«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауын жетілдірудің теориялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауының психологиялық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдау саласындағы
дара айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауын
қалыптастырудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 37
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті
Теориялық және қолданбалы психология кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған
психологиялық ... ... ... ПКО 201 топ студенті
Қожабаева Салтанат
Тексерген: психология магистры,
аға оқытушы Таумышева Р.Е
АҚТӨБЕ - 2011
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
......................................3
I Мектеп ... ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі ... ... ... ... ... дейінгі балалардың қабылдау саласындағы
дара
айырмашылықтар..............................................................
..........................11
3. Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауын
қалыптастырудың
жолдары.....................................................................
...........21
Қорытынды
............................................................................
........................... 35
Қолданылған ... ... ... Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдау
түрлерінің қалыптасу ерекшеліктерін зерттеу ... ... өте ... ... ... ... мектепке дейінгі балалардың психикалық
және танымдық прцестерін зерттеуге аса назар аудару басты ... ... ... Сондықтан, балдырғандардың бойындағы психикалық
процестер мен ... ... ... ... есте
сақтаудың, ойлаудың, сөйлеудің, сезімдердің, мінез-құлықтың, еріктің пайда
болуын, өзгеруін, жетілуін және қалыптасу ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ... бірі ... сөзсіз.
Мектепке дейінгі шақ – баланың сезімдік ... ... ... ... ... ... мен ойлаудың адамға тән формаларын игеру,
қиялдың күшті даму, ырықты зейін мен ... ... ... ... ... ... Бес жастан жеті жасқа дейінгі балалардың қабылдауы
жоғары болады. Осы жас аралығында балаларда көздің кқргіштігі, ... ... ... ... ... артып, фонематикалық және жоғары дыбысты
естуі дамиды, қол белсенді сезіну ... ... ... бұл барлық
өзгерістер өздігінен бола салмайды. Олар ... ... ... ... ... сан ... ... мен қарым-қатынастарын тексеруге
бағытталған қабылдаудың жаңа іс-әрекеттерін ... ... ... ... балалық шақта қабылдаудың дамуы үшін, балалардың
сенсорлық ... ... ... ... маңызы бар (сенсорлық
эталондар – ... ... ... ... ... ... жүйесі тәрізді адамзат белгілі бір жолмен бөліп алған заттар
қасиеттерінің ... және ... ... үлгілері). Сенсорлық
эталондар балалар қабылдау әрекеттерін орындағанда қолданылып, тексерілуге
тиісті ... ... ... ... беретін айрықша өзінше
бір өлшем қызметін атқарады /1.189/.
Мектепке дейінгі кезеңде балалардың дамуы мен ойын ... әр ... ... ... қоршаған ортаны, заттар мен ... ... ... ... ақыл-ойының дамуына игі ықпал етеді. Бес
жастағы ... ... өте ... ... Алғашқы сатыларда мектеп
жасына дейінгі балалардың қабылдауы кейін келе жоғала ... ... ... Оның ... ... әрі ... дамып, қалыптасуы үшін
жағдай жасалуы тиіс. Сондықтан да ересек адамдар балалардың әр нәрсенің мән-
жайын танып білуге деген ... ... ... ... ... тиіс. Өйткені олардың танымы мен қабылдау қасиеті сол әрекет ... ... Атап ... бұл ... ... ... ... орналасуын, уақыт аралығында оқиғалардың өзгерісін дұрыс ... ... ... ... ... ... естуі арқылы қабылдап,
ұқсас дыбыстардың айтылуы мен ... ... ... ... ... өсе ... әрі сол ... сөздік құрамынан зат есім, шылау,
етістік, анықтауыш сияқты сөздерді бір-бірінен ажыратумен ған ... ... ... мен күйлеріне, белгілі мезгіл ішіндегі
заттар мен ... ара ... да ... ... ... атай
алады. 5-7 жастағы балалар сөзбен берілген заттар мен ... ... ... ойша қорытып, өз сөздерімен айтумен бірге сөздің
мәнін, оның шығу ... ... ... сөздің дыбысталуын өзге ұқсас сөзбен
салыстыра отырып түсінетін деңгейге көтеріледі. Қабылдаудың ықпалымен ... ... ... ... ... ... арқылы
және қабылдау көмегімен» дамиды.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдау түрлерінің дамуын зерттеген
ғалымдар А. В. Запарожец, Л. С. Выготский, Г. ... А. Н. ... ... ... Ж. ... ... ... жұмысының мақсаты - мектепке дейінгі балалардың қабылдау прцесінің
даму ерекшеліктерін анықтау және оны қалыптастырудың психологиялық ... ... ... ... міндеттер қалыптастырылды:
- Мектепке дейінгі балалардың қабылдау прцесінің даму ... ... ... талдау жасау.
- Мектепке дейінгі балалардың қабылдау ... ... ... ... іріктеп алу.
- Мектепке дейінгі балаларға (5-7 жас) психологиялық әдістерді өткізу.
- Алынған нәтижелерге психологиялық талдау жасау.
- Мектепке ... ... ... ... психологиялық
дамытушы жаттығулар (тренингтік жаттығу) өткізу.
Зерттеу болжамы - мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылса, онда
олардың қабылдауы жоғары көрсеткішті көрсетеді.
Зерттеу объектісі - мектеп жасына ... ... ... ... пәні - мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдау түрлерін
қалыптастырудың тиімді жолдарын айқындау.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... психологиялық әдістемелер мен жаттығуларды қолдануға, яғни
оларды атап өтетін болсақ «Мына суреттерде кімге не жетіспейді?», «Бұл ... - ... ... ... ... жасырылған?», «Кілемді немен
толықтырамыз?».
I. Мектепке дейінгі балалардың қабылдауының психологиялық ерекшеліктері.
1.1. Мектеп ... ... ... ... түрлеріні психикалық
ерекшеліктерінің теориясы.
Айнала қоршаған дүние туралы білімді біз олармен тікелей ... ... ғана ... қабылдау арқылы да аламыз. Бейнелендірудің бұл
екі түрі сезімдік танудың тұтас прцесінің звенолары болып есептеледі. Олар
өзара ... ... ... әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері
бар. Егер түйсіктер нәтижесінде адамзаттың жеке қасиеттері, сапалары ... ... ... ... зат немесе құбылыстың тұтас бейнесін (жарық,
кең класс, ойнап жүрген ... ... ... ... құбылыстардың өз қасиеттері және
бөлшектері жиынтығымен қосылып сезім мүшелеріне тәкелей әсер ету ... Е. ... ... ... ... дейінгілерде қалайша эталондар
қалыптасатынына тоқталып, бірақ эталон деген Ж. Пиаженің санды көлемді ... ... ... ... бар екенің ескертпей қабылдаудағы
эталондар өзінше дербес құбылыс деп дәлелдемекші болады. Біздіңше ... ... ... В. С. ... эталон деуіде Пиаженің санды көлемді, не
салмақты сақтау дейтіні де ... ... ... ... ... ... ... осының нәтижесінде соларды қабылдауға жеңілдік
алудың амалына жатады. Сонымен бұл екі ... ... ... қоюға
болмайды. Осы айтқандардың қабылдау ... ... ... ... ... ... ... бар. Біз ілгері де бөьектер көбінесе
заттың бір белгісіне ... ... сол ... таниды дедік. Мысалы, нәресте
не бөьек, оған ... ... ... оның екі көзін сызып берсе, соны
ажырататын болады. Бұлай деудің өзі ... ... ... ... дәлел бола алады.
Ал мектепке дейінгілер бөбектерге ... ... ... ... ... ... дейінгілердің қиналатыны көбінесе кеңістікті және уақытты
қабылдау. Кеңістікке орай «оң жақ», «сол жақ» дегенді бөбектер жақсы ... ... ... ... (6-7 жас) жақсы ажыратады. ... ... «сол ... «оң қолың» деп сұрағанда, осыны жақсы ажырататын
болғанымен, сол не оң ... ... ... ... ... оң не сол қосын
көрсететін болады. Ал фигураларды, мысалы квадраттың ... ... ... ... енінің өзара кеңістіктегі көлемін
ажырату – оларға қиын соғады. Бұл тек ... ... ... ... ... ... ... «бүгін», «ертең», «арғы күні» т. с. с.
ұғынуда бөбектер көп ... ... ... дейінгілер осыған біраз
үйреніп қалады. ... ... ... ... ... «күн ... ұғымдарға олар қиналады. ... ... ... ... жуынатынымен, күндіз тамақ ешітінімен, кешке тамақтануына қарай,
соған сүйене отырып, ажырататын ... ... ... баланың қабылдауы. Мектепке дейінгілерге қарағанда едәуір
қалыптасып қалған (көзінің көргіштігі, құлағының естігіштігі т. б. ... ... әлі де ... ... ... ... ... да
кездеседі. Мысалы: орыс тілінен алынған ұқсас дыбыстарды ф, п, ... б, ... ... ... алмайтыны болады. ... ... ... ... 7-9 ... ... ... қызметінің әлі жете
қалыптаспағанынан. Бір зерттеуде 6 жастағыға ... ... ... ... сал деп бірақ суретті көз алдынан алып кеткенде, сол көргенін
қағазға сала алмай, қоянның мұртының бар не жоқ екенін ... ... ... ... ... көрінген жақтарын мысалға көзін, үлкейтіп жіберіп, ал
құлақтарын кішірейтіп салған. Бала ... ... ... ... ... көп мән ... ... емес деген жақтарын көрсетуді ... ... ... кіші оқушыға не қызықты немесе не қажетті соған мән
беріп, осыны қабылдауға икем келеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... осының өзі оқуға кедергі жасайды. Себебі, бала
оқудың орнына бояуға қызығып ... ... ... ... ... пен ... ... қиынға соғады.
Мысалы, алыстағы бағананың ұзындығы баланың қасындағы бағанадан қысқа ма,
не ұзын ба деп ... ол ... деп ... ... ... ... зат
өзінің көлемінен (ұзындығынан) көзге кішкентай болып көрінетін баланың
ажырата алмауынан. Сол ... ... ... 80 ... ... «сен»
мамонттарды көрдің бе» деп сұрапты. Себебі мамонттар 10000 жыл бұрын өмір
сүрді дегенді естігенмен 80 және 10000 ... ... ... ... алмай,
екі оқиға да әлдеқашан болып» өткен деп ... Бұл ... ... баланың қабылдауда жиі кезкенімен әрі объектінің негізгі ... ... мән ... ... ... кездейсоқ қасиеттерден
ажыратуға үйрете бастайды. Баланың қабылдай алуға үйрету де мұғалім негізгі
роль атқарады. Мұғалім ... ... ... ... көрсеткенде, сол
нәрсенің нендей қасиеттеріне мән ... ... ... ... ... ... ... Егер қабылдау кезінде бір объктінің қасиеттері
өзге объектінің, не көп объектінің өте қасиеттерімен салыстырылып ... ... ... ойланып оның негізгі ненің екінші ... ... ... ... ... ... мысалы, сөзді қабылдау
(тыңдау) мен нақты затты қабылдаудың арасында едәуір айырмашылық бар: нақты
затты қабылдау ... ... ... әсер ... де, ... ... ... системасына әсер етедіде, сөзді қабылдау ... ... ... ... ... Дамудың бұл түрі баланың әр ... ... ... ... туғызады. Солай болса да, ілгеріде
айтылған кіші балалардың қабылдаудағы ... ... ... ... ... ... ... қасиеттеріне баланың
бағдарлануы ... тек бір ғана ... ... ... байланысты
екінші жағы-қабылдау іс-әрекетін жетілдіру.
Бала мектепке дейінгі шақта қалыптасқан қабылдау іс-әрекетін меңгере
отырып өтеді. Бірақ бұл іс-әрекеттер әлі тым ... ... ... ... бала ... жаңа ... бағыттап және реттер ең алымен
заттардың, шама жағынан ... ... ... ... көз алдына елестету қажат болатын ... ... ... ... ... жекелей қабылдауға, олардың
айқын да дәл бейнелерін жасауға мүмкіндіктер бере ... ... ... ... ... есепке алу үшін жеткілікті болатын
қабылдаудың сол бір дәлдәгі мен ... ... ... үшін мүлде
жеткіліксіз болып шығады. /5,84/
Мектепке дейінгі балаларға ... ... мен ішкі ... ... емес ... ... ... салу ұсынылды. Ол жалпы нұсқасын немесе
бөлшектерін жақсылы-жаманды етіп сала ... ... та ол ... ... онша тырыспайды. Үлгі бойынша текшелерді ... ... ... ... текше жетпей қалады. Егер таяу орында ... ... ... көре қалса, бала керекті текшені біршама оңай
тауып алады, әйтседе ... ... ... ... ... ... рұқсат етілсе де), бала ол текшені көрмейді, сөйтіп бөлшекті
бүгіннен ажырата ... ... ... Бұл екі ... ... іс-
әрекетпен байланысты балада қалыптасқан қабылдау әрекеттері тым ... ... ... ... ... жүйелеуге және толықтай
тексеруге, оның бөлшектері мен ... бөле білу ... ... ... алты ... ... ... неғұрлым жоспарлы да тұрақты тексеру
мен сипаттау ... ... ... ... затты олар олай-бұлай аударып-
төңкеріп қарайды, оның ... ... ... ... ... көреді. Тек жеті жасқа жеткенде (сонда да балалардың бәрінде емес)
заттарды ... ... ... қарайтындықты бақылауға болады. Бұл
балалар затты қолында ұстауға ділгер болмайды, олар ... көру ... ... ... қасиеттерін ойдағыдай толық сипаттайды.
Осы байқаулардан әуел баста бала ... ... ... ... гөрі олармен практикалық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... олар бір-біріне
жәрдемдескен болады. Тек мектепке дейінгі балалаық шақтың соңына қарай
қабылдау ... ... әрі ... бола ... ... бірінде балаларға қарап көру және кейін тани білу
үшін бұрыс формалы фигуралар берілді. Фигураға көз ... ... ... ... Төрт жастағы балалардың көз жүгіртуі көбінесе фигура –ның
ішкі жағымен өтеді. Контур бойынша көз ... ... жоқ ... болады.
Әйтседе баланың фигураны көзбен өлшегісі келгендей алымды, ... көз ... ... ... ... ... фигураның ерекше
белгілеуіне көз тастайды, бір-біріне ... ... көз ... ... да пайда болады. Көз жүгіртудің жалпы саны фигураны ... ... ... ... көз ... ... екі есе ... Таңдау
нәтижелері жақсара түседі. Бес жастағы балалар да фигураны төрт ... ... ... шығады, бірақ олармен салыстырғанда, нұсқаның бір
ерекше бөлігін тексереді. Таңдау кезіндегі қателер мүлде ... ... алты ... ... көз ... ... дерлік фигураның
нұсқасы арқылы өтеді. Көз жүгірту саны айтарлықтай ... ... ... болмайды.
Заттардың фармаларын қабылдау тәсілдеріндегі ұқсас өзгерістер
фигуралармен сезіну арқылы танысу процесіндегі бала ... ... ... ... болады (Бес жасар балалар фигураны екі қолымен
сипалайды жеке ерекше белгілерін (ойыңқы, ... ... ... Алты ... ... нұсқасын саусақтарының ұшымен бірнеше
толықтай сипалп ... ... ... ... ... көру қабалдауынан
кейін қалыптасуы және оның нәтижелері біраз төмен болады.
Мектеп жасына дейінгі балада қабылдау ... ... ... ... ... ... ... яғни сыртқы бағдарлау ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеті ( бұларды бала бүкіл мектепке дейінгі шақ ... ... ... ... әлі шеше алмайтын міндеттерді байқап көру
жолымен шешуге қызымет етеді. Енді міндеттердің өзі ... ... ... Әр ... ... ... бала игерген сенсорлық
эталондармен салыстыруға, ... тура ... ... формасын анықтау қажет болғанда мектепке дейінгі балалардың
қолына үлгі ретінде нақтылы геометриялық фигураларды берсе, ... ... ... ... ... да ұқсастық пен айырмашылықты анықтайды.
Егер түйістіріп көру ... ... (зат ... ... ... ... айырмашылығы бар болса т.б), онда балалар затпен үлгінің
нұсқасын саусақтармен жылжыта отырып байқайды да сол ... ... ... ... ... ... жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... үшін нақтылы фигураларды , үлгілерді қажат етпейтін болады, бірақ
нұсқаны саусақпен ... ... шығу әлі ұзақ ... бойы ... ажырату
және оны үлгімен салыстыруға көмек беретін ... ... қала ... ... тек қана мектепке дейінгі балалар емес, естиярлар, ал ... ... ... ... Мұндай жағдайларда қас тек сезіну
мүшесі ғана ... ... Ол ... сипап қөрудің пракпикалық амалын
орындайды, көру мүшесіне қосарлана қызымет атқарады, көзг ... ... ... ... оған ... жәрдем береді /5,192/.
Балаға заттың түсін анықтау қажет болғанда, ол әуелгі кездерде нақтылы
үлгіні пайдалануға (мысалы: қарандашты, ... ... тағы ... өзі ... ... ... пайдалануға тырысады), оны тексерілетін
затқа жақанырақ алып келуге тырысады. Бірнеше заттарды ... ... ... ... ені, ... ... ... мектеп
жасына дейінгі балаларды бір-біріне тауып әкеліп түйістіреді, бір ... ... Осы ... бала шамалардың арақатынасы ... ... ... ... ... ... балалық шақта сенсорлық ... ... ... бағдарлау іс-әрекеттері көрнекі игеріліп кетеді. Эталондар
заттардың нұсқасының орнын ... ... ... және ... ... тәсілдердің көмегінсіз-ақ және басқа сыртқы
тәсілдердің көмегінсіз-ақ қолдана бастайды. Бұл адамдарды затқа қарап
тұрған көздің ... ... ... міндетін атқарып тұрған сипалаушы
қолдың қозғалыстары алмастырады /8.210/.
Мектепке дейінгі шақта іс-әрекеттің жемісті ... ... ... ... ... ... ... осының
жәрдемімен олар тексерілетін заттың өзіне тән ерекшелігін біліп алады.
Мысалы, суретте, ... ... ... ... ... ... ... бірақ бұл форманы әлі егжей-тегжей қабылдауды білмей
тұрғанда, бала ... көру ... ... ... Балалар салған
суреттер, жасаған құрастырулар, құрақтар заттардың біршама дәл моделін
көрсетеді. Осы ... ... ... әдетте,үлкендердің
жетекшілігімен қателерді,үйлеспеушіліктерді байқайды және оларды түзетуді
үйренеді.
Моделдерді тұрғызу процесінде және ... ... ... сол ... ... ... ... бөлшектерді ажырата
алу осы бөлшектердің өзара қалай орналасып, қалай байланысқанын ... қол ... ... заттың формасын талдау тәсіліне айналады.
Күрделі ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін қалыптастырады. Затты біртіндеп
қарай ... ... ... ... бала оны жеке ... эталондарға
сәйкес келетін белгілерді бөлшектейді, олардың байланысын қадағалайды.
Нәтижесінде заттың қалыптасатын ... оның ... ... ... ... ... модельдеуші іс-әрекеттерін игеру оның
дәлдігі мен мүшеленгендігін құрып жоғарылатады /3,79/.
Қабылдау ... ... ... ... тәрбие
жағдайларында едәуір жеделдейді. Бұл оқыту балаларды сыртқы бағдарлау іс-
әрекеттеріне заттарды тексеруге, ... ... ... эталондармен
салыстыруға мүмкіндік беретін күрделі қасиеттері мен олардың арақатынасын
түрғыза білуге үйретуді қамтиді.Келесі келесі ... ... ... ... бой ... балаларды қарап көрудің және ... ... ... қасиеттерін нақтылы үлгілерсіз және сыртқы іс-
әрекеттерсіз тексеруге кошудің жағдайлары ... ... ... мен ... ... сөз ... дәл сипаттауға үйретудің үлкен
мәні бар.Қабылдау іс-әрекеттерін оқыту да сенсорлықэталондармен ... ... ... ... ... ... ... Мұндай үйрету іс-әрекеттердің түрлерін байыта түседі. ... ... ... және оларды тексеру тәсілдермен балаларды жүйелі
таныстыру үшін арнаулы сабақтар да енгізеді, ... ... ... ойындармен жаттығулардың жүйесін пайдаланады /9;301/.
Музыка әуендерін және сөздің дыбыстарын ... ... ... ... ие ... ... немесе түстің түрлері сияқты
дыбыстар қасиеттерін зат ... ... ... ... ... түйістіру т.б. түрлі әрекеттерде атқарылмайды. Дыбыстар
қатынастары кеңістікте емес, ... ... өріс ... бул ... бөле ... ... ... қабылдауының іс-әрекеттерін көру
қабылдауы заңдары бойынша қалыптасады, бірақ бұл, басқа ... ... ... тексерудегі сыртқы бағдарлау іс-әрекеттері баланың осы
қасиеттерге өз қимылдарын тек ... ... ... ... ... ... Ол алдымен әуенді әндетеді, сөздің
дыбыстарын айтып береді. Бала ... ... ... ... сөздерді есітеді. Мектеп жасына дейінгі баланың күй сарынын
аңғаруы,сөздегі дыбыстарды ... ... ... ... ... ... ... үшін дауыс аппаратының қимылын
мүмкіндігінше өзгертуді менгеру дәрежесіне қарай пайда болып, дамиды.
Есіту қабылдауының дамуында қол, аяқ, ... дене ... ... мәні бар. ... шығармалардыңнемесе өлеңдердің ырғағына
ілескенде осы ритмдердегі ... бөле білу ... ... ... ... ырғақ сезімін бала музыканы немесе өлеңді тікелей қабылдаудан
тысқары да шабыттанып, өзі ырғақты қимылдар жасай
отырып, сөздерді де ... ... айта ... ... бес ... ... шат кезінде твистің ырғағымен би билеп, әндетеді:
Бұлттар, бұлттар, серпіліңдер!
Бұлттар,булттар, серпіліңдер!
Бұлттар, бұлттар, серпіліңдер!
Бұлттар, бұлттар,бұдан әрі барыңдар!
Бұлттар, бұлттар, бері ... ... ... ... ... ... ... жүр!
Баланың қол қимылдары, егер бұл қимылдар ... ... ... ... өзгеруін белгілесе, дыбыстар ... ... ... да ... ... ... ... сезімінің дамуындағы едәуір өзгерістерді көрнекі модельдерді
пайдалану жолымен ... ... ... ... ... ... ... амалдарына бой үйрету , интериоризация, сыртқы ... ... ... ... біртіндеп жойылуынан байқалады.
Әйтседе музыка мен сөйлеуді қабылдауға дыбыс ... аз ... ... ... ... ... бұл ... дыбыстық қасиеттерді
тексеру мумкін болмайды екен /10,178/.
1.2 Мектеп жасына ... ... ... ... айырмашылығы
Мектепке дейінгі балалық шақты үштен жеті жасқа дейін организмін
қарқынды жетілуі жалғаса түседі. Жалпы ... ... ... ... ... және функциялық дамуы жүріп ... ... ... ... ... ... баланың құрдастарымен жасайтын
арнайы өзара қарым-қатынасының ... ... ... ... болып
табылады. Қабылдау заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... бейленеледі. Қабылдау заттар мен
құбылыстардың мидя тұтастай ... ... ... ... ... ... Мұнда біздің анамизаторымызға оның қызыл түсі, хош
иісі, тәтті дәмі т.б. ... ... бір- ... әсер ... ... ... зат бейнесі пайда болады.
Қабылдау процесінде адамның өткендегі тәжірибесі ерекше ... ... ... ... дамылсыз ақпарат келіп отырады. Кісі бұлардың бәрін
бірдей дұрыс қабылдай алмайды, немесе үлгермейді. Адамның ... ... мен ... ... ... ... белсенді
қабылдау.Белсенді қабылдау ғана дүниені тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Мектеп жасына дейінгі бала ... ... ... ... ... іс- ... түрлерінен, алдымен сюжеттік- рольдік ойындардан корініп
отырыды.Үлкендер ... ... ... оған ... ... ... ... ұштасып келуі баланың сол өмірді өзінің шамасы
кенлетін ойын ... ... алып ... ... ... ... дамуы үшін айрықша қолайлы жағдайлар мектепке дейінгі қоғамдық
тәрбие жүесі арқылы жасалынады. Мектепке ... ... ... ... ... ... олардың бірлескен іс- әрекеттерінің алғашқы
тұрлері қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... корсетіп отырғандай, психикалық дамудың жалпы
дәрежесі мен мектепте оқуы ... ... ... ... бақшаға бармағандардан жоғарырақ болады. Мектепке дейінгі
балалардың қабылдауының дамуы туралы теориялық қозғалыстар.
Қабылдауды дамыту ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Сурет салуға үйреткенде музыка сабақтарында,
дидактикалық ойындар процесінде мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... заттарды тексеру
тәсілдеріне, ... ... ... этамондармен салыстыруға
үйретеді. Бұл бала қабылдауының толық, дәл және бөлшектенген ... ... ... айрықша бір саласы-көркем туындыларды
картиналарды, музыкалық пессаларды эстетикалық қабылдауды қалыптастыру.
Салынған суретті ... ... үшін бала ... ерекшелектерін ескере
білуі тиіс. Ол қоғамда ... ... және ... ... игеру тиіс. Бұлай болмаса бала, көшеде жүрген балалардың
перспективалы бейнелерін көре ... ... ... ... ... бала ... ... дәлелдейді. Шектеп-бөлектеп боялған суреттерге ... ол ... пен ... ... ... суреттерді жоққа
шығарып көлеңкені былғаныш деп бағалайды. Бейнелеулерді дүрыс оқу суреттері
салынған ... ... ... қана ... ... сезе ... ... суреттерді қарап тамашалау практикасының ықпалымен
мектепке дейінгі балалық шақта қалыптасады. Суретті қарап, түсіне ... ... ... эстетикалық тебіреністердің алғы шарты
болып саналады. Мұндай тебіреністер алдымен түске және оның ... ... ... ырғағы және басқа да композициялық ерекшеліктеріне қарай
пайда болады. Қаралатын суреттер сапасының бұл жерде улкен маңызы бар. ... ... да ... ... ... тиіс.
Балалардың музыканы қабылдау қабілеті және ... ... ... ... ... ... азырақ зерттелген.
Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық ... ... ... және ... өзінде музыкалық тебіреністер,
негізінен шығармалардың тембірі және ... ... ... ... қарай балалар әуенді тәп-тәуір қайта жаңғырытып және ең
бастысы,оған ... баға бере ... ... үнемі тындауға,
айналасындағылардан оған терең ... ... ... ... ... жерінде.
Заттарды қабылдаудың дамуы түйсік, ойлау процестерінің дамуымен бірге
жүріп отырады. Қабылдаудың дамуында тілдің шығуының маңызы зор. ... ... аты ... атап ... оның ... ... ... мағынысын ұғыну арқылы ғана затты жақсы қабылдауға болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың өмір тәжірибесі аз. ... ... ... ұстап қабылдайды. Мәселен, төрт-бес жастағы ... пен ... ... пен ... ... ... Екі –үш
жастағылырдың кейде аспандағы аймен күнді әпер деп ... ... де ... мәлім. Бала ең алдымен өзінің қолы жететін,
жақын жердегі кеңістікті ... ... ... да ... ... күн мен түнді, жылдың төрт маусымын бір сыдырғы ажыратқанымен,
бүгін мен ертеңді, ... мен ... ... ... ... ұзақ мерзімде, келер шақ пен өткен шақты қабылдауыда өте мардымсыз.
Суретті қабылдау. Мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... ... ... ... ... ... қамтитын қарапайым суретте
оларды белгілі бір кеңістік байланысты береді. Осы байланыстарды ... ... ... ашып бейнені бір түтас нәрсе ретінде
қабылдау үшін қажет. Сондықтан баланың ... ... ... ... ... ... үшін пайдалынған. Сөйтіп А. Бинэ бұл ... Ой шыңы атты ... ... ... ... мен ... балардың
суретті қабылдауының 3 деңгейінің бар екенін ... ... ... ... ... ... 2 5 жасарға тән, екіншісі- суреттеу
кезеңі немесе әрекет, алты жастан тоғыз-он жасқа ... ... ... ... қарым қатынас кезеңі, 9-10 жастан жоғары балаларға тән.
А.Бинэ мен В.Штерннің белгілеген кезеңдері ... ... ... ... ... эвалюциясын ашуға мүмкіндік беріп, балалар ақыл-
ой дамуы ... ... ... ... яғни ... ... ... олардың функционалдық байланысын аңғарып, кейін заттар мен
құбылыстардың терең қатынысын ашады: ... ... ... ... деңгейде балалар суретті өзінің тәжірибесін, ... ... ... ... Олар ... бейнеленген жағдайды
түсіну арқылы заттардың ішкі байланыстарын ... ... ... ... жоғары деңгейіне кошуді жас ерекшелік ... ... - деп ... мен В.Штерн дәлелдеді /11/.
Г.Т.Овсепян, С.Л.Рубинштейн, А.Ф.Яковличева, А.А.Люблинская,
Т.А.Кондратовичтердің зерттеулері көрсеткендей, ... ... ... оның ... балаға таныс немесе аз ғана таныс екендігіне,
суреттің ... ... ... ... /12,98/. ... қойылатын сұрағының өзі үлкен маңызға ие. Тәрбиеші балалардан
суретте не көріп ... ... ... оларды әртүрлі заттарды және әртүрлі
тәртіпте атауына ... ... ... ... не ... ... деген сұрақ
баланы функционалдық байланыстарды, яғни әрекеттерді ашуға нұсқау ... ... ... ... айтып беруді сұрағанда, баланы бейнені
тусінуге тырысады. Ол талдау деңгейіне көтеріледі. ... бала ... бір күн ... суретті қабылдаудың 3 кезеңін де көрсете ... ... ... ... ... пен ... ... дәрежеде игеріп алады. Атап ... ... ... ... ... шамасын дүрыс анықтауды, көп
қатарлы үйдің бір қатарлы үйден екендігін айтып берді. Бірақ бул тек ... ... ғана ... ... ... ... мен олардың
арақатынастарын дүрыс қабылдай білу үшін тек қана ... ... ... қою жеткіліксіз. Суретті сәйкестірдіре салатын бейнелеу
өнерінің нормалары ережелерін балалар әлі ... Олар үшін ... ... меңгеру қиынға түседі. Егер суретте балаға бейтаныс
заттар немесе формасы мен шамасы түрліше ... ... ... ... ... ... ... өздерінің абсалюттік шамасы мен ... ... ... олар ... ... ең кішкене деп,
төңкерілген тарелканы сопақша ыдыс деп бағалайды. Балалар суреттердің өзге
ерекшеліктерін де бүлжытпай ... ... ... ... ... орналасқан және басқалардың тасасында қалған заттар ... ... ... ... ... дейінгі шақтың соңына таман балалар перспективтік
бинелерді дұрыс бағалай бастайды, ... бұл ... ... де бұл ... ... ... сол бейненің ережелерін білуге негізделеді (не
алыста
болса, сол суретте кішкене сияқты, ал не ... ... сол ... ... ... бұл бірақ перспективтік қатынастарды тікелей қабылдаудың
нәтижесі емес. Суретте бйнеленген алыстатылған зат балаға ... ... ... бірақ бала шынында оның үлкен екенін шамалайды.
Сурет ... ... ... ... ... ... ... балалық шақтан өткен соң қол жетеді. Сюжетті суреттерді талдай
білу, онда ... ... ... ... ... да, ... ... сипатына да, күрделілігіне де,
балаға белгілі екендігіне де, оның түсінуге ... ... ... ... ... қарайды, ондағы бейнеленген заттарға ... ... Мұны ... суретке қатысты сұрақтардан,
болжаулардан, пікірлерден байқауға болады.
Егер суреттің сюжеті балаға таныс, түсінікті ... ... ... ... ... ... егер ... болса, жекелеген
фигураларды, заттарды санап шығуға ... ... ... ... ... күрделілігіне байланысты. Мектепке дейінгі бала көптеген
фигуралар, заттар енгізілген компазицияны қамтып, ой ... ... ... жағдайда ол мазұмыннан аулақтап жеке бір нәрсені ... ... ... ... ... тұқым сепкішті-сәкес топқа:
жануарларға, өсімдіктерге немесе машиналарға жатқызу арқылы. Сезімдік
қабылдау әруақытта жеке дара және ... ... Жеке ... ... ... ... болады. Мынадай жеке дара жағдайда жалпылық
көрінеді: «Кактус» және «жираф»ұғымдары жекден (өсімдік, жануар) ... ... ... ... ... Бір ... сөзсіз
бейненің атауын айту мазұмынсыз, мағынасыз болады. Екінші жағынан сезімдік
тіректен айрылған сөздік білім немқұрайлы, жалаң ... Тек ... ... ... ғана, балалардың түсініктерді жан-жақтылауға
көшуі қамтамасыз етіледі. ... жеке ... ... ... ... қалды ақыл-ой іс-әрекеттің жоғары формаларға көтерілуін ұстап ... және ... ... Бір ... ... қабылдаудың негізі
туралы даулар психологтар арасында мектеп жасына дейінгі ... ... тану ... ... жалғасуда.
Г.Фолькельттің және басқа ғалымдардың 7 жасқа дейінгі бала пішінді ... ... ... ... ретінде Совет зерттеушілері
мектепке дейінгі балалар заттардың формасын (пішінін) қабылдауда жетекші
ролін көрсетіп қана қоймай, заттардың түсі мен ... ... ... ... ... Бұл дерек (факт) баланың таныс емес
заттарды қабылдауыннан анығырақ байқалады. Балалар алдында тұрған ... рол ... Егер ... ... ... құру ... ... назары оның пішініне бағыттылады, егер түрлі түсті фигураны ұқсас
түсті фонда , тығып қою қажет болса, басты ... ... ... ... ... екі белгіге қиялдай бастайды. Мектепке дейінгі баланың ... оның өмір ... ... ... ... бойынша
біршама күрделі суреттерге талдау жасайтын, оларды жүйелі де ... ... егер ... ... бала білімінің, оның ... ... ... ... түсіндірулер беретін жағдайлар болады.
Сюжеттік бейнелерге талдау жасау үлкендер берген суреттер бойынша
әңгімелеп беру ... ... ... ... және ... етуі ... ... түседі.
Жүргізілген зерттеулер негізінде мынадай заңдылықтар белгіленді;
1) Балалардың суретті түрліше әңгімелеп беруі, ... ... ... ... Сұрақты қою арқылы тәрбиеші баланы суретте не ... ... ... әртүрлі көрінетін байланыстарды анықтауға
жақындатады. Осы байланыстар ішінен кеңістік байланыстары ерекше маңызды,
заттардың орналасуы, ... ... т.б. ... ... арқылы
заттар арасындагы логикалық байланыстар ашылады.Олар балаға суретті
біртұтастық ретінде қабылдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... адам ... ... яғни күшті компоненті болып
табылады. Кеңістіктегі немесе мағналық мәнерсіз адам ... ... ... әрекет заты тірекке айналады. Сюжеттік суреттің өзегін
байқай, мектеп жасына дейінгібалалар ым ,ишара,кейін арқылы ... ... ... ... ... ... олар киім мен ... бөліп шығарады. Осыншама күрделі объект – ... ... ... ... мен ... ... бен синтездің, түйсіну мен
ойлаудың диактикалық ... ... ... ... ... түсінуге
бағыты балалардың суретті қарау ұзақтығынан көрінеді /Н.Л.Агеносова/.
3) ... ... ... ... ... сөзбен
білдірілген оның атауы маңызды рас атқарады. Заттың атауы суреттің негізгі
идеясының жалпыланған тұжырымы бола отырып, баланы қайта ... ... ... ... ... ... қалыптасқан бейненің ұзақ сақталуын
қамтамасыз етеді. Мұны бала келесі әр түрлі практикалық және ақыл-ой ... ... ... ... ... ... ... жаттығу формасы
болып табылады.Бала бірізді, мақсатты түрде үйренеді. Яғни ол суретті тек
талғамды ... ... ... ... ... ... айқындауды үйренеді. Осындай мақсатты бақылауды жалпылай
келе, бала тек қана ... ... ... ... ... алып ... ... таным, яғни жекеде жалпыны көру, кездейсоқтықтан заңдыны
табу, бөлек құбылысты ... ... ... ... ... ... ... баланың суретті қабылдауын зерттеу балалардың
ақыл-ой іс-әрекеттерін эвалюциясын- бақылауды ... Ең бір ... ... ... ... ... мумкіндік береді. Балаларды
үйретудегі көрнекіліктің маңызы сөсзіз. Ой-өрісі шектелген ... ... ... затты шынайы түрде қабылдау, осы зат туралы дұрыс емес
қалыптастыру үшін аса ... ... ... қабылдауын сөзбен айта
отырып, яғни затты атай ... ... ... ... ... етеді.
Затты белгілей отырып, сөз оның жалпыланған қабылдануын қамтамасыз етеді,
бір уақытта бағыталады.З.М.Богусловская ... ... ... балаларға берілген тапсырмалардағы пішін,түс
кикілжіңді еске ... ... бұл ... ... ... формасына
дұрыс бағытталатынын атап көрсетті. Баланың заттың бір немесе ... ... сөз ... рол ... Затты шегендеу арқылы,сөз
оның басты танымдық белгісі ретінде пішінді алға қояды.
Мысалы,5-6 жастагы балалар белгілі бір затты көре ... оның ... бере ... ... ... атауларын білген соң, ... ... ... ... ... ... ... Олар есікті көріп-
тік төртбұрыш, қиярды көріп- сүйір тәрізді дейді. Осылай ... бала ... ... ие ... ... ... ... оған сөздік атаулар
бере алады /11,71/.
Бүтін және бөлікті қабылдау. Бала ... дау ... ... ... бала неге тіріледі, оның бүтін бейнесіне немесе
бөліктенуін білуіне зерттеулер ... бұл ... бір ... ... жоқ. Г.Фалькельттің айтуы бойынша, таныс емес затты ... ... ... ... әсерін береді, тесік зат тор ... ... ... ... ... ... оны құрайтын бөліктерді қабылдай алады.
Бүтінді қабылдауда коптеген зерттеулер балалардың суреттерін зерттей отырып
былай деген, Олар бұл ... ... ... ... ... талдау қызметіне жарамсыз екпінін ... ... ... ... ... ... Ф,С.Розенфельд,
Г.Л.Розенгарт-Пупко, алған деректері бойынша мектеп жасына дейінгі балалар
заттың ерекшелігін біліп қана қоймай, оны бір ... ... ... ... қаптағы ер адамның сағатын5-6 жасар балалар ұстап көріп,әдеттегідей
бұл затты дұрыс атаған. Бұл ... ... ... ... ... ... дөңгелектерін нұсқаған. Дегенмен үстел үстінде осындай заттардың
ішінен таңдау кезінде 5-7 ... ... көбі ... ... ... ... жасалған шаршы пішінді будильникке нұсқаған. Бұлар да
сағаттар, бірақ олар басқа пішінде, бала ... ... жоқ. Бұл ... ... және оның ... ... ... диалектикалық
қатынастар айқын корінеді.Бөлікті тану заттың бір бүтін бейнесін жане
атауын ... ... соң бала оған ... ... ... сағатты таңдайды. Бұл деректер сұрақтың баламалы\
альтернативті\ қойылуының заңсыздығын көрсетеді, баланың ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... баланың қандай затты
қабылдауына байланысты шешіледі, таныс, не бейтаныстығына, тануға қандай
бөлік беріліп тұрғандығына. Бұл ... ... ... және ... бейнелерін, сондай-ақ бүтін эпизоттар мен оқиғаларды қабылдауда
жиі ... ... оның ... ... ... ... ... (Э.Клапаред) Бұл ... ... ... ... ... Ж.Пиаже сияқты ғалымдардың айтуынша, ... ... ... ... тән ... ... ... бейнелерді қабылдау кезінде мұндай қаттелер, әсіресе, кішкентай
балалардың қабылдауы кезінде қайталанады. ... ... ... бір ... ... ... ... бөлігі оған тірек бола алады. Синкретизм
құбылысы балалармен жұмыс жасау кезінде жиі ... ... ... нақты пішінін бұзған суреттерді таңдаудағы кездесетін
қиыншылықтар. ... ... ... үлкен маңыз баланың баланың
қабылдау кезінде қолданылатын сенсорлы процесті бағдарлы іс-қимыл ретінде
қарауда, А.Н.Леонтьев, ... ... ... ... ... ... ... қимылының өзгерісінде көреді. Егер
мектеп жасына дейінгі балаөзі ... ... ... ... ... ... ... дамуымен бұл физикалық әрекет интериоризацияланады,
(П.Я.Гальперин ... яғни ... ... және ... ... Осы ... мектеп жасына дейінгі бала жаңа ... көре ... ... жақтары мен қасиеттерін байқап тани бастайды. Сөйтіп қабыдау
процесі кезінде бала ... ... ... ... бір уақытта өзінің
жеке тәжірибесіне ие болды. Қабылдаудың дамуы тек қана ... ... ... ... ... ... қабылдау тәсілінің қайта
құрылуымен иінезделеді. Сөйтіп сезімдік ... бұл ... одан ... ... ... Бала ... дейінгі шақта-ақ заттардың
кеңістікте орналасуын көру ... ... ... ол ... ... ... мен ... қатынастарын заттардың өзінен
бөлмейді. Заттар мен олардың қасиеттері түралы ұғымның ... ... ... ұғымнан бұрын пайда болады және олардың негізі болып
табылады.
Кеңістіктің бастапқы бағыттары туралы 5 ... ... ... оның ... ... Өз ... оған центр «есепті бастау» нүктесі болады,
бала бағытты тек ... ... ... ... ... ... оң ... анық ажыратып, дұрыс атай біліді. Ол негізгі іс-
әрекеттерді орындайтын қол болып саналады: «Бұл өз ... ас ... ... ... Сондықтан бұл оң қол». Дененің ... ... «оң» мен ... ретінде анықтай білу бала үшін тек оң
қолдың орнына ... ... ... ... оң ... көрсет дегенде
мектепке дейінгі кішкентай әуелі оң қолын ... (оң ... ... ... ... ... тек осыдан соң ғана көзін ... «оң» мен ... ... ... ... ол үшін оң ... ... басқа бала
үшін қалайша сол жақта болып шығуы мүмкін екенін түсіне алмайды.
Кеңістіктің басқа ... да ... ... бала ... қатысты
анықтайды. Кеңістікте бағдарлаудың бұдан әрі дамуында балалар ... ... (бір зат ... ... арғы ... ... оң
жағында, сол жағында, арасында т.б) бөле бастайды. /17,171/
Заттар ... ... ... ... ... және ... меңгере білуді анықтауда жемісті іс-әрекеттің үлкен
мәні бар. Бала текшелерді ... тек ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі қатынастарды да жасайды. Бұл
қатынастарды ол сурет арқылы беруге де үйренеді, қағаз бетінде ... ... ... ... тәртіппен орналастырады.
Кеңістік қатынастары туралы ұғымның пайда болуы қатынастардың әр
түрін баланың бөлуіне және ... ... ... ... ... ... байланысты. Мұнда қатынастардың әрқайсысында
(«үстіңгі-төменгі», «артқы-алдыңғы») бала ... ... ... бір ... ұғымды меңгереді (мысалы, «үстіңгі», ... ... ... сүйене отырып, екінші мүшесін меңгереді. Бірақ заттар арасындағы
қатынастар туралы ұғымды ... ... бұл ... бала өз ... ұзақ уақыт бағалай алмайды, есепті бастау ... ... ... болып шығады, егер өзге бір жақтан қарағанда,
қатынастардың ... де ... ... ... ... бір жасы алда
тұрған зат келесіде артта болады, бірде сол жақта тұрған зат екінші жолы ... бола ... ... ... ... ... ... балаларға олардың бір
тобы отыратын бөлменің макеті берілді де ... ... ... ... ... ... ... орналастырылған қабырға
бөлініп алынды.Сонымен, бала бөлмені күнде өзі ... ... ... ... ... екінші рет ұсынылды, бірақ бұл жолы ... ... ... ... Бала енді бөлмені әдеттегіден
өзгеше жақтан қабылдауға тиіс болды.
Бірінші тапсырманы ... ... бес ... балалардың өзіне де қиынға
қиынға соққан жоқ. Ал, екінші ... ... ... ... олардың
мүмкіндігі жетпеді. Мектепке дейінгі естиярлардың ... ... ... ... уштен бір бөлігі, мектепке дейінгі ересектердің үштен
бірі бұл жағдайларда жичазды ... ... ... ... ... ... ... кеңістік қатынастарын жичаздың нақтылы орналасуын көрсететін
сөздермен белгілеп берді. Сонда мектепке дейінгі ... ... ... қойып жатып айтқаны, Бұл қойылған ... ... ... олай ... мына ... ... ... тұрады, ал пиониноның
жанында, ал бұрышта ойланып қалды,,Ие, оң жақ ... ... ... жанында дөңгелек столше тұрады, Бірінші үстелшеде мен
отырмын, ал терезеге бәрінен жақын. Мен, осы арада,жоқ мен ... ... ... ... ... алдыңғы жықта түру керек. Заттың көлемі,
оның пішіні, бақылаушыдан алыстатылуы ... ... ... ... және ... кеңістік қатынастар қабылданатын
кеңістіктің басты категориялары ... ... /18, ... ... ... ... ... көлемі мен пішінін онымен
белсенді әрекетке түсу ... ... ... ... ... т.б. ... ... көрсеткендей, бала 5-7
жаста көзбен қабылдау негізінде қашықтықты бағдарлай алады.
Тірек- қимыл аппараты бұзылған балалар қашықтықты жиі қате ... ... ... ... ... балаларға қиынға соғады. Онсыз
қарапайым балалар сюжетті суреттің мәнін түсіне ... Бұл ... адам ... ... ... ... ... негізінде жаңа мәндік байланыстарды түсінеді. ... ... ... қолы мен ... доп оның белгілі бағытта лақтырылуын
немесе ұстап алынуын білдіреді. Суреттің мұндай мәнді бейнесін ашу баладан
ойлаудың жоғары ... мен ... ... ... ... ... ... айтсақ, қозғалыс кеңістіктің бөлшектік талдағышы болып
табылады. Жоғарыда атап көрсеткендей, баланың жақынды немесе ... ... қана оның ... ... ... негізінде жүзеге асады. Заттардың
пішінін бала оларды қарау және ... көру ... ... ... М.Н. ... С.Г.Якобсон, О.И.Галкина,
З.М.Богусловская т.б. ғалымдардың зерттеулері ... ... ... ... сезу мен ... ... күрделі тәуелділіктер бар. Мектеп
жасына дейінгі ... ... ... көру ... ... ... сезу-
қозғалыс жолымен бұрынырақ қабылданған заттарды танудан күштірек болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың көзбен қабылдау жұмысына колды қосу
пішінді ... ... Қол ... ... мүшесі ретінде
көзге кейбір ерекше белгілерді аңғаруға комектеседі. Сөйтіп 5-6 ... үшін ... ... ... сезу ... ... ... аткарады, 7- жастағы балалар қарапайым пішінді заттарды ұстап кормей-
ақ тани ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулері корсеткендей, бала кеңістіктің белгілер
менгеріп алмай тұрып, таныс ... ... ... ала ... танудағы алғашқы қадамы ол анда мында, алыста, жақын ... ... ... ... ... қатынастардың дәл
белгіленуі үшін қолдалынатын алуан түрлі сөздер 6-7 жастағы балаға кеңістік-
картамен пайдалану мүмкіндігін ... ... тек ... дейінгі шақтың соңында ғана онда да балалардың
бәрінде емес өзі ... ... ... ... ... ... ... өзгерту іскерлігі қалыптасады. Әйтседе, мұндай бағдарлау
заттардың арасындағы кеңістік қатынастарын ... ... ... ... тұрғыды қарастырып және сөзбен белгілеп оқытудың көмегімен
ғана біршама оңай қалыптасады.
Уақытты бағдарлау. ... ... ... ... бағдарлау
балаға енгізу қиындыққа түседі. Бала белгілі уақыт ішінде өмір сүреді, оның
организміне ... ... ... ... ... ... белгілі бір
мезгілде оның тамақ ішкісі, ұйықтағысы келеді,т.б. бірақ баланың өзі көпке
дейін уақытты ... ... ... ішу үшін ... басына
отырғанда да оның мазасыздануы, сәл ... ... ... ... ... ... ... тамақ ішкім келмейді! Деуі оның организмінің
түскі тамақ уақытына берген жауабы екенін ол ... /13,18/. ... оның ... ... жоқ, ... іс-әрекет істеуге де болмайды,
бірақ барлық амал уақыт ішінде өтеді,сөйтсе де ... ... ... ... ... ... ... корсетіп, білгізген белгілерді
және өлшемдерді игеруден басталады. Ал бұл белгілер мен ... ... Ал бұл ... ... игеру оңай емес, өйткені ... ... және ... ... бар. ... кеше, енді сияқты
уақыт бөлшектерін көрсететін сөздер үнемі өзгеріп отырады. Алдыңғы, ертең
деген сөз тәулік өткесін бүгін болып ... ... кун, кеше ... ... ... ... әлі уақытты бағдарлай алмайды. Уақыт
жөніндегі ұғымдардың қалыптасуы кейінірек басталады және оның ... бар. ... ... ... ... ... өз ... тұрғысынан, осы уақыттың ішінде нені істеп тындыруға және
нәтежиені алуға болатындығын ... ... ... Мысалы мектепке
дейінгі ересектерге ... ... ... ... ... айтылды да, сурет салу ұсынылды және суретті дәл 3-минут
салу ... ... ... ... ... ... белгісі бойынша
басталдуы да, сол белгі бойынша аяқталды. Бұдан кейін белгі ... ... ... ... ... салу ... ... жинап алынған және
оны. өз шамалаулары бойынша, уш минут өткеннен кейін ... ... ... және ... салу ... ... ... балалардың
көбі,жаңа ғана өздері бейнеленген ... ... сала ... ... сол бұрынғы суретті қайталап салдыңдар, бір салған
суретті салу қызық емес қой деп ... ... ... уақыт берілсе,
сонша уақыттың ішінде сурет салып бітіреміз деп жауап береді. ... уш ... екі ... ... уш ... минутқа дейін сурет салад.
Жаңа бір нәрсенің суретін уш минут ішінде салып шығуды балалардан сурағанда
уақыт ... ... ... ... екі ... төрт минутқа дейін
болып шықты. Дегенмен балалар ... ... ... ... қателер
жібермеді. Егер балаларға белгілі ... ... ... ... оны оңай ... пайдалана алатындығын мейлі тіпті онша дәл болмаса
да әлгі тәжірибе көрсетті. Әйткенмен ... ... ... 6-7 ... ... ... бөліктерінің ұзақтығы туралы ұғым пайда болмайды.
Балалар минут деген ... ... ... ... оның ... ... ... хабарсыз. Біреулер бір минуттың ішінде тускі ас ішуге
болады деп санаса, екіншілері ойнауға, ушіншілері- дукенге барып нан ... ... деп ... Тәулік уақыты туралы ұғымды игергенде
балалар алдымен тағы да сол өз іс- ... ... ... ... ... ... ... ішеді, күндіз ойнайды, түскі тамақ ішеді,
кешке ұйқыға жатады. Балалар жыл уақыттары ... ... ... ... ... келе ... Ерекше қиындықтар кешенің,
бугінің ертеңнің не екендігі туралы ұғымдарды т.б. игерумен байланысты.
Балалар ұзақ ... бойы ... ... ... ... кешенің
қалай бүгінге айналып кеткенін ұқпайды. Бес жасар қыз ... ... ... Апа, ... ... жасауға бірінді кеше жасауға бола ма.
Мектепке дейінгі балалық шақтың екінші ... бала ... осы ... ... ... дурыс қолдана бастайды.
Мұнда ол үшін бугінгі кун туралы ұгым есепті бастау нуктесі болды.
Улкен тарихи кезеңдерде, уақыт ... ... ... ... ... ұйымдардың болуына т.б. келгенде бүкіл мектепке дейінгі
шақтың ... ... ... ... ... қала ... ... бұл жонінен
баланың әлі лайықты өлшемі де, тірек етерліктей дара ... ... ... ... балалардың қабылдауының
қалыптасуының психологиялық жолдары
Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауы олардың ... ... және ... ... бай ... ... ... олардың
қозғалмалы, бояулы нәрселерге ерекше ... да ... ... оқитын балалардың қабылдауында мына ... ... Олар әлде де ... ... ... зат ... ... қабылдай
алмайды. Бала заттың көлденеңнен кезіккен жеке қасиеттері мен белгілерін
ғана көреді. Заттарды ... ... ... ... ... ... ... өзіне ұнағанын, олардың көзге бірден көрінетін сыртқы ... ... ... ... ... аз ... ... қабылдау қиынға соқса, бала оған қынжылмайды, екіншісіне ауысады,
қабылдаған ... жеке ... ... ... ... онда ... ... көбелектің құрылысын айтқан кезде: «Көбелектің қанаты ақ.
Қанатында дөңгелек қара нүкте бар. ... ... ... ... деп жай ... де, оның ... ерекшеліктерін (түрі, түсі
т.б.) айтуды естен шығарады. Кейде бала нәрсенің жеке ... ... оның ... зат ... ұмытады. Мәселен, балалар кружканың суретін
салғанда, тұтқасын ... тыс ... ... ал ... ... ... есік, терезесі еденінен төбесіне дейінгі жерді алып жатады. /20,81/
Жасы ... ... ... қабылдау саласындағы осындай қателері
азая бастайды. Бала заттың негізгі белгілерін байқай ... ... ... бен ... ... ... Бала әр ... өзіндік белгісін
ұққысы келеді, оның мәніне, ішкі, сыртқы құрылысына, жасалу принципіне ... ... Енді ... жан-жағынан байқап көргісі келеді. Заттарды дұрыс
қабылдай алу, ... ... ... ... ... бірдей болмайды. Мәселен,
күнбе-күн өтілетін арифметика, ана тілі ... ... ... ... ... ... бала ... даму дәрежесі әлдеқайда баяу
болады.
Қабылдау процесінің күрделене түсуі балаларда байқай алу қабілетінің
көрінумен ... ... ... ... ... да бар. ... мұртшасы, көзі, табаны, аяғы бар» деп баланың тізбектеуі – оның
байқай алатындығының белгісі. Байқасаң белскнді ой-әрекетінің балада ... ... ... ... баланың белсенді қабыдауының дами
түсуіне дұрыс басшылық беруі тиіс. Мәселен, балаларға ... ... ... ... ... олар байқау тапсырмасын онша қиналмай
орындайтын болады. Байқаудың белсенді жүріп отыруына сезім мен қызығу ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының
белсенділігін қадағалап отырғаны абзал. Өйткені бала объектілерді ... ... ... байқау дәрежесі өте төмен болады. /3,8/.
Бала қабылауын дамытудағы ерекше ролін ескере келіп, әрбір мүғалім мына
төмендегі шарттарды орындап отыруы тиіс:
1. ... ... ... ... жас ... мұқият ескеру
жөн.
2. Бала байқаудың, қабылдаудың мақсатын айқын ... ... ... ... ... ... түсінгені мақұл. Мәселен бала
ертегіні қабылдағанда оның мазұмынымен бірге басты кейіпкердің ... ... ... ... білмейтіне, оны мағыналы тұрде
қабылдай алмайды.
3. Қабылданатын заттар мен құбылыстарды бір-бірімен ... ... ... ... білімдерімен үнемі байланыстырып отыруға
әр түрлі объектілердің жеке жақтары мен ... ... ... ... пен жеке ... түсініп, отыра алуына қатты
зер салу қажет.
4. ... ... ... оқу ... түрі ... ... еске алынып, бұларды қабылдауының саналы болуы мұғалімнің
дұрыснұсқау бере білуіне де байланысты.
5. Балалардың байқағыштық қасиетін үнемі есте ... жөн . ... ... ... ... ... ... тек бірдемені қарау на
соны таңдау ғана емес, баста барбелгілерімен объектілерді ... ... оқу ... ... ... етеді. Кабылдеу дегеніміз
мағұлымдарды тұтастығымен бейнелеу егер қамтылатын материал тым қызғылықты
келсе онда оқушылар ... ғана ... ... қиын ... ... ... Осының нәтижесінде материалды тұтас қабылдай алмай,
үзінді етіп мәнсіз есте қалдыру ықтимал. ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдық қатынаспен сипатталады. Балалар қабылдаудың тағы бір
ерекшелігі ол үнемі іс-әрекеттер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың қабылданатын затты
бөлшектеп ... ... ... ... ... ... Тек қана кескінін,
объекттердің нобайын (үй,адам, ағаш, үшақ т.б) ... ... ... ... ... жиі суреттің маңызды мәні ... ... ... ... ... анық ... түсініксіз болып шығады.
Суретке қарап отырып балдырғанның не бейнелегісі ... ... ... ... ... бала қабылданатын заттың жеке бөліктерін, ... ... ... ... ол үй ... ... 2-3 сызық
өткізіп, мысықтың бейнесін салғанын айтады, 5 ... ... соң ... ... ... ... ... былай тез өзгеруі, суреттегі
сызықтардың нақсыздығы, мақсатты қабылдай ... ... ... ... ... ... ... түрлі әрекеттерді орындауымен
көрінеді. /20,15/
Егер 5-7 ... ... ... ол үшін таныс жәнетүсінекті сурет
қөрсетсек, онда бала ... ... атап қана ... ... байланысты да көрсетеді, бүкіл бейнені толығымен түсіндіріп,
әңгімелеп береді. Сонымен қатар бірдей ... ... ... ... ... қабылдайды. Бірі суретті толық, айқын, эмоционалды қабылдаса екінші
біреулері онша толық емес ... ... бәрі ... ... олардың даму деңгейі жас ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу мен үйретудің мазмұннының деңгейімен
сипатталады. Бұны ... ... ... ... ... А.А.Люблинскаяның және т.б зерттеулері
дәлелдейді. Сонымен егер балалардың әтештің айдарын салуы процесінде ... ... ... ... ... ... ... жасап және
қалай байлаысатынын түсіндірсе (Е.И.Игнатьев, Н.П.Сакулинаның зерттеулері),
ондақабылдау айтарлықтай толық және ... ... ... ... келе-
келе саналы, мақсатты процеске айнала бастайды. Мектеп жасына дейінгі
балалардың қабылдауының жоғары дамуына да ... ... ойын ... ... ... ... заттардың қасиеттерімен байланысты ... ... ... ... ... олар осы ... ... іс-
әрекеттерді орындайды осының бәрі заттарды кешенді зерттеуге мүмкіндік
туғызады, түрлі ... бір ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың қабылдауының дамуына сурет салумен,
жапсырумен және техникалық құрастырулармен айналысудың маңызы зор. ... мен ... ... ... бейнелеп жатқан объекттердің кескінін,
пішінін, сындарлы құрылысын, көлемін, түсін, жарықтанылуын ... ... ... ... ... ... ... бақылау
тапсырмаларын өзіндік орындай алуын білдіреді, объекітті зейінділікпен және
ұйымдастырушылықпен бақылауды талап етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тәсіліне айналады.,
олардың қабылдау процесінің ұйымдастырлуын және меңгерілуін анықтайды.
Ақырындап ... ... ... ... ... олардың ойлау іс-әрекеттінің дамуымен, ... ... ... дами ... ... ... ... өзгерді; яғни қабылдау түрлері әлде қайда толық, әрі мақсатта
бола бастайды.
Адам табиғат заттары мен ... ... өзі ... ... ... ... ... ортасында өмір сүреді.
Айналадағы дүниені дұрыс бағдарлау үшін, адамдар әрбір жекелеген зат
(ағашты, үйді, автобусты, өзенді, найзағайды....) пен жағдайды ... ... ... ... ... ... (қаланың
көшесін, өзеннен өтетін көпірді, суретті, ... ... ... ... айналадағы ортаның заттары мен құбылыстары
адамныңсезім ... ... әсер ... адамның сол заттармен
құбылыстарды бейнелеу ... ... ... сатыларында баланың
қабылдауы әлі мүлдем жетілмеген болады; қабылданатын заттардың бейнелеуі
барынша ... және ... ... ... 10-12 ... бала ... ... бар әлем жәлем ұлкен
қалпақ кигенін көргенде шырқырап жылай бастайды. 3-4 жастағы
балалар да жаңа жыл тойында қасқыр ... ... ... ... беті
ашық және балалардың әрқайысының аттарын атап күліп жүрсе де, ... бір ... ... ... ... ... ... пен аумақтылық балалардың қабылдауының өзіне тән
ерекшелігі ... ... және ... әрі онша ... емес ... кезде тіпті 5-7 жастағы балалардың өзінде байқалады/2,81/.
Балалар қабылдауының осы ... ... ... ... түрі ... өте ... ... немесе олардың бейнелерін қабылдауды
жіберіп алатын көптеген қателерінің себебі болып табылады. Суретте салынған
қасқыр ит ретінде қабылданады, жапырақсыз ағаштар ... ... ... ... ... ... ... ретінде т.б. қабылданады. Мектеп
жасына дейінгі балаларға заттың ... ... ... иір ... ... тапсырғанда Е.И. Игнатев балалардың затқа, құмыраға бір ... ... әрі ... оған ... және оның шын ... гөрі оны ... ... Басқа авторлар да ... ... ... ... ... келді. Затты кейін
оны бейнелеу мақсатымен қабылдауға бейне бейне табиғаты жағынан ... ... ... ... қабылдауының тұтастығы бәрін
қамтитындығы ... ... ... тануымен әсте сипатталмайды.Мәселен
таныс заттар бейнеленген жұп карточкаларды іріктегенде 5-7 ... ... ... ... бойынша ұқсас заттарды оңай және ... ... ... кеседен, түрі мен түсінен ... ... да, ... ... ... алады.Аң алатын шиті сары итке олар қара
канденді ... ... жұп ... ... ... егер бейтаныс заттың
бейнесі кездессе ... ... ... ... онда олар ... ... ... ажыратып алады да, соған сүйеніп, бүкіл
бейнеленген заттың мағнасын ... ... ... ... ... қате ... Суретті журналдан басқару пультін /селекторды/
көргенде балалар мұнда ... ... ... коп ... оны ... деп ... Қайсібір кездейсоқ бөлшегіне қарап, бүкіл затты
осылай ұғыну синкретизм деп ... ... ... ... ... ... ... байланысты болатынын ... деп ... ұзақ ... ... ... ... ... синкретизмнің тәрбиеленбеген, аналитикалыққа
дейінгі /қабылдаудың нәтежиесі екендігін көрсетті.Синкретизм балаларда ғана
емес, ересек ... да ... ... өздері үшін ерекші затты/ немесе
оның ... не ... ... ... шалғанда басты мәнді ажырата
білмейді де, қайсібір бөлшекті тауып, бірден жаңа ... ... ... бар
деп білумен оңай қанағаттанады.
Синкретизмнің балалардың қабылдауында неғұрлым жиі кездесетіні өзінен-
өзі түсінікті /22, 83/.
Балалар қабылдауының тұтастығы мен ... ... ... үшін жаңа және тән ... ... әріптер мен цифырлар
секілді материалмен таныстырғанда үнемі байқалды. Әріптерді тану ... ... ... ... тән әрі үнемі кездесіп ... ... ... Б.Г.Ананевпен. А.П.Попова, Е.В.Гурьянов,
Н.Г.Моркова және басқалары балалардың ... ... ... ... ... ... мушеленбегендігінің салдары болып табылады.
Мұндай қателер мектепке дейінгі балалардың жумыстарында, олардың салған
суреттерінде, ... ... да өте жиі ... ... назар аудармастан, 4-5 жастағы бала ... басы ... ... ... ... аюдың баласын құрастырдым деп
есептейді.Бала формаға мән ... ... ... Олар балалардың
қабылдауының қателігін 5-7 жастқа ... ... ... ... ... деп ... бұл ... жоға немесе ең
болмағанда олардың табиғатын ашуға әрекеттенген де жоқ. Шын ... ... ... ... , ... өздері үшін қиын әрі бейтаныс
мазмұнды, жаңа геометриялық фигураны, мазмұны түсінексіз суретті ... ... Бұл ... ... психологтары. З.М. Истолшена,
А.А.Люблинская, Б.Н.Хачпуридзе, З.М. ... ... ... және ... ... ... ... сызықты-өрнекті баланың бейтаныс және сөзбен айтылмаған ... ... ... ... бейнелейтінін көрсетті. Совет зерттеушілері
бала синкретизмінің, баланың қабылдауының дәл еместігі мен ... бір аса ... ... ... ашты. Олар ең бастысы балалардың затты
дұрыс қабылдай білмейтіндігі, яғни ... ... ... ... ... ... қызметке әзірленбегендігінен болатынын
көрсетті. Бақта өсіп тұрған ... көру ... адам бұл ... ... ... фигура ретінде бөліп алуға тиіс. Бұл орайда оның
нақ ағаш ... білу ... ол ... негізгі бөлшектерін деңін,
бұтақтарын, ұшар басын ажыратып оларды ... ... осы зат үшін ... ... ... ... ... өз өмірінің алғашқы күндерінен бастап затқа қарай ... оның ... ... ... деген сезімталдығын ерте
аңғартатынына ... ... өзі ... ... ... ... тыңдауға, тусінуге үнемі үйретіп отыру керек. Қабылдау механизмі
даяр, бірақ бала оны әлі пайдалана білмейді.
Баланың танымының бастапқы ... ... ... ... ... ... ол өзінің ойыншықтарын, кесені, шешесін,әкесін қабылдауды
елеусіз әрі тез үйренеді. ... ... ... ... ... одан ... құралы болуы үшін, оның дамуы жалғасуға тиіс. Қабылдауды нысаналы
да ұйымдастырылған ... ... ... отырып, ата-аналар,
тәрбиешілер және басқа да ересек адамдар балалардың ... ... ... /7, ... ... ... ... әр түрлі болуы ықтимал.
Мәселен,А.Ф.Говоркова балаларды жасанды материалдар ... ... ... сызықтарды,геометриялық фигураларды айыра білуге толықтыру ... деп ... ... ... кез ... ерекшелігін
мүмкіндігінше көбірек айыра білуге жаттығуды ... деп ... ... ... тағы ... затты танып, оны
белгілі заттар категорияына құс, машина, өсімдікт.т. ... ... ең ... ... ... қасиеттерін айыра білуге үйрету қажет
деп есептеді. Балаларды бүтін заттың ... ... ... одан соң ... ... және ... тән ... ерекшелей білуге үйрету маңызды.
/23,24;11./
Әр түрлі методикалық ұсыныстарға қарамастан, барлық ... ... ... бір ... ... қабылдауға арнайы ұйретпесе, онсыз ол ... ... ... ... ... ... ұзақ
уақытқа сақтап қалады.
2.Бұл үйрету негізгі екі процесті,анализ бен жалпылауды жетілдіруге
бағытталынуы қажет. ... даму ... ... ... ... таңдап алынған мазмұнға байланысты, анализдің бағыты мен
жіктелінуіне өзгеріп отырады. Бұл тек бүтін ... ... ... үй ... қала немесе басқа бейзаж жағдайында ... ... да ... Бірақ анализ затты дәл тануға бағытталуы да бұл
қандай ... ... ... ... ... жағдайда бала бүтін заттың
бөлшектерін, элементтерін, белгілерін ерекшелей білуге міндетті.
Бірақ барлық ... де ... ... жасауға, байланыстарды
белгілеуге, затты белгілі бір категорияға жатқызуға және жалпылап қорытуға
бағытталынуы ... ... ... бір ... үш ... ... мен жарты шеңберлерден тұрады деген жауап алу жеткіліксіз. Оның
үш бұрыштардың қайда орналасқаны, олардың ... ... ... үш ... ... мен жарты шеңберлердегі кеңістік
қатынастарын көруге болады. Кез келген анализ бүтінді ... ... ... ... ... ... яғни ... сол бүтінді саналы
қабылдай білуге әкелуге тиіс.
3. Балалардың жасы ... кіші ... ... ... олардың
практикалық ісі соғұрлым улкен роль атқарады. Егер ... ... ... ... практикалық істі орындау жолымен тура келсе, онда оқытудың
мұндай ерекше дұрыс нәтежиесін береді. ... ... ... өзі
сызып, жасап бейнелеу процесінде қабылдау ... ... ... ... ... ... ... тиісті затты көзбен
анализдеуге, онан соң осы әрекеттерді ойда- ... ... ... асыруға
мумкіндік береді.
4. Қабылдауға үйретуде сөзді кірістірудің зор рольі бар.Сөз біріншіден
қабылданып, отырған заттың және оның ... ... ... ... пайдаланылатын құрал ретінде қолданылады. Сонымен бірге
жаңа зат ... ... ... ... ... ... ... машина егер алынып отырған заттың танырлық белгілері ... ... дәл ... ... бұл пальма, бұл салтанатты шеру,
бұл белгісіз бір балық қатарына жатқызылады.
Екіншіден, сөз ... ... ... үшін ... ... ... ... дейінгі балалар қабылданған заттың құрылысын,
детальдарын, белгілерін, олардың тұрған қалпын,оның ортақ ... ... ... баса ... ... ... ... сондай-ақ
балаларды қабылдап отырған объектіні тиімді түрде талдап қараудың ... ... та ... Сөз тағы ... да ... ... іске асыру
үшін, ең алдымен салыстыру үшін ... төрт ... ... шеңберімен шеңберден айырмашылығы байқау баланың
өзіне қиынға түседі. Бірақ ... ... ... бір мезгілде
көрсетіліп,салыстырылғанда, олардың ... ... ... ... мәні ... ... мысалы жаңа квадраттар немесе
тік төрт ... ... ... балаларға оңайға түседі. Төртіншіден, сөз
байқаудың қортындыларын шығару, жаңа ... ... ... ... ... айырмашылықтарын анықтау құралы болып табылады. Бала сөз арқылы өзі зат
қабылдаған туралы пікірін ... ... ... қортындыны
тұжырымдайды. Балалар сөздерінде өздері қабылдаған затқа ... ... да, емен ... тірі сияқты, тіпті оның жапырақ
сыбдырын естуге болатын сияқты,теңіз құтырынып кетті, толқындар ... ... ... ... ... ... деп білдіреді.
Балаларды қабылдауға үйрету әдетте байқағыштық мәдениеттік ... ... ... ... шарттары төмендегілер болып
табылады:
- байқаудың міндетін, мақсатын белгілеу қабылдануға тиісті ... ... бөлу ... ... ... бақылауды талғампаз және мақсатқа
бағытталған етеді өзенге сең жүргенін көруге барайық. Мұнда не ... бөлу ... ... ... ... ... ... арнайы қаралуы тиісті
белгілеріне тән құбылыстар мен категорялардың мәнін ашып ... беру ... ... ... қандай екендігін, қалай
жүзетіндігін қараңдаршы.
- анағұрлым күрделі объектілерді ... ... ... ... бір ... ... ... етеді.
- Алдымен алыста тұрып, мұздың ... ... ... ... ... жақындап, мұзға зер сала қараңдар. Содан кейін жағаға жақын жерде
және өзен ... ... ... ... оны бақылаңдар. Осылыйша
жасалған жоспардың кең ауқымды немесе керісінше болуы да ... ... ... да ... ... бақылауды ұйымдастырумен келседе балалардың
өз көргендерін ретімен айтып беруіне көмектесетіндігі ... ... ... ... ... ... орындауға жетелейтін/Қалай
ойлайсыңдар,мұздың көгілдірі берікпе жоқ әлде мөлдірі берік пе, Мұны ... ... ... сең ... неге шуыл ... Қосымша сурақтар
қою керек.
- балалардың көріп-білгендерін талдап, жинақтап өз әңгімесі,осы тақырыпқа
шағын шығарма, таңдап ... ... ... ... ... жапсырып жасалған заттар болуы да мумкін.
- осындай талдап қорыту кезінде байқауда жіберілген кейбір кемшіліктер ... ... бір ... ... ... ... ... естен шығарып
алуы мумкін. Талдап қорытуды бақылау жасау осындай ... ... ... затты картинаны, заттар экспозициясын қайтара,әр
объектіні көңіл қоя, бір жақты ... ... ... ... ... ... байқағыштыққа үйрету оның жеке басының бақылағыштық,терең қабылдай
білушілік, белгілерді көре және айыра білу, табиғат ... ... ... ... ... ... мен сыртқы
бейнесіндегі өзгерістерді көре білу сияқты қасиеттерін қалыптастырады /24.
111/.
Суретті қабылдаудың балалар үшін қиынға ... ... ... адамдар, ... ... ... ... Бейнеленген кейіпкерлер бір нәрселер жасайды,
бір-бірімен ... ... ... белгілі бір шынайы сәтінде
(жағдайында) өмір сүреді. ... ... мен ... тек қана
іс-әрекет емес, сондай-ақ адамның қайғы-қасірет,оның пікірімен көңіл-күйі
бейнеленеді. Олардың ... ... ... ересек ер адам ба,әлде
бала ма, спортшы ма, теңізші ме ... ... ... ... идеясын, корнекі көркем
образдармен көрсетілген суретшінің ойын аша ... ... ... ... ... ... ... аша білу. Картинаны қарай білу дегеніміз
суретшінің негізгі ойын, оның адамдарға көрсетпекші мәселеге қатынасын көре
білу. Картинаны бұлайша түсіну оның ... ... әрі ... психологиялық
талдай білуді, оның айтпақ ойы мен мазмұны бүтін дүние есебінде аша білуді
талап етеді. Картинаны қабылдаудың бірінші, төменгі ... ... ... атап өту дәуірі немесе заттық дәуір деп ... ... ... ... тәрізді спонтанды немесе өздігінен жетіледі деп
есептегендіктен, А.Бинэ ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі ретінде қараған. Картинада
көрсетілген заттарды атап өту 2,6 жастан 5 ... ... ... ... 5 ... 7 жасқа дейінгі балалар әдетте суреттеу немесе ... ... Олар ... ... ... кейіпкердің не істеп
тұрғанын айтып бергенімен, ... ... ... ... ... ... кісі көше ... жур. Бала мектепке бара жатыр, ит үйдің
алдында отыр, Бала ... бұл ... ... ғана ... ... ... ... талдап түсінуге 10,12
жастағы балалардың шамасы келеді.Қатынастар кезеңі олар картинаның мазмұнын
түсінумен бірге ... ... ... ... тағы ... көре ... болды. Мұндайдан бала өзінің өмірден алған
тәжірибесін кең пайдаланады, ал мысалы, мысықтар болса ... ... ... бақ ... ... жүр, ... ит қапқысы келіп, мысықты қуып
барады, Мына жерде әкесі мен ағасы балық ... ... ... Кішкентай
Петяның да олармен барғысы келіп жиналып еді, ... ... ... Ол ... ... ... ... баланың картинаны
қабылдаудағы белгілі кезеңін оның жас шамасына ... ... ... пен ... ... дәуірлерінің кішкентай балаларға түсініктілік
дәрежесін тіпті ... ... ... ... ... картинаны
қабылдай білу дәрежесі оның ақыл ойының ... ... ... ... зерттеулерінде баланың
картинаны қабылдауының дамуы теориясына айтарлықтай түзетулер енгізілді. 50-
60 жылдары бұл жұмыстар одан әрі ... ... ... жұмыстары, ең
алдымен баланың картинаны сипаттау суреттеу жеке заттары жай атап ... ... ... ... ... ... ... Әрбір жеке жағдайда картинаның ... ... ... жасына емес, картинаның мазмұнына, ... ... ... ... таныстығына, ойдың дәлдікпен
жеткізілуіне, картиналарда бейнеленген адамдар іс-қимылының айқындығы мен
нақтылығына байланысты анықталынады. Бұл ... ... ... күрделі
дайындық дәрежесі,яғни оның картинаны қарап көре білуі, сондай-ақ ересек
адамға балаға берген сауалдарының ... мен ... зор роль ... ол, картинада ненің суреті салынғанын, немесе тағы да ... не ... ... ... ... қойса, балалар картинада
көрсетілген заттарды атап айтумен, яғни заттарды атап өту деңгейінде ... ... ... Ал ... формасын өзгертіп, суретші бұл картинада не
туралы ... ... ... мына суреттің мазмұнын ата, мұндағы ең басты
нәрсе не, Осы ... ең ... ... ... ... қалай айтып беруге
болады,- деп ... ... ... сол ... өзі-ақ бірден
картинаның мәнін түсіне талдауға ... ... ... ... ... ... ... түрткі болады да, балалар оны іздеп табады /25,
182/.
Сонымен бір баланың өзі ... бір ... әр ... ... ... мен Е.Ш.Решконың соңғы зерттеулері ... ... ... картинадағы негізгі фигура іс-қимыл кезіндегі
адам болатындығын дәлелдеген. Соның өзінде оның қалпын іс- әрекеттің тоқтап
қалған сәті ... ... ... ... ... ... затпен шұғылданып тұрғаны балалар үшін басты нәрсе болып қалады да,
олар талдауды сол зат арқылы бастайды.
Егер ... ... таяқ ... ... келе жатқан ер адам
бейнеленсе, оны балалар бұзақыны немесе ұрыны қуып келе ... адам ... Ал сол ... ... ... ... таяқ ... ол
алдындағы адамдар қуып бара жатқан жүйрік спортшы ретінде ... , ... ... ... ... білуге балаларды үйретіп
отыру қажет және бұл жұмысты бала ... ... ... ... ... ... яғни ... бойынша баланың ... ... ... ... ... бала ... ... теориясына
қосқан екінші маңызды түзету болып табылады. Бала бақшаларында коп жылдар
өткізілген жұмыстар мектеп жасына ... ... 5-6 ... ... адамдар тарапынан көрсетілген көмекті тез арада ... ... ... ... ... баланың көзі мен зейінін
көрсетіліп отырған сюжеттің анализіне аударады, одан кейін суреттің негізгі
ойын тұжырымдауға көмектеседі ... кім ... ... мен ... ... алып тұр. Қарсы алып тұрған адам олардың әжесі екендігін ... ... ... қуанып тұр ма. Оны сен неден біліп
тұрсың. Сен неге олай деп ... ... ең ... ой ... болу
үшін картинаға ат таңдауда әр түрлі тәсілдерді іріктеп алу ... ... ... үйретушінің балаларға картинаға ат қоюдағы, яғни ... ... ... ... ... ... шығу синтезге бүтін ... ... ... ... ... ... берді.Демек балалардың картинаны қабылдау
барысындағы әңгімесі ... ... ... ... терең түсіну
дәрежесін, ал соңғысы картинада бейнеленген заттарды, ситуациялар ... тани білу ... ... ... ... ... ... қарай көре білу, яғни оны анализмдеп, дұрыс топтап қорыта білу
дәрежесін көрсетеді деген сөз. /23, 174/.
Психологиялық ... ... ... ... ... білу ... ... мұндай түзетулер мектеп
жасына дейінгілер мекемелеріндегі педагогикалық практиканы түбігейлі ... ... ... болды. Қазір белгілі бір жасқа жеткенде балалардың
өздері түсінуінің нәтежиесін күтпестен, тәрбиеші ... ... әлі ... ... ... түсініп, оны қабылдай білу
қабілетін қалыптастыру жолында енбектенуде. ... ... ... ең ... түрлерінің бірі балаларды ... ... ең ... ... білуге үйрету, сол туралы екі
сойлем құрау арқылы, одан соң ең бастысы не екендігі копшілікке түсінекті
боларлықтай, ... ат беру ... ... ... ... ... ... бала бақшада жүріп –ақ қабылдағанын түсіндіріп айта ... ... ... ... пен ... өмір сүреді.Бірақ балалар
үшін қабылдануға тиісті айқын заттар мен құбылыстардың аса ... ... ұзақ ... ... яғни ... бала ... арнаулы
объектілері ретінде бөліп қарай алмайды.Заттың кеңістікте ерекшеліктеріне
оның формасы, ... ... орны және ... ... ... ... бул ... мектепке дейінгі балалар ушін қабылдап отырған оның
мазмұнымен бірігіп кетеді, сондықтан олардың ... ... ... ... ... ... ашып көрсету керек.5-6 жастағы балалар
белгілі затқа ... ... ... ... ... ... аттап
өту үшін аяқтың серпу күшін бақылайды, гүлді үзіп алу ... сол ... ... қолы ... ... еңкее білетін болады 2-3 жастағы бала
бұл әрекеттерді істей алмайды. Заттардың формасын көлемі мен ... ... ... үш ... , ... ... ... қатар, оң
жағында, төменде, арнайы сөздерді ... мен ... ... ... өзгерістер болады. Зерттеулердің ... ... ... А.Л.Люблинскаяның
көрсеткеніндей зат формасын сөзбен белгілеу- ... оны ... ... ... ... ... шарты. Бала допты геометриялық дене-шар
ретінде емес, нәрсе, зат ... ... төрт ... ... жәй ... қандайда цилиндр емес стақан ретінде біледі. Айтарлықтай ұзақ
уақыт ... бала ... ... ... шар, және ... ... ... кездесіп танысқаннан кейін, заттың ... ... ... көре білуді үйренеді. Осындай жаңалықтар ашқан ... ... ... ... заттарды қызыға ерекшелеп олардың формаларын су-
құбыры, бұл ... ... май ... және кішкентай цилиндр,
простыня- төрт бұрыш, ал орамал квадрат анықтай бастайды /26;53/.
Заттардың арасында кездесетін кеңістік ... ... ... ... қиынға түседі. Ересек адамның айтқан затын тауып алу
үшін, екі ... ... ... ... ... ... пен допты көре
біліп, қабылдауы жеткілікті. Ал қуыршақтың доптың бергі ... арғы ... ... ... үшін ... мәні жоқ.
Кішкентай бала үшін бул осы ... ... ... ... ... ... кеңістік қатынастарды көріп, жіктей білуге үйрету
тәжірибиесінде, кезінде ... ... ... екі варианты
кеңінен қолданылады. Оның бірінде екі зат ... да, ... ... ... ... отырады. Осыған сәйкес сөздік мәні де:
«Қазір құс қапастың ішінде отыр ол енді ше. Құс қапастың ... ал ... ... арт ... деген сияқты өзгертіліп отырады. Екінші
вариантта заттар алмастырылып, олардың қатынастары ... ... ... тұр. ... ... жаңғағының алдында тұр. Коля Катяның
алдында тұр»,- деген сияқты оларды белгілейтін ... ... ... ... ... ... ... біле бастайды.
Заттардың кеңістіктегі орталасуы логикасының бұзылуы бұл белгілердің
балалар үшін әлі ешбір мәні ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды мағаналылыққа ауыстыра
алмайды. Бұған да балалары үйрету қажет. Бала бақшаның ... ... қою ... ... ... ... ... міндеттейді
(мысалы, бүкіл жағдайдың мәні түсінекті болу үшін персонаждық қалпын
түсіндіру және ... ... ... ашып ... ... мектептен келі
ме немесе мектепке кеткелі тұр ма? Неліктен сен ... деп ... ... да ... атты ... ... қойылатын
сұрақтар»); «Машина жол қиылысына жақындады ма, әлде кетіп бара жатырма?
Неліктен сен ... деп ... ... ... тұр. Ол не ... жатыр?»,
«Не үшін мына жұмысшылар бөренені көтеріп барады?. Олар бөренені ... ... Мұны сен ... ... т.т.с /27,11/. ... ... бала ... ... үш ... : ... көрнекі-
бейнелі және ұғымдарға сүйенген логикалық пікірлесу, тәсілдерімен ... ... жас ... ... ол ... практикалық байқап көрулерді
жиі қолданады, есейген сайын ол көрнекі – бейнелі және ... ... ... ... Мектепке дейінгілердің қиналатыны көбінесе
кеңістікті және ... ... ... орай «оң ... «сол ... бөбектер жақсы түсіне алмайтын болса, мектепке дейінгілер (6-7 жас)
жақсы ажыратады. Бірақ осы ... «сол ... «оң ... ... ... ... ажырататын болғанымен, сол не оң ... ... ... ... оң не сол ... ... ... Ал ол фигураларды
мыс, квадраттың суретін салуды солардың кесінділерінің, ... ... ... ... ... ... қиын ... Бұл тек
мектепке кіргеннен кейін қалыптасады.
Ал уақытты ... ... ... «бүгін», «ертең», «арғы күні»
т.с.с. ұғынуда бөбектер көп шатасатын болса, мектепке дейінгілер ... ... ... ... «ертеңгісін», «сәске», «түс», «бесін», «күн
бата» деген ұғымдарға олар ... ... бала ... өзінің
ертеңгісін жуынатынымен, күндіз тамақ ішетінімен, кешке тамақтанатынына
қарай соған сүйене ... ... ... Үш ... жеті ... ... есту тері- қимыл сезгіштігінің табалдырықтарының едәуір төмендейтіні
байқалады.
Көздің көргіштігі, түстер мен олардың ... ... ... ... және ... ... естуі дамиды, қол белсенді сезіну
мүшесіне айналады. Бірақ бұл ... ... ... бола ... ... заттар мен құбылыстарды олардың сан алуан қасиеттері мен
қарым- қатынастарын ... ... ... жаңа ... ... ... ... Қабылдау іс-әрекеттері заттар мен
құбылыстар қасиеттерін айқындау мен ... ... ... мазмұнды іс-
әрекет түрлерін игеруге мұңды іс- әрекет ... ... ... ... ... көру қабылдауын дамыту үшін аппликация,
сурет салу, конструкциялау сияқты ... ... ... ... бар. ... қабылдау мүсіндеу, қол еңбегі процесінде, фонематикалық
есту тілдік қарым-қатынас процесінде жоғары ... есту ... ... ... Оның тулғасын тануға мумкіндік береді.
Қабылдауды дамыту әсіресе арнайы ... ... ... ... тиімді өтеді.Сурет салуға ұйреткенде музыка сабақтарында,
дидактикалық ойындар процесінде мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... тексеру
тәсілдеріне, олардың қасиеттерін ... ... ... бала ... толық, жәнедәл болшектеген болуына
жетелейді. /25, ... ... ... саласы-көркем туындыларды (картиналарды,
музыкалық пъесаларды) эстетикалық қабылдауды қалыптастыру. Салынған суретті
дұрыс қабылдау үшін бала бейнелеу ... ... ... тиіс. Ол
қоғамды қалыптасқан гртфикалық және живопистік бейнелеу нормаларын ... жас пен жеті жас ... ... ... ... шешу
нақтылы қабылдау эксперименті ... өте ... Ж. ... ... ... Ол бала ... қайтымдылығының болмауы
және міндеттің шешілу барысына көрнекі жағдайдың ықпал етуі сияқты балалар
ойлауының ерекшеліктерін байқаған еді. ... ... әлі ... ... ... ... шығады. Дегенмен, баланың қабылдауы белгілі бір
жағдайларды дұрыс болмай, ... ... ... ... ... ... білудің күшті құралы болып, балаға нәрселер мен
құбылыстар туралы жалпылама ұғымдар жасау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... оқыту прцесінде байқалады.
Қорытынды
Бақылауға зерттеушінің бала ... өзін ... ... әсер ететін неғұрлым белсенді әдіс – психологиялық
эксперимент. Эксперименткезінде зерттеуші ... ... ... ... ... және ... өзгертеді, олардың алдына белгілі міндет
қояды. Осы міндеттің ... ... ... сыналушының психологиялық
ерекшеліктері қаралады. Совет психологтары кеңінен қолданып ... түрі ... ... ... ... ... ерекше
айырмашылығы психикалық процестер мен сапаларды ... ... ... ... ... арналған бақылау мен эксперименттерден олардың
мектепке дейінгі шақта ... ... ... ... ... яғни оның нендей бөлшектерден тұратынын, олардың қалай
орналасқанын айыра ... ... ... ... ... дейінгі бала
не заттың жалпы құрылымына, не оның жеке бір бөлшегіне көңіл бөледі де, оны
қалған ... ... ... ... ... бойы ... жасына байланысты ерекшелік, басқаша болуы мүмкін емес деп ... ... ... ... совет психологтарына мәселе жас
айырмашылығында емес, баланың нәрсеге қалай ... ... ... ... қандай қимыл жасайтыныда жатыр деген қорытынды жасауына ... ... ... ... ... ... үшін оны ойша әр бөлшектен
қайта құрып шыға алатындай, оның ішкі моделін жасайтындай болу ... ... ... ... дейінгі балаларға олардың қабылдауын дамытуға ... мен ... ... ... ... арнайы психологиялық
жаттығуларды 5-7 жастағы балаларға өткізу ... ... ... ... болатындығына көз жеткіздік.
Жалпы қабылдауды дамыту ... ... ... ... ... тиімді өтеді. Сондықтан арнайы ұйымдастырылатын ... ... ... ... Екі жас пен жеті жас ... ақыл-ой
тұрғысында міндеттерді шешу нақтылы қабылдау эксперименті ретінде ... Ж. ... ... анықталған болатын. Ол бала ойының
қайтымдылығының болмауы және міндеттің шешілу барысына ... ... етуі ... ерекшеліктерін байқаған. Сонымен қатар қабылдауды
дамытудың айрықша саласы ретінде ... ... мен ... ... ... ... Салынған суретті дұрыс қабылдау
үшін бала бейнелеу ерекшеліктерін ескеруі тиіс. Қабылдауды ... А. Ф. ... О. И. ... А. А. Люблинская теориялары әр
түрлі болуы ықтимал екенің көздеді. ... ... ... ... ... ... жалпы қабылдауға үйретуде сөзді кірістірудің зор ролі
бар екенін, ... ... сөз ... затты сипаттау үшін
қолданылатынын дәлелдеді. Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауының
дамуында ... ... ... ... ... мен техникалық құрастырулармен
айналысудың маңызы өте зор.
5-6 жастағы балалар үшін заттарды ... ... ... ... ... роль ... Н. ... сияқты ғалымдардың қорытындылары мен зерттеулері
көрсеткендей, бала ... ... ... ... ... таныс
жағдайда дұрыс бағыт алады. Мектеп ... ... ... ... іс-
әрекеттерін жетілдіру өзінің негізінде бізге бұрыннан таныс заңдылықты,
яғни сыртқы бағдарлау іс-әрекетінің қабылдау іс-әрекетіне ... ... ... ... ... балалардың қабылдау ерекшеліктерін қалыптастыруға
негіз болатын Б. Г. Ананьев, А. А. ... ... ... ... ... бірге А. А. Венгер әдебиеттерінен қабылдауды
терең ... ... ... септігін тигізеді. Қорыта айтқанда ең негізгі
мәселе мектеп жасына ... ... ... ... ... өте ... ... қарау қажет.
Қолданылған әдебиеттер
1. Гальперин П. Я, Запорожец А. В. Карпова С. Н. ... ... ... М, 1978г. 189с.
2. Мухина В. Е. «Детская психология» М, 1960г. ... ... Е. Ф. ... ... ... ... 1985г. 75,79стр.
4. Асиев В. Г. «Возрастная психология» Иркутск 1989г.28стр.
5. ... О. М. ... Г. В. ... ... ... 1984г.84,192стр.
6. Коломинский Я. Л. Панько Е. А. «Учителю о психологии детей
шестилетнего возраста» ... Д. Б. ... ... М, 1960г. ... ... Т. Дж. «Психическое развитие младенца» М,1979г. 210стр.
9. Выготский Л. С. «Педагогическая психология» М, 1991г. ... ... Л. В. ... ... дошкольного возраста. Развитие
познавательных прцессов» М,1964г.85стр.
12. Запорожец А. В. «Избарнные психологические труды» М,1986г.284стр.
13. ... Л. А. ... и ... М, 1969г. 98стр.
14. Проскура Е. В. ... ... ... ... ... Б. Г. ... Е. Ф. «Особенности восприятия пространства у
детей» М,1964г.91стр.
16. Абрамова Г. С. «Возрастная психология» М,2000г.169стр.
17. ... В. А. ... ... ... 2000г.171стр.
18. Выготский Л. С. «Собрание сочинении» М,1984г. 188стр.
19. Амонашвили Ж. А. «В ... ... лет» ... ... ... М. ... ... детей дошкольного возраста» М,1987г. 15с.
21. Смирнов А. А. «Избранные психологические ... В. 2т. ... Т. А. ... и ... ... ... ... А. А. «Детская психология».М., 174стр.
24.Т.Д. Марцинская «История детской психоогии» Москва, 1998г. ... ... ... ... «Педагогика және
психология» Алматы, 2000ж. 182стр.
26. Олег Евтихов «Практика психологического тренинга» Санкт-Петербург,
2004г.53стр.
27. Бабкина Н. В. «Развивающие игры с элементами ... ... ... Н.В.Дубровинская «Психофизиология ребенка» Москв, 2000г. 380стр.
29. Психологический словарь. Москва, 1990г. 270стр.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар мен ата-аналарға арналған жұмыстар84 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қостанай облысының әлеуметтік – экономикалық дамуының 2009-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары128 бет
ҚР-дағы 2007 – 2009 жылдарға арналған саяси жүйе14 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
Баланың дамуына ықпал ететін факторлар5 бет
Баланың киялын дамытуға бағытталған сыныптан тыс іс-шаранын жоспар-сценариін құрастыру7 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қабілетін дамыту ерекшеліктері48 бет
Бастауыш сыныпта математиканы оқытуда модульдік технологияны қолдану15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь