Сөйлеудің бұзылысы мен патологиясы

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ

1. СӨЙЛЕУДІҢ ПАТОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1.Сөйлеудің бұзылу сипаты
1.2. Сөйлеудің патологиялық көрінісі
1.3.Сөйлеудің бұзылуындағы факторлар
1.4. Сөйлеудің бұзылыстарын реттеу
1.5. Сөйлеу бұзылыстарына қажетті арнайы білім беру
1.6.Сөйлеудегі афазияны жою жолдары

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік ... және ... ... ... ЖҰМЫС
Тақырыбы: Сөйлеудің бұзылысы мен патологиясы
Орындаған:
5В0503-мамандығының 1курс студенті_____________Медеуова Д.М.
Ғылыми жетекшісі:
Психология ғылымының кандидаты, доцент__________Мамбеталина А.С.
Ақтөбе-2011
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. СӨЙЛЕУДІҢ ПАТОЛОГИЯСЫНЫҢ ... ... ... ... Сөйлеудің патологиялық көрінісі
1.3.Сөйлеудің бұзылуындағы факторлар
1.4. Сөйлеудің бұзылыстарын реттеу
1.5. Сөйлеу бұзылыстарына қажетті арнайы білім ... ... жою ... ... ... Сөйлеу мен тіл ұғымдары бірдей ұғымдар ... ... ... тіл ... ... ... ... жасау
әрекеті. Бұл қарым-қатынасты әр адам өзінше, ... та сол ... ... тіл ... ... іске ... Ал тіл болса осы ... сөз, ... ... ... ... ... яғни ... қоры
және сөздік қоры сондай-ақ грамматикалық формалар болып табылады. Тіл
қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ... ... болады, сөйтіп адам дайын тілді меңгереді.
Адамдардың бір ұжымда ... ... ету ... ... ... ... пайда болған». Адамдар замандастарына сөйлесу арқылы сол
кезеңде ... ... ... ... қана ... сондай-ақ бүкіл
адамзаттың барлық жинақтаған білім қорын ұрпақтан- ұрпаққа ... Бала ... ... отырып, өзі дүниеге келген қоғамның өмірінен
тыныс алады. Егер де бала кездейсоқ бір ... ... ... ... ... оның ойы мен өрістері өте төменгі дәрежеде қалған болар еді.
Бөбектер алғаш дүниеге келген жылдары адам қоғамынан бөлек сырт ... ... ... ... ... жағдайлардың (сирек кездессе
де) бар болғаны бар. Мысалы, туған кезден бастап маймылдар асырап, солардың
арасында өскен ... ... әр ... ... ... рас. Ойы
мен өрісі жағынан бұл балалар ... ... ... ... ... Кейіннен мұндай балалар адамдармен бірге тұрғанда да
олардың ақылы мен ойы өте баяу ... ... ... мәні бар ... өзі ... мен ... бір-бірімен тығыз байланысты. Адам ойлағанда, ... ... сөз және сөз ... ... ... ... сөйлеу деп аталатын
түрде береді. Іштей, ең болмаса бір-екі ... ... ... бір ... да ... ... ... алмайсыз.
Алайда адамдар өз ойын сөзбен жеткізіп бере алмайтын жағдайларда да
болады. ... ой ... ... ... қала береді деген ой ... ... адам ... ... ... ... ... сол ойын басқа адамдарға
түсінікті етіп кеңінен айтып ... қиын ... ... ... болып отыр.
Сөз сөйлеу тек адам баласына ғана тән. Жануарлар өз өмірлері үшін маңызды
оқиғаларды, қауіп төнгенде, азық табылғанда бір-біріне дыбыс ... ... ... ... (үрейлену, ашу шақыру, ыза болу сияқты)
білдіреді. Бірақ та бұл ... ... ... ... ... ... болмысы жан-жақты әрi көп деңгейлi аралық қатынастардан
құралатынын жоғарыда әңгiме еткенбiз. Ал осы ... ... ... мәнi мен құрылымы жағынан танылатын ... бұл ... ... барысында адамдар өзара әрекеттiк байланысқа келiп,
тұрмыс еңбек тәсiлдерi мен ... ... орай ... ... ... ... ... мен сезiмдерiн және т.б. өзара
бөлiседi, алмасады. Тiлдестiк ... ... ... ... ... субъектi белсендiлiгiнiң ерекше бiр ... ... ... қызметiнiң нәтижесi өзгертiлген, болмаса қайта жасалған
дүниелiк не идеалдық өнiм ... ол адам мен ... адам мен ... ... ... ... Бұл ... әңгiме тек бiрдiң екiншiге
бағытталған жай әрекетi, не оның ... ... ... ... ... әсерi туралы. Тiлдесу үшiн мiндеттi түрде әрқайсысы өз ... ... ие ең ... екi адам ... қажет.
Сонымен, сөйлеу - тiл көмегiмен түзiлген адам ... ... ... келесi түрлерi болады: сыртқы және iшкi сөйлеу. Сыртқы сөйлеу өз
кезегiнде ауызша, жазбаша болып, ал ауызша монологтық және ... ... ... ... ... ықпалды қатынас түзедi. Сөйлеу түрлерiнiң
бәрiндегi бiрдей сипат олардың сөздiк дыбысталуында. Бiрақ ... ... ... бар. Тiл ... және ... ... болмай, ешқандай ой, ойлау болуы мүмкiн емес. Ауызша да, ... ... ... ... ... ... ... күбiрлеп айтып
шығуынан басталады, мұны ғылымда iшкi сөйлеу деп атайды.
Сөйлеу мүшелерінің ... ... ... еріндері қалың,
жоғары ерні қысқа, құрт жеген, астыңғы үстіңгі ... ... ... ашық ... ... ашық тістеу, терең жабық, қатты ... тілі ... ... ұшы ... ... ... ... моторикасы): ернінің, тілінің қозғалыстары дәл және ... ... ... ... ... ... мүшелерінің
құрылыстарын бір қалыптан келесі қалыпқа ... ... ... ... қиындық көреді; тілдің қалпын аузында нашар сезінеді; тілдің
мөлшерден тыс ... және ... ... орын ... ... ... тілі түсініксіз.
Дыбыстарды айтуы бұзылған: қатаңдар – жұмсақ; ысқырықтылар үнділер
(соноры): рй, рь, й, л, ль, й ... ... ... ... Күрделі сөздерде дауыссыз дыбыстардың
бірігіп айтылуынан қате ... ... ... ... Күрделі
сөздер қысқартылып айтылады. Дыбыстардың айтылуы құрастырып сөйлеу кезінде
бұзылады.
Фонетикалық есту ... ... ... – қарсы (к-г, п-б, т-д)
ажыратпайды, дыбысты ... ... ... ... ... ... қалыптасу дәрежесінде, жұлып айту белгісімен.
Экспрессивтік сөйлеу:
Сөздік қоры шектелген. Топтастыру жүргізбейді, ... ... ... ... таңдап айтады, көтеген тұмыстық заттарды
атамайды, ... ... ... ... кезде бір сөзді басқа
сөзбен, сөз ... ... ... ... «емес» сөздерін қосады
(«тамақ істет» -кастрюля, қызанақ – «алма емес»)
Жай сөздік қоры белсенді сөздіктен кеңірек, бірақ заттардың ... ... ... ... ... ... кездеседі (ін,
құстың үйшігі).
Сөйлеу тілінің грамматикалық құрылымы қалыптаспаған. Зат ... ... ... түрін ажыратады, ауыр агромматизм, септіктерді шатастырады, зат
есімді сын және сан есіммен қатынастыра ... ... ... ... сериясы бойынша немесе сюжеттік ... ... ... ... ... ... ... көмекші сұрақтарына жай ... ... ... ... ... ... ... береді.
Себеп-салдары логопедтің көмегімен анықталуда.
Берілген суреттер бойынша әңгімесі ретпен, ... ... ... ... Өз бетімен әңгіменің мазмұнын айтпайды. Логопедтің сұрағына бір
сөзбен ... ... ... ... береді. Зат есімді, етістікті, үстеулерді
ажыратуы мүмкін.
Қарым-қатынаста құрылымы жай ... ... емес ... ... ... қоры бар ... ауызекі тілде заттардың атын, ... ... ... ... ... ... ... есімдіктер,
шырайлар қарапайым мағынасымен қолдануы мүмкін.
Зерттеу жұмысының мақсаты: ... ... бар ... ... ... жұмысының міндеттері:
1. Дамуында ауытқушылығы бар балалардың сөйлеу тілін қалыптастыра ... ... ... бар ... ... ортамен араластыру
3. Дамуында ауытқушылығы бар балалардың өз мүмкіндіктеріне сай білім беру
4. Дамуында ауытқушылығы бар балалардың кемшілігіне сай көмек көрсету ... ... ... ... ... бар ... сөйлеу тіліндегі
әртүрлі кемістіктерді болдырмау үшін немесе түзету үшін мамандардың әртүрлі
коррекциялық жұмыстар жүргізуі тиіс.
Зерттеу жұмысының пәні: ... ... бар ... ... ... түзете отырып зерттейтін ғылым- логопедия.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Кіріспеден, бір ... ... ... СӨЙЛЕУДІҢ ПАТОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1.СӨЙЛЕУДІҢ БҰЗЫЛУ СИПАТЫ
Қазiргi кезде жалпы психология ... ... ... ... ... ... байланысты болып отыр. Себебi
психологиялық ... бiр ... ... өтуi ... түйсiктiң
сезiмге, сезiмнiң ойға, ойдың сөзге т.с.с.), адам психикасындағы ашық ... мен ... ... адам көңiл шарпуларының ерекшелiктерi, жеке
адам заңдылықтары т.б. осы тiлдестiк қатынастың негiзiнде жасалады.
  Тiлдесу деген не? Тiлдесу ...... ... туындаған
адамдар арасындағы байланыстардың даму көзi. Тiл қатынасы негiзiнен
әңгiмелесушiлердiң өзара ... ... ... Бұл ... ... ... ... сипатын құрайды. Тiлдесудiң екiншi тарапы
сөйлеушiлердiң ... ... яғни ... ... сөз ... ғана емес,
сонымен қатар бiр-бiрiнiң әрекетiн, қылығын танып, оны өзгерiске келтiруi,
жауап беруi. Үшiншi, ... ... тiл ... ... арқылы адамдардың
бiрiн-бiрi қабылдап, өздерiнiң психологиялық бейнесiн түзуi.
  Сонымен, бiртұтас тiлдесу процесiнде үш ... ... ... алмасу), интерактивтi (өзара ықпалды әрекетке келу)
және перцептивтi (адамның бiрiн-бiрi ... ... Осы үш ... байланысты тiлдесудiң қырлары бiрлiктi қызмет орындауымен ... ... ... ... ... ... ... мен iс-әрекет өзара тығыз ... ... ... ... арқау болып отырған тiлдесу қызметi iс-әрекеттiң бiр бөлiгi ме, не
бұл екеуi өз алдына ... бар, ... ... па? - ... ... Бiрлiктi iс-әрекет барысында адам қажетсiнуден ... ... ... қауым түзедi, сөйлеседi, пiкiр алысады, яғни байланысқа
келiп, өзара түсiнiсумен ақпарат алысып, берiседi. Бұл ... ... ... бiр ... ... ... бiрақ адам мұнымен
шектелiп қалмайды. Тiлдесе отырып адам басқаларға өзiнiң ерекшелiктерiн,
даралық қасиеттерiн ... ... ... ... ... ... ... сөзi осыдан). Өндiрiлген зат (құрылған үй, отырғызылған ағаш,
жазылған кiтап, орындалған ән) бұл, бiр ... ... ... ... ... адамның өзiн-өзi қоғамдық тұлға ретiнде көрсетуiнiң қажеттi
құралы, себебi өнiм ... ... ... Осы зат ... арасындағы қатынас тiке емес, жанама сипат алады да, өндiрушi мен
пайдаланушыға теңдей ... тiл ... ... ... тiлдiк қатынастың бiр бөлiгi, ал сезiм ... ... ал ... қосылып барша жағдайларда тұтас бiрлiктi құрайды.
Тiлдесу әрекетiнiң сипаты, аймағы мен ... оған ... ... ... ... қатынаста тұртқан орнымен, қандай да
қауымға мүшелiгiмен анықталады да өндiрiс, өнiм алмасу және оны ... ... ... ... ... заңдар, ережелер,
талаптарға сай әлеуметтiк мекемелер тарапынан реттелiп барады.
Сөйлеудің қозғау орталықтары (тілді, ... және ... да ... ... ... ... маңдай бөлігіндегі маңдай
қатпарларының төменгі жағында орналасқан. Сөйлеуді қабыл ... ... ... ... сол жақ ... жағында орналасқан.
Сыртқа естіртіп сөйлеуді сыртқы сөйлеу деп те ... ... ... та
ойлаған кезде сөйлеуді де пайдаланамыз деп ... ... ... ішкі ... деп ... Сыртқы сөйлеу ауызша және жазбаша түрде
болады.
Ауызша сөйлеу монолог немесе диалог түрінде болуы мүмкін.
Монологтық ... ... аты ... ... бір адамның сөйлеуі
болады. Басқа адамдарға, тыңдаушыларға ... ... ... ... жоқ ... де, адам ... ... сөйлеп кетуі де мүмкін.
Монологтық сөйлеу тыңдаушыларға арналған кезде ... ... ... ... да ... ... ... адам оның сөзіне жұрт назарын
қалай аударып отырғандығын ескеруі қажет.
Мұғалімнің сабақты түсіндіруі де ... ... ... ... ... ... монологтық түрлерін шамадан тыс қолдана берудің қажеті
жоқ екендіктерін айта кеткен жөн. Жас ... ... ... ... гөрі оны ... әңгіме ретінде түсіндіргенде, анағұрлым жақсы
тыңдап түсініп те меңгеріп алады.
Екі адамның не ... одан да көп ... ... ... ... деп ... ... сөйлеушілердің сөзі алма-кезек келіп
отырғандықтан монологтық сөйлеу тәрізді ұзақ болмайды. Диалогтық сөйлеу кей
кездерде ... ... ... ... соның барысында кейбір
мәселенің анықталуы мүмкін.
Жазбаша сөйлеу түріне айрықша талап қойылады. Оқушы дүниенің ... оның ... ... ... да ол өте ... түсінікті, дәл
болуы қажет. Сондай-ақ ... ... ... ... ... түсуге қажетті сөз ырғағы, мимика, қол қимылдарымен пайдалана
алмайсың. Сондықтан да ... ... ... ... ... Егер ... ... тыңдаушы түсінбегендігін баяндаушы адамнан
әр уақытта сұрап, айқындап алуға мүмкіндігі болмағандықтан, ... ... ... ... ... ... мейлінше толықтырып кеңінен
түсінікті ету қажет. Ауызша және ... ... ... ... ... ... ... шешен сөйлеп, жазуға шорқақ болса, ал енді біреулер
өз ойын жақсы жазады, бірақ сөйлеген сөзінде ... ... ... ... ... ... ... сөйлеген кездерде кездеседі.
Сөйлеудің көрсетілген түрлері актив сөйлеу ұғымдарына жатады. Сонымен
қатар адамдардың сөйлемей (жазбай), тек тыңдап қана ... тура ... ... түрі де бар. ... ... басқа адамның сөйлеген сөзін
тыңдап, түсіну де кіреді. Ол үшін тіл ... ... осы ... ... ойларды анықтап алу қажет.
Дислалия-(гр «бұзылу» және logos «сөйлеу») деген сөздерінен құралған.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... тілі
ақпараттық инервациясы қалпында сақталған, ... ... ... ... ... бойынша дислалия- механикалық (органикалық)
және функционалдық болып екіге бөлінеді.
Механикалық дислалия, оның себептері.
Механикалық (органикалық) дислалия ... тілі ... ... оның ... мен ... ... құрылысы,
ақаулықтарының салдырынан сөйлеу тіліндегі дыбыстардың дұрыс айтылмауы.
Тіл астындағы сіңірдің қысқалығы ... ... ... ... ... ... Бұл ... тілдің қалыпты деңгейден нашар
қимылдауы себебінен тіл асты желбезегі өте қысқа, оның ... ... ... Одан ... тілдің ауызға зорға сиып тұратын өте
үлкендігінен, жөнді бұрыла алмауынан да ... ... ... ... ... ... сүйектері құрылысының ақаулықтары үстіңгі және астыңғы ... ... ... ... ... ... ... қабысқанда дәлме-
дәл қиюласып, түйіскенде тістену дұрыс болып шығады.
Кемиек (прогнатия) үстіңгі жақ сүйегі алға ... ... ... ... ... тістер, астыңғы тістермен тістенбейді.
Опырауыз (прогиния) астыңғы жақ сүйегі сойдиып, алға ... ... ... ... ... тістердің жағына түсіп тұрады.
Тістенудің қабыспауы-үстіңгі және астыңғы жақ сүйектеріндегі ... ... ... ашық ... Кейбір жағдайларда тістенбей
қалу тек тістердің арасында болады.
Ауыз тістердің ... Сол ... оң ... және екі ... болуы
мүмкін. Тістердің орналасу құрылысы дұрыс болмай, қатарларының бұзылуынан
сақаулануы мүмкін. ... ... ... ... және
ретсіздігінен сөйлегенде тілдің ұшы ... ... ... ... ... шина қою ... тістерді және жақ сүйектерін реттейді.
Сүйегі әлі қатаймаған 5-6 жастағы кезінде қойылған шинаның әсері өте ... ... ... ... дұрыс қалыптаспаған таңдай құрылысы
да зияның тигізеді. Тар, өте жоғары немесе ... ... ... ... тіліндегі дыбыстардың көпшілігінің дұрыс ... ... ... ... ... ... тұруы, немесе қысқы, әрі
қимылдайтын үстіңгі ерін тісті дыбыстардың айтылуына ... ... ... және оның ... ... ... - дыбыс шығару апаратында ешқандай
кемістік болмасы да, сөйлеу тілінің дыбыстарының ... ... ... ... ... ... жоқ.
Функцияналды дислалияның көп тарауының бір себебі баланың сөйлеу тілін
үйде дұрыс тәрбиелеуден. Кейде ересектер баланың ... ... ... ұзақ ... ... оған өзі де ... шылдыңдасып сөйлесетін
болады. Қорытынды да көп уақытқа дейін баланың сөйлеу тілінің дыбыстардың
дұрыс айтуының дамуы кешеуілдеп ... ... ... де ... ... Қағида бойынша балаға
сөйлеу тіліндегі дыбыстарды әлі дұрыс қалыптаспаған жас баламен әрдайым
қалыптасып, ... ... де ... ... ... ... ... сөйлеу тіліндегі дыбыстардың бұрмалануынан
жиі еліктейді. Балаға әсіресе сөзі түсініксіз, тілі мүкіс немесе өте жылдам
сөйлейтін быдық, кейде ... ... ... сөйлейтін
адамдардың арасында көп болып, сөздердің тыңдаудың да көп ... ... ... адамдардың екі тілде сөйлеуі де кедергі болады. Бала ... ... ... бір ... ... ... екінші тілдің
айтылу ерекшеліктеріне жиі ... ... ... ... айтылу
кемшіліктері өнегесіз тәрбиенің де себебінен де жиі пайда болады. Баланың
сөйлеу ... ... ... жүретін ересек адамдар мүлде ... Өз ... ... етіп анық ... ... ... айтқанда баланың сөйлеуге дағдылануының дұрыс ... ... ... ... тиіс.
Баланың сөйлеу тіліндегі ақаулық есту қабілетінің жетілмеуінен де болуы
мүмкін. Айтылуы бір-біріне ... ... ... баланың қиналатындығы
байқалады. Мысалы, ұяң және қатаң, ... және ... ... және ... ... ... дыбыстардың дұрыс айтылмауындағы мұндай
қиыншылықтар ұзақ уақытқа кешігеді.
Сонымен бірге, дыбыстардың сөйлеу тіліндегі ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасуына зиянын тигізуі мүмкін. Ал, егер, олай болса қалған
жағдайда оның ... ... ... ... толық дамымауына, жазуы мен
оқуының ... ... ... ... ... ... ... шығарудағы сөйлеу мүшелері: тілдің,
еріннің, төменгі жақ сүйектерінің нашар қимылдауынан болуы мүмкін. ... бала ... ... ... ... ... тұра ... немесе
қажетті кезде тез арады орын алмастыра алмайды. Дислалия сонымен бірге есту
қабілетінің нашарлығынан да ... ... ... ... 10 ... ... тіліндегі дыбыстардың айтылуы бұзылған. Мұндай ... мен ... ұяң және ... ... дыбыстарды бөлшектеп мүшелегенде
байқалады.
Дислалияның ауыр және ұзаққа созылуына баланың ... ... да ... ... ... туа біткен ақыл-ойы кеміс балалардың 55 %-дан ... ... ... айта алмайтындығы белгілі.
Дислалияның түрлері.
Сөйлеу тілінің мүшелерінің күрделі қимылдары және тілдің қатысуын онша
көп керек етпейтін м,н,т,п, дыбыстары сирек ... ал ... ... ... жиі бұзылып, айтылатындығы байқалады.
Әсіресе сөйлеу тілінің мүшелерінің қиын айтылатын р, л дыбыстары. Ысқырық
с,з,ц және ызың ш,ж,ч,щ ... жиі ... ... ... және ... да сыңарларымен қоса бірдей бұзылады. Мысалы, бала,с,з дыбыстарын
дұрыс айтпаса, онда олардың жіңішке сыңарларының да ... ... ... ғана ... ... ... ... айтылады. Өйткені, бұл
дыбыстардың жіңішке сыңарлары сөйлеу тілінің ыңғайына қарай келіп ... ... ... ... бұзылуы түрліше болады. Мысалы,
кез-келген бір дыбыс сөз ішіндегі айтылмай түсіп қалса, ал ... ... ... ... ... ... ... айтуы мүмкін.
Бұзылудың осы түрін жеке-жеке қалыптастырып көрейік. Сөйлеу тіліндегі
дыбыстардың түсіп қалуы сөздің басында, ... ... ... Мысалы,
батыр-баты, ракета-акета. Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың айтылуын ... тіл ... ... ... ... ... ... Р болмаған айтқанда жұмсақ таңдайдың ... жағы ... ... немесе кішкентай тіл тербеліп көмейден ырылдаған
тұрпайы, Р дыбысы.
Тіл дыбыстарының жүйесіндегі бір ... ... ... ... ... ... түрлері болуы мүмкін:
1. Жасалу жолдары жағынан ұқсас, ... тіл ... ... бар ... ... ... ... артықтығы,
түзелмелі дыбыстарын, тіл алды т,д шұғыл дыбыстарына алмастырылады.
(Камила-Тамила)
2. Сөйлеу мүшелеріндегі айтылуы ұқсас, жасалу жолдарының ... ... ... Мысалы: тіл алды с дыбысы т дыбысына
алмастырылады. (сабын-табын)
3. Жасалу жолдары ... ал, ... тілі ... әрекеті бойынша
айырмашылығы бар с дыбысына алмастырылады. Мысалы: (Самат- Фамат)
4. Сөйлеу тілі мүшелеріндегі айтылуы мен ... ... ... ... қатысуымен шығатын дыбыстармен. Мысалы: Ұяң дыбыстар қатаң
дыбыстармен алмастырылады. (Болат-Полат)
5. Жасалу жолдары ұқсас ... ... ... ... ... ... дыбыстар жуан және жіңішке белгілермен
айқындалатын дыбыстармен. Мысалы, жіңішке дыбыс жуан дыбыспен, жуан
дыбыс ... ... ... (Өрік-Өріқ)
Егер сөйлеу тілінің айтылуында бұзылған дыбыстардың ақаулықтары, дыбыс
шығару арқылы ... бір ... ... ... оларды маналорфиялық
дислалия дейді. Егер мұндай ақаулықтар шығарудағы ... ... ... ... топтардағы дыбыстарда болса полиморфиялық
дислалия дейді.
Белгілі бір топтағы дыбыстардың айтылуындағы ... ... ... ... ... ... ... дейтін әрпімен дыбысталуымен ысқырық және
ызың дыбыстардың айтылу мүкісін білдіреді.
2. ... ... «РО» ... әрпі Р ... ... ... ... «ламбда» деген әрпі, Л дыбысын білдіреді.
4. Каппацизм- (к,кі дыбыстары)
5. Гаммацизм-г,гі.
6. Хитизм-х,ха.
7. Естацизм –й дыбысы. ( ... ... ... «хи», «еста» деген
әріптері х , r , е , к ... ... ... ... дұрыс қалыптаспаған таңдай құрылысы
да зияның тигізеді. Тар, өте жоғары ... ... ... ... таңдай
сөйлеу тіліндегі дыбыстардың көпшілігінің дұрыс айтылуына кедергі
келтіреді.
1.2. ... ... ... ... ... ... дыбысты тілдің пайда болуының
маңызы зор болды.
«Ойымызды басқа біреуге жеткізуде көрінетін жеке адамның дербес ... деп ... ... бұл пікір алмасу процесінде адамның белгілі тілді
өзінше пайдалануы. ... жеке ... ... ... түсінуді
реттестіру үшін, екінші біреуді танып-білу, оған әсер ету үшін ... ... ... даму туа біткен жүйе емес, ол әрекет ережесі мен
әрекет бастауы деп ... Адам ... ... компоненттерді біртіндеп
тілдік қарым-қатынас барысында ғана меңгереді. Сондықтан да ғалымдар сөйлеу
әрекеті механизмдерінің қандай ... ... ... үшін бала ... ... ... үшін ... керегі қажеттілік. Сөйлеу әрекеті
осы дағдылардың жиынтығы, ол бала ойында берік қалыптасқанда ғана ... ... ... болып қалыптасуы биологиялық және ... ... ... ... Сонымен қатар бала тілі дамуының негізі
болып нақтылы тарихи орта саналады. Бала тілінің ... ... ... ішкі және ... ... ... ... келеді. Л.
С. Выготскийдің айтуы бойынша, баланың тұлғалық дамуы оның дамуындағы
әлеуметтік ... ... А. Н. ... ... ... ... адам ... қоғамда туылуының ерекше түрінің психологиялық тұрғыда
құрылуы. Әртүрлі іс-әрекеттің бірлес бағынуы онтогенезде тұлғаның қалыптасу
негіздерін ... Адам ... бұл ... ... ... бұзылмайтын
біртұтас жүйе. Бала тілінің қалыптасуы болып адамның мотивациялық аймағы,
яғни оның талаптарының, тілектерінің, ұмтылыстарының және ниеттерінің ... ... ... ... ал бұл ... ... іздеуге және табуға бағытталған әдістер мен құралдардың пайда
болуын және ... ... ... етеді. Сондықтан мотивациялық сфераның
дамуына байланысты баланың танымдық қабілеттерінің, оның ... ... ... ... мен мінезінің дамуы жүзеге асырылып
отырады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде семантика мәселесін ... ... бірі ... ... ... ... қалыптасуы тілдік белгілер мен ... ... ... ... ... ... Оның ... баланың
танымдық қабілетінің, коммуникативтік жағдайлар мен ... ... ... ... ... Байланыстағы тілдің орталық даму
үдерістері, ол сонымен ... ... ... ... ... ... Сөйлеу әрекеті компонентерінің қалыптасуында ұғымдық ... мен ... ... өзекті мәселе болып қаралады. Адам баласының
дамуының әр кезеңдерінде ұғымның ... мен даму ... ... ... ... ... балада ұғымның
дамуын сөз мағынасын меңгеруімен байланыстырып қарастырған. ... ... ... шығуы кешенді түрде дамиды.
Сөйлеу әрекеті компоненттерінің (сөйлеудің ... ... ... мағыналары, лексикалық мағыналары) барлығы қабаттаса дамиды.
Баланың алғашқы ... дене ... және ... ... ... ... бір ... затты немесе интонациясы арқылы болып отырады. Бала
қоршаған ортамен дұрыс қарым-қатынасқа түскеннен кейін ғана бала тілі ... ... Бала ойын ... тілі ... ғана бір ... екі, үш ... арқылы білдіреді. Сөйлеу онтогенезі мәселесін қарастыруда
эксперимент қорытындысы ... ... ... өз ойын ... ... синтаксистік семантикадан басталады деп эксперимент ... ... Бала ... шығуы оның дүние танымының шеңберін кеңейтіп,
сөйлеу ... ... ... ... ... ... тілдік ортаның
ролі де маңызды. Тіл мен қоғам ... ... ... ... ... ... деп те ... болады. Сондықтан тілдің
әлеуметтік аспектілерінің біршамасы ... ... ... Әсіресе,
әлеуметтік фактордың тілдегі табиғатын айтуға болады. Сонымен қатар оның
тілдік әсерінің механизмі, тілдің құрылымы мен даму ... ... ... ... ... сөйлеу әрекеті онтогенезінің
компоненттерінің дамуындағы тілдік ортаның ролі әлі де ... да ... ... ... және ... ... ... маңызы зор,
сөйлеу әрекеті онтогенезінде белгілер жүйесінің орны ерекше. Ол адам баласы
танымының, когнитивтік ... ... аса ... ... Сондықтан
бала тілі шыққанға дейін әртүрлі белгілердің шығатындығы мәлім. ... ... ... ... ... ... өздеріне тән
заңдылықтары бар, тілдік белгі пайымдалған шындықты ... ... ... бала ... қолданылмаса да сөйлеу белгілері мен нышандары
бала тілінде болады. Сөйлеу әрекетінде баланың ойы ... бір ... ... бала ... ... яғни ... ... әрекетінің
бірден бір алға шығу көріністері. Осы айтылған тұжырымдарға сүйене ... ... ... ... ... ... ... ортасымен, ата-
анасымен, ойыншықтарымен байланыстықтың бар ... көз ... ... ана бала тілі ... ... ... ... қандай
қажеттіліктері керек екендіктерін жақсы түсінеді. Бала сөйлеу белгілерін
тілдік белгі арқылы ... Бала ... ... ... ... ... ... жағдайда көңіл-күйі мен дауыс ... ... Бұл ... ... ... ... анасы жақсы түсінеді. Баланың
не айтқысы келгендігін жағдаятқа қатысқан адам ғана ... ... ... және оны ... бір-бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс
қабылдамай тұрып оны ұғынуға болмайды. ... ... ми ... ... ... ... ... Сөйлеу қабілеті миды анатомиялық
функциясына байланысты болып келетіндігін мына мысалдан-ақ ... ... Егер оның сол жақ ... ... адам ... ... жағдайға
ұшырайды. Мұндай құбылысты афазия деп атайды.
Балалардың жазба тілінің даму ... ... ... ... ... бар ... қарағанда, жазбаша тілдің дамуы алдыңғы формалармен
сабақтасатындай еш бірыңғай сызықпен ... ... ... тілінің даму
тарихында небір кездейсоқ метаморфозалар, яғни жазба тілінің бір формасының
екіншісіне ауысуы кездеседі.
Ақыл есі ... ... да оқу мен ... ... болады. Бірақ мұнда
өмірге ... жазу ... мен жазу ... ... ... Тап осы әдіс үшін Гетцер Монтессори принципін теріске шығарып,
сәби шақтағы балалардың жазылған ... ... әлі ... жетпейді. Оқуға
механикалық қабілеттілік баланың мәдени дамуы мен оның оқуы мен ... алға ... ... ... ... ... ... оқытуды
баланың жазу тілін игеруге қажетті психикалық пісіп жетілуіне дейін ... ... ... қатысты алсақ, Гетцерде мектепке дейінгі тәрбие
шараларын қолдайды, оқу мен жазуға бала сурет салу ... және ... ... емес ойын ... ... керектігін айтады. Жазба
тілін меңгертудің маңыздылығы сондай, ... ... ... бар
балаларды оқитындар және оқымайтындар деп те бөледі. Шындығында, ... ... ... дәрежесіне байланысты бөлетін болса, онда нақұрыс
тек ауызекі сөйлейтіндер, ... ... ... меңгеруге қабілетті деп
бөлуге болмайды, бірақ кемтарларды оқу мен жазуды меңгеру механизміне ғана
емес, нағыз ... ... ... жаза ... және ... ойын жазбаша түрде
беруге жеткізу маңызды әрі күрделі іс. Ақыл-ойы кемтар ... ... ... қалыпты балаға қарағанда біршама шығармашылық ... ... ... ... үшін ... кем баланың біршама
шығармашылық күш жұмсауы қажет. ... ... ... ... жазба
тілін дамытуында қалыпты баламен салыстырғанда аса ... ... ... күштерін жұмсайтынын байқадық.
Соқыр балалардағы оқу мен жазуға үйрету ... жай ... ... емес,
жай бұлшықет іс-әрекеті екен, себебі соқырлардың дағдысы мүлдем өзгеше.
Бұлшықет іс-әрекетінің мазмұны ... ... өте ... ... ... ... басқа моторлы сипатына қарамастан ... ... ... ... сол ... ... ... жазба тілін
жүйелі көру дағдысы арқылы меңгере алмайды, ... онда ... ... ... ... ... ... бар. Сурет салмауы соқыр
баланың жазба тілінің дамуын қатты тежейді, бірақ оның ишарасы ... ... мән мен ... ... оны ... тура ... ... жазуды білдіретін бұдыр, дөңес әріптер көмегімен жазады, ... ... ... ... ... баланың екі қолымен оқығандағы
сезініп қабылдауы ... ... ... ... ... жазуы дамуынан бір қалыпты жағдайдағы баланың мәдени дамуы
қандай ... ... ашық ... ... ... Онда ... даму мен
белгі жүйелерінің тарихи даму процесінің жасалуы арсындағы алшақтық бар
жерде, біз ... ... ... сол психологиялық функцияны
орындайтын, белгілердің ерекше жүйесін туғызамыз.
Мылқаулардың жазба тілі ... ... әлі ... ... ... тіл ... үлкен қателік, оларды алғаш ауызша, содан соң
жазбаша түрде оқытады, ... ... кері ... болу ... ... ... сөздің негізгі түрі, бірінші реттегі символизм жазба тіл
болуы керек. Ол оқу мен ... ... ... ... ... ... үйренуі керек, ал ... ... ... оқу ... ... ... Сол ... жазба тіл мылқау баланың
сөздік тілінің дамуының негізгі тәсілі болып ... Егер ... ... ... ғана ... жазба тілге үйренсе, онда біз оны дамытудың жоғары
сатысына апара аламыз, яғни ол басқа адамдармен ... ... ... тек кітаптарды оқу арқылы да дами алады.
Сөйлеудің ... ... ... жаңа формаларға көшіреді. Бала суретті
сипаттауда жеке заттарды айтып шыққанда, әлі де ... ... ... факт оның ... ... ... ... негізі тәсілдің
жасала бастауы.
Сөйлей алмайтын, әсіресе керең-мылқау баланың ойлауында егер де заттардың
бүтіндей үлкен ... деп ... аса ... құрылымынан бір
бөліктерін ажыратумен емес берілген жағдайдан заттардың жеке ... алу ... ... ... ... өзгеріс болатынын елестетуге
болады. Бұл жылдар бойы дамуды күтетін операция.
Ақыл-есі артта ... ... ... ... ... құлы екені, оның
бейімделуінің қандай деңгейде төмендегені белгілі болады. Оның жалпы ұғымды
қалыптастыратын аппараты жоқ, сондықтан да ол тек тар ... ... ... 10-6=4 ... бір рет ... ... нақты жағдайға
тәуелсіз, әрқашан да осылай шығаратын ... ... ... ... ... ... бейімделетінін байқауға болады.
Берлинге дейінгі айтарлықтай күрделі қашықтықты жоспардың көмегімен өтуге
үйретілген ақыл-есі кем ... ... ... Бала ... осы ... ... жолмен жүреді. Кенеттен бала адасып кетті. Ол басқа
көшеге бұрылатын бұрышта тұрған, ... ... ... белгіленген үй
жөндеу жүргізу үшін ағаштармен қапталған. Жағдай толық өзгерді. Бала
адасты, ... өзі ... ... ол ... ... сөйтіп оны
алаңдататын кездейсоқ қызығуларға тап болды.
Егер ақыл-есі кем ... ... ... ... ... ... болса, оның өте жоғары деңгейде бейімделуге де шектелгендігі осы
мысалдан соншама анық ... Оның ... ... ... ... ... нақты жағдай билігінде болғанда, ол өте жоғары деңгейде шектеледі.
1.3. СӨЙЛЕУДІҢ БҰЗЫЛУЫНДАҒЫ ФАКТОРЛАР
Бұзылудың осы түрін жеке-жеке қалыптастырып көрейік. ... ... ... ... ... ... ... аяғында келеді.
Афазия дегеніміз - бас миының жайылмаған зақымына байланысты сөйлеу
тілінің толық ... ... ... ... болу себебі мидың қан ... ... ... бас ... жұқпалы ауруларға шалдығуынан болады. Қан
тамырларының бұзылу салдарынан болатын афазия ... ... ... ... ... Бас ... қан тамырларының кеңейіп жарылуының,
тамырлардағы қан ұюынан бітеліп қалуының, жүректің бұлшық еттерінің шаншып
ауруынан ... және бас ... мен ... ... нәтижесінді
афазия жасөспірімдер мен жастарда жиі байқалады.
Афазия бас миының қан ... ... ... бірі ... ... ... және ... қорғаушы моторлы афазия жиі байқалады.
Балалардың афазиясы тек бас сүйегі мен ... ... ... ... ... ... ... кейінгі асқынудың салдарынан ғана
болады.
Афазия дегеніміз - мидың өте қатты зақымдануының зардабынан ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі бұзылуының күрделілігі зақымның орнына мысалы, ми
қыртысы астындағы бөлігіне қан құйылған кезде болған зақым ошағы орналасқан
жері ... ... өз ... ... үміттенуге мүмкіндік береді.
Афазияның кез-келген түрінің негізінде сөйлеу тілін түсінуінің, жазуының,
оқуының есептеуінің өзіне тән өзгеше жүйелікпен бұзылуына әкеп ... ... ... ... немесе әдеттенген қимылдарды өте
дұрыс, бұлжытпай орындауының, ... өсу ... ... ... ... ... қабілетінің қайсы
бірінің бастапқы бұзылуы жатады. Афазияның кезінде ауыз екі ... ... ... ... ... есту қабілеті, сөзді түсінуі, жазуы,
оқуы есептеуі сияқты сөйлеу тілі әрекетіндегі ... әр ... ... ерекше жүйелікпен бұзылады. Афазияның кезіндегі сөйлеу
тілін, бұзылуын ... ... ... ... үлес ... мен ... да сондай үлес қосады.
1.4. СӨЙЛЕУДІҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫН РЕТТЕУ
Қазіргі демократияландыру процесінде болашақ ... ... ... ... ... жеке тұлға ... ... ... өзін-өзі сын тұрғыдан тексеру, сын
көзбен іс-әрекеттеріне баға берудің маңызы артуда.
Көру қабілеті бұзылған оқушылар білімді ... ... ... ... ... Кейде мұғалімнің қате айтылған пікірлері
оқушының өмір бойына зиян ... ... ... қауптілігі кезінде
Ж.Ж.Руссо ескерткен. Білімді игерумен қатар, білім алудың қолайлы ... ... ... ... ... ... ... сақталуы мен мағынасы
бір-бірімен үйлеспейтін үш-төрт сөзді қайталау мүмкіндігінің бұзылуының
арасындағы ... ... ... ... ... афазияға тән қасиет. Әдетте ауру адам ... ... ... және ... ал одан гөрі қиындау
сөздердің тізбектерін бергенде барлығын бірдей есінде сақтай алмайтындығын
айтып, тек ... ғана ... ... ... екінші қайтара
мұқият тыңдап алғанның өзінде тізбектік ... ... ... алмайды
немесе біреуін қалдырып айтпай кетеді.
Естіген сөзді жадында сақталуының бұзылуы афазияның басқа түрлерінде де
байқалады, бірақ бұл ... тек ... ... ... ақаулығы болып саналады, өйткені онда фонематикалық есту ... ... ... сөйлеу тілі мүшелерінің қызметі бұзылмаған. Аурудың
айналасындағылармен қарым-қатынастағы ... ... ... ... афазия бас миының жарты шарының артқы төбе ... тілі ... ... ... зақымдануынан пайда болады.
Бас миының сол жақ ... ... ... төбе ... зақымдалған кезде сөйлеу
тілінің синтагмалық құрылысының жатықтығы сақталады, сөздің ... ... ... іздестіруі ешқандай байқалмайды, естіген сөзді
есінде сақтауы төмендейді немесе фонематикалық есту қабілеті бұзылмайды.
Семантикалық ... ... ... немесе заттың атын өз бетімен
іздестіріп табуда өзіне тән ерекшелігі бар ... ... ауру адам ... ... ... және ... үлгісін
табуды, қиналғанды заттың іс-әрекетін және сапасын ... ... ... ... ... ... сөзбен алмастырмайды, бір ... ... ... ... «Ия, әлгі жазатын нәрсе сол, әлгі көрсететін
нәрсе сол» және т.б. бір ... ... бұл ... тілдің сөйлем
құрылысын түсінбейтін өзіне тән ерекшелігі бар.
Септелгенде, жіктелгенде өзгерген сөздердің және ... ... ... жаңа сөздердің сөйлем құрамында әр түрлі септеулік ... ... ... ... ... ... ... түсінудегі ауытқуын импрессивтік аграмматизм деп атайды.
Аурулар себеп-салдарға, уақытқа және кеңістікке ... ... ... ... ... ... ... байланыстарын бірден
түсіне алмайды. Мысалы, «мен асханаға апайыммен сөйлескен соң кеттім» деген
сөйлемнің ... ... ... ... ... ... жауып тұр» деген
сөйлемнің қиынсыздығын түсінбейді.
Семантикалық афазияда метафораны, мақал-мәтелдерді, қанатты сөздерді
түсінуі ... ... ... мағыналарының астарын түсінбейді, есептеу
, санау қабілеті бұзылады.
Афференттік моторлы афазия бас ми қыртысының төбеден төменгі және тұрақты
орталық ... ... ... ... ... ... немесе
Ролланд атқызының зақымдануынан пайда болады.
Афферентік моторлы афазияға тән ерекшелік ол күрделі буындардың ... ... ... ... ... екі ашық ... бөлшектейді,
буындағы дауыссыздардың тіркесіп қатар келген жерін бөлшектейді, ... ... ... ... да тон, жаз, мал ... «то-н»,
«жа-з», «ма-л» деп айтады.
Зақымданудың немесе инсульттің алғашқы ... ... ... ... ... өрескел бұзылатындығы байқалады. Бірақ ол көпке
созылмайды, инсульттан кейінгі бір ... ... ... ... олардың
ауыз екі сөйлеу тілін, жеке сөздердің мағынасын, жеңіл-желпі нұсқауларды
түсініп орындауы қалпына келеді.
Эфференттік моторлы афазия. Түзу , ... ... ... бас ... ... ... іске ... Матасудың қатаң заңына
бағынатын сөйлемдегі сөздердің, ... ... ... пайда болады. Мысалы: сабақ деген ... ... ... ... ... тек солай тұруы керек.Эфферентті моторлы афазия
орталық ми ... сол ... ... ... ... Ол ... ... қимылын игеріп алуы мен еске
түсірудің қиындығын көрсететін кинестикалық ауытқуымен қоса ... ... ... ... ... ... ... буынға және
лексикалық орын ауыстыруына және персеверацияға, қайталанып айтуына еліктеп
сөйлеуінің ... ... ... Сөйлеу мүшелерінің бір
әрекеттен екіншісіне дер ... ... ... болмауының салдарынан
персеверациясында буындардың, сөздердің еріксіз қайталануында қиналады, ал
кейде оқуы, жазуы, ауыз екі сөйлеу тілі толығымен орындалмайды.
Өрескел ... ... ... ... алғашқы кезеңінде ми қан
айналымы бұзылғаннан кейін өзінің сөйлеу тілі мүлде болмай қалуы мүмкін.
Афазияның бұл ... ... ... аппарытының жеке дыбыстары
қайталауында ... ... ... немесе дыбыстардың көп
сериясые қайталауды қиналатындығы байқалады. ... бұл ... ... ... көп ... ... толық түсінбейтіндігі
байқалады. Оқуы мен жазуында да айтарлықтай қиындықтар кездеседі. ... мен сөз ... тек ... ... ғана ... ... ... жеңіл түрінде оқу қабілеті сақталғанмен оның мазмұның түсуінуі
қиындыққа соғады.
Динамикалық афазия ми сыңарларының сөйлеу тілінің ... арты ... ... орталық үстемділік жүйкесі зақымданған кезде пайда болады,
немесе үшінші функциональды блок деп ... Ол блок ... ... ... ... және ... ... бұл түріндегі сөйлеу тілінің негізгі ақаулығы сөзді қиналып
айтатындығы, ал ... ... ... ... ... ... ... афазияда жекелеген дыбыстар дұрыс ... және ... ... ... қиындығынсыз қайталайды,
бірақ сөйлеу тілінің қызмет қатынасы әйтсе де бұзылады. Өрескел ... ... ... ғана ... ... ... бірге оның еріксіздігі де,
ынжықтығы байқалады және ... ... ал ... ... да ... ... ... адамның тек сөйлеген сөзін ғана емес, ... ... да, ... ... ... да өзі ... соған
еліктеп қайталайды.
Динамикалық афазияны мәнерлі сөйлеуінің мүлде жоқтығынан бастап ... ... ... ... ... ... ... бұзылу дәрежесінің әр түрлілігін ... ... ... Динамикалық афазияның негізінде жекелеген қысқа сөйлемдерді
құрастыру кезінде оны жоспарлауының ... ... ... сөзінің
іштен ойлап бағдарлауының бұзылуы жатады. ... ... ... ... науқастар өте керек етеді. Оларды сөйлеу тілдерінде
синтаксикалық құрылысынын ... және ... ... еліктеу
сөздермен көзге түседі, бұндай кезде аграмматизм байқалмайды.
Динамикалық афазияның негізгі бөлімі өз еркімен байланыстырып сөйлеуінің
бұзылуы болады. Сюжетті бейнелі ... ... ... ... ... ... ... жоқ оқиға үзінділері айтылады, ал ... ... ... ... ... ... ... әсіресе таныс адамдардың
әкесінің немесе өзінің ... ... ... және ... ... ... кезде жалған ұмытшақ бола бастау қиындығы
байқалады. ... ... ... ... ... ... заттың атын атау үшін атқаратын қызметін
фразиологиялық тұрғыда баяндап суреттемейді, сөздің ... ... ... ... жіберу оның іздеген сөзін табудағы селқостығын сейілтіп
тұйықтан шығып ... ... ... мүмкін. Сөйлеу тілі барысының
селқостығы салдарынан санды аяғынан бастап басына ... ... ... ... ... алмай едәуір қиналады.
Афазияны жою жөніндегі логопедия жұмысына жалпы дидактикалық негіздегі
оқыту пайдаланады. алайда осыған байланысты, ... тілі ... ... ... ... ... айырмашылығы бар, жаңа сөйлей
бастаған балаға қарағанда сөйлейтін және жазатын ... ... ... ... ... біршама басқаша құрылған.
1.5. СӨЙЛЕУ БҰЗЫЛЫСТАРЫНА ҚАЖЕТТІ АРНАЙЫ БІЛІМ БЕРУ
Сөйлеу тілі қызметін қалпына келтірудегі педагогикалық түзету жұмысының
тәсілдерін таңдау ... ... ... ... ... ... күндердегі жұмы сөйлеу тілін қалпына келтіру барысында аурудың
біршама ... ... ... ... ... тілі ... ... және алғашқы кезеңде қалпына келтірілген эфферентті
маторлы афазиядағы кездесетін ... ... ... сөйлеу тілінің
бұзылуынан алдын-ала сақтандыру тәсілдерін пайдаланады.
Сөйлеу тілі міндетін қалпына келтірудегі ең соңғы кезеңінде ауруға тілін
түзету жұмысының ... және ... ... тілін түзету жұмысына
пайдалануға болатын көрнекі ... ... ... оқуының жүйесі не алғашқы бұзылған ... ... не ... ... тілі ... ... ... құруға мүмкіндік беретін жұмыс тәсілін таңдауды ұйғартады.
Тіл - естімейтін баланы окытуда ең негізгі пән. ... ... ... койған талабы бойынша - ол тілді, сөйлеуді ... ... алуы ... Естімейтін балаларды окыту — арнайы оқу жоспарымен
жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... -
оқушының есту қабілетін дамыту, ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... арқылы байланыс кызметін
дамыту. Бұл міндетті жүзеге асыруда естімейтін ... ... ... ... орны ... ... қызмет ететін ұстаз-тәрбиешілердің алдында тұрған ең
маңызды мәселе мүмкіндігі шектеулі жандардың ерекшелігін ... ... ... ісін ... ... ... ... өмірмен
қарым-қатынас жасауға бейім тұлғаны қалыптастыру міндеті қойылып отыр.
Жалпы байланыстырып сөйлеу дегеніміз - ... мен ... ... ... белгілі-бір тақырыпта аяқталған ойды білдіретін және
өзара ... ... ... ... Естімейтін балалар
мектебіндегі байланыстырып сөйлеу тілін оқытудың ... ... - ... көмегімен өз ойын, толғандыратын сезімін және ... ... ... ... сонымен бірге өз өміріне жақын
тақырыпта мәтін құрастыра білуге баулу.
Байланыстырып сөйлеуге дағдыландыру, меңгерту оқу ... ... ... ... аппаратының анатомиялық-физиологиялық қабынуымен
сипатталатын дауыс тембірінің немесе сөйлеу бұзылыстары. Ринололия ... ... ... ... Бұл ... ... ... ауа мұрын қуысына кетіп, резонанс жүреді. Сөз ... ... ... ... vhino s ... lalia- сөз деген мағынасын береді. Ол
дауыс тембірінің және дыбыстап ... ... ... кезінде дыбыс
артикуляциясы, фоноциясы қалыпты жағдайдан ауытқиды. ... ... ... айту ... мұрын арқылы айтудан басқасында, мұрын мен
көмей және мұрын қуысы көмей мен ... ... ... Бұл қуыстар таңдай
мен артқы және жанындағы көмей қабырғаларының қабысуымен бөлінеді. Фоноция
кезінде жұмсақ таңдайдың қозғалыстары ... ... ... ... ... ... бұл жұмсақ таңдайдың артқы бетінің
көмейдің артқы ... ... әсер ... кезінде жұмсақ таңдай түрлі биіктікке көтеріліп түседі, ал сөз
тембпі мен дыбыстардың айтылуына байланысты ... ... мен ... ... ... ... мен ... қабысу фракциясының бұзылыстарына сай
ринолологиялық түрлі ... ... ... ... ашық ... ауыз арқылы шығатын дыбыстар
назальды түрде болады. Дауысты дыбыс и мен у ды ... ... ... да ... ... ... ұшырап отырады.
П,б,д,т,к және г анық айтылмайды. Ашық ... ... ... ... ... ... Ең ... Гутциан сынамасы. Ашық
түрде бұл дауыстыларды айтуда анық айырмашылық байқалады. Қысылған, мұрын
арқылы дыбыстар, әсіресе и ... анық ... ... ... ... қатты вибрация сезінеді. Фонендоскопты қолдануға болады.
Зерттеуші фонендоскоптың бір бөлігін өзінің құлағына, екіншісін ... ... ... ... әсіресе у және и дыбыстарын ... шу ... ашық ... туа ... ... және жүре ... ... мүмкін.
Жүре пайда болған ашық ринолалия жұмсақ және ... ... ... ... ... түзіледі.
Жабық ринолалия төмен физиологиялық резонанс кезінде түзіледі. ... ... ... кеңістігінде органикалық өзгерістің болуы немесе
таңдай-көмей қабынуының функциональдық бұзылыстары. Органикалық өзгерістер
ауырсыну құбылыстарынан көрініп, ... ... ... ... ... ... ... жабық ринолалияның алдыңғы жабық-мұрын қуысының өткізбеуі және
артқы жабық мұрын көлемі қуысының қысқаруы деп екі түрін бөліп көрсетті.
Жабық функциональды ... ... ... ... ... көп
анықтама берілмейді.
Аралас ринолалия. Кейбір авторлар (М. Зееман, А. Митроновия, Модживска)
аралас ринолалияны сөйлеудің төменгі мұрын ... ... ... ... ... ... ... (алғашқы сөз 2 жаста және одан да
кеш мезгілде айтылады). Импрессивті сөйлеу ... ... де, ... ... ... ... ... ұшырайды. Сөздер қоршаған
ортаға түсініксіз, тілдің дефектілі болуына байланысты. Дауыссыз дыбыстар
тіл ұшының ... ... ... Кейбір дауыссыз дыбыстардың айтылуы
ауруға қиындық туғызады.
Сөйлеу тілінің бұзылуы ... ... ... ... Жиі ... ... ... бір ұялшақтық, ашуланғыштық пайда
болады.
1.6.СӨЙЛЕУДЕГІ ... ЖОЮ ... ... ... ... балалар мен әлсіз типті балалардың
қажетті қиындықтарды жеңуі де мүмкін ... ... ... ... және
әлсізденген ерекшелігі бар балаларды ерекшеліктермен таныстыруға келеді,
тілектестік білдіреді және ... ... ... ... ... ... ... түрде жүруі тиісті ойланылған және
тактикалық болуға тиіс, баланың ешкімсіз өсуі оның ... ... ал ... ... әлемі болса мейірімді түрде көңіл
бөлінеді.
Кейде ... ... және ... балаларды ызаландырады және қорлайды,
қаталдық жасайды. Осы ... ... ... ... ... түсіндіруге
тиіс, жанында ауруы бар балаларды ... ... ... ... түсінікті қалыптастыруға тиіс. Мұғалім көру қабілеті төмен
балалардың көптеген дұрыс ... ... ... ... ... ... жатқа білуін, әңгімелер мен іскерлік өлең айтуын. Сонымен
қатар тыңдап отырған оқушыларға ... ... ... ... ... бағалану керек, өйткені көру қабілеті бұзылған балалардың
жай күйін түсіну де мұғалімнің міндеті.
Көру қабілеті бұзылған ... ... ... ... 6-9 ... баланың жағдайын алуға болады. Бал үстел үстінде
отыр. ... ... ... оның ... ... орамалмен
жабады.
Баланың алдына екі қорап қояды. Ересек адам баланың көзінше бір қорапты
ашып, ішіне ашық түсті ... ... ... кейін жабады да екі қорапты
балаға қарай жылжытып, «Ойыншық қайда» деген сөзбен балаға ойыншықты ... ... ... 6-9 айдағы бала біраз уақыт ... ... рет ... ... астындағы ойыншықты алып шығады. Үйрету көмегі
көрсетілгенде керісінше керісінше істейді.
Қалыпты мөлшерде дамыған 9-12 айдағы бала бірден ... ... ... ... ... ... ... Көрінбей кеткен ойыншықты табуға тырысады, бірақ ойыншық салған қорапты
таба алмайды.
- Көрінбей кеткен ойыншықты байқамайды, қорапқа көңіл аудармай, жоғалып
кеткен ... ... ... ... ойыны. 3-7 жасқа арналған.
Мақсаты: Перцептивті іс қимыл деңгейін ... көру ... ... анықтау.
Құралдар: Дөңес не тереңдетілген лабиринт ... ... ... ... ... ... және аяғында фигуралар тұрады.
Соқыр балаларға арналған жол мен фигуралар дөңес ... ... ... ... ... ... және ... лабиринттер қолданылады.
Мектеп жасына дейінгі балалармен ойын түрінде ... ... ... ... ... ... ... атауларды
қолдануға болады. Мәселен «р, ң» дыбыстарын ... айта ... ... ... «ай, ... малыңды жазираға жай, ай Таңқарбай,
дегенім қай Таңқарбай» деген сөйлемдегі «Таңқарбай» сөзін ... ... бала оны қате ... ... ... рет ... ... бұрынғысынан гөрі анық анық сөйлеуге машықтанатын болады.
Мылқаулық деп біріншіден туа біткен немесе ... ... ... ... ... естімеуі себебінен саңырау тілін арнаулы оқу
әдістерінің арқасында ғана ... ... ... ... ... ... дәрежеде дамыған сақау тілінің жойылуы. Мылқаулық және ... ... ... жағы және есту ... ... арасындағы сеебптік
байланыстары бар: тілі жоқтығы ... ... ... және керең
балаларда сезу аппаратының ... және ... ... бұзылуы болмайды. Балалардың есту қабілеті дамымағасын олар
сақау тілінде меңгермейді және ... ... сезу ... жойылады.
Бала айналадағы дыбыстарды естімеген соң, оған еліктеуге ... ... ... ... ... ... мылқау балалардың
кереңдігі, есту қабілетінің бұзылуы тұрақты болып қала ... ... ... ... ... ... арқасында және педагогикалық процесін
дұрыс ұйымдастырылса онда сақау тілі дұрыс дамиды. Сақау тілі ... ... ... ... ... ... Сондықтан керең және мылқөау бала
деген терминді жөнсіз деп санауға болады және оны қайта қарау керек.
Кеш саңырау болған ... ... есту ... ... ... және
мектеп жасына дейінгі бұзылып саңырау болып қалған балалар жатады. смақау
тілі әртүрлі дәрежеде сақталып қалған балалар қатынасы. Кеш ... ... ... сақау тілінің сөздік дәрежесі ... ... ... өсу және дамуы жоғары
2. Балалардың сақау тілінің дамуына арналған ... және оның ... ... есту ... ... бар ма жоқ па және оны ... алуы.
Психикасының дамуына тигізетін ықпалын анықтау.
1. Әртүрлі ақаулары бар балалардың сөйлеу тілінің ... мен ... ... ... тілі ... ... белгілерін, құрылымын, механизмдерін
анықтау.
3. сөйлеу тілінің кемістіктерін анықтайтын ... ... ... ... сөйлеу тілі кемістіктерін жүйелеу
5. тіл кемістігінің ерекшелігіне байланысты қолданатын ... ... ... жетілдіру.
6. қазақ тіліне тән дыбыстардың артикуляциялық ерекшеліктерін және түзету
тәсілдерін анықтау
7. сөйлеу тілі кемістіктерін алдын ала ... ... ... ... ... ... жеке ... міндеттерден соң логопедияның теориялық және практикалық
бағыттылығы анықталады. Сонымен сөйлеу тілі дамуы мен оның бұзылуын ... ... ... ... ... ... негізгі бағыты болып
есептеледі. Логопедияның мағынасы тілдің әлеуметтік маңызымен ... ... тіл екі ... ... мен ... ... ... байланыстыру құралы ретінде
қолданылады.
2. Айтайын деген ойларын бір-біріне жеткізіп түсінісу үшін ... ... ... ... ... тіршілік жасай алмас еді. Өзара
түсініп дегеніне жете алмас еді. Сондықтан да ... ... адам ... өнуі үшін ең ... құрал болып табылады. Тілдің сөйлеуде бұзылып
дыбыстың дұрыс қолданылмауы ... ... ... жеке ... сонымен бірге психикалық дамуына әсерін тигізуі мүмкін. Мысалы
кейбір дыбыстардың үндестік нақышымен дұрыс ... ... ... ол ыңғайсызданады содан өз сөзіне немқұрайлы салғырт қараған соң
сөзінің ... ... да кісі мен ... ... ... ... тіл мүкістіктері немесе тұтықпа сияқты кемістіктер
мектепте ... оқу ... ... себебін тигізеді, өскенде
мамандық таңдауына да әсер етіп, қиындық туғызады. Біздің тіліміз ойлаумен
тығыз ... ... ... дамытумен бірге біз оның ойын да
дамытамыз. Тіл ... ... деп ... Біз ... ... ғана ... Адамның ойлауы тек тіл арқылы ғана туып және де сол ... Олай ... ... таза ... ... оның ... дамуы үшін
де үлкен маңызы бар. Сөз қорының ... ... ... ... ақыл
ойдың дамуын кешеуілдететін нышаны болады. Таза әдеби тілде сөйлеуге үйрету
жұмысы мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... саласы. Баланың тамаша сезімінің дамуын тек ғана дыбыс үндестігімен
дұрыс айтуды пайдалана білуді шетестіріп қоймай ол ... ... оның ... түрде мәнерлеп оқуға немесе мәнерлеп сөйлеуге үйретіп тырысуында.
Тіл кемістігі көбінесе ... ... ... ... кездеседі.
Тексерудің көрсетуі бойынша тіл мүкістігі тұтықпа сияқты тіл кемістігінің
едәуір пайызы мектеп жасына дейінгі балаларда ... ... ... кемістіктерді дәл уақытында жоймаса балаларда ол барған сайын ұлғайып
нығайады да баланың дұрыс ... ... ... ... тіл
кемістігін зерттеп жою үшін әртүрлі тәсілдер ... ... ... ... ... болады. Жәрдемдесе отырып сөйлеу тілін тексеріп, оның
кемістігін анықтауды ... ... ... Бұл топқа әңгімелесу,
тәжірибе жасау сияқты тәсілдерді нақтылы түрде ... ... ... ... ... ол тек ... ғана қажет. Сөйлеу
арқылы адамдар басқа да әлемді тани алады. Сөз адамның ... ... ... ... ... ... оның ... сеебптерін,
болдырмау жолдарын кемістіктерді түзету жолымен дефептология, ... ... ... ... ... ... ... тілінің
қоршаған ортаға тән мөлшерден ... ... ... Сөйлеу тілінің
бұзылуы төмендегіше сипатталады:
1. Өз бетінше пайда болады, жоғалмайды.
2. Сөйлеушінің жас мөлшеріне сәйкес келмеуі
3. Оның ерекшелігіне ... ... ... ... талап етеді.
4. баланың одан әрі дамуына жағымсыз әсерін тигізеді.
5. тіл білмейтіндігі диалектелизм тіл кемістігі болып саналмайды.
6. ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің жетілмеуі ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу қабілетінің немесе сөйлеу
жүйесінің құрамдарының төмен деңгейде қалыптасуы сөйлеу ... ... ... тілі құрамының әртүрлі бөлімдерінің сөздік қоры грамматикалық
құрылысының мөлшерден ауытқуы және ... ... ... ... ... қабілеттерін атқара алмауы тіл кемістіктері деп саналады.
Сөйлеуші кейде тек бір ... ... ... ... ... айта ... мүмкін.
Мысалы: қарға-қаға. Мұндай жағдайда тілі өзінің ... ... ... ... ... ... туғызуы мүмкін. Жеңіл
тіл кемістіктері бар адамдар актер, диктор, мұғалім тағы басқа ... ... ... ... ... Тілдік кемшіліктердің себебі сыртқы
және ішкі зиянды факторлардың әсер етуі деп түсінуге болады. Сонымен ... ... тілі ... ... ... ... ... нәрестенің дамы зиянын тигізетін сөйлеу тілінің ең ... ... ... 4 ... пен 4 ... ... ... болады.
Ауызша сөйлеу кемістігінің екі түрі бар:
1. тіл дыбыстарының бұзылуы
2. сөйлеу тілінің құрылымдарын ... ... ... ... ... немесе тілдің толық жетілмеуі.
Тіл кемістігі ауру емес, басқа аурумен сырқаттанғанда соның зардабынан
солай болып қалуы мүмкін. ... ... ... бара ... науқа деуге
болмайды. Дыбысты айтқызуға үйрету немесе фониматикалық естілігімен дамыту
кезінде ... ... ... ... ... ... ... Логопедияның тәжірибесінде дәрігер мамандардың қызметін
пайдалану мен кейбір медициналық қызметін пайдалану мен ... ... де ... ... ... ... тіл ... артикулация аппаратының
органикалық қатты бұзылуынан пайда болады. Мысалы: таңдай мен ... ... мен ... ... ... ... дұрыс шықпауы
сонымен бірге даусының мұрын арқылы шығып маңқалануы осындай кемшіліктердің
айғағы болады. Мұндай ... ... мен ... ... жеріне операция
жасап тіккеннен кейін артикуляцияны дұрыс жұмыс істетіп және ... ... ... келтіру мақсатымен жаттықтырып тәрбиелеуді арнайы логопедия
жұмысы жүргізеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Выготский Л.С. Вопросы детской ... ... ... ... А.Н. ... ... Личность. –М, 2005.
3. Н.М. Назарова Специальная педагогика Москва, ВЛАДОС 2002
4. Т.Тәжібаев ... ... ... ... ... І том Адамзат ақыл-ойының қазынасы Алматы, 2005
6. Психология ІІ том Адамзат ... ... ... ... ... ... және есту қабілетін дамыту жұмыстарын
ұйымдастыру Ақтөбе, 2006
8. «Методика обучения ... в ... ... Ф.Ф.Рау, Н.Ф.Слезина.
Моссква. 1981г
9. «Методика ... ... в ... ... ... Москва.
1982 г.
10. «Методика развития слухового восприятия у детей с нарушениями ... ... 2001 ... ... ... ... ... глухих учащихся» Кузьмичева
Е.П. Москва 1991 г.
12. «Использование и развития слухового восприятия у глухонемых и ... Рау Ф.Ф, ... Л.В, ... В.И. ... ... ... Под ред. М.И. Никитиной. Москва. 1989 г.
15. Коррекционная педагогика ... ... ... ... ... // №1 2007
17. Қ.Жарықбаев Психология Алматы, 1994

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет
Аса қауіпті инфекциялық аурулар10 бет
Балалардың бас ми инсульті кезіндегі гемостаздың бұзылысы және оның үстемелі емі15 бет
Биологиялық белсенді заттардың шикі сүт секрециясының фракциялау және сүт өнімдері өндірісінде оларды пайдалану4 бет
Допплер эффектісі6 бет
Кіші мектеп жасындағы балалардың көру бұзылысын зерттеу37 бет
Ойлау үдерісі15 бет
Онтогенез және аурулар кезіндегі ақуыз құрылысының өзгерісі13 бет
Психологиялық дамуында ауытқуы бар балалар10 бет
Созылмалы бүйрек жетіспеушілігі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь