, танымдық
әрекеттің жаңа тәсілдері игеріледі, тұлға аралық ... және ... жаңа ... ... ... ... бейімделу
процесі неғұрлым тиімді жүрсе, психологиялық комфорт, жоғары курстарда оқу
мотивациясы, оқу ... ... және ... ... ... болмақ.
Жоғары оқу орнында оқу студенттердің белсенді бейімделуімен шартталған.
Жоғары оқу орнындағы білім беру процесінің ... ... ... ... И.А.Зимняя, В.Я.Ляудис, С.Л.Смирнов, В.А.Якунин т.б
[2, 3, ... ... ... ... көрсеткендей, студент кез-келген
жоғары оқу орнына түсу барысында, ... ... ... жаңа ... ... ... ... Оған қоса, соңғы жылдардағы оқу іс-
әрекетінің мазмұны, талаптарының өзгергені соншалық, бейімделу ... ... ... бере алмауда. Ал, ол өз ... ... ... ... ... ... ... салдарға әкелетіні
әбден анық [3, 5, 6, 7].
Стресс мәселесі ХХ ғасырдың ... ... ... ... өріс ... ең ... ... бірі.
Мұның бәрі қазіргі адамзаттың студенттік, кәсіби, жеке өмірінде ... қиын ... ... ... яғни ... ... энергиясын (стрестің физиологиялық механизмінен ... іске ... ... ... бұл ... жеке ... ... кері
әсерін тигізеді, бұл адамда дистресс механизмінің қалыптасуына итермелейді.
Стрестің және дистрестің қалыптасуының ғылыми теориясына ... ... ... ... канадалық физиолог Г.Селье (1936 ... ауру ... ... ... универсалды формуласын ұсынған.
Ол: «стресс - өмірдің тек жағымсыз жағдайы емес, ол ... да ... ... ... филогенетикалық қорғаныштық, бейімделушілік
реакциясы» - деген [8, 9].
Ғылым мен техниканың дамуы, оқу ... ... ... ... көлемінің өсуінен тұрады. Білікті мамандарды дайындау
ең алдымен оқыту ... ... ... мен ғылыми-
әдіснамалық қорларды жетілдірумен ... ... ... ... ... сәтті шешу, студентті кәсіби дамыту үшін, оқу ... ... ... ... ... ... байланысты.
[10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18].
Денсаулықтың психикалық және ... ... ... жоғары деңгейі, қорқыныш - мұның барлығы студенттерде
стрестік жағдайды ... ... ... бере ... Әдебиеттердегі
мәліметтерге сүйенсек, стрестін екі түрі бар, ... ... ... ... жұмылдандырылуына әкелетін жағымды жағын эустресс
(студенттерді ниеттендіреді), ал психологиялық ... ... ... ... ... ... (студенттерде мазасыздық,
депрессия секілді күйлермен шартталған ) деп ... [ 19, 20, 21, ... ... ... психология ғылымы мен практикада стресс мәселесін
зерттеуге деген қызығушылықтың жоғарылағанын байқауға болады.
Стрестің ... ... ... өткізілген
әдебиеттерге теоретикалық-тәжірибиелік зерттеулерге арналған жұмыстарды ... ... М. А. ... Э. Л. ... В. М. Снетков,
Ю. Л. Ханин еңбектерінен көруге болады [23, 24, 25, ... ... ... ... ... ... ... негіздеген В. А. Бодров, В. А. Ганзен,
Л. С. Кондратьева ғалымдарының ... ... [23, ... ... П. К. ... Г. Н. ... Т. А. ... және
К. В. Судаков еңбектері оның кешенді ... ... ... ... және әлеуметтік-
психологиялық деңгейлеріне бөліп қарастыруды ... [23, 24, ... ... ... ... ... ... қалаушысы
[23, 24, 29, 30].
В.А.Бодровтың стреске арналған жұмыстары келесідей моделдер мен
теориялар ... ... ... ...... ... алдын ала қарсы тұру моделі, ... ... ... ... ... ... ... конфликт теориясы,
стрестің әлеуметтік – психологиялық ... ...... ... ... ... ... стресстің
интегративті моделі [4, 6]. Стресті мазасызданумен байланыстырған ... ... ... ... т.б [23, 24, 31, ... ... даму кезеңінде студенттер арасында ... ... ... ... ... оқу ... білім
алу шарттары іс-әрекеттің спецификалық түрлеріне жатқығуға болады, яғни,
физикалық және ... ... көп ... ... аз ... ішінде көп көлемді ақпараттарды игеру с.с
[17, 18, 20, 21, 33].
Соңғы мәліметтер бойынша, қазіргі кездегі ... ... ... ... стрестің көп тараған және негізгі көздері ретінде
саналуды [10, 14, 17, 21, ...... ... бірден немесе араға бірнеше жыл салып
келген бозбала мен бойжеткендер. Студенттік шақ - өмір ... ... ... пәндердің көбеюі, сессиялық кезеңдер, қаражат мәселесі,
достық қарым-қатынас, махаббат және ... ... ... және ... ... ... ... тұратыны
анықталған [20, 32, 34].
Үздіксіз стресс – студент өмірінің серігі деген ... ... ... бар. ... ... келе, Таубес және Коэн
олардың стреске шалдығуы өтпелі кезеңдегі ... ... ... ... ... өмір ... ... түрлі көңілді
шаралармен ассоцияланады. Көп студенттер үшін ол қайғысыз, көңілді күндер
болып есептелінеді Басқалар үшін ол бар ... ... ... ... ... ... [20].
Осы құбылыстарды талдау әртүрлі қоғамдық ... ... ... ... ... әсіресе студенттердің кәсіби тұрақтану
процесінде ... ... ие. ... қоғам талабына сай студенттердің түрлі
өмір әрекеттерінде кездесетін стрестік күйлердің негізінде стресс, стрестік
күйлер, бейімделу мәселесін ... ... шешу ... жоғары
оқу орны тәжірибиесінің өз дәрежесінде болмауы арасында ... орын ... көз ... ... біздің зерттеу жұмысымыздың мақсаты
аталған қайшылықтың шешімін табудың психологиялық, педагогикалық шарттарын
анықтау ... ... енді ... оқу орнының табалдырығын аттаған студенттер
өміріндегі өзгерістер кезінде кездесетін стрестің ... ... ... ... ... көрсететін себептерін анықтау ғылыми жағынан да,
практикалық жағынан да ... ... ие ... ... ... өзектілігіне айналды.
Зерттеудің мақсаты: жоғары оқу орнындағы студенттердің ... ... ... ... ... ... және оны ... дәлелдеу.
Зертеудің міндеттері:
1. Психология ғылымы мен практикасындағы стресс және ... ... ... ... ... ... оқу ... бейімделуіндегі қиыншылықтардың
ерекшеліктерін сипаттау және талдау.
3. Студент өмірінде кездесетін ... ... ... ... ... орын алып ... ... жағдайларды анықтауға
арналған әдістемелерді ұйымдастырып, жүргізілген тәжірибелік жұмыстардың
қорытындысын шығару.
Зерттеу жұмысының объектісі: болашақ ... ... ... ... ... ... және ... түрлі өмірлік
жағдайларындағы стрестік күйлер.
Зерттеу жұмысының болжамы: Егер де жоғары оқу орнында ... ... ... стресті төмендететін жаттығулар жүргізілсе, онда
студенттердің стреске шалдығу ... ... ... ... ... ... ... идеясы: жоғары оқу орнында кездесетін ... ... ... ... ... ... ... дамуына
негіз болады.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: стресс және ... ... ... ... шақ ... анықтайтын
философиялық, психологиялық теориялар, студент ... ... ... күйлерді анықтайтын ғылыми тұжырымдар.
Зерттеу барысында біз алға қойған міндеттерді шешу барысында бір-бірін
толықтыратын зерттеу әдістер ... ... ... ... ... бақылау, салыстырмалы талдау, констатациялық және
қалыптастырушы эксперимент ... ... ... өңдеу,
қорыту.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және теоретикалық маңыздылығы:
1. Стресс ... ... ... ... және ... ерекшеліктері көрсетілді.
2. Студенттердің жоғары оқу ... ... ... ... ... талданылды.
3. Студент өмірінде кездесетін стрестік жағдайлар анықталды.
4. ... ... орын алып ... стрестік жағдайларды анықтауға
арналған әдістемелерді ұйымдастырып, жүргізілген тәжірибелік жұмыстардың
қорытындысы шығарылды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы:
Берілген мәселеге сәйкес ғылыми психодиагностикалық әдістемелер ... ... ... және ... ... ... объектісінің адекватты табиғаты сипатталды.
Студенттердің жоғары мектепке түсу барысындағы ... ... ... ... ... үшін дайындалған диагностикалық
және түзету әдістемелік кешендерін, ... ... ... аналогиялық жағдайларын зерттеу кезінде қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
1. Жоғары оқу орнындағы өмір ... ... ... ... күрт өзгерісіне бейімделу қажет.
2. Енді жоғары мектеп табалдырығын аттаған кешегі оқушылар мен
бүгінгі ... ... ... ... ... өтеді.
3. Студенттердің түрлі өмір жағдайларындағы стрестік күйлер, олардың
ерекшеліктері және көріну белгілері.
4. Студенттерге стрестен шығу үшін ... ... ... тиімділігі.
Зерттеу жұмысының дәлелділігі мен негізділігі ... және ... ... ... ... зерттеудің
ғылыми теориялар мазмұнына сай ... ... ... зерттеу нәтижелерін тәжірибиелік-эксперимент арқылы тексеру
және ... ... ... ... ... кезеңдері:
1-кезең (2009 ж., қыркүйек – 2009 ж., қаңтар) зерттеу мәселесі бойынша
материалдар жинақталып, философиялық, ... ... ... ... ... ... аппараты анықталып,
эксперименталды ұйымдастыру әдістемесі жасалды.
2-кезең (2010 ж., қаңтар – 2010 ж., ... ... ... ... ... ... ... (2010 ж., қыркүйек – 2011 ж., наурыз) психологиялық-
педагогикалық диагностика және ... ... ... ... ... мен ... өткізілді.
4-кезең (2011, наурыз – 2011, мамыр) тәжірибелік жұмыстың нәтижелері
жүйеленіп, қорытынды жасалды. Жұмыстың әдістемелік тиімділігі ... ... ... ... ... ... жасалып,
ұсыныстар берілді.
Зерттеуді сынақтан өткізу және тәжірибеге ендіру:
Зерттеу ... ... ... және ... ... ... мақала мен баяндама
түрінде жарық ... ... ... ... берудің әлеуметтік психологиялық
мәселелері» атты халықаралық конференция ... 2010) ... ... ... ... атты қалалық ғылыми практикалық конференция
(Ақтөбе, 2011), Психологическая сущность и особенности ... ... ... ... ... 2009), ... жоғары оқу
орнына әлеуметтік-психологиялық бейімделу мәселелеріндегі ... 2009), ... және ... ... кездесетін стрестік жағдайлар
(Астана, 2010)
Зерттеу базасы: тәжірибиелік эксперименталды жұмыс Қ.Жұбанов атындағы
Ақтөбе Мемлекеттік Университеті, ... ... ... ... ... 1-ші және 4-ші курс ... құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, 18 кесте және 9 ... ... ... ...... ... ... объектісі, пәні, болжамы, зерттеудің ... ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі
кезеңдері зерделенеді.
I -тарауда стресс мәселесіне ғылыми-теориялық сипаттама беріліп, жалпы
психологиядағы стрестің зерттелу ... ... ... ... ... талдау жасалынды. Жоғары оқу орнындағы студенттердің оқу ... ... ... оқу ... ... ... ... толықтырылды, студент өмірінде кездесетін
стрестік жағдайлар анықталды.
II-тарауда студенттердің жоғары оқу жағдайларымен ... ... ... оқу ... көздерін анықтайтын тәжірибелік
зерттеуді ұйымдастыру және оның әдістемелік негізделуі сипатталады. Арнайы
өткізілген шаралардан ... ... ... ... ... ... салыстырылды. Студенттердің стреске ұшырау
себептерін анықтауға арналған ... ... ... ... көрсетіледі.
Қорытындыда теориялық және практикалық ізденістерден шығатын тұжырымдар
көрсетіліп, ... ... ... тізімі 93 отандық және шетелдік ... мен ... ... ... әдістемелер мен ... ... ... ... ... ... ТУРАЛЫ ЖӘНЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨМІРІНДЕ
КЕЗДЕСЕТІН СТРЕСТІК КҮЙЛЕРДІҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРЕТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Қазіргі психологиядағы ... ... ... түсінік, зерттеулер,
теориялар және модельдер
Стресс түсінігін көптеген пән ... атап ... ... ... және ... ғылымдары, демография тіпті
политологияның зерттеу ... ... ... ... категорияға жатқызуға
болады [34].
Стресс концепциясы адамның мінез-құлығына, жанына және ... Сол ... ол тек ... ... ... ... ... демография, политологияның салаларында мойындалды.
«Стресс» термині бастапқыда техникададан ... бұл сөз ... ... физикалық объектпен қатар жүретін және оның мазасыздануына
әкелетін, яғни, объект құрылымының ... ... ... өзгеруін
түсіндіруде қолданылды. Физиология, психология және медицинада бұл ... ... ... ... беру кезіндегі адамның күйін анықтау
мақсатымен еңгізілді [22, 23]. Ең алғаш стресс түсінігі физиологияда ... ... ... ... ... беру ... организмнің өзіне
тән емес реакциясын анықтау негізінде пайда ... ... ... ... кезіндегі физиологиялық, биохимиялық, психологиялық,
мінез-құлық деңгейіндегі ... ... үшін ... бастады
[24, 35, 36, 37, 38].
Қазіргі ғылыми әдебиеттерде «стресс» термині кемінде үш мағынасында
түсіндіріліп ... ... ... адамның мазасыздығы мен қозуына
әкелетін сыртқы стимулдар мен жағдайлар деп анықталады. Бұл мағынада көбіне
«стрессор», «стресс-фактор» ... ... ... ... реакцияға жатқызуға болады, бұл мағынасында ол мазасыздану мен
қозудың ішкі психикалық ... ... бұл ... ... ... өзінде
болып жатқан жеңу процесі мен қорғаныс ... ... ... ... ... ету жүйелерінің қарқынды дамуына, сонымен қатар,
психикалық мазасызданудың ... ... ... болуы мүмкін. Соңғысы,
стресс алға қойған талапқа және залалды ... ... ... ретінде көрінеді
[22, 23, 24, 39, 40]. ... ... ... ... ... және стрестің көрінуіне байланысты ... ... ... бұл түсініктің көпжоспарлы болуынан оны толық
түсіндіре алмауы жатыр. ... ... ... ... ... ... пікірлердің араласуынан яғни, мәселені жақсы біле отырып және
сол уақытта оның жеткіліксіз түсіндірілуімен азап ... ... ... ... отыр» [22, 23].
Стресс (stress – «қысым» деген мағынаны береді) термині ағылшын
тілінен аударылған ... ... ... ... жауап беру
реакциясы
[ 35, 41, 42, 43].
Қазіргі біздің кең таралған аффективті күйлеріміздің бірі стресс. ... ... ... ... тыс ұзақ ... психологиялық қысымның
әсер етуімен түсіндіріледі. Стресс адамның әрекетін және оның мінез-
қылығының ... ... ... [31, ... ... ... өзін ... бір-бірінен
ажыратылатын және бірін-бірі толықтырып әрі ... ... оның ... ... ... ... ... алғанда, тірі организмнің қоршаған ортаға ... деп ... ... Бұл ұғым ... XX ... ... бір ... биологиялық ұғым шеңберінен шығып, ғылымда және
күнделікті өмір практикасында кең ... ие ... ... ... біз ... өзіміздің қателіктерімізді немес қиыншылық кездегі
адекватсыз қылықтарымызды, күрделі ... ... ... ... ... ... ауруды сезінуде пайда болатын күйлерімізді
түсіндіреміз. Бір таңқаларлығы, осындай қысқа ... ... ... ... ... үш ... ... бейнеленеді: (1)
стресс адамның мінез-қылығын өзгеруіне және қосымша күшті талап ететін
жағдай ... оған сай ... ... ... ... (2) ... ... физиологиялық және психологиялық көріністі қосатын күй
ретінде; (3) ... ... ... және ... қабілетін бұзатын
қатты қайғырулардың жағымсыз кейінге қалдырылған салдары [22, 23]. Бірақ,
әрине мұндай ... ... оның ... не ... ... етеді.
Стресс концепцияларының алғашқы зерттеушілерді бірі ... ... Ол ... ... ... теориясының
негізінде жатқан организмнің ... ... ... ... ... өңдеді. Сыртқы ортаның үнемі өзгерісіне төтеп беру үшін организм
өзгерістердің ... ... ... ... өмірлік маңызды
қызметтердің өтуімен ... ... ... тұру ... ... ... ... үшін біз үнемі дененің температурасын, қан қысымын,
жасушадағы осматикалық қысымды, қанның ... ... ... Организмнің қалыпты бейімделуі және ... ... ... ... етуі үшін табиғат бізді нейрогуморалды барьерлі және бөліну
жүйелерімен қосылған күрделі реттеу механизмдерімен қамтыды [45].
Гомеостаз (гр.homoios – бірдей, stasis – күй, ... ... ... психофизиологі У.Кеннон жұмысында әрі қарай ... ... ... қалыптасуындағы вегетативті нерв жүйесімен
гормоналды реттеудің шешуші маңызын көрсетті. У.Кеннон ... ... ... ... ... әсер ... ... паттернді анықтайтын
энергетикалық мобилизациясының гуморалды ... мен ... ... ... ... ... ашып ... Бейімделу
процестердің табиғатының дамуы стресс концепциясының құрылуына түрткі болды
[37, 46].
Дәрігерлердің ... ... ... (460-377 жыл б.д.д)
уақытынан бастау алғанымен, тек өткен ғасырдың 20 жылдарында ғана У.Кеннон
“психика - ... ... ... бөлігі екенін ғылыми дәлелдеді. Ол
көптеген ...... өте ... ... ... ... жүйсін қоздыратын оқиғалар – эпинефрин мен норэпинефриннің (стресс
гармондары) ... ... ... және ... ... ... пайда
болады деген болжам жасалынды [19].
Стресс мәселесі XX ғасырдағы өзекті мәселелердің бірі. Алғаш ... ... ... ... өңдеді. Ол жоғарыда көрсетілген
канадалық биолог және дәрігер У.Б.Кеннон ... ... ... ... «тұрақты жағдайды» организмнің сақтап тұру қабілетіне ... 47]. 1936 жылы Nature ... оның ... ... зақымдайтын
агенттерді тудыратын синдром» атты мақаласы жарық көрді. ... ... ... ... әрекетіне организмнің ... ... ... ... жазылған. Дәстүрлі түрде стресс организмнің
физиологиялық реакциясы деп қарастырылды. Сонымен, Г.Селье бойынша, стресс
дегеніміз - ... ... ... жеңу үшін ... ... сәйкес жауап беру реакциясы және психикалық немесе физикалық
жарақатты ... ... ... ... ... беру ... өз ... стресті физиологиялық реакцияны физикалық,
химиялық және ... ... ... ... ... ... төрт ... түсіндіруге болады:
1. Барлық биологиялық организмдерде ішкі күйін реттейтін немесе өзінің
қызметтік жүйесінің тепе-теңдігін ұстап ... ... ... бар. Ішкі ... сақтау гомеостаз процесін қамтамассыз
етеді. Ал гомеостазды сақтап тұру организмнің ... ... ... ... яғни, ішкі тепе-теңдікті бұзатын өте күшті ... ... ... ... ... қайтаруға тырысады
(жағымды, жағымсыз). Бұл реакция қорғаныс-бейімделу болып табылады.
3. Стрестің дамуы және бейімделуі ... ... ... ... өту уақыты, аралығы организмнің ... ... ... әсер ету ... және ... байланысты.
4. Организмде стресті алдын алуға және оны бәсеңдетуге арналған
бейімделу қоры шектеулі – оның тым ... ... ... ... өлімге
әкелуі мүмкін [22, 23, 47, 48].
Кеміргіштерге кейін сүтқоректі ... ... ... ... ... ортаның агрессивті әсеріне физиологиялық
процестердің өту ... ... үш ... (ең ... ... ... ... Олар кейін стресс белгілерінің классикалық
триадасы деген атқа ие ... ... ... үсті ... ... қанға (адреналин, норадреналин және оларды өңдірушілер)
сіңуі, вегетатиканың қарқынды күшеюіне, жүректің тез соғуы, қан, ... ... алу ... ... ... Мінез-құлыққа
байланысты реакцияларды қарастырсақ, онда қиын жағдайлар кезіндегі кенеттен
пайда ... ... ... деңгейде дайындық басталады: қашу,
күресу, қорғану, тығылу т.б.
Стресс белгісінің ... ... - ... және ішек ... бөлінуі. Организм жұмысының қауіпке жауап қайтару ... күш ... ... құрылып, ал қорлардың жинақталу,
тоқтатылуымен түсіндіріледі. Организмге ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі азаяды, өз кезегінде олардың
жарақаттануына әкелетін ... ... ... ... ... осындай
«қатаң» үндеу тастауының екі мағынасын бөліп қарастыруға болады. Бір
жағынан, сыни ... ... да бір ... ... ... ... болса, екінші жағынан, жаңа ... ... ... ... ... ... жоқ, ... тұратын құрал)
процестері жүреді.
Триаданы құрайтын үшінші түрі - иммунитетті ... ... ... ... ... ... Бірақ, стресстік жағдайдың
пайда болысымен иммунитет бірден төмендейді деп айтуға болмайды. Керісінше,
суреттеліп жатқан белгі қауіпке ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі: қанның формуласы қанға
лимфоциттердің тез түсуімен және тромбоциттердің түсуі нәтижесінен ... ... ... ... байланысты бұл қор тез таусылуға мәжбүр
болады [46, 47, ... ... ... ... физиологиясына әсерін түсіндіре
отырып, стресс кез-келген бейімделу процесіне тән ... ... ... ... ... ететін әсерлерге реакцияның болуы (үрей және
мобилизация фазасы), максималды тиімді бейімделу ... ... ... ... бейімделу процесінің бұзылуы (бейімделудің үзілуі) секілді
ерекшеліктерімен ажыратылады. Г.Селье ұсынған стресстің ... ... ... (ЖБС) үш ... фазасынан өтеді. Бірінші фаза – үрей
(А) фазасына сәйкес, организмнің ... ... ... ... ... асырылады. Организм үлкен қысымның әсеріне
байланысты қызмет етеді. Бірақ, бұл кезеңде ол ... ... ... көмегінсіз, қорлардың мобилизациясы мен қызметтердің көмегімен
пайда болған ауыртпаушылыққа қарсы тұра алады.
Стрессорлардың ... ... ... ... ... ... ... төтеп беру қасиет қалыпты қарсы тұру ... әлде ... ... ... фазаның аяқталысымен екінші фаза орын алады. Оны резистенция
(қарсылық көрсету) немесе максималды тиімді бейімделу деп ... ... ... ... қорларының шығындалуы байқалады. Бірінші
фазаның ... ... ... ... енді жаңа ... бар ... жұмсайды. Организмнің қоршаған ортаның әсер ... ... сәл ... ... ... ... пайда
болған стрессорге қарсылық көрсетеді. Осы кезеңде ... ... ... ... ... ... толығымен жоғалады. Бұл кезеңнің созылуы
туғаннан ... ... ... деген қабілетінен және
стрессордың күшіне байланысты.
Егер де стресс ұзақ ... бойы ... әсер ... ... қарқынды
әсер етсе үшінші фаза - шарасыз әлсіреу фазасының өтуіне себеп ... ... ... ... ... ... орай, организм
құрылымында қайта құрулар ... ... егер ... қоршаған ортаның
талаптарына қарсы тұру организмнің жоғалтқан энергетикалық қайтып ... ... ... жүзеге асса, онда ерте ме, әлде кеш пе, ... ... ... ... ... ... қарсы тұру
қабілеті төмендейді, үрей реакциясы байқалады: осының салдарынын ... ... ... бой ... ... ал, егер бейімделу
энергиясының қоры таусылса, бұл кезең ... ... және ... ... ... ... [30, 31, 37, ... жылдарда стресті зерттеуге ... ... ... ... ... бен гипоталамус деңгейдегі органикалық өзгеріске әкелетін
еңбектер жариялана бастады. Ричард Лазарус психикалық ... ... ... стрестік раекциямен ... ... ... ... ... терінің ұлпасына тікелей әсер
етудің ... ... ... ... ... болатын айырмашылықты
еңгізуді талап етті. Ол тәжірибие түрінде адамдағы ... ... ... ... ... ... ... көмегімен және сыртқы жағдаймен өзара әрекеттесетін жеке тұлға
құрылымымен байланысты екенін айтты.
Бұл бір ... ... ... ... ... ... тудыруы
немесе тудырмауы мүмкін дегенді білдіреді. Лазарус бойынша, ... ... ойша ... ... да ... ... мүмкін. Адам өзін-
өзі сендіру арқылы ... ... ... ... ... ... елестете
алады) эффектке қол жеткізе алады [30].
П.К.Анохин, М.Франкенхойзер, Р.Лазарус және т.б ... ... ... ... ... ... динамикасына тоқталайық: Бірінші
кезең alarm reaction ... ... ... деп аталады. Бұл кезең
организмнің стрестік әсермен соқтығысуынан туындайды. Бұл ... ... ... ... және ол жаңа қоршаған ... ... ... ... байланысты. Бірінші кезеңнің өту барысы ... ... ... ең ... өте күшті энергияны
белсендіретін fight or flight - ... ... ... деп ... ... ... қосылады. Өте аз уақытта ағымдағы іс-әрекеттің тоқтап
қалуына байланысты стресс-фактордың тым ... ... ... ... әр адамға өзінің жеке тәжірибиесінен белгілі күшті эмоционалды
реакциялармен өтетін ... және ... ... жүреді:
тыныс алуды ұстап қалу, жүректің сыздауы, тамақтың кебуі, қорқыныштан тұрып
қалу секілді біріншілік ... ... ... қызбалыққа,
қобалжуға ұласады. Бұл кезеңде организмге ... ... ... ... ... ... Кейін резистенция немесе стреске тұрақты
қарсылық көрсету ... ... Бұл ... адам ... әрекетін қалыпты
етуге және осы күйден шығуға мүмкіндік беретін ойлау ... ... ... ... ... ... мобилизация бар күшін
жұмсайды. Бұл кезең заттық қысым немесе eu–siress деп аталады. ... ... жол ... ... өзінің қалыпты жұмысына көшеді.
Бірақ, көбіне қорлардың жоғары мобилизациясына қарамастан, ... шыға ... ... ... ... ... болады. Бұл
жағдайда дистресс пайда болады. Берілген кезеңге мінез-құлықтың ... тән: ... ... мен қателіктер жіберу т.б. Дәл осы
уақытта адамдар басқалардың көмегіне жүгінеді, мысалы, телефон шалу, ақыл-
кеңес сұрау т.б ... ... ... ... ... ... ... өзге де көзқарастар бар: 1) шок – организм қызметінің шамадан
тыс күйреуі (үрей кезеңі); 2) шокқа ... ... ... 3) ... шығу ... ... мүмкін болады, егер де тек, субъект
шиеленісті шешу үшін ... ... ... және стрессордың әсерін
жеңгенде. Әлсіреу ... ... ... психосоматикалық
реакциялардың (депрессия, неврастения, тұмау, қауіпті ісіктер) пайда болуы
ықтимал. Стрестік ... ... ... ... (үшінші фаза) соңғы
зерттеулерге сүйенсек, өте көп ... ... ... ... ... екен [14, 18, ... ... және психифизиологиялық тұрғыдан зерттеушілер
ұзақтығына байланысты бейімделу белсенділігінің бірнеше формасын бөлді.
Кейін ... ... ... деп ... Ұзақ уақыт стресс
кезінде оның субсидромдары алмасып, ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы стресс факторлары әсер етсе, оның
субсиндромдары ... ... ... ... әсер ... ... даму ... айналады.
Сонымен, стрестің төрт субсиндромын бөліп көрсетуге болады:
1. Эмоционалды – мінез-құлықтық синдром
2. Вегетативті синдром ... ... ... ... ... субсиндром (стресс кезінде ойлау белсенділігінің өзгерісі)
4. Әлеуметтік – адамзаттық субсиндром ... ... ... екі ... ... болатынын және бар екенін
көптеген ғалым-зерттеушілер мойындауда. «Стресс ... орын ... ... тоқтамауы өсу қарқындылығына байланысты өзгереді.
Сәйкесінше, ғалымдар стрессті ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді ... ... ... ... ұзақ ... ... ... көрінісі
ретінде қарастырылып отыр.
Ұзақ уақытты стресті тудыратын стрессорлардың әрекеті ... ... ... бейімделу көрінісі нақты сандық бос емес ... ... ... ... мүмкін. Сол себепті қысқа ... ұзақ ... ... ... даму моделінің бастауы деп
қарастыруға болады. Ұзақ және қысқа мерзімді стрестің сыртқы ... ... ... ... ... ... ... механизмдері жатқан,
бірақ. өзіндік мінез-құлықтың (қарқындылығының әр-түрлілігі) түрлі қызмет
атқаруымен ажыратылады. Ұзақ ... ... ... ... ... тез, ... ... және соның негізінде «тереңде» жатқан
қорлардың ... ... ... есептеледі [24, 46].
Қазіргі таңда, салыстырмалы алып қарасақ, стрестің дамуының бірінші
кезеңі – ... ... ... ... өз ... ... Оның негізі қоршаған ортаның адекватты, экстремалды ... ... ... ... жаңа ... ... қалыптасып
болмауымен түсіндіріледі. Стресс дамуының екінші және үшінші ... ... ... ... мен ... ... арналған зерттеулер де аз.
Стресс концепциясының ерекшелігіне мінездеме бере отырып, Л.А.Китаев-Смык
«Сельенің зерттеу обьектісі-стреске ... ... ... ... ... деді. Оларды тек осыған сәйкес келетін бейімделудің
көптеген симптомдарынан бөліп қана көруге болады. ... ... ... тым аса ... немесе тым кішкентай шеңберінде жоғалып
кетуімен түсіндіріледі.
К.Лишшак және ... ... деп ... ... адренокортиктроптық
гармонының секреция деңгейі аффективті ... ... ... ... ... қозғыштық гормоналды
бейімделу ... ... ... фактор болып табылады.
Гомеостаздық реакция өз кезегінде қашу мен ... ... ... ... реакциясымен түсіндіріледі [50].
Бірақ, мұндай бағытта ... ... ... ... ... ал ... ... концепция деп қарастырылу керек [45,
51].
Стресс туралы ғалымдардың ... ... ... ... ... ... алдында сөз сөйлегеннен кейін ... ... ... ... ... кең ... болды? М.Апплай
және К.Трумбулл ... ол осы ... ... ... яғни, өзінің мағынасы бойынша өзіне ... ... ... ... «Меннің» қаупі, фрустрация т.б түсініктермен
түсіндіріледі. Одан басқа, осы ... ... кең ... ол ... ... ... арасында байланыстың
орнауына шыңайы мүмкіндік берді.
Кейіңгі стресс туралы зерттеулер, А.В.Бодров бойынша ортақ биологиялық,
физиологялық, психологиялық көзқарастарымен бұл күйге ... ... ... ... реттеу механизмдері және ... ... жаңа ... ... және ... ... негізгі сатылық теориясы мен модельдеріне оның ... ... ... атап ... ... Генетикалық – конституционалды теория, организмнің ... тұру ... ... ... ... ... алдын-ала туғаннан
берілген қорғаныс қызметіне тәуелділігімен түсіндіріледі. Берілген ... ... ... ... ) және стреске қарсы тұра
алатын жалпы индивидуалды ... ... ... ... ... ... ... мәнін ашу болып табылады .
2. Стреске алдын ала қарсы тұру моделі – тұқым қуалау мен ... орта ... ... ... ... негізделген. Ол
алдын ала болжалынған факторлармен қысым, мазасыздану ... ... ... ... ... ... ... арасындағы өзара ықпал
етуіне кедергі болмауы ... ... ... ... ... модель.
Өзінің теориясында ол қорқыныш, мазасызданудың пайда болу көрінісінің екі
типін түсіндірді : а) ... ... ... ... ...... алдын –
ала сезу реакциясы кезінде пайда болады; б) ... ... ... ... ... ... ... қорқыныш типтің пайда болуына
сексуалды ниетпен агрессиялық инстинктер мысал бола ала ... Бұл ... ... ... үшін ... " күнделікті ... " ... ... ... .H.G. Wolff моделі, автор осы моделге сәйкес, ...... ... ... ... деп қарастыра
отырып, аттитюд (өзінің ұстанымы, қарым - қатынасы ) , ... ... ... ... ... ерекшелігімен оған көзқарасы секілді реакцияларының
арасындағы байланысты ашты.
5.Стресстің пәнаралық моделі. Авторлар стресс көптеген индивидтерде
мазасыздану, ... ... ... ... ... ... мінез – құлықтың кейде тіпті ... ... ... сонымен қатар қызмет етудің жоғары
деңгейіне және оның жаңа мүмкіндіктеріне де ... ... ... ... ... ... деген болжамдар айтуда.
6. Конфликт теориясы. Стрестің ... ... ... ...... ... қарым – қатынас процестермен өтетін
мазасыздану күйінің ... ... ... ... ... себептері қоғам мүшелерінің оның әлеуметтік
нормативтеріне бағыну ... ... ... теориясы
сонымен қатар, стрестің пайда болуына әлеуметтік қарым – қатынастардың
тұрақтылығы, қоғамдағы ... ... ... болуы, басшылық
құрылымдағы тұлға аралық өзара әрекеттер секілді ... әсер ... ... негізгі әлеуметтік дамуына әсер ... ... ... ... ( ... ... рольдердің ерекшелігі
), өмірлік өзгерістер теориясын (жанұяда, ... т.б.) атап ... ... ... моделі. Бұл модельдің негізгі элементі – ... ... ... ... тәсіл деп қарастырылған
бейімделу механизмі болып табылады, және оның екі ... ... :
1) жеңу (coning) – ... ... қорғану (defence) – жағдайға ... ... ... ... жеңу "игеру" индивидтің өмірлік міндеттері мен талаптары
алдындағы адекватты шешім ... ... ... - ... ... ... ... әлеуметтік – психологиялық стимулдарға мінез – құлықтық
реакция ретінде. Бұл моделге сайкес, ... ... ... ... ... ... ... сәтсіздіктер, яғни индивидтің
күнделікті өмірін бұзатын ... ... ... ... ... әкелуі міндетті емес.
9. Стресстің жүйелік моделі, бұл модельге сәйкес, ... ... ... ... ... ... бейімделу т.б )
процестерін түсіндіруде бейнеледі және оның тұрақты нормалық ... ... ... ... ... жүзеге асады.
10. Стресстің интегративті моделі. Бұл модельдің негізгі ерекшелігі
адамнан шешім қабылдауды талап ететін ... ... ... Мұңдай
мәселені түсіну олар бойынша, күнделікті өмір іс-әрекетіндегі адамға стимул
мен шарттардың одан ... ... ... ... ... ... (оны шешудегі қиыншылықтар) организм қызметінің қалыпты
деңгейінің ауытқуымен өтеді, - ал ... ... ... ... ... күйінде қалады немесе созылмалы түрінде – стресс ... [22, ... ... бере ... ... ... бойынша, стресс
организмнің ішкі күйімен сыртқы жағдайдың келіспеушілігінің нәтижесінен
туындайтын күй. ... ... ... - ... ... ... талаптар қоятын стимулды күй [24].
Көптеген әдебиеттерде стресс туралы пікірлер қарама-қайшы бағыт алуда.
Психологиялық сөздікте стресске байланысты бірнеше түсініктерді атап ... ... ... ... ... ... ... барысында
қарастырылуы мүмкін. (уақыттың шектелуі, жұмыстағы ортаның ұнамсыздығы т.б)
• реакция ретінде: ... , қиын ... ... ... ... ... ... адам мен қоршаған орта арасындағы тепе-теңдіктің болмауы [26].
Р.С.Лазарус бойынша, стресс-стимул да реакция да емес, субьект өзіндік
алдын-ала ... ... ... мен ... ... ... ... дей
отырып, стресті өзіне қосатын тұтас факторлар (стимул, реакция, қауіпті
когнитивті бағалау, психологиялық ... ... етіп ... ... ... ... сөзінде түрлі қолданылатын түсініктермен
анықтауда.
1. Стимул. Бұл біздің стресске берген ... ... ... реактивтілікке берген анықтама.
3. Барлық фокторлардың өзара әрекет етуі. Лазарустың анықтамасы.
4. Стимул мен реакцияның өзара әрекет етуі.
Бірақ, ... ... мен ... ... деп ... да бар. ... ... = мазасыздану, қысым – бейімделу [24].
Ал, Дж.Гринберг стресстің төртінші анықтамада көрсетілген ережемен
толық ... Ол ... осы екі ... ... ... ... тек ... реактивтілікті қоздыруға ғана қабілетті. Оны түсіну
үшін мынандай жағдайды елестетіп көрейік: екі адам бір мезгілде ... ... үшін орны ... қайғылы жағдай: «Жанұямды ... ... ... ... ... күн ... Екіншісі бұл жағдайды
қалыпты қабылдайды. «Менің жұмыстан қалғаным ... ... ... бұл жұмыс
маған ұнамайтын еді. Ол басқа жұмыс іздеуге стимул болды. Енді ... ... да ... ... Көріп отырғанымыздай, стрессорда физиологиялық
қозуды белсендіре алу қабілеті бар, бірақ мұндай ... тек ... ойын ... болады. Бірінші адам стрессорға тап ... ... ... салдарынан оның физиологиялық күйі өзгерді. ... адам оны ... ... етіп ... ... бұл адам ... ... жоқ [39].
Кез-келген әдеттегі өмір ағымының өтуін бұзатын кенеттен пайда болған
оқиға ... ... ... ... ... ... стрестің пайда
болуына не әсер етеді? Бұл сұраққа жауап беру үшін ең ... ... ... түсініктің мәнін ашып алғанды жөн ... ... ... немес қашу реакциясына сәйкес әрекеттенуге алып келетін стимул болып
табылады. Эволюцияның (өзін қорғауға қауіп төндіретін) ... ... ... ... ... орны ... ... олжасын
іздеп жүрген аш арыстанды көрген бұрыңғы заманның үнгірде тұрған адамы тез
әрекет етіп, шешім қабылдау ... ... ... ... ... емес ... ... азығына айналды. Осы кездерде күресу немесе
қашу реакциясы қажет болды, ал оның жылдамдығы – адамның өмірін жалғастыруы
үшін ... ... ... әйел және ер адамдар өздерін жағымды және қорғаныс
сезімдерін сезіне алуы үшін қорғану және ... ... ... бізге стрестік жағдайлардағы батырлығымен көзге түскен ең күшті
адамдар, олардың жетістіктері ... ... ... ... – мысалы, өзге
адамды құтқару үшін бір ... ... ... т.б.
Осыларға сәйкес, барлық стрессорлардың мысалдары жарақатты және
залалды болдырмас үшін ... ... ... туындауын талап етеді.
Адамдардың кейде тез, дереу шешім қабылдауды қажет етпейтін стрессорлары да
болып ... Бұл ... ... (символ) түрінде көрінуі ... ... ... ... ... ... Егер ... басқа қалаға көшуіне байланысты болса, яғни, сізге ... ... ... ... олармен кездесуден қашу – ... ... ... ... туындайды.
Өмірде біз көптеген стрессорларға тап боламыз. Кейбіреулері қоршаған
орта (ыстық, салқындық), ал басқалары ... ... ... төмендеуі, депрессия), әлеуметтік (жұмыссыздық, сүйген адамның
өмірден өтуі), қалғандары – философиялық ... ... ... алға
қойған мақсаттар) ерекшеліктеріне байланысты. Бірақ, ... ... ... стрессорлардың ерекшеліктеріне қарамастан, организм
барлығына бірдей жауап қайтарады. Стрессор ... ... ... ... ... қатар, гипоталамус пен бас миының басқа да аймақтарының
әрекеттерін белсендіреді.
Эволюция процесінің әсерінен ... ... ... ... жылдамдығының өзгеруіне байланысты стрессорларға жауап
беруге үйренді. Біз символикалық стрессорлармен кездескенде организмімізде
жоғарыда айтылған өзгерістер ... біз ... ... ... байқамауымыз да мүмкін . Бірақ, біз стрестік өндіріс
(қан қысымының өзгеруі, қандағы ... ... ... ... ... деп аталатын затты өндіреміз. Мұндай затты біз
қолданбаймыз, оның ... ... ... ... күлкімізбен
немесе өкіну, тұнжырау секілді реакциялармен жауап қайтарамыз. Ал, стрестік
реакцияның созылмалы өтуі ... біз ... ... ұшыраймыз [37,
52].
Қашу немесе қорғану реакциясы ... ... ... деп ... Неғұрлым біздің қалыпты нормадан физиологиялық күйіміз ұзақ уақыт
өзгеріп тұрса, соғұрлым стрестік реактивтілік те біз үшін ауыр ... ... - ... және ... ... ... болып табылады.
Стресті басқаруды үйренген адамдар стреске сәйкес жауап қайтарғанымен
қалыпты күйдегі стресті басқара алмайтын ... ... тез ... ... қатар, Г.Селье көрсеткендей, стресс біз ұшыраған жағдайдың
жағымды не жағымсыз жақтарына байланысты емес. Ол ... ... ... ... ... ... [31, 41, 48].
Тек он жылдан кейін ғана Г.Селье кейінгі ғылыми ... ие ... ... көпшілік алдында қолдана бастады және стресті «эустресс»,
«дистресс» терминдеріне бөлді
Эустресс - қоршаған ортаның әсеріне организмнің позитивті эмоционалды
реакциясы;
Дистресс – ... ... ... ... ... ... ... күй [24, 37, 43].
Отандық ғалымдар Г.Селье концепциясының жеткілікті түрде өңделмегенін
әділ бағалады. Г.Сельенің негізгі қателігі мынада, яғни, ... ... ... ол ... ... ... өзгерісімен анықтады.
Организмнің бейімделу процесін реттеуде ... ... ... ... ... [45].
Стрессорларға байланысты жалпы күйі бойынша физиологиялық ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
Организмнің физиологиялық механизмдері оның ұшыраған әсеріне жауап
беруін ... ... ... ... ... немесе қашумен»
байланысты, автономды жүйке жүйесі деңгейінде қалыптасады. Cалқын ... ... ... ас ішу кезінде асқазанға қанның келуіне әсер ете
алмайтын секілді олардың көрінісіне де әсер ете ... ... ... беру ... ... біздің бұйрығымызға қарамай жүзеге
асырады. ... ... ... ... ... ... ... уақыт созылуына жол берсек, ол денемізге жағымсыз салдарға ұшыратуы
мүмкін [24, 37]. ... ... ... үш ... ... болады.
Біріншіден, бас ми қабында организмнің ... ... ... ... қылықтар мен адамның ойын жаулап ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
Екіншіден, доминанта пайда болысымен оған негіз болатын реакция дамиды
– мидың теренде жатқан құрылымы – ... ... без ... қанға
көлемді адренокортикотропты (АКТГ) гормонын бөлінуін талап етеді. АКТГ-нің
әсерінен бүйрек үсті безі жан-жақты әсер ететін ... ... ... ... (стресс гормондары) мен адреналинді бөледі.
Үшіншіден, стрестік жағдай өзінің беделін сақтап ... ... ... ... ... ... қолдайтын импульстер жіберіледі, ал
қан стресс гормондарын бөлуін ... [22, 23, 47, ... ... және психологиялық шекарасын бөлуге ұмтылған
көрнекті американ ... ... ... ... ... ... түрін бөлді. Оның пікірінше, бұл стрестің ... ... ... болу ... және ... беру ... ажыратылады. Р.Лазарус бойынша, психикалық стресті талдау
интеллектуалдық және жеке тұлғалық кездерді ескеруді ... ...... ситуацияның маңыздылығы, жеке тұлғаның қарым-қатынасы т.б. Лазарус
негізінен қауіп-қатер процесіне көңіл бөледі.
Осыдан кейін «стресс» терминін организмде ... ... ... ... және эмоционалды маңызды әсерлермен пайда болатын
адамның күйін сүреттеу үшін қолданыла бастады. ... ... ... және ... ... ... ... тең айтылып жатыр,
себебі, барлық ғалымдар психологиялық стрестің негізгі ... ... ... ... Стресті зерттеушілердің көбісі стресс пен
эмоция түсінігін сәйкестендіруі ... емес деп ... ... бұл ... ... анықтамаларға қосымша ретінде қарастырылады, себебі,
психологиялық стрестің құрылымына эмоциямен ... ... да ... ... ... тұлғалық, интеллектуалды,
перцептивті).
Психологияда стресс түсінігін түсіндіретін кең таралған анықтамалардың
бірі, оны ... ... оның ... ... әсер ететін cитуацияға
негізделген. Бұл түсініктегі ситуацияның мәні адамның күрделі ... ... оның осы ... физикалық немесе ақыл-ойын қажетсінуін талап
етуі болып табылады [22, 23, 45].
Биологиялық және физиологиялық стреске қарағанда ... ... ... ... ... ... анықтамаларды қолдану керек
екендігіне көңіл аударды: [22, 23, ... ... ... ... негізгі түсінік болып
табылады. Оның ... ол қиын ... ... ... ... ... ... көріністер кешенімен
суреттейді. Солай, оның пікірінше, қауіп әдетте, ... ... және ... тән ... ... ... іс-әрекеттің
немесе қорғаныс импульстердің туындауына себеп болады. Олар алдын ала болуы
мүмкін қауіпті әсерлердің күшін бәсеңдетуге немесе жоқ ... ... біз бір ... ... ... ... танытамыз: жағдайды
мойындамау, жеңу, қабылдау т.б. Қорғаныс механизмдердің ... ... ... оның ... шеңберден шықпауы, уақытшалығы) және жеке
тұлға факторларына (субъектінің интеллектуалды мүмкіндігі, мотивациясы,
алған тәжірибиесі, ... да ... ... ... қолдануы,
қабылдаған шешімінен бас тартуы, сенуі т.б) тәуелді.
Р.Лазарус, өз теориясында қауіпті бағалу мен оны жеңу ... ... ... бар ... ... Бүл ... ... оған талап қою мүмкіндігімен сәйкес келетін танымдық баға
беруімен ... ... ... ... ... болғандықтан оның
белгілері, өзіне тән ерекшеліктері туралы сұрақтар пайда болады. Жалпы
алғанда, ... ... ... ... категорияларын талдау және
олардың құрылымдары (вегетативті немесе ... ... ... ... біз ... ұмтылатын психологиялық процестердің
табиғаты туралы ең жақсы, нәтижелі жауаптар береді [22, 23, 54].
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Адам болашақ қиын жағдайға қақтығысуын алдын ала
болжайды. Ол екі ... ... ... ... ... яғни субъективті фактор ақыл-ой әрекетіне, интеллектуалды
факторға тәуелді. Осының себебінен ... да ... бір ... бір ... ... ал ... үшін дәл сондай жағдай стресс болмауы мүмкін.
Қазіргі психологияда ... ... ... процесі, стрестік
жағдайдағы психологиялық реакцияның пайда болуына шешуші ... ... Бір ... ... болған стресс деңгейінің әр адамда түрлі
көрініс беруі стресс ... ... ... зерттеулерде
өңделуіне әкелді.
Н.И.Наенко байқағандай, мұндай ... ... ... ... Ол бір ... ... процестерге психологиялық
стрестің өзіндік сапалы ... ... ... ... ... ... ... психологиялық табиғатты тікелей көндіруге болады
деп, бихевиоризмнің стресс сұрақтарына қатысты ... ... [22, 23, ... ... ... ... ... оның дамуына жетекші болатын
ерекшеліктерге негізделген:
• шыңайы көріністердің ... ... және ... ... ... маңыздылығы, қарқындылығы анықталмағандығын ескере отырып,
таным процесінде ақпараттың қайта құрылуы;
• осы процестерді реттеудегі және субъекттің қауіпті ... ... ... ... ... ... ... бұл теория стресс пен денсаулық
арасындағы өзара байланысты ... ... ... ... ... жағымсыз немесе көбіне ... қолы ... ... ... ... ... стресс те қозғалыс күйімен
ерекшеленеді.
Психикалық күй түрлі қоршаған ... ... ... және уақыттың
өтуіне сәйкес өзгеріп отырады. Адам мен ... орта ... ... ... ... ... көшуінде немесе уақыттың ағымына сай
бірдей болып тұра бермейді [22, 23]. ... ... ... өту ... оның ішкі психологиялық табиғатын анықтау
үшін, психика, сана әрекетсіз сыртта ... ... үшін ... ... ... етуі ... [22, 23, 56]. Басқаша ... қиын ... ... мінез-құлық детерминациясындағы психиканың ролін анықтау
керек. Мұндай жаңалықтар, адамың жағдайын, осы ... ... ... ... ... жеңу үшін дұрыс шешім қабылдау,
интерпритациялау кезінде көрініс тапқан. Осыған ... ... ... қатарында орын алғанымен кейіңгі зерттеулерде әлі де ... ... ... [22, 23, 36, ... белсенділіктің негізін авторлар оның ... ... ... ... ... субьектінің өзінен іздейді.
Психологиялық стрестің танымдық теориясы кейіңгі шетел зерттеушілердің
жұмысында дамыды. Ең алдымен ... ... ... ... ... ... «денсаулыққы сендіру» моделін атап өткен
жөн.
Стресстің танымдық теориясының дамуына және жетілдіруіне қарамастан, ол
үнемі сыни көзқарастарға ұшырап ... ... ... ... ресурстың орнын толтыру үшін көптеген ... ... ... ... ... ... тым ... бағалап, енді ұтуға
болатын жаңа жағдайдың кездеріне ... ... ... ... ... қандай да бір ресурсты жоғалту категориясы арқылы
бағалауға болады. ... осы ... ... арналған әдіснамалық
бағыттар түсініксіз [22, 23, 51].
Психологияда ... ... екі ... ... атап ... ... бойынша, стресс-адамның мінез-құлығын өзгерте алатын ... ... ... ... ... ... ал оның жекелік
өзіндік реакциясы бәрілген әсердің ... ... ... Екінші
парадигмаға сәйкес, стресс адамның мазасызданып жүрген және мүлдем ... ... ... ауысуы мүмкін болатын ішкі күй. Жоғарыда көрсетілген
теорияларды талдай отырып, мамандар стресті басқаруға арналған тәжірибиелер
жүргізу үстінде. ... ... ... ортадан табуға болады демекші,
теорияларды сараптай келе мынандай ... ... ... Сонымен
стресс – күрделі ситуация, бұл адамның қайғыруы және екеуінің өздеріне сай
динамикасы бар күй ... ... ... кәсіби стреске деген ғаламдардың қызығушылығы
артуда. Стрестің жұмыс орнында дамуы оның жұмысқа, еңбек ... ... әсер ... ... ... ... ... айналды [21, 22,
23, 46].
Жоғарыда келтірілген стрестің әр теориясы мен моделі осы ... ... өз ... қоса ... әр-қайсысының өзіне тән шектеулері
орын алды.
Франсуз ғалымы П.Фресс белгілегендей, ситуация өздігінен стресс болып
табылмайды. Ол осы ... ... ... мен ... ... ... ... Индивидтің мотивация мүмкіндігінің сәйкес келу
деңгейіне тәуелді барлық стрессогенді шарттарды П.Фресс екі ... ... ... ... ... емес ... істей алатын жағдайлар
құрайды. (жаңашылдық, ерекше, кенеттен пайда болған жағдайлар) ... ... ... немесе жоғары мазасыздануды, қуаныш, күлкі формасындағы
қозудың күшін ... ... ... жатады. Әсіресе, мотивацияның
жоғарылауы әлеуметтік маңызды ситуациядағы конфликтінің орны ерекше.
Г.Стокфельт ... ... ... ... ... екі ... 1) стимулдың конативті (конацио – ұмтылу, жету) мінездемесі;
2) стимулдың интеллектуалды мінездемесі; Г.Стокфельт адамның ... ... ... бағалу кезеңін, жауапты және қауіпті жұмыстарды
орындау барысындағы ... ... ... ... іс-
әрекеттегі күрделі (уақыттың жетіспеушілігі, алаңдаттыратын факторлардың
болуы, кедергілер т.б) жағдаяттарды, тұлға аралық ... ... ... ... ... табылады [15, 56, 57].
Әрине, осындай немесе басқа да жағдаяттар кезінде субъекттіде пайда
болатын күйлер ... ... ... ... ... атауға ие
болды.
Осындай сансыз көп, алуан түрлі жағдаяттарға ... ... ... бөлуде. Қазіргі уақытта өмір стресі (Г.Селье, 1956)
туралы көп айтылуда. Оған ... ... ... ... даму ... ... ... ластануы т.б) әсерінен пайда болатын
адамның психикалық күйін жатқызуға болады.
Стрестің ... ... ... ... ... тұлға
аралық, әскери және космостық, мотивациялық, ... ... ... ... атап өтпеуге болмайды.
Барлық осы жағдайларда экстрименталды стимулдар мен адамның бейімделу
мүмкіндігінің өзара әрекет етуіне ... ... біз ... ... ... ала сезу ... ретінде индивидуалды маңызды
жағдайлардағы оқудың құндылығын көрсеткен Е.Д.Соколова, Ф.В.Березина,
Т.В.Барлас бойынша, кәрілік ... ... ... ... ... ... бұзылыстардың себебі балалық шақпен байланысты. Яғни,
егер де адамның балалық шақта анасының ... ... ... ... ... өз-өзіне сенмсіздігі) немесе
әкесінің (баласын негативті қабылдау, баласына жеткілікті дәрежеде назардың
болмауы, түсінушіліктің жетіспеушілігі, агрессивтілік т.б) ... ... ... қатар, жанұяның тұрақсыздығымен ... ... ... ... ... ... бақытты отбасында дүниеге
келген адамдарға қарағанда кәрілік шақта невротикалық ауруларға ... ... Өсе ... ... қауіп-қатерге төтеп беретін қоры
бұзылады, идентификациясы нашарлайды және ... ... ... ... ... тұруға қабілетті мінез-құлықтың адекватсыз моделі қалыптасады
[52, 58].
Стрессорларға төтеп беру үшін ... ... ... ... ... ... өзінің өзіндік қажеттілігі мен
қоршаған ортаның талаптарын ... ... өзі ... ... ... тұруға мүмкіндік беретін жеке тұлғалық ... ... ... [30, ... ... ... ... зерттеушілер организммен жеке
тұлғаның ... ... ... физиологиялық және
психологиялық ақырғы шекарасындағы күйден бастап, ... күйі ... ... және ... мазасызданудың қайталануымен
мерзімді өту салдарынан дамитын күйге ... ... ... және басқа да зерттеулер бойынша, эмоционалдық ... ... ... ... және басқа да
реакциялардың өздеріне тән ... ... ... және ... көріністерінің өзгерісімен түсіндіреді [18, 25, 59].
Ю.Л. Александровский ... ... ... ... ... ал ... стресстің психикалық салдарын- оның
бұзылысымен байланыстырады [10, 21, 22, 23]. К.И. ... ... ... ... орталық нерв жүйесінде жетекші ... ... ... қорғанысқа немесе организмнің нейрогумолралды және
ішкі жасушалық ... ... ... оның түрлі деңгейіндегі
зақымдануға әкелетін бас миіндегі метаболикалық ... ... ... ... [22, 23, ... ... эмоционалды стресстің көрінісін ажырату
керек.
а) жалпы күйінде аталған индивидтің сигналында ... ету, ... ... ... деп ... ... ... дискоифорт күйі, конфликтті саналы түсіну және т.б.) мазмұндалған
маңызды жекелік ақпаратты өңдеу мен қабылдау процесі деп ... ... ... ... ... ... субъективті жағдайға психологиялық бейімделу процесі;
в) субъекттің мінез-құлық ... ... ... ... дезадаптация жүйесінің қызмет ету мүмкіндігінің
бұзылысы ... ... жеке ... ... сигналдармен
шартталған психикалық дезаптация күйі.
Осы үш ... әр ... ... ... ... кезеңдеріне сәйкес
келеді, бірақ соматикалық көрінісімен емес психологиялық ... ) ... ... организмдегі көлемді кешенді физиологиялық
өзгерісімен қатар ... ... ... ... ... короеляттары стрестік әсер ету және психикалық дезадаптация
фазасындағы психологиялық бейімделу (жағымды және жағымсыз ) ... ... ... ... ... эмоционалды зорланушылық кезіндегі күйге тән. Сол
себепті де аталған реакция кешені эмоцияналды ... ... ... физиологиялық стрестен бөліп қарастыруға әлі мүмкіндік жоқ
[22, 23, 61].
Студент әрекетінде оның ... ... ... ... ... ... эмоционалды (психикалық) әсер ету
мәселесі маңызды. Эмоционалды мазасыздану күйі осы ... ... ... ... ... беруден бас тартумен т.б анықталады.
Кенеттен пайда болған жағдайлардан жағымсыз ... ... ... ... кезеңінде эмоционалды қозудың нәтижесінен мінез-құлық
бұзылады, әсіресе эмоцияның мәні іс-әрекеттің мақсаты мен ... ... ... ... ... және ... ... процесімен
оны шешудегі оптималды нұсқасын таңдау бұзылады.
Адам оператор іс - әрекетінде оның қызметтік белсенділігімен жұмыстың
нәтижелілігіне ... ... ... ... ... көп ... Эмоционалды (психикалық) мазасыздану күйі дәл осындай кедерде,
яғни іс - әрекетте қателердің ... ... бас ... т.б ... ... ... ... әсерлерге тікелей психологиялық
реакцияның даму кезеңінде көбіне авариялық оқиғалар орын ... ... ... ... ... қозғыштықтың дамуына, әсіресе
егер де эмоцияның мазмұны іс - әрекеттің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ролі ... Іс - әрекеттің
жоспарын қалыптастыруымен күрделі талдау, оның оптималды шиеленісін таңдау
процесі бұзылады.
Жеке тұлға қасиеттерінің ... ... ... ... бейімделу
кезіндегі түрлі психикалық реакция күйінде көрінетін мазасыздану ... ... ... ... факторларының бірі, адамның эндокринді
жүйесінің өзгеруімен сипатталады.
Үрей дегеніміз – санасыз деңгейде жүзеге асатын ... ... ... ... Бұл ... ... ... аса тым
мазасыздану мен бейімделу процестерінің бұзылуы туралы ақпарат береді.
Көбіне үрейді күрделі ... ... ... ... ... деп
қарастырады. Бірақ, үрей жекелілігімен шартталған және ... ... ... ... ... ... 24, 28, 37].
Психикалық стрестің негізгі белгілері:
1) стресс-организм күйі, оның ... ... ... мен ... ... ... етуінен туындайды;
2) стресс – мазасыздану күйі, осы тұрғыдан стрестің пайда болуына қауіп-
қатердің орны басым;
3) стресс - қалыпты ... ... ... ... орын ... ... қауіп-қатерді қабылдаумен байланысты, оның пайда болуы
жеке тұлға ерекшеліктерімен байланысты ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Үрей, интенсивтілігі мен ұзақтығы бойынша, адекватсыз жағдай, мінез-
құлықтың бейімделуіне кедергі жасап, адам психикасына әсер ... ... ... ... алып ... ... үрей ... шартталған және кез-келген психикалық күй мен ... ... ... ... ... элементінде орын
алатын мазасыздану күйлер қатарын анықтады:
1) ішкі мазасыздануды сезіну – қауіпті алдын ала сезу, адам ... ... ... ... – алдындағы нейтралды стимулдар жағымсыз
бейнеленеді, үрей сезімі жоғарылайды, қозғыштық жоғарылайды;
3) үрей – қарастырылып жатқан қатардың негізі. ... ... ... болу. Оған тән белгілер: үрейді, оның пайда болу уақытын анықтай
алмау. Көбіне адекватсыз логикалық ... ... ... ... ... ... дұрыс емес нәтижелер шығарылады;
4) қорқыныш – нақты объекттегі үрей. Үреймен байланысты объекттер оның
себебі ... да ... ... ... ... ... болады
деген елестер пайда болады;
5) келе жатқан жағымсыз жағдайдан шыға ... ...... жоғарылауы субъекте жағымсыз жағдайдан шыға ... ... ... ... – үрей өте ... деңгейде және
мақсатқа бағытталу әрекеті жоғалады [21, ... ... ... ... күйі ... нақты
қоздырғышты қабылдағанда немесе қауіп-қатер, ... ... ... ... қатар пайда болады [38].
Ч.Д.Стилбергер бойынша стрессті ... ... ... ... ... ... - ... таралуымен көлемінің
деңгейін анықтау үшін қолданылады. Басқаша айтқанда "стресс" термині нақты
физикалық немесе психологиялық қауіп-қатермен ... ... ... ... үшін ... керек. Автор стресті осылай түсіндіру,
анықтаманы аса шектегенімен ол қазіргі таңда қолданылып ... ... ... ... ... [22, ... психологияда стресс дегеніміз – эктремалды жағдайларда және
күнделікті өмірдегі қиыншылықтарда адамның іс-әрекеттену процесінде ... ... ... ... ... стреске түрлі анықтама берді. Біреулер ...... ...... ... – түрлі факторлардың
өзара әрекеттесу аспектісі деді.
“Стресс” ... ... біз ... ... ... ... кездегі адекватсыз қылықтарымызды, күрделі эмоционалды
реакцияларымызды, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреміз. Бір таңқаларлығы, осындай ... ... ... зерттеушілердің назарын аудартқан үш негізгі
аспектіде бейнеленеді: (1) стресс адамның мінез-қылығын ... ... ... ... ... ... немесе оған сай келетін ... ... (2) ... тұтас спецификалық физиологиялық және
психологиялық көріністі қосатын күй ... (3) ... ... және ... ... ... қатты қайғырулардың жағымсыз
кейінге қалдырылған ... ... ... ... ... ... ... Кеннон. Ол
стресті қаша немесе күресу кезіндегі адамның реакциясы деп атады.
Жалпы бейімделу ... ... үш ... ... ... ... ғалым Г.Селье. Бірінші кезеңі – үрей кезеңі, организмнің стрестік
әсермен соқтығысуы. Кейін, резистенция кезеңі – стреске ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде үшінші кезең –
шарасыз әлсіреу кезеңінде биологиялық және ... ... ... болғанда басталады.
Стресс адамның әрекетін және оның дұрыс жүруін бұзады. Кез-келген
стрестің пайда болуына ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық, сүйген адамның өмірден өтуі т.б) әсер
етеді. ...... ... қашу ... ... ... ... стимул болып табылады.
Ғалымдар стрестің екі түрін бөліп көрсетті: Эустресс - ... ... ... ... ... ... ... – қоршаған ортаның талабына негативті мазасызданумен мінезделетін
эмоционалды стрестік күй.
Қандай да болмасын стрестік жағдайға адамның қатынасы индивидуалды.
Стрестік жағдайдағы адамның ... ... оның ... ... ... ... ... тәрбиесіне,
тәжірибиесіне және шешім қабылдау қабілетіне байланысты.
Берілген теорияларға сәйкес, келесідей қорытынды шығаруға болады.
Біріншіден, маңыздылығы жағынан, бірдей ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық танымдық баға беру
арқылы нақты субьект үшін онда пайда болған стрессордың маңызы әсер ... ... ... бір ... сол бір ... бір ... басқа уақытта қалыпты қабылдауы мүмкін. Мұндай айырмашылықтар
физиологиялық күйдің немесе ... ... ... өзгеруіне
байланысты.
Стресс адамзат өмірінің табиғи бөлшегін құрайды деп айтуға болады.
Егер де олар табиғи себептен болмаса, онда біз ... ... ... ... ... боламыз, яғни, кейде адамдар бір істі бастап, оны соңғы уақыт
қалғанша кейінге қалдыра ... ... ... күйге қалай апарғанын
сезбей қалады. Белгілі франсуз жазушысы ... көп ... ... ... ... ... ... байланысты Г.Селье «Әр-түрлі адамдардың бақытты
болуы үшін түрлі стрестің деңгейі ... ... және ... ... ... ... еді, ... – адам организмі өзінің өмір ... ... ... ... ... ... Ол жалпы бейімделу
синдромының «әлсіреу фазасына» сәйкес келеді - деген.
1.2 Студенттік шақтың әлеуметтік-психологиялық ... ... ... оқу ... ... таңда жоғарғы оқу орнындағы білім беру жүйесінде теоретикалық
білімдерді терең меңгерген, оны практикада ... ... ... ... және ... үнемі өзгеріп отыратын
шарттарына өз уақытында тез ... ... ... ... ... ... бар, бәсекеге қабілетті мамандарды дайындауға байланысты
маңызды міндеттер тұр. Осыған байланысты студенттердің оқу мен ... ... ... ... ... оқу ... жаңа оқу ... көшу, сабақтардың жаңа
формалары ұйымдастырылуда, жаңа ... ... ... беру
стандарттары еңгізілуде. Бәрі өзгеруде, бірақ психологиялық тұрғыдан жеке
тұлға үшін ...... ... және жалпы алғанда өмірдің
өзгеріп жатқан талаптарына сәйкес өзін дамыту.
Студенттердің оқу әрекетіне тез үйренісуінің маңызды ... ... ... ... кезеңі болып саналатын жоғары оқу орнына дер
кезінде бейімделуімен шартталған. Оның сәтті өтуінен адамның кейіңгі кәсіби
өмірі тәуелді [3, 33, 58, 62, 63, ... ... ... ... ... ... бірі.
Студенттік шақ – адамның физикалық және ақыл – ... ... ... бойынша, студенттік шақ - адамның негізгі әлеуметтік
ерешеліктерінің дамуына негіз, алғышарт болатын сенситивті кезең. ... ... ... өту, ... жаңа рольдерді игеріп, өткен
шақтағы ... ... ... ... ... ... сәттілігіне қажетті шарттардың бірі – ішкі дискомфорттық
сезімді жоятын және қоршаған ... ... түсу ... ... оқу орнының оқудағы оған жаңа ерекшеліктерді игеру болып табылады.
Бастапқы курс ... ... ... ... ... ... барысында дағды мен икем қалыптасады, таңдаған мамандығын
саналы түсіну, ... ... ... ... ... ... ... кәсіби жеке тұлғалық сапаларды дамытуға өзін-өзі
жетілдіру, ... ... ... ... Көпжылдық үнемі
қайталанған әрекет стереотиптерінің күрт өзгеруі, ... ... ... ...... стереотип, кейде нерв
жүйесінің әлсіреуіне немесе стресстік реакцияларға әкеліп соғады. Жоғары
оқу орнының оқытушылары жыл ... ... ... ... себебі,
жыл сайын оқу орнына жаңа студенттерді қабылдау жүреді, ал ол өз ... ... ... ... ... әсер етеді [64].
Жоғарғы оқу орнына түсу жас адамның өзінің күшіне және қабілетіне
сенімділігін нығайтады. ... және ... ... ... оқу ... дұрыс тандалғандығы туралы сұрақтар мазалайды.
Енді жоғары оқу орнының табалдырығын атттаған студенттердің әлеуметтік
ортасы ... ... жаңа ... және ... ... ... ... жүйесі) өзгереді.
Қандай да болмасын жаңашылдық кез-келген адамға нақты бір деңгейде
мазасыздықты, үрейді тудырады. Оқушылар ең ... ... ... ... ... және нормаларының белгісіздігінен,
білмейтіндігінен-ақ эмоционалды дискомфортты ... Бұл ... және жеке ... шешімдерді қабылдауда қиналатын ішкі
мазасыздану күйі деп айтуға болады. Осы таңдағы бейімделу ... ... ... ... [14, ... ... ... студенттер педагогикалық мамандыққа
бағытталған танымдық өзбетінділікті, коммуникативтік икемділікті, құндылық
бағдардың қалыптасуын ... ... ... ... ... ... Осы кезде қарама-қайшылықтар көбейеді және ... ... сана және ... ... ... ... ... [31, 62].
Осылардың барлығы оқытушы мен студенттен оқу стереотиптерінің өзгеруін
талап етеді. Сәтті бейімделу ... ... ... білдіреді. Жатталып қалған өмір ағымы өзгерген кезде іс-әрекеттер
студенттің ... ... ... және ... ... бірқатар психигенді факторлардан тұрады.
Студенттік қоғам – жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... ... категория
[12, 20].
Психологияда студенттік кезең балаң шақтың жасаралық кезеңімен сейкес
келеді.
Балаң шақ - жеткіншек жастан кейіңгі ... ... ... дейінгі
аралықты қамтитын кезең. Балаң шақтың хронологиялық шекаралары психологияда
түрлі белгіленгенімен көбіне зерттеушілер оны екі кезеңге, яғни, ерте ... ... 18-ге ... және кеш балаң шақ (18-ден 23-ке дейін) деп
бөлуде. ... ... соңы - ... ... ... жетілуімен
аяқталады. Бұл кезеңнің психологиялық ерекшелігі өзіндік сананың дамуы,
кәсіби міндеттерді шешу және ... ... ... ... ... ... шақта танымдық және кәсіби қызығушылықтар, еңбек етуге ... ... ... құру ... ... белсенділік
қалыптасады.
Осы кезеңде әдептілік ... ... ... ... ... ... ... және жеке тұлғаның азаматтық
сапаларының қарқынды қалыптасуы жүреді.
Балаң шақ - өзін-өзі анықтау ... ... ... – әлеуметтік,
жеке тұлғалық, кәсіби, рухани-тәжірибиелік секілді міндеттерді ... ... ... ... ... ... мамандықты таңдау
жатыр. Бірақ, кәсіби өзін-өзі анықтаудың негізі «кім болам?», «қалай
болам?» ... ... ... ... болжаумен, өмірлік жоспарын
құру секілді маңызды міндеттерден тұрады.
Осы кезеңде жеке адам аралық қылықтың негізгі ... және ... ... Балаң шақты өзге жас аралығымен салыстырғанда онда
бұл ... ... есте ... қабілетінің жоғарылауы және вербалды
логикалық есептерді шешу, зейіннің тез ауысатыны ... ... шақ ... ... ... ... және әлеуметтік
даму негізінде жүзеге асатын ... ... ... ... ... ... [56, 64, 65,66].
Егер де студентті жеке тұлға деп қарастыратын болсақ, ол 18-20 ... ... ... және ... сезімдерінің белсенді дамуы,
мінез-құлықтың тұрақтануы және әсіресе, ересек адамның әлеуметтік ролдер
кешенінің толық ... ... ... т.б) ... [43,
67].
Бұл кезең демографтардың айтуы бойынша, «экономикалық белсенділіктің»,
яғни, адамның өзбетіндік өндірістік әрекетке қосылуы, еңбек өмірбаянының
басталуы және ... ... ... ... құндылық бағдар
жүйесінің қайта құрылуы, бір жағынан, кәсіби ... ... ... ... қалыптасуы болса, екінші жағынан, бұл шақ мінез бен
интеллектінің тұрақталуының негізгі орталық кезеңі.
Студент кезеңі ... ... ... және ... ... ... оқу ... оқу уақыты Б.Р.Ананьев, А.В.Дмитриев, И.С.Кон, В.Т.
Лисовский, З.Ф.Есарев т.б ғалымдарының еңбектерінде көрсетілгендей, балаң
шақтың екінші ... ... ... ... ... сәйкес келе
отырып, жеке тұлғаның қалыптасуының күрделі шағы. Өнегелік дамудың ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы
сыныптарда жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған қасиеттер нығаяды – ... ... ... өз ... өзін ... алу, әдепті мәселелерге
(салауатты өмір салтын ұстану, махаббат, достық қарым-қатынастың құрылуы,
сенім т.б) қызығушылығы артады [64, ... ... мен ... мамандарының айтуынша, адам өзінің
мінез-құлқын реттей алу қабілеті 17-19 ... ... ... ... ... 19-20 жас - өзін қауіпке итермелу және
жағымсыз көріністер кезеңі.
Балаң шақ - өзінді ... мен ... баға беру ... ... баға
беру идеалды «Менді» реалды «Менімен» салыстыру арқылы жүзеге асады. ... ... ... қалыптаспауы және кездейсоқ таңдалып, ал реалды ... ... ... ... ... ... Жас адамның жекелік
дамуындағы мұндай объективті ... оның ... ... ... ішкі ... ... өзінің сезімдерін дұрыс
түсінбеушілікке әкеледі [64, 68].
Балаң шақты ... ... үш ... ... ... болады.
Біріншісі, өзіндік психикалық процестермен ... ... ... ... ... ... ... -
социогенетикалық. Үшіншісі, жетілудің биологиялық процесіне ... ... ... ... – психологиялық қасиеттер
көрінетін, дамудың биологиялық детерминанттарына назар аударады. Дамудың
типтерімен ... ... ... ... типке
генетикалық шартталған [49, 65].
Бұл бағыттың көрнекті өкілі – Американ психологі С. ... Ол ... ... негізгі заңы биогенетикалық “рекапитуляция заңы”. Осы
заңға сәйкес, индивидуалды даму, онтогенез, филогенездің ... ... Ол ... шақ ... өзіне тән ерекшеліктер кешенін
биологиялық шарттар себепші болмай қоймайтын ірі универсал ... ... ... С. ... ... ... ... концепциялар
нақты психикалық даму заңдылықтарын түсінуге кедергі келтіреді.
“Дағдарыс” ... С. Холл ... ең ... ... ... кету ... Оның ... Кеңес жас ерекшелік психологиясымен
қоса, қазір де қолданылуда.
Биогенетикалық ... өзге ... ... ... ... ... Э. Кречмер, Э. Йенш жеке тұлға психологиясын
кейбір биологиялық ... ... тип және ... ... отырып,
адамның физикалық типімен оның даму ерекшеліктері арасында байланыстың бар
екенін айтты. Э. Кречмер барлық ... осы ... ... яғни,
бірінші полюсте тұрған циклоидты (тез қозатын, көңіл-күйі ... ... ал ...... (тұйық, қарым-қатынасшыл емес) типтер.
Шизоидты жеке тұлғада балаң шақ күрделі және ауыр ... ... ... оның индивидуалды типологиясына терең әсер етеді. Ал, ... ... оны ... ... себебі, жасаралық қасиеттер оның
типологиялық қасиеттеріне тұрақты сай келеді. Кречмерге қарағанда Йенш ... ... ... ... деңгейлеріне назар аударды.
Көбіне, биогенетикалық бағытқа сәйкес, даму ... ... ... ... ... ... ... психологі Л. Геззелдің концепциясы. Холл
секілді Геззел де ... ... ... ... Геззел үшін
“адамның бойы” мен ... ... ... процесін
түсіндіретін синонимдер.
Осы секілді биогенетикалық бағыт хронологиялыққа ... ... ... ... ... Бірақ, күнтізбедегі жас
өздігінен жасаралық периодизация мазмұнын түсіндіре ... ... ... ... ... әлеуметтік шарттарын
ескермеген.
Биогенетикалық бағытқа қарсы балаң шақтың ... ... ... ... ... адамдармен өзара әрекет ету барысының
ерекшеліктерін түсіндіретін социогенетикалық теория жатыр.
Бұл бағыттың дамуына әлеуметтік ... ролі ... Оған ... К. ... ... ... атап ... болады. Левин бойынша,
бір жағынан, адамның мінез-қылығында жеке тұлғалық қызметтер бар, екіншіден
– оны қоршайтын орта бар. ... жеке ... ... мен ... орта
қасиеті өзара байланысты.
Балаң шақтың негізгі процесі Левин жеке ... ... ... – қатынас шеңберінің кеңеюі деді. Осы шақтың мінез-қылығы ең ... ... ... ... мынада, ол әлеуметтік – ... жеке ... ... дамуындағы әлеуметтік жағдайының
өзгеруімен ... осы ... ... ... бұл ... -
абстрактілі, нақты емес еді.
Балаң шақты түсіндіретін биогенетикалық және ... ... олар ... ... күші деп психикалық факторлардан тыс
қасиеттерге назар аударды. ...... ... ... ... ... ... – жеке тұлғаға әсер ететін
әлеуметтік процестер.
Психогенетикалық бағыт екі процесті жоққа ... ... ... ... ... ... қояды.
Психодинамикалық теорияның көрнекті өкілі, белгілі Америка психологі Э.
Эриксон. Оның философиялық – ... ... ... ... ... Оның ... даму ... -
“эпигенетикалық принципке” сүйенеді. Ол бойынша, әр даму сатысында,
алдыңғы даму ... ... жаңа ... ... ... кезең, қыз балаларда 13-19 жас аралығында, ал ер балаларда 14-
22 жас арасы деп санады. Бұл жастың ... ... - ... ... ... өзінің индивидуалдылығын саналы түсіну; өмірлік
жоспардың құрылуы.
Психоаналитикалық бағыт тұрғысынан, ... ... ... ең алдымен
жыныстық өзгерістермен байланыстырылды. Оған З. Фрейдтің көзқарасын ... ... ... ... барлық жыныстық дамудың ішіндегі ең ... ... есею ... ... ... Ол ... сыни белгілерін таба
отырып, осы жастағы ... ... ... ... есеюдегі сексуалды
мотивация күші мен оған байланысты индивидуалды ерекшеліктердегі яғни, ... ер ... ... әр-түрлі деңгейде әсер етуі ... ... ...... және ... ... Ер ... бұл
жыныстық заттарының бөлінуі мен физикалық қанағаттануынан тұрса, ал ... ... ... өндірілуіне қатыссыз физикалық қанағаттануға деген
құштарлық таныту жатыр.
Анна Фрейд балаң шақты зерттеуде өзінің ... ... аса ... ... Ол ... шақты ішкі конфликт, психологиялық шектен тыс
қызбалық және мінез-құлықтың тұрақтанбаған кезеңі деп суреттеді.
Эриксон бойынша, балаң шақ ... және ... ... ... теңдестіру дағдарысының шеңберінде
құрылады.
Э. Эриксон бесінші жасаралық стадиясын шамамен жеткіншек ... ... 11-20 жас ... ... сезіміне арнады. Нақтыласақ, Э.
Эриксонның жеке тұлғаның жасаралық даму периодизация сызба – ... адам өз ... ... ... ... ... түсінігі позицияны алады. Сонымен, Э. ... ... ... ... ... деп ... яғни, жеткіншек жағымды
идентификация полюсімен жағымсыз рольдердің араласу полюсінің арасындағы
кезең [54, 68, 69, 70, 71, 72, ... ... ... ... ... ... өтуі ... Психикалық процестер, қасиеттер мен күйлердің жиынтығын қамтитын
психологиялық ... ... ... ... өту ... тәуелді болатын психикалық қасиеттер (бағыттылық,
темперамент, мінез, қабілет) маңызды.
2. Әлеуметтік, студеттің қоғамдық қатынастар мен сапаларды іске ... ... ... ... т.б өзін пәндік қабілетін туғызады.
3. Биологиялық тұрғысынан, ... нерв ... ... ... ... ... инстинктер, физикалық
күші, дене бітімі, бет-әлпеті, дене, көз түсі т.б физикалық ... Бұл ... ... ... қуалайды және туғаннан беріледі, бірақ
өмір ... ... ... ... ... ... балаң шақтың психологиясының ерекшеліктерін негізгі үш бағытта
бөліп көрсетуге болады: биогенетикалық (С. Холл, Э. Кречмер, ... В. ... А. ... ... (К. ... ... ... Э. Шпрангер, Ш. Бюллер) [54, 64, 56].
Осы ... ... ... өтуі қыз және ер балаларда теңдестіру
сезімін қалыптастырса, ал сәтсіз жағдайда, төрт негізгі жол ... ... ... ... ықпал етеді.
Біріншісі – психологиялық интимділіктен, тығыз ... ... ... қашу;
Екіншісі – өмірлік жоспарды құру қабілеті жоқ, өзгерумен өсуге деген
қорқыныш;
Үшіншісі – заттық және ... ... ... ... ... реттей алмау;
Төртіншісі - “негативті ... ... ... үшін
жағымсыз образдарды таңдау мен өзін – өзі ... бас ... ... Джеймс Марш жас ... ... ... ... өлшей отырып теңдестірудің төрт даму ... ... ... теңдестіру, уақытынан бұрынғы теңдестіру, моратория және қолы
жеткен теңдестіру.
Балаң шақтың қалыптасуы өзі өсіп жатқан ... ... ... ... ... Мид пен Рут ... және ... да мәдени антропология
өкілдерін атап өтпеу мүмкін емес. Олардың айтуы бойынша, әлеуметтік-мәдени
шарттар баланың ... ... әсер ... ... ... ... ... дәстүрлер, діни сенімдер әр қоғамда өзгеріп ... ... ... мүмкіндіктерінің өзектелуі және ұмтылыстары ... ... ... Жеке тұлға әлеуметтенуінің ... бірі - ... ... ... табылады.
Қазіргі таңда философтар, әлеуметтанушылар, педагогтар, психологтар
жастардың әлеуметтік бейімделуіне қатысты белсенді зерттеулер жүргізуде.
Түрлі өмір әрекеттеріндегі ... ... ... ... негізі зерттелінді. (Г.М. Андреева, ... ... Л.С. ... В.И. ... Э.Ф. ... ... Петровский, С.Л.Рубинштейн т.б) ... ... ... (А.С. ... В.А. ... СТ. Шацкий т.б.);
бейімделу механизмінің психологиялық аспектісі (Б.Г.Ананьев, А.Н. Леонтьев,
А,К. ... И.С. ... т.б.); ... ... А.С. ... Р.А. ... А.В. Мудрик, В.Д.
Семенов т.б. ... ... ... ... бейімделуді баланың интеллектуалды даму процесіндегі негізгі
сапалардың бірі деп қарастырды. Ол ... ... ... ... ... ... ... аккомадация - жаңа ақпаратты игеру
мақсатымен ақыл-ойдың белсенділігі, ал ассимиляция – ... ... және оны ойда ... ... ... таңда әлеуметтік-педагогикалық және ... ... ... ... де көп ... Педагогикалық ғылымында
бейімделу - ... ... ... ... ... қана ... ... заттық кеңістікті белсенді игеру жүретін қоршаған ортамен
жеке адамның өзара белсенді әрекеттуден тұратын ... ... ... «бейімделу» дегеніміз – жеке тұлғалық сапаларға сай
келетін адамның мінез-құлық формасы [63].
Психологиялық концепцияларда жеке ... ... - ... ... құраушы аймағы ретінде жеке адамның нақты материалды
жағдайларға, нормаларға, ... ... ... ... топқа
белсенді бейімделуі [56].
Жеке адамның даму процесі кезінде әлеуметтік орта тұрақты болмайтынын
ескеруіміз қажет, ... ... ... ... ортаға әр-түрлі қосылады. В.Г.Бочарова ... ... және оның ... тек ... ... ... шартталған.
Адам өмірге емес, әлеуметтік байланыстар, топтар пайда болатын нақты ... ... ... ... ... ... ... - өзгеріп жатқан
қоршаған ортаға өзін ұйымдастыратын жүйелердің бейімделуі. ... ... ... - ішкі ... ... ... [74, 75].
Педагогикалық энциклопедияда «Адаптация» - қоршаған ортаға, шарттарға
организмнің бейімделуі деп қарастырылуда [63].
Философиялық энциклопедиялық сөздікте «Адаптация» - бұл ... ... ... ... ... өмір ... жатқан адам оған
бейімделу қабілетін игеруі қажет, себебі кез-келген ... ... ... мінез-құлық формасын (жұмыс жасау, жанұя құру, демалу)
талап етеді, яғни адам ... ... ... Адам ... құбылыс, «адаптация» биологиялық және әлеуметтік тұрғыдан
қарастырылады.
И.М.Сеченов өмірдің әр ... ... өмір ... ... ... анықтады.
Қазіргі энциклопедиялық сөздікте, физиологиялық бейімделу – берілген
жағдайға ... ... ... ... ... Егер де ... да
бір өзгеріске қайта құрылулар қажет болса, қажетті ... ету ... ... жасай бастайды, себебі, кез-келген қайта құрылу қызметтердің
көп еңбектенуін қажет етеді.
Сонымен, «Адаптация» - қоршаған орта жағдайларына ... ... ... ... ... ... қазіргі психологиялық
сөздіктен көруге болады. Адаптацияны екі түрге ғалымдар бөліп ... және ... ... ... ... қоршаған
орта талаптарына, температураға, атмосфералық қысымға, салқындық пен жылыға
т.б физикалық факторларға ... ... ... екінші аспектісі
адамның әлеуметтік индивид ретінде қоғамның талап етуіне сәйкес, қоршаған
ортаның ... ... ... Физиологиялық адаптация
автоматты түрде өтеді. ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп тұратын қоршаған орта жағдайларына сай
нәтижесінде мінез-құлық моделі мен тәсілі пайда болатын адам мен ... ... ... ету процесі деп қарастырды.
Әр адам өзінің өмір сүру барысында бірнеше бейімделу кезеңдерінен
өтеді. ... ол ... ... кейін бірінші сыныпқа бейімделу
кезінде «бейімделу тәжірибиесінен» өтеді. Келесі «өтпелі кезең» - ... ... ... көшу ... басталады, осы таңда кәсіби өзін-өзі
анықтау басталады. Әлеуметтік ... ... ... бар оқушыларда жаңа оқу мекемесіне, жаңа сыныпқа көшу
барысында ... ... ... жаңа оқу мекемесіндегі бірінші 6 - 9
апта өте ауыр болып ... Осы ... ... ... ... ... оқудағы жетістіктері анықталады.
Бейімделген адам - өмір ... және ... ... ... ... және ... ... тапсырмаларын орындау
үшін оған берілген әлеуметтік жағдайды қолдануға қабілетті келеді [15, 72,
74, ... ... ... білу ... ... қашуға, бейімделу процесін қалыпты және психологиялық қолайлы
етуге мүмкіндік ... ... ... ... біріншіден – білім, икем,
дағдыны, шеберлікті игеру, ...... ... тұрғыдан
көзқарасының өзгеруі жүреді, ол танымдық ... ... және жеке ... ... эмоциясы т.б) процестерінен тұрады.
Жоғарғы оқу ... ... ... бейімделу процесін
төмендегідей бөліп қарастыруға болады:
А) ... ... яғни оқу ... ... мен ... ... оқу және ... жұмысқа өзбетіндік іздену дағдыларын
игеру;
Б) Әлеуметтік-психологиялық бейімделу – ... ... ... қарым-
қатынасқа бейімделуі, өзіндік мінез-қылықтық стилін қалыптастыру. Яғни,
адамның бейімделу ... ... ... ... ... ... ... бейімделу қабілеті болып табылады [64].
Е. В. Осипчукова бірінші курс студенттерінің оқу ... ... ... ... ... ... алғашқы кезең, индивид немесе топ өздері ... ... ... қалай ұстау керек екендігін саналы түсінгенімен, бірақ, жоғары оқу
орнының жаңа құндылықтар жүйесін қабылдауға әлі дайын емес және ... ... ... тырысады;
2. шыдамдылық кезеңі, индивид, топ және жаңа орта құндылықтар жүйесіне
және бір-бірінің мінез-құлықтарына шыдамдылық танытады;
3. аккомодация, ... жаңа орта ... ... негізгі
элементтерін индивидтің қабылдауы;
4. ассимиляция, яғни, индивид, топ және орта құндылықтар ... ... ... ... ... бейімделу потенциалының
жүзеге асуы – бейімделуді анықтайды.
Басқа зерттеушілер студенттердің келесідей бейімделу кезеңдерін бөлуде:
оқу әрекетіне ... ... 2 ... ... психологиялық
бейімделу шамамен 2 айға дейін созылса, әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... [3].
Бейімделудің нақты деңгейіне жету, адамның қандай бейімделу мінез-
құлық стратегиясын өңдейтініне байланысты.
Н. Н. Мельникова ... ... ... ... ... ... белсенді өзгерісі;
▪ өзін белсенді өзгерту;
▪ қоршаған ортадан шығып жаңасын таңдау;
▪ қоршаған орта байланыстарынан шығып, өзінің ішкі ... ... өзі ... пассивті репрезентация ;
▪ қоршаған ортаға пассивті бағыну;
▪ сыртқы өзгерістерді пассивті күту [3, 30].
Бейімделу – белсенді іс-әрекеттің алғышарты және оның ... ... ... курс ... ... оқу ... негізгі үш формасын көрсетуде:
1) Студенттің жаңа қоршаған ортасына, жоғарғы мектеп құрылымына, оқудың
мазмұны мен өзінің ... ... ... - ... ... ... ішкі ... (бірігу) процесі және осы топ
интеграциясының ... ... ... ерекшеленетін -
әлеуметтік бейімделу.
3) Студенттің ... ... оқу ... ... мен жаңа
формаларына дайындығын қамтитын - дидактикалық бейімделу ... ... шешу ... оқу ... ... ... яғни оқу
орнына бейімделумен байланысты. Бірінші курс ... ... ... оқу ... оқу ... ... оқу ... мүлдем басқа: өзбетіндік әрекеттенуді қажетсіну, ... ... ... тыс ... әлеуметтік жаңа ролдерді
игеру, тұлға аралық қарым-қатынас жүйесінде бедел үшін күрес т.б.
Әлеуметтік-психологиялық ...... орта мен жеке ... ... ету процесі, индивидтің қоғамның талаптарына бағытталған
әрекеттену нәтижесінің сәйкес келуі.
Бейімделу тұлғааралық ... ... ету ... ... ... кезе ғана сәтті, тиімді деп есептеледі.
Бейімделу процесінің типтері индивидтің қажеттілігі мен ... ... ... ... тип - ... ортаға белсенді араласу;
2) Пассивті тип – топ бағдарының ... және ... ... ... ... бейімделудің негігзі аспектісі – ... ... ... ... ... жеке ... ... психологиялық механизмдерінің бірі [67].
Жоғары оқу ... оқу ... ... өмір ... үшін ... мобилизациялануын талап етеді, кейде ол организмнің
психобиологиялық қорларының азаюына әкеледі.
Студенттердің оқуға ... әсер ... үш ... ... ... әлеуметтік, психологиялық және педагогикалық.
Әлеуметтік факторларға студенттердің жасы, әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
психологиялық ерекшеліктер жатады: интеллект, бағыты, жеке ... ... ... орны ... ... педагогикалық шеберліктің деңгейі, қоршаған
ортаның ұйымдастырылуы, материалды-техникалық жағдайы, оқытудың техникалық
жағдайлары т.б ... [15, ... оқу ... ... ішінде жоғары оқу орнында оқу жеңіл емес
істердің ... Ол ... атап ... ... әдіснамалық және
психологиялық себептерге байланысты.
А.Е.Росляков студенттің әлеуметтік-психологиялық бейімделуіндегі
қиыншылықтарға келесідей ... ... ... пен ... оқу ... ... ... қабілетінің болуы; өзіндік сана
және мінез-құлықтың ... ... ... алу ... ... мінез-
құлық стилінің болуы; белсенді әрекеттенуге дайындығы; кәсіби ... ... ... ... зерттеулері көрсеткедей, шашамен студенттердің
65 % ... ... ... ... ... ... қиыншылықтардың ішінде бірінші орында танымдық
бейімделу тұр: студенттің оқу процесіне көзқарасы, дайындығының ... оқу ... ... студенттік ортадағы аффективті мазасызданудың жоғары екенін
айта отырып, ол ... ... ... ... ... мазасыздануы 20 - 30%-ды ... ... ... ... ерте ... ... қарағанда, екі есе көп ... Оның ... ... және ... ... ... Балаң шақ үшін интеллектуалды
мазасыздану (жаңа оқу материалдарын игере алмау, есте ... ... оқу ... ... ... т.б), ... ... ақыл-ой және физикалық шаршаудың жоғарылауымен
байланысты астеникалық депрессияның түрлері тән: ... ... ... ... ... қорқыныш, қауіп, өмірлік
перспективасын жоғалту күйінде ... ... ... түрлі
психосоматикалық ауруларға әкелуі әбден мүмкін [33, 66].
Бейімделудің әлеуметтік-психологиялық аспектісі жаңа ... ... ... жаңа ... студенттің нақты
әлеуметтік дәрежесін ұстап тұруымен және осы ... ... ... ... ... ... үш
жоспарын бөлді: жеке тұлғалық (нерв қызметінің ... ... ... ... ... ... ... мотивациясы, оның іс-әрекетке
дайындығы т.б) және қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ұстанымы). Көрсетілген әр жоспарды талдау арқылы
студенттік топтардың бейімделу ... өту ... ... ... ... негізі факторы И.А.Зимняя бойынша, мотивация
болып табылады. Мотивация дегеніміз - адамның ... және ... ... күш. ... ... ... ... сайлаушы болып табылады. Бұл жүйені мотив, қажеттілік, қызығушылық,
ұмтылу және идеал құрайды. Мотивация ... ... ... ... көрсетуге болады. Егер де, мотив іс-әрекет сферасының
сыртында орын алса, бейімделу процесі қиындайтыны ... ... ... ... сана мен ... баға беру маңызды. Іс-
әрекеттің қабілеті мен ... ... ... ... баға беру ... бір ... ... табылады. Яғни, студент өзінің ... ... ... ... ... ... ол бейімделудің
тиімділігіне немесе ... ... ... ... мүмкін [12, 13, 18].
Зерттеушінің пікірі бойынша, сыртқы әсер ... ... ... орны ... ... деңгейі объективті және субъективті критерияларды
сараптап, ранжирлеу жолымен анықталады. ... ... ... және ... ... ... немесе беделі, ал субъектвті
критерияларға таңдаған мамандыққа өзінің қабілетімен сәйкес келуіне сенімді
болуы, ... ... ... ... ... оқу ... бейімделу критерияларының
өзге жүйесін ұсынды: ... ... оқу ... оқу ... ... және әлеуметтік-психологиялық (оқу тобына әлеуметтік-
психологиялық бейімделу). Бейімделу процесінің екі ... ... ... тығыз байланысты. Осыған сәйкес, ол ... ... ... ... Жеке ... ... белсенділігі
• Оқу тобындағы студенттің әлеуметтік статусы
2) Субъективті критериялар:
• Жеке тұлғаның өзінің тобындағы алатын орнына қанағаттануы
• Топтың қоғамдық ... ... ... ... ... қарым-қатынасының қанағаттануы
• Топтың іскерлік жұмыстарға қанағаттанудың интегралды көрсеткіші
• Топтағы достық қарым-қатынастың дамуына қанағаттану
... ... ... ... ... – жеке ... және топтың құндылық
бағдардың бір-бірімен сай келу деңгейі.
Л.Д Демина студенттердің оқуға бейімделуі ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің өнімділігі
туралы айтуда [62].
Егер де бейімделу процесі өз ... ... ... ... ... оқуына қанағаттанбаушылық және психикалық қызметтердің (ойлау,
зейін, есте сақтау, қабылдау) бұзылуы қарқынды ... ... ... ... ауытқушылықтар көбейген сайын, соғұрлым кейіңгі
дезадаптациялық процесс тереңдей түседі. ... ... ... ... ... ... дамуына, оқудағы сәтсіздіктерге,
антиәлеуметтік қылықтарға әкеледі [3, 64].
Жеке ... ... ... ... толық бөлшектеп
суреттеп айту мүмкін ... ... әр адам ... ... сыр болып
табылады. Дегенмен де, осындай түрліліктің ... ... ... ... ... қанағаттандыру үшін адамның ішкі және
сыртқы ... ... ... ... жеке ... бейімделу типтерін
бөліп көрсетуге болады [76].
Н.Е. Шустова, В.В.Грицеконың «Жастардың әлеуметтік-психологиялық
бейімделуі және әлеуеметтік ... ... атты ... көп ... ... ... ... бейімделу типтерін
өңдейді, бірақ, дегенмен де әр ... ... да ... ... ... ... жағдайлардағы адамның өмір әрекеттерін зерттей келе,
А.К.Болотова жеке тұлға бейімделуінің төрт ... ... ... жеке ... ... ... ... мақсатқа,
өзіне берілген мүмкіндікті пайдалануға бағытталады.
Бейімделудің екінші типіндегі адамдар ... ... ... және ...... ... ... адамдар өздерінің өмірлеріне көніп, іс-әрекеттері
әлсіз, ... ... тип ... ... ... ... ... болашаққа
деген ешқандай қызығушылығы жоқ.
М.А.Шабанова бейімделу деңгейіне және ... ... ... төрт ... бөлуді ұсынуда:
«Прогрессивті адаптанттар» - жаңа өмір ағымында өмірлік ... ... ... көбейте алатын және көбіне ... ... ... - ... ... шешу үшін жаңа
әлеуметтік ортамен өзара әрекеттесу тәсілдерін игеруге талаптанады. ... ... ... ... айырылу арқылы қоғамда өмір
сүруге мүмкіндік береді.
«Регрессивті адаптанттар емес» қиыншылықтарды шеше алмайды, қалай енді
өмір сүретінін ... ... ... типтегі адамдар да қалай өмір сүру
керек екендігін білмейді, бірақ ... ... ... және одан ... оң бағалайды. Болашақтарының жақсаратынына
сенімді [76].
Бейімделуді импульстер және конвенциалды ... ... ... ... процесс дегенге сүйенетін ... да ... ... ... Осыған сәйкес, автор келесідей
бейімделу типтерін ... Адам ... ... ... және белгіленге тәртіпке сай өзінің
мінез-құлығын бақылайды. Осы типке жататын ... ... өмір ... Адам ... қоршаған өзгеріске тап болға кейбір ортасының қысымы
әлсіретуге ұмтылады. Осы таңда ол ... ... ... және өзінің
қызығушылығына қарай бұруға талпынады, ... әсер ... ... Адам ... ... ортасына тәуелді, яғни, ол үшін пассивті бағдар
тән. Берілген жағдайда адам өзі үшін объектінің ... ... ... [27, 33, ... ... ...... мен қоршаған ортаның бір-біріне
тиімді өзара әрекет жасауы [78]. ... оқу ... ... студенттер
жоғарыда аталған бейімделу түрлерін игеру қажет. Адамның жаңа қоршаған
ортаға сәтті ... жаңа ... ... ... ... мотивацияға және оның шыңайы әрекетке ... ... ... ... ... жеке ... ... құрылымының қайта құрылуларынан тұрады. А.В.Мудриктің ... ... ... ол бойынша, қарқынды әлеуемттік-экономикалық
жаңашылдықтар, түрлі ғылым салаларындағы жинақталған жаңа ... ... ... ... ... ұмтылуы –
адамның жаңа талаптарын оятты [3, 60, 79].
Студенттердің оқу әрекетіне ... ... ... ... дер кезінде жоғары мектептің оқу ... ... ... ... ... ... өткенінен адамның кәсіби өмірінің
сәттілігі тәуелді.
Бейімделу – белсенді іс-әрекеттің алғышарты және оның ... ... ... ... ... ... ... оқу әрекетіне физиологиялық ... 2 ... ... ... ... 2 айға ... созылса, әлеуметтік-
психологиялық бейімделу 3 жылға дейін созылуы ... ... курс ... ... оқу ... ... үш формасын көрсетуде:
1) Студенттің жаңа қоршаған ортасына, жоғарғы мектеп құрылымына, ... мен ... ... танымдық-ақпараттық бейімделуімен
мінезделетін - формалды бейімделу.
2) Топтың ішкі ... ... ... және осы ... студенттік ортасының тұтастығымен ерекшеленетін ... ... ... ... ... оқу жұмысының әдістері мен ... ... ... - ... бейімделу.
Әлеуметтік өзгерістер әр адамда түрлі ... ... ... ... ... ... ... басқалары қорқынышпен
қабылдайды. Бірақ, қоғамдағы жаңашылдықтарға қарамастан, әр адам өзінің
бейімделу мінез-құлық стратегиясын ... ... ... әсер ететін үш факторды ... ... ... ... және педагогикалық.
Әлеуметтік факторларға студенттердің жасы, әлеуметтік жағдайы ... ... ... мекемесі жатады. Психологиялық факторға
индивидуалды-психологиялық, әлеуметтік-психологиялық: интеллект, ... ... ... мүмкіндігі, топтағы орны жатады. Педагогикалық
факторға ... ... ... ... ... ... жағдайы, оқытудың техникалық
жағдайлары т.б жатады.
Кейбір жағдайларда адамның ... мен ... ... ... ... жағдайларға тап болып жатады. Ол өз кезегінде ... және ... ... конфликтілерге ұласады және стрестік ... ... ... оқу орнындағы студенттердің өмірінде кездесетін стрестік күйлер
Кез-келген өмірдің өзгерісі әр адамда мазасыздық, үрей ... ... Сол ... енді жоғары оқу орнының табалдырығын
аттаған кешегі ... ... ... бозбала мен бойжеткендер де
осындай сезімдерді бастан кешірмейтіндеріне ешкім кепіл бере алмайды.
Сонымен, зерттеу жұсысымыздың 2-ші ... ... ... ... құндылық бағдардың, идеалдарының өндірілуі, әлемге
көзқарастың тұрақталуы және жеке тұлғаның ... ... ... ... ... анықтау кезеңі (әлеуметтік, жеке тұлғалық,
кәсіби, рухани-тәжірибиелік секілді міндеттерді ... ... ... ... ... ... курстардағы
студенттердің келесідей қиыншылықтарға тап ... ... ... үй мәселесі (жатақханаға орналасу), пәндердің көбеюі,
бағалау жүйесінің күрделенуі, жаңа достық қарым – қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... дайындалу жалпы
алғанда студент бұрын соңды кездеспеген, өмірінде ... ... ... [19, ... ... өзінің табиғаты, өту барысына сәйкес, әр студентте
әр-түрлі өтеді. ... ... өтіп ... ... субьективті мінезделеді және олардың ... өтуі ... ... ... ... ... ... байланысты.
Жеке тұлғаның бейімделуі жеке адамның қоғам мен өзара әрекет ету заңдылығын
ашуға ... ... ... ... бірі.
Жоғарыда аталғандай, бейімделу процесі гомеостазды ... ... және үш ... ... ... ... ... деңгейлері негізінде жүзеге асатындығы жоғарыда аталып өтілді
[7, 62, 64].
Үздіксіз ...... ... серігі деген қағиданы растайтын
көптеген зерттеулер бар. Студенттерді зерттей келе, ... және ... ... ... ... ... жасаралық проблемаларды шешумен
байланысты дейді. ... ... ... академиялық
жетістігіне әсер ететін оқуына кедергі келтіруі ... ... өз ... ... туғызып, стресс одан сайын ... Өзге ... ... ... ... үй, ... ... бітімі, салмағына байланысты болатын стрестік күйлерді атауда ...... ... ... ... ... ... жыл салып келген
бозбала мен бойжеткендер. Студенттік өмір - өмір ... тез ... ... ... ... ... кезеңдер, қаражат мәселесі,
достық қарым-қатынас, махаббат және сексуалдық өмір, ... және ... ... ... стрессорлардан тұратыны
анықталған. Таубес және Коэннің анықтаған студенттің өмірінде кездесетін
төмендегідей стрессорларға қысқаша тоқталайық:
1. Өмір ... ... ... ... тез өзгерген сайын, адамның ауруға ұшырап стреске
шалдығу мүмкіндігі соғұрлым жоғарылайтыны белгілі. Жоғары оқу орнына түскен
студенттің ... ... ... ... өзгеретінін елестетіп
көрейік.
Үйде тұрған кезде барлығымыз ата-ананың қамқорында, не ішем, не ... ... ... ... ... кездесуге, үй жинауға немесе
демалуға арналған уақыт та жеткілікті. Бірақ, жоғары ... өмір ... ... бару, ас дайындау, үйді жинау, кір жуу т.б ұсақ шаруаларға
арналған уақыт табу ... ... ... бұрын соңды істеп көрмеген
жағдайларға да тап болып жатады. Сонымен қатар, енді ... ... ... ма, әлде жоқ па екенін ешкім сұрамайды. Олар басқа
шаруалармен қатар, тапсырмаларды да ... ... ... қоса, студенттік өмірде жатталып қалған басқа да
өзгерістерге толы. Пәтер немесе жатақханаға ... ... ... ... ... достармен қарым-қатынасқа түсу. Олардың ойынша тапсырмалар
да уақыт жетпейтіндей көп беріледі.
Осы кезде бұдан басқа, өте ауқымды ... және осы ... ... ... эмоционалды тәуелсіздікке қол жеткізу.
2. Кәсіби әрекетті таңдау және дайындалу.
3. ... ... ... ... кезеңнің қиыншылықтарын жеңу үшін, студентке өткенді
ұмытып, жаңа ролдерді меңгеріп, игеруі қажет, ... олар тағы ... ... ... ... және ... стрессорларын бақылаған
зерттеушілер мынандай жағдайды байқады: осы шақта стрессіз ... ... алып ... студенттер өте аз.
Сонымен қатар, өз-өзіне қол жұмсау - студенттер арасындағы ... ... ... ... ... ... Бағалау жүйесі
Кез-келген студенттер баға алулары қажет ал, оқытушылар бағаны қоюы
керек. ... ... ... де осы ... өте ... ... мақсаты - білім алу емес, жақсы баға алу ... ... ...... емес, үздік студенттер мен ... ... ... ... ... ... бұл сөз ... қолданылмайды.
Студенттердің өзін-өзі бағалауы да бағалау ... ... ... ... «Бұл ... ... баға алсам, мүмкін мен ештеңе білмейтін
шығармын». Осы жағдайдың орнына ол: «Мүмкін мен дайындалсам, жақсы ... ... ... ... ... оқимын» деген сөздерді қолданса, студент
стреске шалдықпас па еді? Кейбір студенттер жоғары оқу ... ... ... деп ... ... ... басқалары үнемі оқу арқылы
қоғамдық жұмыстарға араласа алмай жатады.
3. Академиялық ауыртпаушылық.
Бағалау жүйесіне ... ... ... ... тұр.
Академиялық ауыртпаушылық - өте көп пәндерден немесе олардың аса тым
күрделенуінен ... ... ... ... ... және үнемі қарқынды өтуде. Неғұрлым
аз уақыт ішінде көп ... ... ... ... өмір ... ... ... тиеді.
Университетті аз уақыт ішінде тез бітіруге асыққан студенттер өздеріне
тым ауырлық ... ... ... ... ... және үлгерімінің төмендеуімен жауап қайтаруда.
4. Достық қарым-қатынас
Сыныптас ... ... жаңа ... ... түсу ... ... стрестің көзі болып табылады. Мен басқа адамдарға ұнадым ба? Қарсы
жыныстағы ... ... құра ... ба? Мені ... ... ... осы ... студенттерді мазаламай қоймайды.
5. Махаббат
Енді жоғары мектепке түскен студенттер жанұядан, балалық достардан
алшақтап, өздеріне ... ... ... Жаңа ... жаңа ... мен қарым-қатынастардың формаларын қажет етеді. Бұл
табиғи заңдылық. Өздерінің жұптарын тапқан ... ... ... ... ... «Қай ... ... Ақысын кім төлейді?
Қандай ортаға біз кіреміз?» деген сұрақтар, жұптары жоқ жалғыз студенттерді
«Неге маған ешкім қарамайды? (қыз ... Мен ... өз ... ... оған сөз ... ... ... мазалайды.
6. Жыныстық қарым-қатынас
Бұл стрессор түрін үлкендер көбіне ... ... ... ... үйір деп ... және олар әлі жас оларды келешек өмірі
үйретеді деп өздерін ұстайды.
Сонымен қатар, студенттердің ... ... ... кезінде
берілетін көбіне СПИД ауруына тоқталмай өтуге ... ... ... ... 16%-ы 20 - 29 жас ... екен. Эксперттер
20 жаста жұқтырған адамдар көбіне жеткіншек кезенде немесе студенттік
кезенде ... ... ... ... оқу ... түсу жаңа ... жаңа қоршаған орта әрине,
көптеген адамдар өздерін сенімсіз ұстайды. Ұялшақтық өте ... ... ... бірақ онымен күресуге болады.
• Ұялу – адамдардан әсіресе, ... ... ... ... таныс емес объект пен субъекттерден себебі олар туралы әлі ешқандай
ақпарат жоқ; беделді студенттерден, себебі олар басшылық етеді, жақын ... түсе ... ... ... адамдардан қорқу.
• Ұялшақтық кез-келген физикалық секілді күрделі салдары болуы мүмкін.
• Ұялшақтықтан жаңа адамдармен ... ... ... ... өмірден ләззат алу қиындайды.
• Ол өзінің жеке пікірін айтуға, ойын ортаға салып ... ... ... ... ... ... ... кедергі
келтіреді.
• Ол өзіндік сананың белсендірілуін тежейді
... ... ... және ... ... ... бұзады.
• Депрессия, мазасыздану және жалзыздық сезіну секілді жағымсыз
сезімдер – ... ... ... ... ... ... оқытушылар, лидерлер немесе өздері қарым-
қатынасқа түскісі келетін адамдардың ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай ұялшақтықтың
көптеген салдары бар.
8. Қызғаншақтық
Студенттер ... ... ... ... ... ... достармен
де байланысқа түседі. Бұл процесс эгоға қауіп келтіреді (Ол ... ... мен ... жігерді қажет етеді, уақытты және көп
күшті ... ... ... ... ... және оны ... ... сақтау
керек. Қызғаншақтық – жақсы көретін адамды, досты, билікті ... ... ... ... ... туындайтын сезім. Ол екі компоненттен
тұрады: 1) тәкаппарлық сезімі және 2) ... ... ... жасағандай
күйдегі сезім.
Қызғаншақтық – көптеген студенттерде орын алып жатқан стрессор болып
табылады. Ол біз қызғанғанда және ... ... ... ... ... ... ... кесірінен қарым-қатынас үзілуі мүмкін. ... екі ... ... немесе мінездердің сәйкес
келмеуі нәтижесінен үзіліп жатады. Енді жоо-на ... ... ... ... ... таңдау сатысында болған соң да олардың ... ... ... мүмкін.
Жоғары курстағы студент өмірінде кездесетін стрестік жағдайлар:
Әрине, жоғары курс ... ... ... ... студенттерде
кездесетін стрестік жағдайларға тап болып жатады: ... ... ... ... т.б. ... басқа жұмыс пен оқуды
қатар алып жүрген студенттердің күйлері, жанұя құру мен оқу, ... ... ... оқу қабілетіне күмәнмен қарау секілді стрессорларды атамай
кету ... ... ... пен ... таңда жоғарғы курс студенттері оқу ақысын немесе тұратын жерін
төлеу, өздеріне қажетті заттарды алу т.б ... ... ... тура ... ... орын алып ... Атқарып жүрген жұмысты
қажетті деңгейде орындау, сол секілді жақсы оқуға байланысты ынта ... ... ... ... ... егер де осы ... жеке күресіп
жататын болсақ, нәтижесінде олар шамадан тыс ауыртаушылықты түсіріп,
соңында аурудың ... ... ... ... бере ... және ... курс ... тек жұмыс істеп қана ... ... ... ... балалы болып жатады. Жанұя құрудың өзі ... тек ... ... ... ... қасындағы жолдасыңа уақыт, қаражат табу
қажет.
12. Тіл мәселесі де ... ... ... тудыруы мүмкін. Біздің
жағдайымызда ауылдан келген кебір студенттер орыс ... ... ... алмай жатса, қаладағы студенттер қазақша тілді білмей жатады.
13. Сабақ өткізу формасы. Мысалы, кейбір сабақтар ... және ... өтуі ... ... студенттер сабақ формаларын жеткілікті
білмегендіктен, осындай сабақ ... ... ... беремін?
Не айтамын?» деген сұрақтар мазалайды [19].
Сонымен, ... ... ... жоғары оқу орнындағы
студенттердің ... ... ... ... ... ... өмір ағымына бейімделу қажет. Студенттік өмір ... ... ... жаңа ... қарым-қатынастың құрылуымен, жаңа
қоршаған ортаға бейімделумен, жақсы баға үшін күрес, көлемді үй тапсырмасын
орындау, ұялшақты жеңу ... ... тап ... жатады. Ал, жоғары
курс студенттері өздеріне тән стрессорларға, яғни, жұмыс істеу, оқу ... ... ... жатса, жанұяға көңіл бөлу және с.с.
Студенттердің стреске ұшырауы оның тек ... ... не ... ғана ... емес, сонымен қатар әр ... ... ... қызмет түрлеріне, қарым-қатынасқа, қоршаған ортасына да
байланысты болады. ... ... ... болу ... ... ... болуының көзі болуы мүмкін әр түрлі өмірлік жағдайларының
ықпал ету ерекшеліктерін ... ... ... ... ... жалпы
және толық болып П.Т.Вонг ұсынған нұсқасы табылады.
Кесте 1
Тұлғаралық стресс
Тұлғаішілік стресс
П.Т.Вонг бойынша күнделікті өмірдегі стресс аймағы.
Ортаңғы ішкі ... «мен ... ... күші», психикалық энергия
немесе ішкі ... деп ... ... ... ... ... Ол ... дағдарыстарды индивидке жеңуге көмектеседі және
стреске қарсы тұру интенсивтілігін анықтайды. Бұл ... ... ... әр ... ... ... үрей, қорқыныш, орын
таба алмаушылық ... ... ... ... Келесі бөлім –
тұлғаішілік стресс. Көптеген біздің ... ... ... және ... әсері осы стресс түрімен байланысты. Бұл бөлім біздің барлық ... ... ... ... күш ретінде болып табылады. Егерде
біз әлемімізде өз-өзімізбен болмасақ, онда біздің ішкі ... ... ... әсер етіп және ... өзара байланыстың
бұзылуына жағымсыз қатынас негізінде ... Бұл ... ... ... ... іске ... ... пайдасыз және керексіз
қылықтар, ауыр еске алулар, оқиғаларды адекватсыз бағалау және т.б. ... ... ... ... белгілі бір өмір салаларымен өзара байланыс
жасайды. ... әр ... өз ... ... ... ... тура ... өзге адамдармен әрекеттесу және оның бағалауы біздің
қабылдауымызға, ... ... және ... ... ... ... ... жасайды. Көптеген өмірлік
мәселелер адамдар арасындағы қатынастың проблемасы болып табылады.
Тұлғалық ... ... не ... ... және оған ... ... ... қалай жүзеге асырады және бұзатын уақытта онымен не
болатынына қатынасы бар. Ол ... ... ... ... ... іш ... сияқты құбылыстармен байланысты көрінеді.
Жанұялық стресс өзіне жанұя ішіндегі барлық қиындықтарды қосады. Ол-үй
ішіндегі ... ... ... ... ... ауру ... ішімдік, ажырасу және с.с.
Еңбектік стресс көбіне ауыр жұмыс ... ... ... ... ролдік анықсыздықтан және ролдік қарама-қайшылықпен байланысты.
Қоғамдық стресс адамдардың үлкен топтары бастан кешетін проблемалары
жатады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... және ... және т.б.
Экологиялық стресс қоршаған ортаның экстремалды жағдайларының ықпал
жасауымен негізделеді. ... ... күту ... оның ... ... ауа және су, қатал ауа райының жағдайы, нашар көршілер, дыбыстың
жоғары деңгейі және с.с.
Қаржылық стресс ... ... ... ... ... ... ... қиыншылықтар, оқу ақысын төлеу, қосымша қаржылық шығындар,
осы және ... да ... ... ... болуына әсер етеді.
Тұлғаішілік стресс детальды қарастыруды қажет ... Ол ... ... ... ... ... ... болса, екінші жағынан, ол
әртүрлі өмірлік оқиғаларды жобалауы мүмкін және оған ... ... ... және ... мінез-құлқына әсер ететініне
байланысты.
Стрестің пайда болу көздері мен туындайтын факторларын ескере отырып,
Н.В. Самоукина кәсіби ... ... ... ... ... ... стресс уақыттың қатаң қадағалану және жоғары деңгейлі
жауапкершілікті тапсырманың ... ... ... ақпараттық
стресс жағдайдың анықсыздығынан (жағдай туралы ақпараттың аздығынан) және
ақпарат параметрлерінің тез ауысуынан ... ... ... шынайы немесе болжамалы қауіпсіздіктен туындайды
(орындалмаған жұмыс үшін, әріптестерімен қатынасы үшін ... ... ... ... ... ... құндылықтары мен ойлары
бұзылады;
3. Коммуникативті стресс іскерлік қарым-қатынастың шынайы мәселелерімен
байланысты. Ол конфликтілік дәрежесінің ... ... ... ... ... да бір ... келіспеуін әдепті білдіре
алмауынан, манипулятивті әсерлерден ... ... ... ... ... негізгі көріністері: іскерлік ... ...... ... ... ... ... дағдысы;
өзіне деген сенімсіздік («ит қорыққанынан қатты үреді» дегендей); ... ... ... ... ... (негізгі себебі –
бақталасын кеміту мақсатында айқайлау), ... ... ... бас тарту, жалған сөйлеу, қорқыту, ұрыну, сездіру, т.б.);
жағдайлық ... ... ... ... ... жала ... өзіне бағытталған (өзін кінәлау).
4. Жетістікке жету стресі кәсіби стрестің ... ең ... ... Оның ... ...... шынайы мүмкіндіктерінің оның
күтетін үмітімен сәйкес келмеуі;
5. Қателік ... ... ... ... Ол ... ... ... байланысты:
1) Іштей тек жетістікке бағытталуы;
2) Қателік жасауға тыйым салыну не жазалау ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
бермейді, содан келіп ол барлық жаңадан және тәуекелділіктен бас тарта
бастайды, сайып келгенде адам ... ... ... ... ... ... ... ең көп таралған түрі - бәсекелестік стресс. Мұнда
адам айналасындағылардың бәрін, ... ... деп ... майданда өмір сүретін адамдар» ... ... ... ... ... ... тек «қажетті» адамдармен толтырады,
нағыз достары жоқ, жанында да сүйетін әйелі емес, ... ... ... ... ... ... ... – алға тек мансапты
қояды, алға жылжу, арпалысу-жеңуді көздейді.
7. Ақша табу мәселесіне ... ... ... ... ... ... көп ... сайын сыйлай түседі, көбіне сыйақы, ұтыс деп ... ... және ... ... сатып алынады» деп есептейді, бірақ бұл
– жеке тұлғалық деградациялық негіз.
Стрессорларға тек ерекше, ... ... ... ... ... қана
қоймай, сонымен қатар, күнделікті ұзақ жағымсыз сәтсіздіктер, проблемалар
да жатады. ... ... ... ... стресс адамда жиі
кездесетіндігі дәлелденген. Осыған сәйкес, басқа да ... ... ... және т.б) ... ... келген.
Стрессогенді факторлардың қазір осы кезде болуы шартты ... ... ... ол туралы қиялдауға немесе оны «алдын-ала» сезуге болады.
Стрессорлардың негізі ретінде олар квалификациялануы ... ... ... ... ... және жеке ... аралық деп
квалификациялады. К.Голлахан (1986) бойынша, сыртқы ... ... де ... деп және ... ... ... үнемі қайталанатын
қоршаған ортаның талабы» болып табылады. Сыртқы ... ... ... ... және ... да ... экологиялық факторлар жатады.
Жеке тұлға аралық стрессорлар көбінесе ... ... ... ... ... және ... жеке ... аралық стрессорларға бейім келетін
жеке тұлғалық белгілерінің кешенін ... ... ... ... ... ... ... жатқызады. Яғни, адамның бір кезде ... ... ... ... тым көп ... алып, уақытында тапсырманы
орындай алмауына байланысты ... ... жеке ... ... ... сай ... агрессивтілік, бәсекелестік, тынымсыз мінез-
құлықтар «А типті жеке тұлға» деген атқа ие болды [24, 28].
Дж.Рейстер зерттей келе ... ... ... яғни ... ... ... ... шақтағы әлеуметтенуімен, оның оған маңызды
қандай да болмасын оқиға және оқиғаға жауап беру стереотиптерінің қалыптасу
ерекшеліктерімен байланысты [14, ... ... ... ... анықтамасы бойынша стрестің түрі,
оның орын алып жатқан аумағына, яғни, осы ... ... ... ... ... ... адамға бір ой салатын секілді. Ол ... ... ... бұзылуы, түрлі ... ... ... ... ... синдромының даму типіне
сәйкес перифириялық органдар мен ... ... ... ... ... ... (екінші сигналдық жүйенің қызметіне және жоғарғы нерв
қызметінің процесіне жағымсыз әсер ету ... ... оның екі ... ... және ... сигналдық жүйе ) деп бөлді [45].
Кейбір авторлар психикалық стресті тудыратын екі үлкен топты ... ... олар ... ... екі түрге бөлді: ... ... ... ... ... ... аса тым ... егер де адам келіп жатқан ... өз ... ... ... ... ... ... қабылдамаса туындайды. Эмоционалды
стрестің пайда болуын көптеген авторлар қауіп-қатермен, ... Осы ... ... ... үш ... бөлуге болады:
импульсивті, тежеуші, генерализацияланған. Эмоционалды стресс ... ... атап ... ... ... ... ... мінез-құлықтың қозғалыс және сөйлеуінде
өзгерістер орын ... [56, ... ... ... және ... деп бөлу шартталған.
Берілген классификация стресті тудыратын негізгі факторларға ... ... ... ... және ... ... және қайсысы жетекші орын алатынын бөліп айту қиынға соғады. Көбіне
ақпараттық және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы үнемі ақпаратты өңдеумен байланысты. Қандай
да бір ... ... ... ... адамда ренжу немесе ашу-ыза
сезімі пайда болады. Өз кезегінде ақпараттық ... ... ... ... және ... ... өтеді. Бірақ, пайда болған
сезімдер ақпаратты өңдеумен байланысты емес жағдайларда ... ... ... ... және ... ... түсініктері бірге
қолданылады.
Эмоционалды стресс физиологиялық стресс секілді организмде өзгерістерді
тудырады [56, 79].
Ойлаған әрекеттерін орындауда қиыншылықтар туындайды: ... ... ... таңдау шешімінің болмауы ... ... ... жағдайларда қарапайым істерге шешім қабылдаудың өзі ауырлық
түсіреді, негізгісі – оны ... ... қол ... көрінеді.
Осылайша, стресс адамның физикалық және психикалық денсаулығына әсер
ететінін көруге болады [57].
Жоғарыда аталып өтілген стрессорлардан басқа барлық ... ... ... орын алып ... ... ... ... стресті атамай кету мүмкін емес. «Осы өтіп ... ... ... ... дейін студенттер алаңсыз өмір сүреді» деп бекер
айтылмаса керек.
Оқу процесі өзінің ... ... ... ... мен
білімді игеру деңгейін анықтайтын экзамен жүйесінен тұрады. Экзамен сұраққа
жауап беру кезінде уақыттың шектеулігімен, жұмысқа жоғары ... ... ... ... ...... ... барысында
студенттің психиканың ішкі мобилизациялық белсенділігін қажет ететін, тек
интеллектуалды жағынан қамтамассыз ... ... ... жеке тұлғалық-
мотивациялық, эмоционалды-еріктік және индивидуалды-типологиялық деңгейінде
қолдауды қажет ететін жағдай. ... ... ... ... қорқыныш,
эмоционалды мазасыздану, психосоматикалық өзгерістер тән [10, 30, 43, ... де, төрт ай ... ... үшін ешқандай уайымдаусыз,
әурешіліксіз өтеді. Себебі, күнделікті алған бағалары қойылғанымен де, ... ... ... әлі ... ... ойлармен өздерін жұбатады. Ал,
қысқы және жазғы сессия кезі олар үшін ең ... ... ... ... ... ... ... өзгереді? Бұл сұрақтың бір ғана жауабы бар.
Ол әрине осы кезде барлық студенттер ... ... ... пікірге
барлығы келіседі.
Ғалымдар стрестің көрінуін төмендегідей төрт топқа бөлуде:
Физиологиялық симптомдары:
• тері бөртелерінің көбеюі
• бас аурулары
... ... ... ... қысымы
• терең және тыныс алудың жиілігі
• пульстің тез соғуы
• артериалды қысымның жоғарылауы
Эмоционалды симптомдары:
• ауырлықты сезіну
• шашыраңқылығы
• дүрбелең салу
... ... ... ... ... ... ... (интеллектуалды) симптомдары:
• басқалармен өзін салыстыру, өзін төмен бағалау
• өзінің немесе ... ... ... ... ... ... ... экзамендегі жағымсыз мүмкін болатын салдарларды еске түсіру
• қорқынышты түстер
• ойлаудың ... ... ... ... ... - құлықтық симптомдары:
• тек экзаменге дайындалмас үшін, басқа істермен шұғылдануға ұмтылу
• экзаменді еске салатын нәрселерден қашу
... ... оқу ... ... ... ... экзамен туралы мазасыздандыратын әңгімелерге басқаларды
тарту
• кофейн және алкоголдік ішімдіктерді қолдану
• ұйқының нашарлауы
• тәбеттің нашарлауы [57, ... ... ... ... ... ... психологиялық белгілері:
Эмоционалды белгілері: мазасыздану, көңіл-күйдің түсуі, ... ... ... ... ... қарау, тез шаршау, өзін қамқорсыз сезіну.
Депрессия: Әдетте депрессия кезінде адамдар ашушаң, агрессивті, ұсақ-
түйек нәрсеге мазасызданыады. ... ... ... кейбір өмір
аспектілерін бақылай алмай жатады. Организмнің физиологиялық күйі ... ... ... ... ... ... адам зейінін минимумге дейін апарып, жағдайды
бақылай алмайтын күйге ... ... ... қате ... ... пайда болады.
Қорғаныстық: Осындай сигналдың пайда болуы адамға ... ... ... ... ... қабылдай алмау: Кейбір адамдар ... ... ... ... көп күш жұмсап жатады [63].
Г.В.Шухов атындағы Белгородтық мемлекеттік университетінде
жүргізілген II-ші курс ... ... ... ... ... бойынша, сессия кезінде студенттердің 19%-ы ... ... ... айтсақ, бұл стрестің оларға ешқандай маңызы жоқ
және студент оны ... ... оған ... ... ... 81 % ... және сынақ аптасы кезінде стреске шалдыққан.
Жоғарыда аталғандай, стресс – күнделікті өміріміздің бір ... ... таң ... күн ... дейін әсер етеді. Стресс пайдалы және
пайдасыз болуы мүмкін: ... ... ол ... ... беріп, біздің
жағдайымызда студенттерді оқуға ... ... ... жағы ... ... қабынуы, ұйқысыздық т.б, яғни студенттерде мазасыздану
сезімін тудырады.
Кез-келген студенттің стрестік күйлерге көзқарасы көптеген ... ... ... ... ... студент тұлғасының
индивидуалды ерекшеліктері жатады. Жеке тұлға қасиеттрінің физиологиялық
сапасына адамның жоғары ... ... ... ... (темперамент) орны
ерекше. А.С.Батуевтің пікірі бойынша, ол ... ... ... ... құрылады: 1) экстра, интроверсия, 2) эмоционалды тұрақтылық,
нейротизм, 3) қозғалғыштығы, ... ... ... ... ... ... ... субъекттің
индивидуалдық сипаттарынан іздей бастады. Көптеп тараған көзқарастардың
пайымдауынша, ер ... ... ... ... ... ал
әйел адамдар біртекті стрессорларға әсер етеді деп тұжырымдайды. Көптеген
жұмыстар жүйке жүйесіндегі ... ... ... ... ... Осы ... ... зерттеулер
стреске тұрақтылықты қалыптастыру үшін біріншіден ... күш пен ... ... ... деп ... ... ... стреске жеке тұлға
типі мен вегетативтік ... ... ... бар ... ... Осыған сәйкес, белгілі болжамдар бойынша, адамның стреске
тұрақтылығын анықтайтын екі тип бар «А» және ... ... ... ... ... сипаттаулардан адамның
индивидуалды-психологиялық ерекшеліктеріне ауыса түсті. Бұл жеке тұлға
ерекшеліктерінің стрессорларды ... және ... ... ... ... әсерлерге реакциясының тууына себепті болуымен
байланысты. Стреске тұрақтылыққа әсер ететін индивидуалдық ерекшеліктердің
ішінен эмоционалдық сфераға ... ... ... ... ... ішінен ерекше көңілді ашуланшақтық және үрейлену сияқты ... Бұл ... де ... ... ... анықтайды. Мұндағы жеке
тұлғалық үрейленушілік стрестік жағдайларды жоғары деңгейлі ... ... ... ... болуы), ал жеке тұлғалық
ашуланшақтық – ... ... ... және ... ... ... ... сипаттағы индивидуалдық ерекшеліктен
біріншіден интеллект деңгейі және танымдық стильдер, ... ... ... әсер ... Олар ... ... бағалаумен және стрестік
жағдайға ... ... ... байланысты [22, 75, 80].
Стреске бейімделуге бақылау ... мен ... ... да әсері
маңызды. Ішкі бақылау локусына және жоғары өзіндік бағаға ие ... ... ... ... ... ... ... стрестік жағдайға бейімделу қабілетінің маңыздылығын ескере
отырып, ... жеке ... ... ... ... ... тұрақтылық қабілетін көрсетті. Стреске тұрақтылық бұл – стресс-
факторлардың әсеріне ағза мен ... ... ... ... әсерлерге резистенттілігі (қарсы тұра ... ... ... ... ... экстремалдық жағдайдағы өмір және
еңбекке функционалдық бейімделуі, стрессорлардың әсер ... ... тыс ... ... орнын баса білу қабілеттілігі.
Стреске ... - ... және ... ... ... әсер ... ... ерекшеліктерімен шартталған маңызды интеллектуалды, ерік-
жігерлі, эмоционалды қиыншылықтарды ... ... ... жеке ... жиынтығы.
Стреске тұрақтылық – адамның тұрақты сапасы емес, оны арнайы жаттығулар
арқылы дамытуға болады.
Стреске тұрақтылық қысымды, стрессогенді әрекет ... ... ... Стреске тұрақтылыққа эмоционалдық тұрақтылықты,
функционалдық жағдайды реттеу ... ... ... стратегиясының тиімділігін, т.б. қасиеттерді жатқызуға болады.
Түрлі формалы стрестік ... ... ... ... тұрақтылығы ең
алдымен оның ...... ... және ... ... ... тәуелді. Эктремалды әсерлер орындалып
жатқан әрекеттің тиімділігіне үнемі ... әсер ... деп ... ... жағдайда күрделенген сәттерде қиыншылықтарды сәтті
түрде жеңу мүмкін емес еді. ... ... ... жұмыс барысы ішкі
қорлардың қосымша мобилизациялануына ... ал оның ... ... қалдырылған салдары болуы ықтимал. «Стрестік этиология» - жүрек,
қан-тамырлар патологиясы, ... ... ... ... ... күйлер – қазіргі таңдағы барлық іс-әрекет түрлеріне
тән. Осы таңда патологиялық күйлердің ... ... ... ... ... ... ... зерттейтін
қолданбалы зерттеулер маңызды.
М. Фридман және Р. Ройзенманның зерттеулерінде басқару әрекетінде ... ... ... ... мінез-құлықтарына, тәртіптеріне
кең көлемді талдаулар жасалды.Олар екі негізгі ... ... А ... көп ... В – ... ... ... А типтегі адамдарға
олардың өмірлік ... ... тым ... ... синдромдар
тән. Оларда көбіне бәсекелестікке құмарлық, мақсатқа жетуге ұмтылу,
агрессивтілік, ... ... ... ... ... сезіну қасиеттері басым. Осы қасиеттердің әсерінен жастық
шағынан бастап адамдар өздерінің денсаулықтарын құрбан етуде.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... шығаруға болады. Сонымен, үздіксіз ...... ... ... қағиданы растайтын көптеген зерттеулер бар. Таубэс
және Коэн ... ... ... олардың келесідей жағдайларға
байланысты стреске ұшырайтындарын анықтағын: өмір ағымының өзгеруі, бағалау
жүйесі, академиялық ауыртпаушылық, достық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс пен
оқу, жанұя және оқу, тіл мәселесі, сабақ өткізу формасы.
Студенттердің стреске ... оның тек ... ... не ... ғана ... ... ... қатар әр ... ... ... басқа қызмет түрлеріне, қарым-қатынасқа, қоршаған
ортасына да ... ... - деп ... ... ... көздерін
атады: тұлғаішілік стресс, тұлғаралық стресс , ... ... ... ... ... ... ... қаржылық стресс,
тұлғаішілік ... ... ... болу ... мен ... ... ... Н.В. Самоукина кәсіби стрестің негізгі түрлерін бөліп көрсеткен:
ақпараттық ... ... ... коммуникативті стресс,
жетістікке жету ... ... ... ... туындайтын стресс,
оқудағы бәсекелестік стресс, ақша табу мәселесіне байланысты стресс.
Жоғарыда аталып өтілген стрессорлардан басқа ... ... ... ... орын алып ... сессия кезіндегі емтихандық стресс.
Ғалымдар стрестің көрінуін төмендегідей төрт ... ... ... ... ... танымдық
(интеллектуалды) симптомдары, және мінез - құлықтық симптомдары.
Студенттердің стрестік жағдайға ... ... ... ... ... жеке ... ... интегративті сипаттамасы –
стреске тұрақтылық қабілетін көрсетті. Стреске тұрақтылық бұл – ... ... ағза мен ... ... тұрақтылығы, олардың
экстремалдық әсерлерге резистенттілігі (қарсы тұра ... ... ... адамның нақты экстремалдық жағдайдағы өмір
және еңбекке функционалдық бейімделуі, стрессорлардың әсер ... ... тыс ... ... ... баса білу ... ... – адамның тұрақты сапасы емес, оны арнайы жаттығулар
арқылы дамытуға болады.
II ТАРАУ. ... ОҚУ ... ... ... ... СЕБЕПТЕРІН
ТӘЖІРИБИЕЛІК ЗЕРТТЕУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕЛУІ
2.1. Студенттердің стреске ... ... ... ... ... мазмұны
Зерттеу жұмысымыздың II-ші тарауын біз ... ... ... ... ... стреске тұрақтылық қасиетін
және олардың динамикасын анықтауға арнадық.
Жұмыстың тәжірибелік бөлімі Ақтөбе қаласының Қ.Жұбанов атындағы ... ... ... ж.ж. ... ... Зерттеуге
тарих және филология факультеті, психология және педагогика мамандығының
101 (25 ... 102 (23 ... 103 (25 ... 401 (12 ... ... ... ... үшін эксперименталдық жұмыстың бағдарламасы
жасалды, ол мынадай 6 кезеңнен тұрады:
1. Бағдарламаның жасалуы және ... ... ... ... ... мен ... ... (қаңтар-
мамыр, 2009 ж.).
2. Алғашқы ақпарат ... ... ... эксперимент)
психологиялық-педагогикалық диагностиканы ұйымдастыру және жүргізу
(қыркүйек-желтоқсан, 2010 ж.).
3. Зерттеу қорытындыларын өңдеу және ... ... ... отырып, арнайы әлеуметтік-психологиялық тренингтерден
тұратын психологиялық түзету жұмыстарының бағдарламасы құрастырылды
(қаңтар-ақпан, 2010 ж.).
4. Студенттермен ... ... ... ... ... ағартушылық жұмысы) ұйымдастыру және жүргізу (желтоқсан
2010 ж - наурыз, 2011 ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру және жүргізу
(наурыз – сәуір 2011 ж.).
6. Жасақталған бағдарламаның тиімділігін талдау, қорытындылар ... ... ...... 2011 ... ... зерттеулердің мақсаты студент өмірінде
кездесетін ... ... ... ... ... ... ... стрестің көріну белгілерін және оның ... ... ... ... мазасыздану ерекшеліктері, көңіл-күйлері.
Біздің зерттеулеріміздегі стрестің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... қолдануға
итермелейді: студенттердің жоғары оқу орны жағдайларымен қанағаттану
деңгейлерін анықтау; студент өмірінде ... ... ... ... ... ... ... типін анықтау; курстар
арасындағы емтихан алдындағы мазасыздану ... ... ... нысандарын жүзеге асыру үшін диагностикалық әдістемелердің
кешенін жасадық, бұл ... ... ... ... «Жоғары оқу
орнындағы түрлі жағдайларымен қанағаттануы» анкетасы, «Оқу ... ... ... ... типін бағалау» тест,
Ч. Д. Спилбергер және Ю. Л. ... ... және жеке ... ... «ӨБК» сауалнамасы.
Зерттеу жұмысын бастамас бұрын, зерттелінушілер әдістемелердің мақсат,
міндеттері және нұсқауларымен танысты.
Қазіргі психологияда көптеген стресті зерттеуге ... ... ... ... ... стрестік күйлерді анықтауға арналған
эмпирикалық әдістерді келесі ... ... ... ...... тест; 2 – бақылау.
Студент өмірінде кездесетін стрестің күйлердің әлеуметтік-
психологиялық ... ... ... біз сауалнама әдісін
өткіздік.
Сауалнама әдісі психологияда ең көп тараған және ол ... ... ... жүйе ... ... ... ... Біз оны негізгі әдіс және
өзге тесттік ... ... әдіс ... ... ... мазмұнына тоқталайық:
Біз студенттердің жоғары оқу орнындағы жағдайларымен ... ... ... «Жоғары оқу орнындағы түрлі жағдайларымен
қанағаттану» сауалнамасын (Қосымша 1) ... ... ... ... және ... ... ... топ) және 103 ... топ) ... ... ... жоғары оқу орнындағы жағдайлардың мазмұнына, формасы
мен әдістеріне ... ... ... ... 15 сұрақ беріледі,
жауаптары 1 – келіспеймін, 2 – жартылай келісемін, 3 ... ... ... ... ... ... есептелінді. Студенттердің
неғұрлым сандық бағалаулары көп болған сайын, соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... жұмысымызда студенттердегі оқу стресінің негізгі себептерін,
оның көрінісін және ... ... ... ... ... емтихан уақытындағы стрестің деңгейін анықтау мақсатымен біз
«Студенттердегі оқу стресін анықтайтын» тестті (Қосымша 2) қолдандық. Оқу
стресі ... ... ... психология және педагогика
мамандығының 101, 102, 103, 401 торптарына өткізілді.
Студенттердің жасы 19, 20, 23. ... ... 62 ... стресін анықтайтын тестті Ю.В.Щербатых өңдеген.
Студенттерге барлығы 7 бөлімнен тұратын сұрақтарға жауап беру ұсынылды.
1, 3 және 5-ші ... 10 ... жүйе ... ... керек. Мұндағы 1
балл – минимум, ал 10 - балл – жоғары болып есептелінді. 7-ші сұраққа ... ... ... ... ... ... студенттер өздерінің жауаптарын
жазады.
Студенттердің стреске ... ... ... ... ... ... байланысты екені белгілі. Осы қабілетті ескере
отырып, біз студенттердің стреске тұрақтылық қабілеттерінің деңгейін ... ... ... ... ... ... ... 3)
қолдануды жөн көрдік. Тест ... ... ... ... ... 101 ... топ) және 103 (бақылаушы топ)
топтарына өткізілді.
Әдістеме 20 сұрақтан тұрды. ... әр ... ... «жоқ»,
«білмеймін» деп жауап береді.
Әр сұраққа «иә» деп жауап берген жағдайда 2 ұпай, «жоқ» ... ... ... ... ... 1 ұпай ... ... жиналған ұпайлар
саны қосылып, төмендегідей нәтижелері шығарылды.
0-10 ұпай. Б типіне жататын жан. Осы ... ... ... ... және ... жету ... ... біледі. Олар
қиыншылықтармен өздері күресе алады, кез-келген қиыншылықты ... ... ... ... ... көп ... жұмыс жасай алады. Уақытты
дұрыс пайдалануға ұмтылады. Кездейсоқ жағдайларға қалыпты ... Б ... ... ... ... келеді.
10-20 ұпай. Б типтегі адамдарға бейім келеді, бірақ орташа көрінеді.
Көбіне стреске тұрақтылық танытады, ... ... ... ұпай. АБ типтегі жеке тұлға белсенділігінің ... ... және ... ... ... ... ... іскерлік белсенділікті жоспарлау ... ... ... ... және ... ... белсенді. АБ типтегі
адамдар басшы болуға ниетін көрсетпейді, бірақ нақты жағдайларда лидер
ролін ... ... ... ... тән, ... ... ... түрлеріне сәтті бейімделу.
30-40 ұпай. А типтегі жан. Мінез-құлық белсенділігі жоғары (А ... тән ... ... ... ... аса тым ... сезіну – жұмысқа
берілу, инициативтілік, жұмыстан өзгеге алаңдамау, өзін еркін сезіне алмау;
дем алуға және көңіл көтеруге уақыттың ... ... жету үшін ... ... күштердің мазасыздану күйінде
болуы, қолы жеткен ... ... ... ... өте жоғары белсенділік, сәтсіздікке ... алға ... бас ... ... ... тапсырмаларды орындауға ниеттің болмауы;
• ұзақ уақыттық және тұрақты зейін концентрациясына қабілетсіздік;
... ... тез ... ... ... ... сөйлеу, кейде бет және мойын бұлшықеттерінде
мазасыздықты сезіну;
... ... ... өзін ... ... ... дейін тыңдай алмау;
• бәсекелестік, субъектке агрессивтілікті таныту;
... ... ... ... қиыншылықтарға және сыртқы
жағдайларға фрустрациялық сезім.
Стресс кезінде ... ... ... ... төмендеуі секілді белгілермен анықталатыны белгілі. Осындай
мақсатпен, яғни, студенттердің жағдайлық мазасыздану (реактивті үрейлену
жағдайы, ... ... ... ... және күнделікті тұлғалық
мазасыздану (адамның тұрақты сипаты) деңгейін ... үшін ... Д. ... және Ю. Л. ... «Реактивті және жеке тұлғалық
мазасыздану» әдістемесін (Қосымша 4) өткіздік.
Әдістеме тарих-филология факультеті ... және ... 101 ... топ), 103 ... топ) және
401 топтарына өткізілді.
Жағдайлық мазасыздану көп ... ... ... ... үрейлі әсер етеді. Ол қысымшылықпен, мазаланумен, ... ... Өте ... ... мазасыздану невротикалық конфликт,
эмоционалдық жарылыс, психосоматикалық аурулармен ... екі ... ... 1-20 сұрақтар реактивті мазасыздану
бағаласа, 21-40 сұрақтар тұлғалық мазасыздануды көрсетеді.
РМ және ТМ ... мына ... ... ... = Σ 1 – Σ 2 + 35, мұнда Σ 1 – мына ... ... ... 3, 4, 6, 7, 9, 12, 13, 14, 17, 18; Σ 2 – мына ... ... ... 1, 2, 5, 8, 10, 11, 15, 16, 19, 20. ТМ = Σ ... Σ 2 + 35, мұнда Σ 1 – мына ... ... ... ... 22,
23, 24, 25, 28, 29, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 40; Σ 2 – мына ... ... ... 21, 26, 27, 30, 33, 36, 39. ... -30 – ... ... үрейлену; 31-45 –
орташа мазасыздану; 46+ - ... ... ... ... ... және ... ... болса, төмен мазасыздану керісінше, жеке тұлғаны жауапкершілікке
баулып, белсендіруге итермелейді.
Жеке ... ... ... ... ... ... өмірлік
жағдайларды қауіп-қатерлі деп қабылдап, олардың пайда болуына үрей күйімен
жауап қайтаруға тырысады.
Жағдайлық мазасыздану ағымдағы ... ... ... яғни ... ... бір ... ... барысында орын алатын
мазасыздану, үрей, қобалжу сезімдерінен тұрады.
Зерттеуіміздің соңында біз ... ... ... ... ... ... үшін «ӨБК» сауалнамасын
(Қосымша 5) ... ... ... ... және педагогика мамандығының
101 (эксперименталды топ) тобына өткізілді. Тест ... ... ... және ... ... ... ... яғни студенттердің
күнделікті оқу әрекеті мен емтихандық уақыт кезіндегі ... ... мәні ... ... ... бірнеше сатылық шкала
бойынша қойып ... ... 30 ... ... ... сөз-
жұптарының арасында 3210123 индекстері орналасқан, респондент өзінің жағдай-
күйіне байланысты қалаған санын белгілейді. Қарама-қарсы мәндегі ... ... ... ... ... ... бұл сандар мынадай түрде шешіледі: ... ... 3 ... – 1 ұпайға тең; жағымсыз күйді бейнелейтін
2 индексі – 2 ұпайға тең; жағымсыз күйді бейнелейтін 1 ... – 3 ... 0 ... – 4 ... тең; жағымды күйді бейнелейтін 1 индексі – 5
ұпайға тең; жағымды ... ... 2 ... – 6 ... тең; ... бейнелейтін 3 индексі – 7 ұпайға тең; Жағымды жағдайлар ... ... ал ... ... ... ... тең.
Осы ұпайлар бойынша жалпы немесе белсенділікті, өзіндік сезінуді, көңіл-
күйді бөлек есептеуге болады. Тесттің шешімі:
Белсенділік – 3, 4, 9, 10, 15, 16, 21, 22, 27, ... ... – 1, 2, 7, 8, 13, 14, 19, 20, 25, ... – 5, 6, 11, 12, 17, 18, 23, 24, 29, ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Айнымалы жұлдыздардың классификация күйлері30 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь