Жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қармы-қатынастардың психологиялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ
1. ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
1.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
1.3 Жасөспірімдердің әлеуметтік психологиялық бейімделуі

2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ИНТИМДІ.ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРМЫ.ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жасөспірімдердің тұлғааралық қарым.қатынасының қалыптасу ерекшеліктері
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді.тұлғааралық қарым.қатынасының рөлі
2.3 Жасөспірімдердің интимді қарым.қатынасында кездесетін проблемалар

3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ.ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСЫНЫҢ РӨЛІН АНЫҚТАУДАҒЫ ІС.ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫСТАРЫ

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Кіріспе
Зерттеудің көкейкестігі. Қазақстанның қазіргі даму кезеңі қоғам
өмірінің барлық саласындағы ... ... ... ... ... ... ... өз іс-әрекетіне жауапты болу, әлеуметтік өзгерістер
жағдайына тез бейімделе ... ... ... ... білу және ... ... қоюымен ерекшеленеді.
Қазақстан Републикасының дамып келе жатқан елдердің қатарына ... ... ... ... ... ... ... ретінде
дамуына барлық жағдайларды жасайды. Өркениетті қоғам үшін қымбат қазына –
жеке тұлға, оның даму, қалыптасуы мен ... ... ... жас ... ... қазынаны бағалай білуі аса маңызды.
Сол себептен жасөспірімдердің тұлғааралық қатынастарды қалыптастырудың
маңыздылығы да осыдан басталады. «Жасөспірім» - ... ... ... ... ... ... ... Жасөспірім шаққа аяқ
басқан баланың қалыптасуындағы түбегейлі өзгерістер сана – сезімнің
дамуындағы сапалық өзгеріспен анықталады, осының арқасында бала мен ... ... ... Жасөспірімнің жеке басындағы басты және діни
тән жаңа құрылымын оның өзі туралы енді бала емеспін дейтін түсініктің
пайда ... орын ... Ол өзін ... деп сезіне бастайды, ересек
болуға және өзіне жұрттың осылай деп қарауына ұмтылады.
Осы жастағы өзгешелік психолог А.Г. Ковалев биологиялық әсері ... ашып ... ... ... ... ... ... жетілу
жасөспірімнің эмоциялық қалпына беттесуін біз тұтас деп айтсақ, онда оның
психикалық кескінін биологиялық ... ... ... бойынша мектеп жасындағы жетілу немесе басқа сөзбен
айтқанда ерте ... - ... ... ... физиологиялық, психологиялық
және азаматтық ересектік жетілу кезеңі.
Мектеп оқушыларының өміріндегі ересектену (14 –15 жастан бастап 17–18
жас аралығында) өте құнды ... Осы ... ... ... оқу
процесі аяқталады. Физиологиялық жетілуі ... ... ... ... ... арқасында физиологиялық қызметі реттеледі және ... ... ... ... даму кезеңінде қан тамырларының
қан айналу ... ... сол ... ... ... бас айналуы, қан
қысымының көтерілуі жойылады.
Жасөспірім – барлық қатынас жағынан ересек адам деп қарастырады ... ... ... ... ... адам деп айта ... сондай
ақ нақты осы жасөспірім шақта тұлғаның әлеуметтік бейімделуі ... ... пен ата – ... ... ... оқу – танымдық
және қоғамдық – саяси іс - әрекеттерге, жанұя жағдайына, азаматтық ... ... ... ... мәні ... Л.И., Хохлова С.И. еңбектерінде жасөспірім шақ - бұл қоғамдық
жүйедегі көз – қарасқа байланысты дүниетанымның бірінші ... ... ... та ... деген көз – қарасын толығымен пайымдай алмайды.
Тек жасөспірімдерде философиялық ойлау ... ... ... ... ... Бұған арқау болатын түрткі - оқудағы білім, тәртіп пен
информация, әдеби оқулықтар және ... ... ... ... ... ...... Бюллер жасөспірімдік кезеңді фаза ... ... ... фаза ... ... ... Негативті кезеңге
жасөспірімдердің дамуын ... ... Ал, ... ... өмірге деген
қызығушылықтың пайда болуы, адамға деген ыстық сезім, табиғатты ... ... Бұл ... ... ... ... ... Шардаков бойынша ... ... ... ... ... заттық дүниеге психологиялық тұрғыда тәуелді болып
қалады. Жасөспірім осы өмірге ой ... ... ... ... ол
жасөспірімдік ортаға кіреді. Әр затпен дүниеге таңдау жасау арқылы
жасөспірім ... ... Өз ... ... ... ... әр –
түрлі құндылықтарды жинайды. Олар ақыл – ой, ... ... ... ... ... дамыту болашақ өмірге даярлау үшін
қоғамдық тұрғыдан қажет. Мұның өзі күрделі ... ... ... ... жасөспірім ересектерге арналған нормалар мен талаптар жүйесінде өмір
сүре бастаса мүмкін болады. Ал бұл дербестік ... әр ... ... мен ... ұлғайтумен байланысты. Тек осындай жағдайда ғана
жасөспірімдер ересектерге іс - ... ... ... ... түрлі міндетті
орындауға, адаммен қарым-қатынас жасауға үйрене алады.
Зерттеудің мақсаты - жасөспірімдер арасында ... ... ... ... ... ... тұрғыда негіздеп, іс-
тәжірибеде анықтау.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1.Жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасының ... ... ... ... интимді-тұлғааралық қарым-
қатынасының рөлін айқындау
3.Жасөспірімдердің интимді қарым-қатынасында кездесетін проблемалар
анықтап, анықталған проблемалардың алдын – алу ... ... пәні - ... ... ... ... болжамы - егер, жасөспірімдер ... ... ...... көрсеткіштері, психологиялық аспектілері, шарттары, жолдары
анықталып, интимді қарым – ... ... ... ... жүйеленсе, онда жасөспірімдердің ...... ... және де ... қарым – қатынастарын жүзеге асыру жоғары
деңгейде ... ... ... нысаны: жасөспірімдердің қарым – қатынасындағы интимді-
тұлғааралық даму процесі.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық ... ... ... ... мен ... өзара байланысын
анықтайтын әдіске негізделген. Құрылымына және ... ... ... талаптарды анықтайтын философиялық ілімдер жүйесі болып табылады.
Салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы-құқықтық талдау әдістері. ... ... ... ... ... ... және
этникалық-педагогикалық идеялар интерпретациясы қолданылған.
Зерттеу көздері - жасөспірімдер ... ... ... - қатынастың
психологиялық аспектілері, философтардың, ... ... ... ... («Қазақстан Республикасының білім туралы
заңы», «Қазақстан -2030 стратегиялық дамуының тұжырымдамасы», ... ... ... тыс ... ... ... ... әдістері:
1. Қарым-қатынас деңгейін бағалау тесті (В.Ф.Ряховской).
2. Эмоция ... ... ... ... ... ... шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас деңгейін анықтау тесті
5. В.В.Мегедьдің «Мінездің биоакценттері бойынша махаббаттың түрлерін
немесе қатынастарын анықтау» тесті.
Зерттеудің базасы.
Шығыс Қазақстан ... ... ... ... жалпы білім беретін
мектебі.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Дипломдық ... ... ... ... ... бөлімінен
және қорытындыдан, әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
1 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... – XVIII ... ... жасөспірім шақтың дамуы өзінше бір, жеке
даму кезеңі ... ... Бұл ... ... даму ... ... ... мен байланысты болады, осыдан кейін көптеген жасөспірімдер
өз өмірлерін ... ... ... ... ... қыз ... XVIII ғасырда көптеген ұл балалардың жасөспірім шағы әскери
өмірге ... ... ... ... ... ... - Арнольд Гейзель,
Е.Эриксон, М.Мид, С. Холл, Р. ... К. ... пен ... ... ... ... ғылыми жұмысы бұл жасөспірімнің
өсіп дамуы. Ол жасөспірімнің психологиясын, физиологиясын, антропологиясын,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет 1904 жылы жарыққа шыққан. С.Холлды ... ... деп ... Ол осы ... ... и ... ... ат қойып
кеткен. Себебі бұл еңбегі XVIII ғасырдағы неміс әдебиеттеріне ... ... ... ... ... құраған жәнеде жасөспірім ... ... ... ... ... деген. Себебі осы кезеңде міндетті түрде қарым-
қатынаста конфликті жағдайлар, жыныстық ... ... ... ... - ... ... зерттеп нәтижесін шығарған. Ол
жасөспірім психологиясы әр ... ... ... стимуляциясына
байланысты өзгеріп, дамып отырады ... Ол ... ... ... антропологтар мәләметін пайдалана отырып, ғылыми зерттеуін
жүргізген. Жасөспірімнің психологиясын ... ... ... ... ... Осымен қатар ол Үнді, Канада Америка,
Африка, Мексика және Жаңа Гвини елдеріндегі жасөспірімдерін ... енді ... ... ... (1901 - 1978) ол ... этногрофы
болған. М.Мид жасөспірім психологиясын әлеуметтік тұрғыдан көп зерттеген.
Ол жасөспірімдік даму кезеңін 1928 жылы ... және ... және 1930 жылы Жаңа ... ... осы ... ... ... ауысуы қандайда бір кризис ретінде көрінбеген.
Оларды өмірлік ритмі «салттары» бойынша жасөспірім ... ... және ... ... ... ... ... қыз баласы жыныстық
жест туралы ештеңе білмеген, ал кезеңде оынмен жасты Американ қыз бала ... ... ... ... ... ... ... ешбір өзін - өзі
анықтау үшін ... ... ... ... ... ... М.Мид зерттеуін қортындылай келгенде аралды жерлерде жасөспірім шақтағы
психо – физиологиялық дамуда қандайда бір ... ... ... ... ... жасөспірімдер үшін бұл шақ өте күрделі ауытқушылық
мінез – ... ... ... ... жағдайлар болған.
Е.Эриксон өзінің ғылыми жұмысын 8 түрлі стратегияға бөлген. ... ...... ... 5 ... ... келеді. Осы стратегияды ол
былай деген: Егерде болашақ жасөспірім «басқару - ... ... ... онда ол ... ... ата – ана болуы үшін және ... да ... іс - ... ... ... ... Е.Эриксон индивидуалды даму
мен қоғамдық дамуының тәуелділігін ескере отырып ол мынанда бағыт ... ... ... ... ... ол ... тәрбиесімен және өмірлік
тәртібімен байланысыты. Егер ұл баламен әкесінің арасында қарама – ... ... онда бұл ... ... ... түседі деген
тұжырыммен өз стратегиясынның 5 бөлімін қорытындылаған.
Осымен қатар Ф.Энгельс пен К.Маркс ... ... адам ... тек ... фаза және өзіндік сана – ... ... ... ... ... ... өзіне - өзі деген ... ... сол ... оның ... және өзіндік сана – сезімінің іс -
әрекетіне деген қатынасын бөліп ... ... және де ... іс ... ... ... ... жасөспірімнің даму жолын 50- жылдары қарастырған. Ол
жасөспірімнің мінез – құлық ерекшелігінің ... жас ... 10 мен 16 жас ... алған. Сбебі осындағы ең алғашқы 5 ... үшін ауыр ... ... деген.
Кесте 1. Арнольд Гезель бойынша 10-16 жас аралығындағы жасөспірімдердің
мінез-құлқы ... ... жас ... ... ата – ... тең. Сырт бейнесіне көп назар |
| |аудармайды күделікті өмірдегі ... ... ... |
|11 жас |Импупильсивті ... - күйі тез ... ... ата ... ... |
| |шығады, құрбы – құрдастарымен конфликтіге тез арада түседі. ... жас ... ... көрінеді, әлемге деген қатынасы позитивті, сырт |
| ... көп ... бөле ... ... жас |Ата – ... ... ... – құлұқ көрсете бастайды. Әр |
| ... бір ... ... ... Өзіне достарды таңдай |
| ... ... жас ... ... қарым – қатынасшыл, өзіне - өзі сенгіш, |
| ... ... ... ... ... болады. (Мысалы: ұл |
| ... ... Өзін - өзі ... адаммен салыстырады, еліктейді. |
|15 жас |Жеке басында өзгерістер пайда болады. өзін – ... ... |
| ... ... ... тез көңіл аударыды және сол үшін қайғырады. |
|16 жас ... ...... өзін - өзі ... ... ... ... болып жүреді. ... ... ... ... ... ...... жеке
тұлғалық дамуын 9 түрге бөлген.
1. Қоғамдық ортада дамуы.
2. Көңіл күйі және күн ... ... ... сана – ... Өзіндік қарам – қатынасы.
6. Қызығушылығы.
7. Икемділігі.
8. Этникалық дамуы
9. Өмірлік көз ... ... ... белгілер арқылы жасөспірімнің болашағына болжам жасауға
болады, бірақ болжам жасау алдында жасөспірімнің неше ... ... ... және берілген статустар бойынша ... кең ... ... 1950 ... Арнольд Гейзельдің Институтында бұл зерттеулердің
теориясы ... ... ... ... ... ... ... нәтиже
бермеді.
Ресей психолог ғалымдарының тұжырымдары - олар Л.С. Выготский,
Э.Шпангель, ... Л. ... ... өз ... ... жеке ... дамуы ең алдымен
оның организмдегі өзгерістермен тығыз байланысты болып келеді деген. Себебі
жасөспірім ... ... ... ... ол ең ... оның
физиалогиалық ерекшелігіне келіп тіреледі. Осымен ... ... ... ... ... ... ... өмірге деген шынайы
көзқарасы пайда болды. Ол ... ... ... жеке ... ... бар екендігін түсінеді. Бұл ... ... өзін - ... ... жатқызбауы және осымен қатар өзінің әлі ересек ... ... ... ... ...... мына
ерекшеліктерден көрінеді. Эмоциясынан ... мен ... ... мен ... ... қоршаған орта
адамдарымен тез арда конфликтіге түсуі, біреуге баға берумен сынаушы болуға
икемділігі. Бірақ осы ... Л.С. ... ... ... ... ... ... ерекшелігін көп назар аударған. 1920-
шы жылы психолог Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Бұл теориялар
қазіргі заманда мәнді болып келеді. Кең түрде жасөспірім кезеңін 3 ... ... ... ... ... ... негізінде және дамудың басқа да
процестері қарастырды.
2) Социогенетикалық тұрғы ... өмір ... ... ... мақсаты
мен әлеуметтік процестеріне басты зейін аударуын бекітеді.
3) Психологенетикалық - өзіндік даму негізіндегі психика ... ... етіп ... ... ... ... зерттеуші
Ж.Пиаже (1932 -1969) болған. Ж.Пиаже бойынша бұл кезеңде ... ... ... бір обьектісі болмасада ол қандай да бір формальді операцияны
орындауға ынтасы дамиды. Сынау формаларының ...... Осы Ж. ... ... ... ... ... Л.Колберг ол
жасөспірімнің дамуын негізгі 3 моральді сынауды бөліп шығарған.
1. Моральға дейін бұл кезді балалар этикалық ... ... ... ... ... Бұл ... ... дейінгі кезең.
2. «Конвенциональды» моральді деңгейі. Бұл 10 – 13 жас ... ... ... ... ... ... ... моральдің деңгейі дегеніміз өзіндік моральді принципті
шығару. Берілген деңгейлер тек 13 – 16 жас аралығында ... ... ... бұл ... тек 10% ... ғана болуы ықтимал.
Д.Б.Эльконин 11-17 жас аралығындағы жетілу кезеңін 2 фазаға бөледі,
бірінші 11-15 жас кіші ... ... яғни ... ... ... әр ... ... түсуге үйренеді. Ал 15-17 ... ең ... ... ... арқасында жасөспірімнің
танымдық-кәсіби қызы-ғушылықтары артады. Эмоция мен ... ... ... ... құру деген бұл жаста қарастырылмайды.
К.Юнг бойынша осы жас ... ... ... өмірдің талаптарына
жасөспірім бейімінің сай келмеуі орын ... ... ... ... ... ... жаңа құрылымдардың түп тамыры, жеткіншек жаста
қалыптасып қойған туындысы болып табылады. Өзіндік жеке ... ... ... сыншылдықтың көрінуі – бұлардың барлығы ... ... ... ... олар ... ... ұшырап, саналы
түрде бейнеленеді. Ең негізгі мәнді өзгеріс тұлғаның ... ... Оның ... ерекшелігі болып, өзіндік рефлексиясының күштілігі
табылады. ... өзін - өзі ... ... өз ... ... ... ... жатады. «Мен кіммін?», «Мен қандаймын?»,
«Менің қабілеттерім қандай?», ... ... ... ... «Мен ... келеді?» - міне осы сияқты сұрақтар жасөспірім жастағыларға өте
қатты әсер етеді. [58]
Психолог В.А.Крутецкийдің ... ... ... ... ... ... ... Жеткіншектердің айқын сезімін
сырттан қарағанда ... ... ... ... ... ортаны бөлек олардың басқаға ұқсамауы және ... ... ... ... ... ... әр ... бағытта өз -
өзін көрсетуі және өзінің ... ... тән. ... ... ... ... ... маңызды фаза. Жасөспірімнің жеке басы дамуының аса
маңызды факторы – оның өзінің ауқымды әлеуметтік белсенділігі. Ол ... ... мен ... ... үлкендермен және жолдастарымен, ақы-
рында ... жеке басы мен ... ... және ... ... ... жүзеге асыру әрекеттерін жобалау бағытталады.
Жасөспірім шақты зерттеуші неміс философы мен ... Э. ... Ол 1924 жылы ... ... ... ... еңбекті басылымға
берді. Ол еңбегі бүгінге дейін қолданылып келеді. Э. Шпрангер ... ... ... ... жас ... қыз ... 13 –19 жас, ... 14 – 21 жас деп қарастырды. Ол тәуелділік - еркіндік ... ... ... ... Э. ... ... ... – психологиялық концепциясын жасады. Э. Шпрангер ... ... ... мәдениет деңгейіне өсу жасы. Ол психикалық даму жеке даралық
психиканың осы дәуірде обьективті және нормативті ... өсуі деп ... ... ... талқылай келе, жасөс-пірімдердің даму
деңгейінің үш типін бөліп көрсетеді:
1) Өткір ашулы ... ... ... Ол ... ... ... уайым – қайғыға түседі, түп тамырында оның жаңа өзіндік ... ... Өте ... ... ... тұлға. Жасөспірім ересектік өмірге өзінің
жеке тұлғасында ешқандай өзгеріс енгізбей аяң басумен сипатталады.
3) ... ... және ... ... өзін ... өзін - өзі
қалыптастырады.
Өзінің ерік – жігерінің күшімен ішкі кризистерімен мазасыздығын жеңеді,
бұл ... ... мен ... ... ... деңгейдегі адамға тән.
Бұл жастағы ең басты жаңа ... - Э. ... ... ... ... ... пайда болуы; өзінің жеке даралығы саналы түрде түсінуі,
тұлғаның өзіндік анықталуы. Психологияның ең негізгі міндеті «тұлғаның ... ... ... ... ... оның ... және тарихпен тығыз
байланысты екенін айтып кеткен жөн болар. Әлеуметтік дамыған тұлғаны тек
қоғамда ... ... ... ғана ... ... қоса ... топтарға, ұжымдық және қоғамдық құндылықтарға бағытталғанымен ерек-
шеленеді. Құндылықтар обьект жайлы біліммен және оған ... ... ... ... өзіндік анықталған тұлға - бұл өзінің нені
қажет ... ... ... ... ... ... бағалаушылық
жеке бас және денелік қасиеттері, қолынан не келетінін ... ... ... ... ... оның ... қылықтары мен мінез
– құлқының реттеушісі болып, оның іс - әрекетінің дәрежесін, бағыттылығын,
интенсивтілігін, мазмұнын ... Өз ... ашу ... ... ... саналы бағалау ұжым шеңберінде белсенді іс - ... ... ... ... ... ... көрсеткіші ретінде тек субьектіні
қабылдау әлеуметтік маңызды іс - әрекет ... ... ... ғана емес, сонымен қоса шынайы іс - әрекеттің көрсеткіші ... Э. ... ... – сана ... ... бағыт бағдарлықты
жасөспірімдердің дүниетанымын зерттеуге бастауы деп санады.
Э.Штерн жасөспірімдік кезеңді жеке тұлғаның қалыптасуының бір ... ... ... қай ... ... ... орталық
мәселесі, оның ойынша адам тұлғасының мәселесі болу керек. Өтпелі кезең тек
ғана ой мен сезімдерден талпыныс пен ... ғана ... ... ... ... ... ... қажет дейді. Жасөспірім кезеңнің
негізгі ...... бар ... ... Осы ... ... өз
беттілігі өмірге деген дайындығымен анықталады. ... ... ... іс - ... ... және ... азаматтылық
маңыздылығын нақтылау аяқталады. Факторлар әсерінен тұлғаның ... ... ... және өзіне деген қатынас өзгереді. Осы әлеуметтік
позицияның әсерінен оның қоғамдық пайдалы іс - ... ... ... ... Белгілі бір болашақ мамандыққа деген байланыс
қалыптасады. Берілген кезең ... ... ...... ... тәуелсіздігін көрсетеді. Жасөспірімнің өз көзқарасы
бар, жасөспірімдер үнемі өз ... ... ... ... Өз ... ... болуға ұмтылыс, оларды белсенді түрде
үлкендер арасынан өзі соған ұқсағысы келетін адам ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен
қалыптасуы бірінше кезекте белсенді өзара әрекет, яғни қоршаған ортамен
әрекеттесу нәтижесінің ... ... Жас ... келе адам ... әлеуметтік фактордың әсері күшейе түседі. [3]
Биогенетикалық концепциясының неміс өкілдері ... ... ... ... ... ... ... басты проблемасын жасады. Адамның физиологиясы мен дамуының
арасында ... ... бар ... ... ... адамдардың екі түрі
болатындығын көрсетті. Бірінші бағытқа циклоидты: көңіл күйі ... ... ... ... ал 2 түріне шизоидты тұйық қатынасқа ... ... ... Н. Кречмер мен Конорадта осыған ... ... ал ... ... жатқызады. Жасөспірім
шизоидты тұлға ретінде күрделі алдында ұзақ мерзімді жүреді. ... и ... - ... ... бала дене ... ... өзгерістер самотикалық өзін ... ... ... ... ... айтылады. Биогенетика өкілдері психиканы және
физиологияны дамуын өзара тәуелділігі бағыты қатты қызықтырады. А. ... ... мен ... ... ... ... ... мен дифференциациясы мағынасын білдіреді. ... ... ... ... ... мен ... оның ... ешбір орын
ауыстыра алмайды деп санайды.
Жасөспірім ... ... ... ... бойынша 11 мен 21 жас
аралығын ең маңызды жас мөлшері. 15 жас ... ... ... ішкі ... ... ... өз-өзін ұстамдылығы, өз - өзін тәрбиелеу мен
өте сезімтал болады. 16 жаста қайтадан салмақтылық ... бола ... ... ... ... байсалды, қарым-қатынасқа тез түсуі,
болашаққа бағыт бағдар жасайды.
Биогенетикалық тұрғыға қарама-қайшы социогенетика. Ол жасөспірімнің
құрылымын ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғыда неміс психологы Левин теориясын айта
кеткен жөн. Адамның мінез-құлық, жүріс-тұрыс қызметінің бір жағы ... ... оны ... ... ... да тұлға қасиеті мен қоршаған
орта өте тығыз байланысты. ... ... ... ... ең маңызды
процесс тұлғаның өмірлік әлемінің кеңейуі, қарым-қатынас жасайтын ортасы,
өз үйренген топ және ... ... ... ... ... ... ... қара-стырумен. Баланың әлемінің ересекке
ауысуында. Жасөспірім толығымен алдың-ғысына да соңғысына да ... ... ... ... ... мен психикасынан көрінеді. Ашушаң, ұялшақ, ішкі
қарама-қайшылықтар. Бұл қысым мен қақтығыс көп ... ... ... пен
ересектік шекарасының әртүрлі айырма-шылықтарына ... ... ... ... ... ол ... әлемдік
психологиялық деп қарастырады. Тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... түзеу жасаған англиялық
психолог Д.Бомберам айтуынша жалпы “Био” және социогенетикалық ... ең ... ... факторлар әсерінен дамуын қарасырады.
Д.Бамберам осы ... ... ... ... ең ... даму процесін алдына қояды, бұдан үш ... ... ... Эмоция мен мінез-құлық, жүріс-тұрыс жайлы ол ... деп ... ... және таным қабілеттеріне ... ... ... ... болып бөлінеді.
3) Тұлғаның біртұтастай дамуына “персонологиялық”- яғни персоналды деп
соңында бөлінеді.
Қазіргі заманда жасөспірім психодинамикалық теорияның басталуы ... ... ... Э. ... философия-методологиялық ұстамын
Фрейдтік психоанализ дамуының жалғасын жасаған. З. Фрейд ойынша дамудың ... ... күші ... ... жыныстың қызығушылығы (либидо)
дәлірек айтқанда психосексуалды қақтығыстың ... ... ... белгілі
мөлшерде биология мен поксексуалдықтан ауытқыды. Эриксон барлық өмір циклін
сегіз фазаға бөліп көрсетті. Оның ... ... ... қолайлы,
қолайсыз жағын шешетін ерекшелік. Сонымен жасөспірім шақта адам өзінің өмір
сүруіндегі мәнділікті іздейді, ... ... ... ... ... өз орнын табуға тырысады.
1.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
Жас шағы психологиясына жасөспірімдік шақ жыныстық толысудан басталып,
ересектіктің ... ... даму ... деп ... Алайда
бірінші шегі физиологиялық, екінші ... шек ... ... ... өзі құбылыстың күрделілігі мен өлшемділігін көрсетеді.
Жасөспірімдіктің көптеген теориялары бар. Биологиялық теориялар нақ
өсудің биологиялық процестері ... ... ... ... ... ... алдымен организм эвалюциясының белгілі бір кезеңі деп
қарайды. Психологиялық ... ... ... ... ... мен өзін-өзі ұғынудың тән сипаттарына назар аударады.
Психоаналитикалық теориялар ... ... ... ... ... деп ... ... теориялар жасөспірімдікті алдымен
индивид немесе жеке адамның дамуы ретінде ішкі процесс ... ... бұл даму әр ... ... және ... ортада әр келкі болып өтеді.
Жасөспірімдіктің социологиялық теориялары оны ... ... бір ... ... ... ... дербес те жауапты іс-
әрекетіне көшу деп қарайды.
Ғылым ... ... ... ... мен дамудың
ішкі заңдылықтарын есепке алып, комплексті зерттеу керек деп біледі. ... ... ... ... ... қарқыны мен фазалары
әлеуметтік толысу мерзімімен әр ... ... ... ... күшінің жедел дамуы нәтижесінде қазіргі балалар тез және бйлары екі-үш
ұрпақ бұрынғыға қарағанда, орта ... екі жыл ... ... ... да екі жыл ерте ... ерте аяқталады. Физиологтар екінші
жыныстық ... ... ... бұл ... үш ... препубертаттық,
пубераттық және постубераттық фазаларға бөледі, осының өзінде ... ... ... ... ... (балаң жастық) алғашқы екі кезеңмен
байланыстырады.
Акселерацияға байланысты жеткіншектік кезеңнің шектері төмендейді де,
қазір ол енді 14-14,5 ... ... ... ... ... ... ... бұл кезеңінің нақты мазмұнын алдымен әлеуметтік
жағдайлар анықтайды. Жастардың қағамдағы орны, ол ... ... ... және ... ... факторлар осы жағдайларға тәуелді.
Балаң жасөспірімдік (14,5-17 жас) бұл күрделі кезеңнің басталуы ... оның ... ... ... ... ... Балаң жастық – адамның дене дамуының аяқталатын
кезеңі. Бойдың ұзаруы жеткіншек кезеңге ... ... ... ... орта ... 16 мен ... ... болады (ауытқу плюс-минус
13 ай), жігіттерде 17 мен 18-дің арасы (ауытқу плюс-минус 10 ай). Салмағы
артады, осының өзінде ер ... ... ... ... ... ... ет күші өте тез ... 16 жаста ер бала 12 жастағысынан бұл тұрғыдан
екі есе асып түседі.
Жыныстық даму жөнінен жігіттер мен ... көбі бұл ... ... ... Көп ... ... қарамастан, жыныстық
толысудың мерзімі нәсілдік және ұлттық ерекшеліктерге, климатқа байланысты
емес. Оның ... ... ... ... мен ... да
әлеуметтік-экономикалық факторлар ықпал етеді. Мұның үстіне ... ... жеке ... ... ... ескеру өте
маңызды. Кейбір әбден қалыпты адамлар ... ... ... ... не ... ... ... бұл вариациялардың патологиялық
жағдайлардан ажырату әрдайым онай бола бермейді.
Дамудың ... ... ... шақ бала мен ересектің
арасындағы аралық жағдайда болады. Баланың ... ... ... ... ... оның өмірлік іс-әрекетінің басты мазмұны
мен бағытын белгілейді. Баланың атқаратын рөлі ... ... ... ... болады және екі жағы да мұны анық ұғынады. Өмірлік ... ... ... бірге жастарда әлеуметтік рөлдер мен мүдделер
диапазонының сандық ұлғайюы ғана болып ... ... ... ... ... ... ... көбееді, осыдан келіп дербестік пен
жауапкершілік өлшемі шығады. 16 жасында ... ... 18 ... ... мен ... мүмкіндік алады. Жасөспірім қылмысты істер үшін
жауап беретін болады. Көпшілігі бұл жаста еңбек қызметін бастайды, бәрі ... ... ... және т.б. ... Алайда жас өпірімде ересектер
статусының ... ... оның ... ... ... ... ... әлі сақталады. Материалдық жағынан жоғары
класс оқушысы әлі ата-аналар қарауында. Мектепте оған, бір жағынан, екінің
бірінде сен ересексін, үлкенсін ... ... ... одан ... тіл ... ... Бұл ... басқа жерлерде де байқалады, мұнда 16 жастағылар
емес, 20 ... да ... ... деп ... ... ... ересек деп танитын, екінші тұрғыдан танымайтын) және өзіне
қойылатын талаптардың ... ... ... өзінше
ұғынылады.
Жасөспірімдік шақтың аса маңызды міңдеттері – мамандық таңдау, еңбек
пен қоғамдық-саяси қызметке даярлану, ... өз ... ... ... байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы ... ... ... ... және ... ... асу ... жас адамның іс-
әрекетінің сипатына ... ... ... ... ... емес 15-17 жастағы жасөспірімдер мен бойжеткендер бұған
қоса кәсіптік-техникалық училмщелердің немесе арнаулы орта оқу ... ... ... ... ... ... үнемді еңбекпен
ұштастырады. Бұл айырмашылықтар ... әсер ... ... мұны ... тиіс.
Ақыл-ой қызметінің ерекшеліктері. Адамның жалпы ақыл-ой қабілеті 15-16
жасқа қарай әдете қалыптасып болады, сондықтан оның бала ... ... ... ... ол одан әрі ... береді. Күрделі интеллектілік
операцияларды меңгеру және ... ... баюы жас ... ... ... ... неғұрлым орнықты әрі пәрменді етіп, оны бұл
тұрғыдан ересектің іс-әрекетіне жақындатады. ... ... ... ... ... ... ... сайын саралана түсуімен
қосылып, мұның өзі жастардың ақыл-ой қызметінің құрылымын кіші жастардағыға
қарағанда неғұрлым күрделі де дара ... ... ... бар ... ... ... ... қыздардан гөрі ер балаларда
ертерек басталып, ... ... ... Қабілеттер мен мүдделердің
мамандануы нәтижесінде басқа да көптеген барлық ... ... және ... ... ... ... Осыны, сондай-ақ жоғары
класс оқушысының мамандық таңдауға ... ... ... жоғары
класстарда оқытудың даярлығын күшейту қажет, оқушылардың дербестік
дәрежесін арттырып, оларға ... ... ... ... ... ... ... жасау керек (факультативтік пәнде, үйірмелік жұмыс,
маманданған мектептер). Бірақ ... ... ... ... сипаты мен бағытына орасан зор дәрежеде байланысты екені есте
ұстау қажет. ... – жеке ... ... мен ... ... ... толысуға байланысты өз организмі мен сырт ... ... ... ... ... ... бала болғанымен,
әлі ересек те емес), өмірлік іс-әрекеттің күрделенуі, жеке адамның өз мінез-
құлқын ... ... ... ... ...... бәрі ... келіп
жас өспірімдік шақта ... ... ... ... өз ... ... жаңа білімдерді меңгеру туралы болса
да жас адам ... ... ... ден ... да, ... ... түрде жасалған немесе меңгерілген критерилер мен нормалар негізінде
құруға ... ... ... ... ... ... ойларынша, бейімделу адам өмірінің келесі
ортасында болады, яғни іс-әрекетінде, ... және ... ... ... А.Н.Леонтьев бейімделудің іс-әрекет аумағын «баланың іс-
әрекетінің ұлғаюымен» анықталған. Бұнда баланың ... ... ... және бала өзі ... ... ... болуы керек, яғни мәдени мінез-
құлық үлгісін түсіну, жетекші әрекет түсінігін А.Н.Леонтьев, Д.Б.Эльконин
дамытып және мазмұнын ... әр ... ... ... ... – бұл ... басқа
адамдардың мақсатты бағытталған тәрбиелік әсері, қоғамдық институттар және
өмірлік ... ... ... ... жатады.
Психологияда бұл түсінік ғылымға кейін енеді және ол өзіндік мазмұнға
ие болуға тырысты. ... та бұл ... ... ғана ... ... жоқ,
өйткені «бейімделу» түсінігі үздіксіз жеке тұлғамен және оның ортамен қарым-
қатынасымен байланымты. ... ... ... ... ... Біреулер үшін – бұл әлеуметтік мінез-құлықты үйрену (жалпы белгілі
бихевеористік әдістер), басқалар үшін – ... ... ... сай
тұлғаның моделін қалыптастыру (бұнда «Мәдениет және тұлға»,1930 жылғы
теория «кеңестік ... ... ... ... ... ... үшін – ... «әлеуметтік қатысуға»
дайындық.
Бейімделу – лат. ағза мүшелері мен ... орта ... ... ... пен ортаның тепе-теңдік байланыстар туралы
гештальд психология ақыл-ойдың даму ... ... ... ... орын ... ... жағымсыз күшті әсерлері бейімделу
олардан қорғану реакциялануы бейімделу синдромы деп аталады. [5]
Жасөспірімдік шақта ... ... ... ... ... орай ... басқа жыныстық өкіліне деген қызығушылықтары  пайда
болады. Енді тек өз ... ... ... басқа жыныс өкіл
балаларымен қарым-қатынас іздеп, солармен араласа бастайды. Бірақ олардың
психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... кетсек: Осыған орай ... ... ... ерте ... ал ... кеш түседі. Осы шақта ұл
балаларда пубертатный дағдарыс, 11 жаста ... 13 ... ... осыдан
көруге болады. Дағдарыстың басынан бастап бұл кезең балаларға да ... де өте қиын ... Сол үшін осы жас ... шақты «Созылған
дағдарыс» дейді. Яғни пубертатты дағдарыс болған кезде, бала тез ... тез ... және ... ... тез ... ... ... ждайларға бейімделе алмаса олар дизадаптацияға ұшырайды.
Осы кезде баланың бойы, дене бітімі, қыз балалардың төсі, жамбас сүйектері
өсе ... Қыз ... ұл ... көз ... сала ... ... салмақтың артуы, кеуде клеткасы шеңберінің өсуі- жеткіншек ... ... ... тән ... бұлар күрт өсу деген ерекше терминмен
белгіленеді. ... ... ... пішінімен салыстырғанда
жеткіншектің ... ... ... ... ... адамға тән
пропорцияға жақындайды. Бас сүйегінің бет бөлігінің ... ... бет ... де ... ... ... да өзгеріп
ерсектерге тән болады. Осыған қоса кетуге болатын ... ... ... ... және ... жағынанда, үнемі бейімделіп отыру
керек.
Осы күйді американдық жас өспірім жақсы ... 14 ... ... ... ... ... тұрақсыздық жыныстық жетілу кезінде,
сексуалды қозу күшейді. ... ұл ... ... ... Қыз
балаларда көбінде, индевидтің ерекшеліктер; олардың жартысы да ... ... ... көбі әлі тұрақталмаған, олар махаббат, қолдау, өзін
силау және үйреніш қажеттіліктерін қанғаттанумен байланысты. Ол ... ... ... қызмет атқаратын ішкі секреция бездері жүйесіндегі
өзгерістерге байланысты күрт ... ... ... ... ... ... ... бездерінің гормондары, атап айтқанда католизаторлары болып
табылады. Жыныстық толысу мен дене күші ... ... ... ... ... болуында бірталай маңызы бар. Біріншіден,
жеткіншектің өзі анық сезетін бұл ... оны ... ... ... және оның ... ... сезінуінің (өзінің
ересектерге ұқсастығын түсіну негізінде) басталуына негіз ... ... ... ... жынысқа ден қоюдың дамуына, жаңа жаңа
түйсіктенрің, сезімдердің, толғаныстардың шығуына себепші болады. ... болу ... жаңа ... мен ... ден ... ... өмірінде алатын орны жеткіншек өмірінің кең әлеуметтік жағдайлары мен
нақтылы дара ... оның ... мен ... ... ... анықталады. Тағыда бір жайт ол организмнің дұрыс
құрылуымен байланысты оларда жаңа ... ... ... ... Осы ... олар ... ... келбкттеріне көп көңіл бөле
бастайды. Дұрыс болмаған келбетіне көп уаймдап, мазасызданады және ... ... ... үшін ... көп ... бірақ кейбір балалар
бұл дағдарысқа тез бейімделуі мүмкін, көбінде бала ... ... ... тіпті неврозға да әкелуі мүмкін. ... ... ... ... ... үлкен эмоционалды көмегі керек, өйткені ... ... ... ... мүмкін.
Физикалық мен және өзін тану, толығымен жыныстық ... ... ... Мыс: ... ерте ... ... ... олар өздеріне сенімді
және тыныш, байыпты болуға ... ... ... мен ... ... ... қыз балалар осындай өзгерістерге тез бейімделіп
алады. Егерде ұл балалар физикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... өтте тез бейім болады. Ұлдар өсе
келе бейімдеушіліктерін басқа салаларға өзгертуі мүмкін.
Зерттеушілер бойынша бала мен жанұя ... ... ... ... өте ... ... екен, өйткені балалардың басқа
әрекеттерге соның ішінде ... ... өте ... ... ... өте ... тәртіппен ұстайды және бұл жақсы көрсеткіштерге ... осы ... ... көп ... ... ... ... яғни
темекі тарту, араққа бейім болу, нашақорлыққа тез бейімделуі мүмкін. Сол
үшін ... ... ... ... ... рөл ... Және көп балалар
жанұядан осы себептер үшін ... ... ... ... ... ... жас баларының өз бетінше болуына және болашақта үйді ... ... ... Бұл оңай ... ... ... мен ... өз
міндеттерін қайта қарап, бейімделу керек. Кіші ... ... көп ... ... керек, себебі, олар үлкен өмірге өз
бетінше қадам басып келе ... ... ... ата-анамен жасөспірімдердің арасындағы қарым-қатынас ересектер
қарым-қатынасының белгілі бір типі ... ... ... ... бұған
тән өзара сыйластық, сенім, көмек нормаларына сәйкес құрылса, онда ата-ана
мен жасөспірімнің ... оған тән ... ... ... жанұя тарапынан түсінушілік қажет. Олардың өмірінің ортақтығы
түрлі мазмұнда құрылуы, ал ынтымақ ... әр ... ... ... ... ... ... де бірдей мөлшерде қажет. Ынтымақ
процесінде жасөспірім мен ... ... ... ... жаңа
бейімдеулері қалыптасады, олар моральдық-этикалық мазмұны жасөспірімнің
әлеуметтік ересектігін ... ... және ... ... сипатына, оның қоятын жаңа бейімдеулеріне сай келеді. Нақ осы
ынтымақ ата-анасына жасөспірімді әр-түрлі ... мен ... ... және ... ... ... ал ... оған үлгі-өнеге әрі дос
болуға мүмкіндік береді. Ата-анасының нақ ... ... ... ... ал оны тәрбиелеуге объективті тұрғыда
қажет. [53]
Балалық шақтан бастап құрбыларының саны көбейе ... ... ... ... ... ... шақ ... іздейді. Олар қолдауды өз құрбыларының ішінен іздейтіні ... олар да сол ... ... кешіргені мәлім. Жасөспірімдік жаста
әлеуметтік дағдының дамуында құрбыларының әсері үлкен рөл атқарады.
Әлеуметтік құзыреттілік – жаңа достарды ... және ескі ... ... ... ... икем. Осыған орай ол жаңа достарына
бейімделіп, солар мен ары ... ... ... ... ... тән ... ... қасындағы құрбылары,
дүниесіндегі және ... ... бар ... мінез-құлық тәсілдеріне бейімделу болып табылады.
Жолдастарымен қарым-қатынас жасөспірім үшін ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың
тартымдылығын едәуір азайтып, оқудың өзін екінші қатарға ... үшін ... ... оның жеке ... ... сферасы болып сараланып, бұнда ол дербес іс-әрекет етеді. Олар
ересектердің де, жолдастарының да, ... сол ... ... ... ... – адамшылық, қадір-қасиет пен ... ... ... әр қилы ... ... ... ... аз ба, көп пе уақыт бойы жасөспірімдік ... ... өте кең, ... ... ... мүмкін: біршама тығыз болғанымен
уақытша ... ... ... ... ... басталады.
Жасөспірім өзіне ұнаған құрдасының ден қойған нәрсесіне оңай ... де оны өз ... ... ұмтылады. Жолдасымен қарым-қатынастың
кейде тартымды болатыны ... ... ... ... өзін бұрын
қызықтырмаған, қазір де қызықсыз іске бейімделе бастайды. Сондықтан
жолдастары мен ... ...... жаңа ... ... ... көзі болып табылады. Жасөспірімнің өзі туралы ойлана
бастауының ең маңызды стимулы – оның құрдастарының ... ... ... және ... жақын жолдастар, дос табуға ұмтылуы.
Жасөспірімдік жаста ер балалар мен қыз балалар ... ... ... ... ... ... ден ... ұнатуға
тырысуы, ал осыған байланысты ... сырт ... зер ... ... ... ... Дене және жыныстық жетілуде қыздар балалардан озып
кетеді. 10-11-ші класстарда қайсыбір қыздар балалардан биік әрі ірі ... ... ер бала өзін кем ... бірталай күйініш көреді. Бойы өз
класстарынан озып кеткен қыз бала да осылай күйінуі мүмкін.
Бір полды адам мен ... ... пен ... қарама-қарсы пол
адамдарда достық қатынастар жүре бастайды. Бұл көбінесе топ ішінде және 14-
17 жастағы балада яғни ішінде ... ... ... ... ... ... сайын араласып жүрген орталары да кеңейе түседі. Қыз ... ер ... ... ... қарым-қатынасы осыдан басталады. Балалық шақ
кезеңінде – фантазия, испытание, топ ... ... бұл ... рөлді және сексуалды әрекеті туралы жаңа ақпараттар жинақтау және
базистік бағдарларын құрастыру үшін жиналады. ... олар ... ... ... сезінбейді. [22]
Кесте 2. Брюс Роско бойынша жасөспірімдік кездегі әлеуметтенуде кездесетін
жеті функция.
|1 |Әлеуметтену ... ... ... ... ... |
| | ... ... орнату. |
|2 ... ... ... ... ... ... көтеру |
|3 ... |Топ ... өз ... ... яғни жаңадан келген|
| | |қыз ... ... ... |
|4 ... ... қарама-қарсы өкілмен некелік жарды таңдау |
| |таңдау | |
|5 ... ... ... опыт ... ... ... ... |
| | ... ... |
|6 ... ... |Қарым-қатынас өкілімен дос тауып, сонымен бірге |
| | ... ... ... ... орнату |
|7 |Жақындық ... ... ... ... орнату |
Жасөспірім ересекке үлгі ретінде теңеседі (міндеттерді ... және ... ... және оның ... ... Ер ... бірсыпырасы 10-11 класстарда ақ әр-түрлі жаттығулар
арқылы ... күші мен ... ... ... ... ... спортпен шұғылдануы болады (көбінесе бокс, күрес, ауыр ... ... ... ... ... ... оларға
сырттай ұқсауға, олардың өмірімен ... ... ... олардың қасиеттері мен іскерліктеріне, ... ... ... ұмтылуынан, осының өзінде бұлардың ... ... ... ... ... мен артықшылықтары
көзге анық көрінетіндеріне жетуге, ... ... ... келе жасөспірімдердің ересектер дүниесіне түрлі жолдармен
кіріп, оның ... ... ... ... ... ... бірнеше бағытта, әр-түрлі қарқынмен жүреді, әр-түрлі тәсілдермен:
практикада белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеумен өздігінен білім алу, ересектер мен
олардың ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Өзін анықтаудың күрделі проблемаларын жасөспірім жалғыз өзі шешпейді,
әке-шешесімен, кұрбы-құрдастарымен, мұғалімдермен бірге, олардың ... ... ... ... ояна ... есею ... негізінде
өзіне қамқорлық жасағанға ауырсынып, әке-шешесімен қарым-қатынасын теңдік
негізінде қайта құруға тырысады. Бұл тенденция жасөспірімдік кезде де
жалғасады. Бірақ жететін ... ... ... мен ... қандай?
Жасөспірімдіктің әлеуметтік психологиясына ғылым ретінде жастар қашан, қай
жерде болмасын «бүлік шығарады», «ұрпақтар дау-дамайын» ... ... ... ... көп зиян тигізді. Шын мәнінде әкелер мен
балалардың өзара қарым - ... ... ... ... мен
сипаты, семьяның құрылымы, тәртіп сақтау сипаты мен тәсілдері т. б. сияқты
әлеуметтік жағдайлардың ... бір ... ... ... ... ... өз ... тежеу болатын тәрбиелеудің
авторитарлық жүйесі іс жүзінде дау-жанжалдар ... ал ... ... ... ... ... ... кезде елеулі түрде қайта құрылатынын көрмейтін ғалымдардікі ... ... ... ... ... ... ... жеке өзіне қатысты мәселелерді өзі дербес шешкісі келетіні
және оған праволылығы), эмоциялық автономия (әке-шешесінің ... ... ... өзі ... ден қояр жайлар болу правосы және оны
қажетсіну), моральдық және ... ... (өз ... ... мен ... және ... ... шын мәнінде болуы)
болады деп шектеп, балалар автономиясы ... ... ... тұрғыдан
қояды. [45]
Жасөспірімдер бәрінен бұрын, әлбетте, белгілі бір шекте, бос ... ... ... ... келеді. Мәселен, калалардағы
мектеп оқушыларының көбі бос уақыттарын мектептен де, үйден де ... ... ... ... ... ... бар. Жасөспірімдерге әке-
шешелері балаларында болған өзгерістерді жете бағаламайтындай, олардың
толғаныстарын ... ... ... ... және ... бұлары
әбден дұрыс та. Болмашы бір әдеп сақтамаудың өзінен-ақ жоғары ... ішкі жан ... ... ... егер ... ... да,
ұзақ уақытқа жабылуы мүмкін. «Сені кім жақсы түсінеді?»— деген сұраққа
жасөспірімдер жігіттер мен қыздардың бірсыпырасы әке-шеше деуден гөрі
достарым мен ... деп ... ... Егер тәртіп тұрғысынан
жеткіншектік жас неғұрлым қиын болса, балаң жасөспірімдік кез көптеген
эмоциялық проблемалар туғызып, балалардың ата-аналарынан ... ... ... жиі кездеседі. Бұл жылдары әкемен өзара қарым-
қатынас ерекше ... ... және ... ... бұл ... да ... ... әкеден гөрі жақын болатынын
көрсетеді. Алайда әке-шешемен қарым-катынаста біраз салқындық болып, оларға
айтылмайтын сырлардың шығуы әсте де ... ... ... ... ... ... бармай, екі жаққа да сондай қажет эмоциялық
жылылық пен өзара түсінісудің сақталу-сақталмауы әке-шешенің сезімталдығы
мен әдептілігіне байланысты.
Моральдық нұсқаулар мен құндылық бағдарлар саласында ... ... болу ... ... қорғайды. Қейде ерекше болсам
деген талабын тиянақтай түсу үшін ғана ... ... ... ... іс ... әке-шешенің ықпалы бұл арада басым болып кала береді. Сән,
талғам, көңіл көтеру тәсілдері секілді бірсыпыра жеңіл-желпі мәселелерде
ұрпақтар арасындағы айырмашылықтар ... ... ... ... енін, шаштың ұзындығы мен би ырғағын әкімшілікке басып
жөндеуге әрекеттенуі ешкімге ... ... ғана ... ... ... терең проблемаларға — саяси көзқарастарға, дүниетанымға,
кәсіп таңдауға — келгенде әке-шешенің беделі анағұрлым басым болып, әдетте,
дос, құрбы-құрдастарының ықпалын жеңіп кетеді. [15]
Коллективизм және топ ... ... ...... талдау жасайтын
шак қана емес, сонымен бірге ... ... шақ. ... ... ... ... басқалармен бірге болғаны жетіп
жатыр. Жоғары класс окушысы үшін ... ... ... ... ... өзін ... ... онда белгілі бір бедел мен кұрметке
жетуі. Қоллективтегі статустың төмен болуы, әдетте, ... ... онша ... жасөспірімдердің жеке басын өзгертуге тырысуы
басқалардан гөрі анағұрлым жиі кездеседі.
Жағдайы біршама жақсы балаларда да проблемалар туындайды. Кейбіреулері
өздерінің ... ... ... ... ығыр ... жеке ... ... көрінетін рольдерге (мәселен, кластың сайқымазағы)
негіздейді. Бірақ жолдастарының күткен үміті ... ... ... ... ... рольде өзіне сондай ұнаған әрі бойың үйреніп қалған
танымалдыққа жете аласың ба? Осыдан бұрын жасөспірімдік ... ... ... ... ... ... және ... бағалаудың
сәйкессіздігі келіп шығады. Жоғары класс оқушысының қарым-қатынас ауқымының
ұлғайып, емірлік іс-әрекетінің күрделіленуі нәтижесінде оның өзі ... ... соны ... етіп ... ... ... ... мен
өзін-өзі бағалауын салыстыратын топтар мен коллективтердің (референттік
топтар) саны ... ... ... ... мектеп коллективтері
(класс, оқушылар ұйымы), екіншіден, бұлар да ұйымдасқан, бірақ мектептен
тыс коллективтер (спорт қоғамдары, клубтар, үйірмелер), ... ... ... ... ... емес ... ... мен
компаниялар. Топтардың көптігінің өзі-ақ белгілі бір рольдік тартысты
туғызбай қоймайды, сөйтіп адамның алдына қай топқа қатыстылығы неғұрлым
маңыздырақ деген мәселе ... ... ... қоғамына немесе мектепке
қатысты міндеттердін (бұрын таңдауға тура келетін ... Әр ... ... ... ... ... ... түседі.
Тәрбие жұмысында көшедегі стихиялы топтар мен компаниялардың ықпалын
еске алу ерекше маңызды. Кейбір педагогтар оны елемеуге немесе кездейсоқ
нәрсе деп ... ... Бұл ... жаңылысу.
Мектеп жасөспірім ұрпақтың бүкіл өмірін қамтымайды. Сондықтан оны
жастардың әр түрлі ...... ... және мәдени-ағарту
ұйымдарының қызметі толықтырады. Алайда қарым-қатынастың бұл ұйымдасқан
формалары жастарда мектепте қалыптасатын достар компаниясы немесе көшедегі
серіктестіктер секілді ресми емес, стихиялы ... ... ... баса алмайды.
Кластардағы коллективтердей емес, стихиялы топтарда әдетте әр түрлі
жастағы балалар және әлеуметтік ... ... ... ... (оларға.
мектеп оқушыларынан басқалар да қатысады) болады. Құрамның әр қилылығы,
оған қоса ұйымдасқан коллективтердегі жоғары кластардағы көбіне ығыр
қылатын үлкендердің үнемі ... ... ... ... үшін
мұндай топтар ерекше тартымды болады. Егер жеткіншектерде стихиялы топтар
көбіне мектеп ішіндегі коллективтерді ... ... ... ... болатын балалар бірге болса, жоғары кластарда жағдай өзгереді.
Жасөспірімнің кеше тобындағы беделі оның мектептегі статусына кері
қатынаста және керісінше болады.
Бұл ... ... ... ... ... Көшедегі
топтарды біріктіретін құндылықтар кейде қарсы әлеуметтік тұрғыда болады, ал
оларда басшы болатындарды жақсы балалар деуге мүлдем келмейді. ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар
кездеседі. Бұл орайда жасөспірімдердің жасқа байланысты конформдылығы өте
зиянды роль атқарады.
Үлкендерден ... ... ... ... ... тірек пен қолдау іздейді. Бірақ оның өзі іштей әлі ... ... мен ... ... оңай ... ... қатыстылық сезімі,
әсіресе, егер бұл қатыстылықты қорғауға тура кетңлетін болса, сол ... ... ... ... да ... ... ... (қыздардың бәрі) өстеді» деген секілді дәлел ол үшін кез ... ... ... оны ... да. Мұның өзінде «бәрі» деген өз
тобының мүшелері, не өзі-соған еліктейтіндер болып шығады.
2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ... ... ... ... ... ... қалыптасу
ерекшеліктері
Тұлғаның қалыптасуындағы маңызды факторлардың бірі – қарым-қатынас
мәселесі болып табылады. ... ... мен ... ... алатын рөлі туралы идея ... ... ... ... Г.В.Казнова,
М.И.Лисина, А.В.Мудрик, Л.А.Поварницынаның және т.б. ... ... ... ... аса ... роль ... ... тұлғааралық байланыс орнығып, ... ... ... әр жеке ... ... ... факторлардың бірі
болады. Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім ... ... алу, ... ... ортақтас болу арқылы адамдар арасында сенімді
кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе ... ... жүйе ... ... әлем және ой-пікір, сана-сезім, мінез-құлық, қылық-жорықтар
арасында келісім, өзара ... не ... ... талас-тартыс,
қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдісі іске асады.
Тұлғааралық қарым-қатынастың бірлігі мен қызметтік пайымы біркелкі
түсінікті бермей, ... ... түрі ... де ... ... ... бұл - қызметтің ерекше бір ... ... ... кез ... ... ... ... үшіншіден, арнайы қойылған қызметтің нәтижесі болып табылады. Өзінің
еңбектерінде ... ... ... жеке ... ... ... оның қоғаммен байланысын басқа адамдармен қарым-қатынасынан
тыс елестету ... ... деп атап ... қарым-қатынас адамдар болмысының қажетті шарты болып
табылады. ... ... ... ... ... мен ... жеке ... және тұтас қоғамның
толыққанды қалыптасуы мүмкін емес. Кейде «қарым-қатынас», «әлеуметтік қарым-
қатынас», «тұлғааралық ... ... ... ... қарым-қатынас» түсініктері өзара байланысты болғанымен, бір-біріне
тең келмейді, себебі олардың өзіндік өзгешеліктері болады.
Тұлғааралық ... яғни бір ... ... адаммен қарым-
қатынасы. Тұлғааралық қарым-қатынасқа адамзат аралық ақпарат алмасу жатады,
бұл қарым-қатынастың бірінші ... жағы ... ... ... ... жағы – ... жасаушылардың
өзара әрекеттестігі – тек сөйлесу үдерісі арқылы ғана емес, ... ... ... да ... ... ... ... жағы
қатынас жасаушылардың бірін-бірі қабылдауы болып табылады.
Барлық зерттеуші психологтар (Выготский Л.С., Божович Л.И., Кон И.С.
және т.б.) жасөспірімдік ... ... ... ... өте зор болады деген ортақ ойға келеді. Құрбыларымен болатын қарым-
қатынастары жасөспірім үшін басқа ... ... ... ... ... келеді.
Л.И. Божович, егер кіші мектеп жасындағы балаларға ... ... ... ... ... жеткіншектер мен жасөспірімдерде
керісінше іс-әрекеттің қызықтылығы, ... ... ... ... өз ... ... ... тартады деп санайды. [16]
Жасөспірімдік кезде құрбыларымен бірге болумен қатар, олардың арасында
өзінің дәрежесінің жоғары болуын қалайды. Біреулер үшін ... ... ... ... ... ... үшін танылған, сүйікті, ... ... ... болу үшін ... ... ... И.С.
Конның зертеулері бойынша жасөспірімнің құрбылар арасында осындай ... ... ... бұзушылыққа, қылмысқа дейін апарады.
Мәлеметтер бойынша, ресми емес қарым-қатынастарда (неформальные) ... ... ... қолайлы психологиялық қарым-қатынастын
болуын, түсінушіліктін, ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша, барлық жасөспірім қыздары мен ... бос ... ... жастар қауымының өкілдері болып келеді.
Еркін қарым-қатынас – бұл тек бос ... ... ... ... ... мұнда өз ойын ашық айту, тұлғараралық қатынастарда ... ... ... ... досқа айналуы, яғни интимді қатынас
дәрежесіне айналу мүмкін. Жасөспірімдік ... бас ... ... адамдардың ауысып отыруын талап етеді. Жасөспірім ... бір ... ... ... оның ... ... ... толып сенімін
арттырады.
Сабақтың көптігіне, қосымша үйірмелер мен бос ... ... ... ... әр ... ... келеді.
Зерттеулер бойынша 16-24 жас аралықтағыларда ең күрделі және әр түрлі
қызығушылықтары ... ... ... ... ... ... Балтия республикаларындағы жасөспірімдердің 70%
күнделікті 2-3 сағат бос уақыттары бар, 28,5% жасөспірімдерде 1-2 сағат ... ... Ер ... бос ... қыз ... ... болады.
Жасөспірімнің құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасы теңдікті ... ... олар әр ... іс-әрекеттердің тең дәрежелі қатысушылар
мүмкіндігін береді.
Баланың құрбыларымен, ... ... ... ... «тең дәрежеде» болғанымен, ата-анасымен «балалық»
қарым-қатынаста қалады, яғни бағынушылық. Осының ... ... ... қанды іскерлік, тең дәрежедегі қарым-қатынас құрбылары ... ... ... ... Сол себептен жасөспірімнің тұлға ретінде
қалыптасуына үлкендермен қарым-қатынасы маңыздылығын жояды.
- үлкендермен болатын қарым-қатынасқа ... ... ... ... үшін ... және субъективті тұрғыда беделді,
дәрежелі болуымен ... ... ... ... педагогикалық ұжым) талаптар мен
бұйрықтарды талап етуші ретінде болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әкеп соғады. Осы себептен
көптеген жасөспірімдер өзін ... кіші бала ... ... ... ... ... ... үлкейгенмен қатар тереңдей түседі.
Жасөспірімдерде үлкендерге жақын емес, тек ... мен ... ... ... бола бастайды. Оларды ортақ ... ... ... ... ... ... ... қызықты болғанымен, құрбыларымен достарының қарым-қатынасының
орнын баспайды. Бұл ... өз ... көп ... ... ... ... ... балам тоқ, киімі бүтін, сабағы жақсы
болғанымен шектелген тым байқалады. Әр ... ... ... ... бұл жеткіліксіз болып ... Оған ... ... ... адам жоқ ... ... Осындай жағдайда
жасөспірімдердің құрбылары мен достарының ... ... ... ... ... ... күрделі, көпқырлы, маңызды
болып келеді. Бұл қарым-қатынастар ... ... ... ... ... ... ... жан досының болуымен
көрінеді. Өсе келе, бұл ерекшеліктер айқын көріне ... ... ... ... жеке ... ... бола ... балалар үшін достық қарым-қатынастың маңыздылығы қыз балаларға
қарағанда жоғары дәрежеде болады. Сол себептен ұл балалардың ... ... ... ... болатын қарым-қатынаста перспективасы
қызықтырмайды. Жасөспірім ата-анасынан ... өзі ... ... үйде ... ... достарына барғысы келіп отырады.
Ата-анасы жасөспірінің құрбыларымен қарым-қатынасына ... қою ... ... жағынан негативті қарым-қатынасқа тап болады. Көбінде бұл
жағдай ата-анасы мен ... ... ... әкеп ... ... ... мен достары арасында
болатын қарым-қатынаста уақыттың шексіздігін, қай жерде кездесетіндеріне
қарсылық білдірмеуін, бостандықтарын ата-анасынан ... ... Егер ... баласының құрбыларымен болатын қарым-қатынасында жағдайды өзгертетін
болса, жасөспірім «мен өзім ... ... дос болу ... ... ... жеке ... деп жауап қайтаруы мүмкін.
Жасөспірім үшін жалғыздық оның психикасына қатты әсерін тигіеді. Егер
жасөспірімде сыныптастары арасында ... ... ... ол
мектептен тыс іздей бастайды. Әдеттегідей ол ... ... ... ... кездесуі мүмкін, бірақ жаман топ балалар арасына ілесіп кетуі де мүмкін.
Себебі жалғыздықты сезген бала таңдауында ... ... келе ... ... тобына қосқандарына риза болы, осы топ ... оған ... ... ... ... арасындағы тәртіп бұзушылықытын саны
көбеюде.
Жасөспірімдердің ... ... көп ... ... оның
маңызды болып кеткенін байқамай қалады. Бұл оның ... ... ... ... ... ... ... танда жасөспірімнің әлеуметтік жағынан дамуында кездесетін
ата-анасымен, мұғалімдермен туындайтын пробламалардың себебі неде?
Осы себептердің бірі, жасөспірімдердің ішкі жан дүниесінде болып ... ... ... ... үлкендер
тарапынан (ата-анасының, мұғалімдердің) түсінбеуі. Жоғарыда айтылып
кеткендей, үлкендердің көбі ... ... ... ... қарым-
қатынастың маңыздылығын елемейді, ал ... ... бұл ең ... ... ... Бұл көптеген жасөспірімдер туралы
психологиялық ... ... ер ... ... үлкен адамдар арасынан
түсінушілікті табуы қиындай түседі. Бұл ... ... ... ... өзгерістерді түсіне алмай, бұрын көрген баланы
танымай, түсініспеушіліктер туындайды.
Жасөспірімдердің құрбыларымен ... ... ... кейбір мұғалімдер, ата-аналар жасөспірімнің аландаушылықтары
үлкендермен қарым-қатынасындағы проблемаларының түбінде тұр деп ойлайды.
Жасөспірімді қоршайтын ... ... ... ... ... ... шақ ... құрбыларымен болатын қарым-
қатынасындағы мативты динамикасы туралы, осы ... ... ... ... ... ... туралы көп біле
қоймайды. Алдымен құрбыларымен қарым-қатынастың доминантты мотивы ретінде,
құрбыларының ... ... ... ... ... ету, ... ... келеді
(11-12 жас). Одан кейін құрбылар ... ... ... ... ... ... орынға ие болу жатады (13-14 жас). Келесі этапта
құрбылар коллективі арасында автономияға жету және ... ... ... тәне ерекшеліктерін қабылдауын құрбылардан іздейді (15-17 жас).
Жасөспірімдерде фрустралды ... ... ... ... ... ... болады, нәтижесінде ауыр аландаушылықттарға апарады.
Зертеулерге сүйенетін болсақ, көптеген үлкендер ... ... ... мотивтерін құрбыларының арасында болуға
ұмтылу деп санайды. Егер ата-анасы мен мұғалім үшін ... ... ... ... ... ... болып көрінсе, ал жасөспірім үшін
терең эмоционалды қажеттіліктін ... ... ... ... ... ... ... эгоцентірлі, ал өзін-өзі
анықтауда қажеттіліктері аландаушылықтарында ... ... ... ... кернеулігі және қанағаттанбауы пайда болады.
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді-тұлғааралық
қарым-қатынасының рөлі
Жасөспірім шақта және жасөспірім кезеңінде де ... ... ... ... ішкі ... дамыған рефлексивті қабілеттері арқылы ашады. Бұл
сезім мен ой – ... ... ... ... 15-16, 21-25 жас ... ... жас мөлшерін
қамтиды. Бұл кезең адамның сенімсіздік пен ... ... ... ... ... Жасөспірім кезеңінде адамдарда өмір ... ... ... ... өзіне деген ішкі қарым – ... ... ... болғым келеді?) басқа адамдарға деген қарым – қатынысқа, және де
моральдық ... ... Нақ осы ... ... адам өзінің
жақсылық пен жамандық категориялары арасында саналы түрде өз орнын табады.
«Намыс», «адамгершілік», ... ... ... ... сипатын басқа да
ұғымдар толғандырады. Жасөспірім кезеңінде адам жақсылық пен ... ... ... ... ... ... – ақ, ол өзінің
ақылы мен ... ... ... ... ... ... дейінгі диапазон аралығын ... ... мен ... ... және бастан өткеруде, жығылуда және қайта
тұруда жасөспірім сезіп білуге ұмтылады. Ішкі позицияны ... өте ... ... адам ... ... ... бағыт - бағдарының
құрылымымен талдамасын тануға ұмтылған адамға, өзінің іс - әрекетін балалық
және ... ... ... ... ... нормативтермен
құндылықтарды саналы түрде бұзуға, ... тура ... Ол ... және ... өмір ... ... сонымен қатар
оның ойынша, бұл таңдаған ... ол үшін ең ... ең ... ең
таңдаулы болуы тиіс.
Жасөспірім қоршаған әлемдегі өз орнын табуға ... күш ... да, ... өмір ... ... ... дайын болса да,
ол көп нәрсені білмейді, өйткені ол өзін қоршаған адамдарды және ... ... ... жасөспірім шақта табиғи берілген басқа жынысқа деген талпыныс
қозады. Жасөспірімдік ... адам ... ... ... ... Ал бұл ... ... ішінен ол өзі, досы, барлық адамзат
кіреді. Жасөспірім өзінің тұрақты рефлексиясы арқылы өзінің негізін, ... Ол ... ... тез ... сәтсіздікке берілгіш болады. Қандай
болмасын ерекше бөгде көзқарас, әсерлі сөз, ерекше әсерлі ... оны ... ... ... ... түрде тәрбиелеушілік қарым-қатынаста ең
ауыр кезеңнің біріне жатады. Көбінесе жасөспірімдік шақтағы ... ... ... ... келеді. Жасөспірімдік шақтағы жеке
тұлғаны қалыптастырудағы қиындықтарды шешуде тұлғаралық ... ... көп ... бөлу ... ... және ... тез, жеңіл түсе алушылық қасиеттерінің дамуы, ... өте ... ... ... Осы шақтағы көп байқалатын құбылыстарының
бірі - жасөспірімдердің ... ... ... ... Сол
себептен, жасөспірімдердің тұлға ... ... ... ... ... қарым-қатынасты дамыту керек.
Жасөспірімдік кезеңнің негізгі ерекшеліктің бірі – тұрақсыздығы және
үлкендермен қарым-қытынастағы ... ... ... Осы ... ... ... мұғалімдерінің) босауы,
еркіндікке, бостандыққа ұмтылу байқалады. Бұның себебі ... ... ... ... өз ... ішкі жан-
дүниесінің өзгеріске түсуін аңғармағандықтан, қарым – қатынасқа тығыз
түспегендіктен жиі ... ... ... Мәселен, ата-ана өз
баласының тұлғалық ерекшеліктерін, баланың ... де ... ... мүмкін,
бірақ баланың өсіп-жетілуін елемеудің, баланың ... ... ... ... ... ... көпшілігі
жасөспірімдердің мәселесіне, олардың көзқарасымен ... ... ... қоя ... ... ... ... мен ата-
аналардың арасындағы қарым-қатынаста кедергілердің ... ... бір ... ... ... жасөспірімдік шақтағы бала мінезінде тек
негативті әсерлерін байқайды, яғни жасөспірім, «тындамайтын», ... ... ... ... болып көрінеді. Бұл шақта
жасөспірімдерде үлкендерге деген эмпатиялық ... ... ... ... ... қуану) пайда болады. Ата – аналар
өз тараптарынан жасөспірімдерге ... ... ... ... осындай қолдауды, көмекті қабылдай алуға дайын ... ... ... жасөспірімдер өздеріне деген қарым-қатынаста теңдікті
қалайды.[63]
Жасөспірімдер арасындағы құрбы-құрдастарының қарым-қатынасы өзіндік
информацияны таратушы ... ... Бұл ... ... түрі ... та ... Құрбы-құрдастардың қарым-қатынастығы теңдігі
бұл сфераны өзгешешелеп, жасөспірімдерді қызықтырады. Бұл ... ... ... (құрбы-құрастармен, ата- аналармен қарым-қатынасы,
қызығушылықтары, ... ... ... ... ... ... нәтижесінде интимді тұлғааралық қатынастар
(достық, махаббат, дұшпандық, жалғыздық) пайда болады. [56]
Достықты ... ... ... ... ... ... Достық қарым-қатынас өзара байланыстықтан, рухани
жақындықтан, қызығушылықтарының бірлігінен, бір-біріне көмек ... ... және тағы ... ... ... қарағанда, достық бір жыныстағы адамдар
арасындағы қарым-қатынас болуыда мүмкін. ... ... ... ... институт, немесе әлеуметтік қалыптардың жүйесі (әлеуметтік
аспект);
• моральдық сана-сезім (психологиялық аспект);
• қарым-қатынастың ... түрі ... ... ... ұқсас түсініктерден айыра білу керек.
Достық. Ұжымда топтық өмірдің маңызы артуымен қатар, балаң
жасөспірімдік жеке ... ... ... күрт ... Қамқорлықпен
тәрбиеленген жас адамда пайда болатын алғашқы сезім махаббат емес, достық
деп Руссоның өзі-ақ жазған болатын. Л. Н. Толстой ... ... ... ... ... ... жасөспірімдік жігіттіктен
бөліп тұрған символдық меже деп есептейді.
Достықты ... ... ... ... ... Алайда
жасөспірімдердің достық жеткіншектердің достығына карағанда анағұрлым
тұрақты және ең бастысы неғұрлым терең. Қіші жастағы жеткіншекті досымен
көбінесе басқалар үшін ... ... ... мен ... іс-әрекет
байланыстырады. Жас өспірімдердің достығы бірінші қатарға интимдікті,
эмоциялық жылылықты, шыншылдықты қояды. Өзіндік сананың ... меп оған ... ... «сыр ашысу», өзінің күйініш-сүйінішін ортаға салу
қажеттігін туғызады. Осыдан келіп ол досын өз olter ego-сы (екінші ... деп ... ... ... ... рет нақ осы ... ... достық туралы жасөспірімдік ұғым мен оның интимділігінің нақты
дәрежесі әр түрлі ... ... ... Қыз ... ... неғұрлым
ерте толысатындығына байланысты интимдік достықты қажетсіну ер балалардан
ерте басталады. Егер жастары бір шамалас ер балалар мен қыз ... ... ... қыз ... ер ... ... достыққа
неғұрлым жоғары талаптар қоятыны керінеді. Неғұрлым есейген сайын бұл
айырма жоғала беретін болу керек. Жекелей айырмашылықтар да өте ... ... ғана ... да, ... дос ... ғана болмақ деп
санайды. Екіншілерінде екі, үш және одан да көп дос болады. Бір жағдайларда
достықтың алдында жалғыздық сезімі мен ... ... ... достықты құлшына қажетсіну болады (Герцен мен Огаревтің достығының
күштілігі бір жағынан оларда ... ... ... жәнс ... ... ... ... жағдаиларда терең достық балалық
жолдастықтан біртіндеп барып қалыптасады. Бірақ ол ... да өте ... ... ... ... жеке ... ұнатуы болғандықтан жасөспірімдік
достық басқадай қатынастарға, соның ішінде махаббатқа қайсыбір дәрежеде
алғы шарт болады; достықтың өте эмодиялы ... ... ... ... ... жас достық туралы естеліктерден біршама артық
бағаланатыны неліктен екенін мен білмеймін,— деп жазды Герцен. Алғашқы
махаббаттың хош ... ... ... өзі ол жыныс айырмасын ұмытады, ол
нағыз құштар достық. Өз тарапынан жасөспірімдер арасындағы достықта
махаббаттың барлық қызуы, барлық сипаты болады; өз сезімдерін ... ... ... ... сенбеушілік, сөзсіз берілгендік, бір-
бірін көрмесе тұра алмайтын сағыну, ерекше болсам деген тілек бәрі сол
махаббатқа ұқсас».
Батыстың кейбір ғалымдары қазіргі ... мен ... ... ... ... ... ... мен Огаревтің достығы тәрізді
романтикалық достықтың классикалық үлгілерімен салыстыра келіп, қазіргі
жастарда терең достық ... ... ... ... ... ... ... Мұндай қорытындыға негіз жоқ сияқты. Біріншіден, жеке
адамдар арасындағы карым-қатынастар ешқа- шан бірдей болған емес. Достық
байланыстың тереңдігі, ... жеке ... ... ... (ал,
мұның өзі білім деңгейіне байланысты) және эмоциялық ... ... ... ... жоғары топтарынан шықкан
жоғары интеллектілі жастардың (Герцен мен Огарев осындай болатын) достығы
туралы мәліметтерді жаппай пікір сұраудың мәліметтерімен салыстыру ғылыми
тұрғыдан дәлелді бола ... ... ... ... ... деп ... да ... көне нәрсе (Аристотельдің өзі «Нағыз достар»
енді жоқ!»— деп шағынған екен) және одан да гөрі бұл ... ... ... ... Үшіншіден, жасөспірімдердің топ өмірі
мен достығы әр түрлі психологиялық міндеттер атқарады, осы себептен де
бірінің орнына бірі жүре алмайды.
Жасөспірімдік шақ ымырасыз ... ... өзін ... ... ... ... ... тән. Бірақ адам практикалық іс-әрекетте өз
орнын әлі таппаған кезде онын өзі ... ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп ол бөтен рольдерді атқарып, өзін
тексергісі келеді, құбылады, өзін ... ... ... ... ... Жасөспірім аяғына дейін ағынан жарылғысы келеді, өзін жұрт
түсінсе екен дейді («Дүйсенбіге дейін жетіп алайық» фильмінің ... ... - сені ... ... деген сөздері ерекше
типтес), өзінің ішкі жан дүниесін ашалалмайтынына қиналады. Өзіне
сенімсіздік өз кезегінде қарым-қатынаста «өзін жоғалтып алу», күлкі боламын
деген қорқыныш ... ... де ... арман-мұраттарын салыстырғанда, өзі
туралы айтуға мүмкіндік беретін интимдік достықтың маңызды мәні ... ... биік ... мен мейірімділік көріністерінен
қашқақтайды. Олардың достық қарым-қатынасы көбіне әдейі бүркемеленіп,
дөрекілендірілген, бірақ мұны шынында осылай екен деп ... ... ... коммуникадияның объективті мағыналық мазмұны
мен оның эмоциялық маңыздылығы арасында тікелей байланыс бола ... ... ... екі ... арасындағы телефонмен сөйлесудің кілең бір
ода- ғайлардан тұратын мағынасыздығына ... ... ... логикалық емес, эмоциялық өмірлік мазмұны болатынын және бұл
мазмұн сөздер мен сөйлемдерден гөрі дауыстың ырғақ, құбылыстарымен
берілетінін, бөгде ... үшін ... әрі ... ... ... ... әдейі осылай істейді) мұның бір-біріне көңіл күйінің ең нәзік
өзгерістерін дәл жеткізетінін аңғара бермейді.
15—16 жастарында балаң жігіттер де, қыздар да ... ... ... ең маңыздысы деп санайды. Жасөспірімдер достығының көтеріңкі
эмоциялылығы оны ішінара қиялдағы достыққа айналдырады. Жасөспірім достықта
өзін ғана емес, ... ... да ... айналдырады. Оның дос туралы
түсінігі кебіне нақтыдан гөрі өзінің мұратындағы «меніне» жақын. Өзіне
ұнаған адамдар оған шындық болмыста ... ... гөрі ... ... ... ... Достыққа қойылатын талаптар деңгейінің жоғары
болатыны соншалық нақты өзара қарым-қатынастар онша жақын еместей ... ... ... ... ... ... бұл сезімдерді туғызған
объектінің нақты қасиеттерін кейде аңғармайды да. Кейде басқа ... ... ... ... ... бір ... сезім достық деп ұғынылады.
Әркім өзінің досынан іздейтін аіtег еgо оның өз «менің» ұғынылмаған
қажеттігін бейнелейді. Біреулер ... ... өз ... қуатталуын
іздейді; ол үшін досы өзінің бейнесі көрінетін айна тәрізді (бұған тән
мысал — ... ... ... ... пен ... Нехлюдовтың
достығы; мұнда жасөспірімдер бір-біріне өздерінің ең құпия сезім-сырларын
айтады, бірақ іс жүзінде әрқайсысына басқаны тыңдағаннан гөрі өзі ... ... ... ... ... өзі бір ... болып, оның
толғаныстарымен өмір сүре бастайды; өзінің даралығынан айрылуға дейін
барады. Үшіншісі ... ... ... ... ... ... т. б. іздейді. Достар таңдау да, онымен өзара қарым-
қатынастын сипаты да осы ұғынылмаған психологиялық ... ... ... ... жастардағы адамдардың бәрі секілді жоғары
класс оқушылары да өз жынысына қарай құрдастарымен достасуды жақсы көреді.
Жас айырмашылығы ... ... ... ... кездеседі. Алайда
бірқатарында, әсіресе қыздарда, өзінен улкендермен достық қарым-қатынаста
болу қажеттігі кездеседі. Көптеген ... ... мен ... ... балаларды шын ықыласымен бағып-қағады, одан улкен қанағаттылық табады.
Бірақ жасы кішілермен қарым-қатынас достықтың орнын баса алмайтын қосымша
бірдеңе деп ... Егер ... ... ... жігіт не қыз жақын достар
таңдағанда өзінен кіші жеткіншектерден ғана таңдайтын болса, мұндай таңдау
көбіне мәжбүрлік сипатта ... да, ... ... ... ... ... ... тым көтеріңкі талаптар
не басқа бір жайлар себеп болуы мүмкін.
Жасөспірім жігіттер мен қыздардың достығының айырмашылықтары туралы
мәселе әлі жете зерттелмеген. Психологиялық зерттеулер ... мен ... ... ... ... ... ... келе жатқан ұғымды
куаттамайды. Алайда қыздардың жалпы алғанда көтеріңкі сезімталдығы ... ... ... мән ... ... анықтап алуға»
бейімдігі және т. б. Негізгі және басты ... ... ... қанағат
ететін еркектердің неғұрлым сабырлы және «дөрекі» достығынан гөрі олардын,
қарым - қатынастарының тұрақтылырын ... ... ... - ... ... ... өтте күрделі құбылыс, яғни
анықтама беруге, ... қиын ... ... ... ... ... өмір ... махаббат үшін жандарын қияды. Әлеуметтік психологияда
соңғы жылдары махаббат өзекті тақырыптарының біріне айналды.
Махаббат үлкен адамзаттық сезім ... ... - ... ... ... ... мен ... адам арасындағы қарым-қатынастың
спецификалық түрі, басқа адамның дамуына ... ... оны ... ... пен ... бір-біріне қарама-қарсы болып келеді.
Махаббаттың түрлері:
• ағайындық;
• аналық;
• эротикалық махаббат;
• өзіңе деген махаббат;
• құдайға ... ... ... – бұл ... ... ... ... адамдарға деген
махаббаты.
Аналық махабат – бұл күштінің әлсізге, қорғаушының қорғансызға, ... ... ... ... ... ... жамандықсыз және бәріне ашық
болып келеді.
Эротикалық махаббат – бұл бір ... ... ... және ұрпақ
жалғастыруға деген қажеттіліктен туындайтын ... ... ... ... ... деген махаббат – бұл ерекше, оғандеген ... та ... ... көру бұл жақсы, ал өзінді жақсы көру күнә деген ойлар
қазір адамдар арасында кең ... ... ... ... ... ... адам, басқаларды жақсы көре ала ма?»
Әрбір адам өзін қоршаған адамдар сияқты, егер ол басқаларды ... неге өзін ... ... ... екі ... типі болуы мүмкін емес: адамдарға және өзіне;
махаббат ұлы сезім ретінде не бар, не мүлддем жоқ. ... ... ... ... көр» ... сөз ... деген махаббат пен эгоистік махаббаттың айырмашылығы, эгоистік
махаббатта адам басқаларға беруі ... ... ... ... ... тек өзіне ғана қалайды.
Құдайға деген махаббаттың түрі әлеуметтік психологиямағынасында әмбебап
және ортақ. Құдайға сеніп және адамды жақсы ... ... ... ... ... ... құдайға сену. Құдай мейірімділіктің, ... ... ... ... тағы біртүрі- өзінің кумирына деген фанаттық махаббат.
Басқаны жақсы көрген адам, өзін жеке тұлға ретінде ... Бұл ... ... ...... ... ... соған бағытталған махаббат
мықты болмайды. Онда ешқандай ... ... ... ол ... ... ... акт, ... толық білмейтін адамдардың
қосылуынан көрінеді. ... және ... мен ... ... ... ... шақта
бір-бірінен ұялып, қысылып жүретін ер балалар мен қыз ... ... ... жасөспірімдік шақта едәуір белсенді бола
түседі. Жолдастық қарым-латынастар аясы ұлғаяды: бір ... ... ... аралас топтар көбейеді. Әсіресе, қыздарда аралас ... ... V—VII ... ... жиі ... аңқау балалық
ғашықтықпен қатар (көзқарас, хат жазу, ... ... ... ... ... алғашқы-елеулі ден қою, махаббат пен терең сезімге
қажеттілік шығады. Жоғары класс ... ... ... сипатта болғандығы (бір класта ешкім ... ... ... бәрі ... ғашық болады) проблеманын өзінің елеулілігін кеміте
алмайды. Ұлдар мен қыздардың ... ... ... ... біріне айналады. Бұл қарым-қатынастар көңілді аулау, ... ... бола ма ... ... ... қою ... гөрі ... және дара қарым-қатынас ауқымында өрістей ме, бұл көбіне бұған
дейінгі тәрбиеге және коллективтегі моральдық жағдайға байланысты ... ... ... ұлдар мен қыздар әр түрлі ойындарды жақсы көреді
және серіктерін өз жынысынан іріктеп алады. Өзінің ... ... ... ... ... ... ... өзі оларға ересектердің айтуымен
қалыптасады. («Сен жігітсің ғой! Жігіт сөйте ме екен»). Бүгінде ол
сескендіре алмайды. Керісінше, нәзік, жасқаншақ ер баланы ... ... да ... ... қыздары өзімен ойнамай қойған қыз бала
психологиялық тұрғыдан алғанда ер балалардың арасында сыйлы бола алады. Ер
балалар үшін бұл мүмкін емес: өз ... ... ғана оның ... мүмкін.
Терең қарым-қатынас пен өзара түсіністік мүмкіндіктерін ұлдар мен
қыздардың жалпы ... ... мен ... ... да
қиындатады. Жеткіншектік жасында қыздар ер балалардан дене жағынан ғана
емес, ақыл-ой дамуы ... да ... озық ... ... жасында
бұл айырмашылық жоғалады, оның есесіне айрықша қабілеттер мен мүдделерде
неғұрлым орнықты жыныстық айырмашылықтар шығады. Егер ұлдарда заттық және
техникалық ... ... ... ... ... ішкі жан ... ... қарым-қатынасы проблемаларына ден қояды. Құрдастарымен қарым-
қатынаста олар үшін бәрінен эмоциялық жағы маңыздырақ: ... ... ... не ... ... ... топта болуды, әсіресе үлдарда өте
күшті болатын, мұндай қажетсіну 15 жастан кейін қыз балаларда азаяды.
Жыныстық толысу балаң жасөспірімді ... мен ... ... ұғыныла бермегенімен күшті, жыныстық өң береді. Мәселе әсте
өздігінен алғанда «физиологиялық қажеттіліктерде» емес. Кемел жыныстық
махаббат ... ... ... мен ... адамымен терең жеке қарым-
қатынаспен қосылуды қажетсінудің жарасымды бірлігін құрайды. Бірақ бұл екі
сезім бір мезгілде жетілмейді. ... ... лық ... ... болғанымен, оларда алғашқы кезде дене-тұлғалық жақындықтан гөрі
мейірімділікті, мейірлі, эмоциялы жылылықты кажетсіну күштірек байқалады.
Ер балаларда көбіне, ... ... ... ерте ... ... ... қажетсінуге келсек, қыздарға қарағанда балаң
жігіттерде ол біраз кеш шығады және бастапқыда өзін өмірлік толғаныстардың
ортақтығы байланыстыратын жігіт ... ... ... ... ... біршама қосарлас сипатта болады. Бір жағынан, ол өзінше бір
үлгідегі диффузиялық эротизмге толы; сексуалдық қиял қейде ... ... жоқ тек қана ... ... ретінде қабылданатын қиялдағы
немесе нақты бейнеде (көбінесе балалардың тұтас бір тобы үшін ортақ
бейнеде) тұлғаланады. Екінші жағынан, жасөспірімге ... ... ... ... өте нәзік, пәк көзқараспен қарау тән.
Эксперименттік зерттеулер 15—18 жастағы жасөспірім қыздар мен жігіттер
бір-бірімен қарым-қатынаста психологиялық ... ... ... ... ... көрсетеді және өздерін неғұрлым
сенімдірек сезінетін қыздарға қарағанда ... бұл ... ... ... ... ... өзі, бір ... олардың неғұрлым ертерек
толысатынымен, екінші жағынан, біздің мәдени нормаларымызға сәйкес көңіл
аулауда инициатива ... ... роль ... тиісті жасөспірімнің
өзінің не істерін білмей қиналатынынан болуы ықтимал.
Жыныстық тұрғыдан неғұрлым ерте толысу, әрине, мектептегі «романдардың»
саны ... және ... ... ... ... ... мұның
өзі мұғалімнің педагогтық шеберлігі мен әдептілігіне көтеріңкі талаптар
қояды. Медициналық-гигиеналық жыныстық білім берумен қатар жан-жақты
адамгершілік ... беру ... ал ... өзі ... салу ... мен ... ... сөйлеспеу емес.
А. С. Макаренко кезінде адамның махаббаты қарапайым зоологиялық
жыныстық құмарлықтың қойнауынан өсіп жетілуі мүмкін емес деп жазды.
«Махаббаттық» сүйіспеншіліктің күші ... ... ... ... ... ғана ... ... Өзінің әке-шешесін,
жолдастарын, достарын жақсы көрмеген болса, жас жігіт өзінің ... ... ... ... ... емес бұл ... ... болса, жыныстык махаббат та соғұрлым ізгі махаббат
болмақ».
Ең жаңа ... ... осы ... ... ... ... қарым-қатынасы мен оның баскаларға деген қатынасының арасында белгілі
бір тәуелділік болатыны ежелден белгілі. Өзіндік санасы неғұрлым дамыған
және өзін барынша сыйлайтын ... ... де ... ... жету
мүмкіндігі өзін-өзі «жоққа шығаратын» адамға қарағанда анағұрлым көп. Бұл
тәуелділіктің сексуалдық қатынастар сала- сында қатысы бар: өзін-өзі
сыйлауы кем еркектер, өзін-өзі ... ... ... қарағанда,
көбіне әйелді сексуалдық объект деп қана қарайды. Ал адамдар ... ... ... пен өзара түсінісушілікке қабілеттілік бақытты махаббат
пен семьялық өмірдің аса маңыздыалғы шарттарының бірі. Сезімдерді тәрбиелеу
— жастарды еңбекке даярлаудан манызы кем ... ... ... ... ... және ... ... арасындағы интимді
қарым-қатынастың қарама-қарсы түрлері. Адамдар арасындағы жағысыз қарым-
қатынас орнауының объективті және субъективті себебі. Дұшпандылық ... ... ... ... ... ... ... және
қызғаныш сезімі болып келеді.
Дұшпандық бір адамға үйрене алмау және жек көруден туындайды. ... ... ... ... ... ... жиі
кездеседі. Дұшпандық неге болады, неге бар және неге жалғасабереді?
Біріншіден, дамдардың қызығушылықтарыәртүрлі ... ... ... көп нәрсе алған адамды аз нәрсесі бар адам көре алмайды. Бұл
сезімнен ... ... ... ... Көптеген жазушы, философтардың
айтуы бойынша жүз жыл бұрын ... ... ... ... де ... ... ... Бұның бәрі адамдар арасындағы түсініспеушілік, көре алмаушылық, жек
көрушіліктің себептері болатының ... Осы ... ... ... ... ... ... ең маңыздысы -
адамдардың интеллектуалды және жеке тұлғалық айырмашылықтар. Олар ... ... ... апарады.
2.3 Жасөспірімдердің интимді қарым-қатынасында кездесетін проблемалар
Интимді қарым-қатынастар – жеке индивидтер арасында, ... ... ... немесе сексуалды серіктестер арасындағы жақын немесе
романтикалық ара-қатынастар.
Шамамен 9-17 жастан бастап, ... адам ... ... ... ... Бұл ... әр ... физиологиялық және психологиялық өзгерістер
болады. Жыныстық жетілу кезеңінде гормондардың жұмысы күшейеді. Ол әр
адамда әр түрлі деңгейде ... ... ... мен ... 12-13 ... тиісті
деңгейде жетілсе, басқаларында бұл үрдіс енді ғана басталады. Осы кезеңде
қыз жүкті болып қалуы, ал ұл әке атануы мүмкін.
Әрбір ... ... ... ... ... тек ... ... және қатерлі тұстарын айырып, өз іс-әрекетіне
жауапкершілікті сезінгенде ғана бастауға болады. Қауіпсіз жыныстық жүріс-
тұрыс – бұл, бірінші кезекте, жыныстық қарым-қатынастан бас ... бір ... ... ... және ... ... Ал қауіпті жүріс-тұрыс – бұл
мүшеқапты қолданусыз жасалған жыныстық қарым-қатынас, жыныстық серіктердің
көп ... және ... ... ... ... және ... қолдану.
Соңғы уақыттарда жыныстық қатынасқа түсудің жас мөлшері айтарлықтай
«жасарды». Урбанизацияның күшеюі, жастардың жыныстық қатынасқа қатысты
көзқарастарының өзгеруі, материалдық қиындықтар сияқты жағдайлар отбасын
құрмай ... ... ... ... әкеп соқтырады. Негізінде бұл
мәселе жыныстық өмірді бастайтын екі адамнан да тең ... ... ... бұл жердегі ең осал тарап қыз жақтан болатынын ұмытпау керек.
Сәйкесінше, әйел затында «Жүктілікті қай уақытқа жоспарлаған дұрыс?», ... ... ба?» ... ... ... ... -ала дайын тұруы керек.
Жыныстық өмірге ерте ұрыну, контрацепция құралдары мен әдістері ... болу ... ... ... жүктілік, жасанды түсіктер,
жыныстық жолмен берілетін инфекцияларды жұқтырып алу ... ... ... ... қай уақытта бастауды шешу – әр адамның жеке басының
шаруасы. Егер екі адам жыныстық қатынасқа түсуді жоспарласа, алдын ... ... ... ақылдасып алғаны абзал. ЖЖБИ мен күтілмеген
жүктілікті болдырмаудың жолы – жыныстық қатынастардан бас тарту.
Кесте 3. Жыныстық қатынастарды ерте бастауға әсер ... ... мен ... ... қатынастарды ертерек |Жыныстық ... ерте ... ... әсер ... жайттар: |қарсылық ... ... ... ... қатынастарға түсуге дайын |
| ... ... ... ... үшін |Өз ... не ... ынтасына |
| ... болу ... ... ... ... болып қалу қаупі ... ... ... алу ... ... әрекет міндеттелетін жұмысқа |Өз денеңнің біреудің нәпсіқұмарлық |
|тұру үшін ... ... ... ... ... ... ... |Пәктігін сақтауға ұмтылу ... | ... ... ... ... ... ... келмеу |
|болу үшін | ... ... үшін ... ... ... деген сенімділікті жоғарылату |Жыныстық қатынастарсыз-ақ жақсы көру |
|үшін | ... ... ... үшін ... ... ... ... жақсарту үшін |Күлкіге айналмас үшін жасау ... ... үшін |Дін ... ... |
|Бәрі мұны ... деп ... ... ... деп ... |
Жыныстық ... ... ... әсер ... ... бой өсіп, салмақ қосылып, бұлшық еттер дамиды
• жыныс мүшелері өсіп, тұқым жаю қабілетіне ие болады
... ... ... май ... ... ... ... себепті бетке безеулер
қаптап кетуі мүмкін
• тер бездері дамиды
• қолтық асты және қасаға түгі өсе бастайды
• көңіл-күй жиі-жиі өзгеріп тұруы мүмкін
... ... ... ... ... ... 4. Жасөспірімдік шақтағы физиологиялық өзгерістер.
|Қыздарға әсер ететін өзгерістер |Ұл балаларға әсер ететін өзгерістер |
|- ... ... ... ... ... |- ... мен ... дамиды |
|созыла бастайды, бұл ауыртпалы | ... ... | |
|- ... ... |- ... сақал-мұрт өсе бастайды, |
| ... ... түк ... ... ... ... мүшелері дамып, аналық |- аталық жыныс мүшесі мен аталық |
|бездері аналық жасушаларды өндіріп ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... |
|- ... ... ... |- ... ... ... қан ... етеккір басталады |тамырлары ... ... ... |
| ... яни ... жыныс мушесінің |
| ... ... және ... ... |
| ... ... |
| |- ... ұйықтап жатқанда аталық |
| ... ... ... ... |
| ... ... болуы мүмкін |
Жасөспірімдердің жыныстық жетілуінің кеш ... ерте ... ... кеш ... ерте ... жасөспірмдердің өздерін
қызықтырғандай көптеген зертеушілерді де толғандырады. Жасөспірімдердік
шақта жастардың көбі жыныстық жетілудің ерте болғанына қарсылықты
білдірмейді, ... ... ... кеш ... ... ... Бұндай жағдай ұл балалардағы жыныстық жетілудің кеш болуында жиі
байқалады. Себебі қыз балаларда ұлдарға қарағанда жыныстық ... 2 ... ... ... кеш ... бала ... өсу мен ... жетуі
басқа жасөспірімдерден кеш болады. Оның бойы аласа, дене ... ... ... ... ... ... көрінеді. Жасөспірімге өз
құрбыларын көптеген спортық жарыстарды, әлеуметтік жағдайларда жетуге
қиындықты түседі. Басқа жасөспірімдер мен ... кеш ... келе ... кіші ... сияқты қарағандықтан, мұндай балада құрбыларының
арасында әлеуметтік дәрежесі төмен ... ... әкеп ... ... ... ... ... ұл бала тарапынан
шикі қам мінез-құлқын немесе үлкендерге деген тапшылығын білдіреді. Басқа
жағдайларда агрессивті ... ... ... ... ұл ... ... жетілуі ерте дамыған жағдайда
құрбыларының арасында әлеуметтік және спроттық жетістіктерге жиі қол
жеткізеді. Ерте жетілген ұл бала өзінің құрбы-құрдастар ... ... ... ерте ... ... тек ... фактор ретінде қарамау
керек. Олардын кеш жетілуі бір жағынан ұлдардың жетілуімен тең келуі
мүмкін. Осындай жағдайда қыз ... ... ... тіл ... ... ... ерте жетілген қыз балаға қарағанда жеңіл түседі. Басқа
жағынан жыныстық жетілуі ерте дамыған қыз балалардың ... ... ... ... ... ... ... осындай жағдайда ерте
жетілген қыз бала өзінің физиологиялық, эмоционалдық жағдайларын
құрбыларына айта алмайды. Тағы бір кездесетін мәселе ерте жетілген қыз
балалар ... жиі ... ... ... және ... мазақ
қылады. Осылардан басқа, үлкен ұлдар оларды «қаол жететін» қыздар деп
қабылдауы кездеседі. Бірақ мұның ... жағы да бар. ... ... ... ... ... кезеңі аяқталғанда, қыз балалар өздерін сұлу,
өз жасынан үлкен ұлдарға ұнайтынындары сезе бастайды және өздерінің құрбы
қыздарға қарағанда кештерге жиі ... ... ... ерте ... ... ... қиындықтар.
Жасөспірімдердегі жыныстық белсенділіктің нәтижесінде туындаған салдарды
зерттеген авторлар ерте шақтағы жүктілікке көңілдерің көп ... ... ... ... ... және ... ... аз
зерттелген. Кейінге кезде жүргізілген зерттеулер ... осы ... ... ... аралығында Флорида штатындағы орта мектептердің
оқушыларына жүргізілген анкета қорытындыларынан байқа аламыз. 1980 жылы 7-9
сынып, 11 ден 17 жас ... 14,1 жас) ... 1405 ... ... ... кейін қайтадан сұрау жүргізілді, 1182 жасөспірімдер (82% бастапқы
саннан), қалғандары тоғызыншы, оныншы, ... ... ... жасы 15,9).
Авторлар жасөспірімдердің жыныстық қатынастарды ерте ... ... ... ... үлкен адамдардың қорқуларына керісінше, жасөспірімдік
шақтағы ерте жыныстық қатынасқа ... ... ... жағдайында өзгерістерді туындатпайды.
2. Ерте жыныстық қатынасқа түсу жасөспірмдердің ... ... ақ ... ... қарағанда қара нәсілділелерде
көп байқалмайды. Әсіресе ақ ... ұл ... оқу ... ... ... қыз балалардың сабаққа барулары бұзылады. (Бұл айырмашылықтардың
себептері белгісіз.)
3. Қай ... ... ... ерте ... сексуалды
белсенділік (жыныстық қарым-қатынас) жынысқа байланысты мәселелерге жағымды
қарым-қатынастын қалыптасуына әкеледі.
Жыныстық қатынасқа ерте түсудің ... ... ... аспектісі де талқылауды талап етеді. Жасөспірімдердің ... ... ... аяақ ... ... ... да
биологиялық салдары болады. Жиі кездесетіні жыныстық қарым-қатынас арқылы
жұғатын инфекциялық аурулар. Егер бұл ... ... дер ... оның ... ... нашарлауына дейін апарады.
Деректерге сүйене келе, жасөспірімдер арасындағы ... ... ... ... ... артуын көрсетеді. Бұны жасөспірімдер
«менде ол болмайды, маған ол ... деп, ... ... ... жыл ... ... ... 2,5 млн. жыныстық қатынастар
арқылы берілетін ауруларға тап болады. [22]
ҚР статистикалық агенттігінің мәліметі бойынша ... 2010 ... ... ... ... Оның 5,6%-ы 17 жастағы жасөспірім қыздарда
жасалған. 12-17 жастағы аналар саны жыл сайын артып келеді, әлбетте ... ... ... ... Сол ... жас ... ... қалдырып кету жағдаяттары да жиілеп келеді. Қазақстандағы
жетімдер үйінде ... ... ... ... тәрбиеленуде.
Қазақстандағы іскер әйелдер ассоциациясының есебі бойынша 20-30 жастағы
аналармен салыстырғанда, ... ... ... ... ... 35%-ға ... Ал, жас аналардың өлімі, «ересектер» деңгейінен 34%-ға
артық.
Жасөспірімдер гинекологтарының пікірінше, ... ... ... және ... ... ... назары қажет.
Олар физиологиялық жағынан да, моральдық жағынан да ана болуға дайын емес.
Репродуктивті ... ... ... ... құрылыс
ерекшеліктері, оның өзгерістері туралы ақпараттандыру арқылы, сондай-ақ оны
сақтау тұрғысында, отбасын құруға ... ... алу ... арқылы
жүргізіледі. Әрбір адам мұндай ақпарат алуға ... ... ... да ... ... ... ... және отбасы, ата-ана
болу мен балалық шақ мемлекеттің қорғауында» деп көрсетілген. ... және ... ... жету үшін ... ... ... ... бүкіл ғұмыр бойғы денсаулыққа қатысты
қажеттілік пен мұқтаждықтар ескерілуі тиіс. ... үшін ең ...... ... 36%-ы ... өмір ... ... фильмдерден алса, 45%-ы – достарынан, 10%-ы – ата-
анасынан, 3%-ы ғана кәсіби ... ... ... ... жеке басының
мәселелерімен мамандарға жүгініп келетіндері 8% ғана.
АҚТҚ/ЖҚТБ қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... ғана емес, оның салдары да қауіпті. АҚТҚ жұқпасы әлеуметтік жағдайы
төмен халықтарда ғана емес, ... ... ... да ... ... ... да еселеп құлдырауына ықпалын тигізеді: дені ... ... ... ... ... ауру ... мен
науқастарды емдеу мен асырау, ғылыми зерттеу-диагностикалық орталықтар ашу
т.б. үшін қаржы жұмсалады, көптеген материалдық шығынды ... ... ... ... ... ... жиі ... ерекше алаңдатады. Жас
балалар үшін де қауіп-қатер аз емес. ... ... ... миллиондаған
балалар АҚТҚ жұқтырған. Африка құрлығының бірқатар елдерінде 15-49 ... 39%-ы осы ... ... ... ... жылдың
дейін 7906 АҚТҚ дертін жұқтырған, оның 498 ЖҚТБ-мен ауырған деп ... ... 57%-ы 15-29 ... ... ... ... 728 жасөспірім тіркелген. Осыдан жасөспірімдер арасында алдын алу
шараларын жүргізу ... ... Олай ... бұл ... ... базалық
білім беретін мамандар әрі сауатты, әрі балалар мен жасөспірімдерді
тәрбиелеуге дайындалған, ... ... ... ... ... Себебі,
бұл індеттің таралуы жастар мен жасөспірімдер арасында жиі ... ... ... болып табылады. Бұл көбінесе оларға
ақпараттың, мінез-құлықтың қауіпсіз ... ... ... ... ... мен оның ... ... - балалар мен
жасөспірімдерді өз білімдерін сабақтастыра ... ... ... мен ... ... ... ... үйрету.
Қоғамнан қашу- тағы бір жасөспірім жасындағы организациялық нұсқасы.
Жасөспірім ... ... ... оқу ... ... ... ... өз-өзіне нарцистік ауыртпашылықтар тілеу және т.б. егер жаман ой
бойын билеп алса жұмыс та, оқу да ... ... ... ... ... деп ... болмайды. Қандай да бір
жағдайда ... ... ... шешілмейді және көптеген ізденіс
сәтсіздікке ұшырайды немесе ауасыз кеңсіздікте болмен тең. ... ... ... деп ... сезінбейсің немесе не істеріңді білмейсің.
Көңілсіздік ... пен ... ... жаңа ... ... бұлыңғыр өмірді ұмытып еңбек етуге қызықпаушылық.
Батыстық психологтар тартымды күшті жасөспірімдік религия ... ... ... ... бұл ... және ... идеялогия осы
шаққа қысқарған болашақты ұсынады, ... ... ... өз отанын және әрбір адамды бөлектей қорғап қалу: топтық
өмірдің ортақ уайымдауымен ұйымдастврады          ... ... ... және экстаз кейде анашалар) Жасөспірім өзін ауруға берген
жағдайда религе көбіне жанұямен ажырауға әкеп ... ... ... ... тұрмайды: топтан ауру пайда болады, басқа адамдар мен
эмоционалды байланыс пен әрекетсіз, өзі ... ... ... барады. Бұл
Батыста кең тараған, соңғы кездері бізде де пайда болды.
Нашақорлыққа келсек, жастайынан ... ... ... ... ... кім ... шағынан бастап қолданса. ... ... ... ... кең ... Нашақорлар өмірде не істеп жүргендерін
ешкімде тіпті өздеріде білмейді. Жас ... ... бір ... ... бірінше рет «еккендер», жылдар бойы қажет етіп өтеді
және одан арылып, кленикадан жазылып шыққандар да аз ... ... ... аяқ ... ... ... ... барлық байланысты жоғалтасың  Роллинг Стоунзта «Две тысячи световых
лет от дома» атты өлеңі бар. Сен өмір ... ... ... ... ... ... ... кітаптар оқисың. 
Шындығында сен бұның бәрінен тысқарысың, сенің бұл әлемге қатысың жоқ, ... ... ... өмір сүресің. Сенен біртіндеп барлық достарың
және таныстарың теріс айналады. Ескі достарыңның орнына жаңа ... ... ... нәрсеге деген қызығушылықпен қандай да бір ... ... ... ... интелектуалды немесе субъектің осындай
түрін жасаушыларға байланысты.
Қоғамнан қашудың ең соңғы және ең қайғылы түрі – ... ... ... ... ... ... ғалымдарын толғандыратын мәселе ол қазіргі кезде
жасөспірімдер арасында жиі кездесетін-суицид. БӘДСҰ-ның соңғы ... 15-24 жас ... ... ... ... ... ... артып кетті. Ол мемлекеттегі экономикалық жағдайларға байланысты.
Мәселем Францияда соңғы 10 жылда суицидттен өлген балалар саны үш ... Енді бұл ... жол ... қайтыс болған адамдар санымен теңеліп
отыр. АҚШ-та 15-19 жас ... ... өзі ... саны 1 ... ... ... Қазіргі кезде АҚШ-та ең маңызды өлімдердің арасында суицид
10-шы орында тұр. Онда 1978 жылда 15-19 жас ... ... 29000 ... ... Бұнда соңғы 30 жылда суицид 15-19 жас
аралығындағы қыздар ... 200%, ал ... ... ... дейін
көтерілген.
Суицид термині итальян психологы Г. Дэзен 1947 жылы енгізіп, оны “өзін-
өзі өлтіруге әрекет ету” - деп ... ... ... деп ... ... бір ... ... бар,
ол социология, психология, медицина, демография, психиатрия тоғысында пайда
болып осындай әрекетке баратын тұлғалардың ... ... ... ... ... – адамның саналы түрде өзін-өзі өлтіргісі
келетін тұлғаның мінез-құлқының бір түрі деп ... ... ... мінез-құлқы бар 770 балалармен
жасөспірімдерді зерттей келе пубертантты жасқа дейінгі балалар арасында ... ... - 14,4%, ... ... ... ... (13-16) - 51%,
пубертантты жастан асқандар арасында (17-18) - 33,8% ... ... ... ... дәрі ішіп ... ... ұлдар асылып немесе
тамырларын кесіп өледі. 13 жастағы қыздардың өзін-өзі өлтіру себептері ол
көбінесе ... ауыр ... ... ... Осы ... байланысты
Железова бұл балалардың көбінің мінез- құлқында ауытқулары бар және олардың
70% шизофрениямен ауыратын балалар ... ... ... және В.А. Тихоненко суицидалды әрекеттің екі негізгі
типін көрсетеді: шынайы ... және ... ... - ... ... қауіпті емес
әрекеттерге барады; денеде ірі веналар жоқ ... ... онша ... ... ... А.Е. ... мен А.А. Александров 14-18 жастағы жас
өспірімдерді зерттей келе олардағы суицид мінезі көбінесе аффект жағдайында
және ол балалардың осы жаста өте ... ... ... жиі
кездеседі деген тұжырымдарға келді. Бірақ көбінесе бұл кезде балалар
арасында кездесетін суицид ол демонсративті әрекет түрінде ... ... ... мінез- құлық деп тұлғаға деген шынайы немесе қиын
проблемалары шешілмеген кезде өзін- өзі өлтіруін айтамыз. Ал жалған
шантажды мінез-құлық деп ол адам өзі ... ойын ... ... үшін, оны
қоршаған адамдарға қысым көрсеткен кезде және басқалардың сезімін
манипуляциялаған кезде бұл ... ... Ол ... оны ... ... ... Бұнда олар өздерін өлтірмейді тек, өзінің өлгісі
келетіндігін демонстрациялайды. Шантажды мінез- ... ... бала ... ... ... Лилияны алатын болсақ ол кішкентай кезінен бастап
барлығына да истерика арқылы қол жеткізетін. Ол төрт жасынан бастап- ақ
дүкеннен ұнаған ... ... ... 13 ... ол мен ешқашан
мектепке бармаймын деп әке- шешесін қорқытқан ол музыкалық орталық саттырып
алады. 15 ... ... оны ... ... ... үшін ол ... өлемін деп шошытқан. Шошыған әке-шешесі оны туған күнге жіберіп қана
қоймай оның қолына ақша да ... ... ... ... ... ... пайда болған. Өзіне қолайлы жағдайда ол өзін өлтірем деп барлық
адамдарды манипуляциялау арқылы өз мақсатына қол жеткізген. Алайда, бұл
«өзін-өзі өлтіру ойыны» ... ... ... ... өйткені өліммен
ойнамайды.
Қазіргі кездегі жастардың суицидке бару себебі, олардың өмір
тәжірибелерінің болмауына, олардың алдарына қойған мақсаттарына жете ... ... және өмір ... ... байланысты
болады.
И.П. Павлов өзін-өзі өлтіруді «мақсат рефлексін» жоғалту деп
түсіндірген. ... ... ол: ... ... әр ... өмір ... энергия көзі. Өмір қызығы бір мақсатқа жетуге талпыну, егер сол
мақсатқа жете алмаса басқа мақсатты көздеп ... қол ... ... Соған байланысты біздің өміріміз гүлденеді және мәндене ... ... ... ... ... оның ... ... болады. Сол себепке
байланысты біз өлген адамдар артынан ... ... ... мәні ... ... олар өз- ... өлтіруге мәжбүр
болғандарын ұғынамыз. Бірақ адам өміріндегі мақсаттар саны шексіз...» Тек
И.П. Павлов суицидке барған ... ... ... ... ... ... ... 5 типі бар:
1) Протест.
2) Жанашырлыққа шақыру.
3) Қайғыдан қашу.
4) Өзін-өзі жазалау.
5) Өмірден бас ... ... ... ... ... бар, ... ... да кездеседі. Сондықтан өзін- өзі өлтіретін адамдардың барлығының
психикасында ауытқуы бар деуге болмайды. Медициналық статистикаға
байланысты ... бір ... ... ойы ... адамдар, бірін жүйке-
жүйесі тозған адамдар, бірін мазасыз адамдар десе, енді бірін өз
эмоцияларын басқара алмайтын адамдар құраса, қалған бөлігін ешқандай
психикалық ... жоқ ... ... екен.
3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-
ҚАТЫНАСЫНЫҢ РӨЛІН АНЫҚТАУДАҒЫ ІС-ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫСТАРЫ
Эксперименталды іс –тәжірибелік жұмысымды Шығыс Қазақстан облысы, Семей
қаласының ... ... ... ... мектебінде 9 «а», 9 «б» сынып
оқушыларымен өтілді.
Эксперимент ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... бар
жасөспірімдерге түзету жұмыстарын жүргізу.
Экспериментке 15-16 жас аралығындағы 43 жасөспірім қатысты, олардың ... сі ... ... 21 – рі ... ... ... Қатысушылар
арасында 24 қыз балалар, 19 ұл балалар болды.
Зерттеу жұмысын жүргізбес бұрын оның өтілу ... ... ... – яғни жасөспірімдердің қарым-қатынас деңгейін, эмоциялық
типін анықтау. Стреске ... жеке ... ... ... ... ... ... қатынастарды ...... ... ... жасөспірімдердің қарым-
қатынасқа түсу ... ... ... қарым-қатынас
нәтижесінде туындайтын жағымыз эмоциялар, аландаушылықтары ... жою үшін ... ... ...... жұмыстарынан кейін алғашқы айқындау кезеңінің
қорытындыларымен ... ... ... ... ... ... өтілетін әдістемелер:
1. Қарым-қатынас деңгейін бағалау тесті (В.Ф.Ряховской).
2. Эмоция тестісі
3. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас ... ... ... В.В.Мегедьдің «Мінездің биоакценттері бойынша махаббаттың түрлерін
немесе қатынастарын анықтау» тесті.
Әдістеме № 1. ... ... ... ... ... ... коммуникативті қарым-қатынасының деңгейін
анықтау.
Қажетті құрал-жабдықтар: Зерттеу парағы, қалам.
Уақыты: 16 минут.
Өңделуі:
30-32 ұпай - сіз ... ... осы ... ... көп қиындық
тудырады.
25-29 ұпай - сіз көп сөйлемейсіз, жалғыздықты ұнатасыз, сол себепті
сіздің достарыңыз ... ұпай - сіз ... ... емес ... ... боласыз, бірақ сіздің сөзіңізде көп жағымсыз ойлар болады.
14-18 ұпай - қарым-қатынасшылдығыңыз орташа, ... ... ... жаңа ... ... ... шулы орта мен көп
сөйлейтін адамдарды жақтырмайсыз.
5-тен ... ұпай - сіз тыс ... көп ... ... жоқ ... ... ... қорытындысын талдайтын болсақ:
Кесте 5. В.Ф.Ряховскойдың қарым-қатынас ... ... ... ... ... |Сыналушылардың аты|30-32 ұпай|25-29 |19-24 |14-18 |5-тен төмен |
| |- ... |өте ... ... ... ... |ұпай өте |
| | | ... ... ... ... |
|1 |А. ... | | | |+ | |
|2 |А. ... | | |+ | | |
|3 |Г. ... | | |+ | | |
|4 |Д. ... | | | |+ | |
|5 |Д. ... | |+ | | | |
|6 |Е. ... | |+ | | | |
|7 |О. Арай | | |+ | | |
|8 |Д. ... | | | | |+ |
|9 |Т. ... | | |+ | | ... |С. ... | | |+ | | ... |Д. ... | |+ | | | ... |А. Жадыра | |+ | | | ... |Н. ... | | |+ | | ... |К. ... | | | |+ | ... |Қ. ... | | |+ | | ... |М. Алуа | | |+ | | ... |Т. ... | | | |+ | ... |Ж. Гулнұл | |+ | | | ... |С. ... | | | |+ | ... |Т. Тимур | | |+ | | ... |О. ... | | |+ | | ... |Ш. Дина | | |+ | | ... |0% |23% |50% |23% |4 % ... 6. ... ... деңгейін бағалу әдістемесі
бойынша нәтижесі.
Бақылау тобы
|р/с ... ... ұпай |25-29 |19-24 |14-18 ... ... |
| |- ... |өте ... |ұпай |ұпай |ұпай ... |
| | | ... ... ... |өте ... |
|1 |А. ... | | |+ | | |
|2 |А. ... | | |+ | | |
|3 |Б. ... | | | |+ | |
|4 |С. ... | | |+ | | |
|5 |И. Алия | | | |+ | |
|6 |Н. ... | |+ | | | |
|7 |К. ... | | | | |+ |
|8 |Н. ... | |+ | | | |
|9 |Т. ... | | | |+ | ... |Б. Бота | | | |+ | ... |Д. ... | | |+ | | ... |Е. Асем | | |+ | | ... |Ж. Алем | |+ | | | ... |Г. ... | | | | |+ ... |Ж. ... | | |+ | | ... |Р. ... | | | |+ | ... |О. Шыңғыз | | |+ | | ... |А. Диас | | | |+ | ... |С. Анар | | |+ | | ... |М. ... | | | | |+ ... |К. ... | | |+ | | ... |0% |14% |43% |28% |14% ...... ...... ... ... деңгейін бағалау» ... ... ... ... ... 5-еуі ... ... яғни 23%. Орташа деңгейді 11 оқушы, яғни 50% көрсетті.
Жоғары ... 5 ... 23%, ал өте ... ... 1 ... 4% ... тест ... бақылау тобындағы 3 оқушы төмен деңгеді, 14% көрестті.
Орташа деңгейді 9 ... 43% ... ... деңгейді 6 оқушы, яғни 28%,
ал өте жоғары деңгейді 3 оқушы 14% ... №2. ... ... ... ... ... ... эмоция типін
айқындау.
Уақыты: 15 минут
Нұсқау: Төмендегі әрекеттер, реакциялар саған қаншалықты сәйкес келеді,
соны бағала. Жауап беру ... «иә» деп ... ... ... сұрақ
ретін қорша. Әрбір эмоция реакциясы бойынша белгіленген рет сандарын сана
график құр. Төменде көрсетілген
Физикалық ...... ең ... ... ... бар. Саған
мәселені күшпен шешу тән. Мүмкін, өмір салтың мен тұлғалық ... ... ... тиімді әдістерін іздеуге кедергі келтіретін болар.
Осындай агрессияны жауап ретінде алу қаупің бар.
Жанама агрессия – ... ... ... ... ... ... ... де бұлай ете бермеңіз. Жиһаз бен ыдыс-аяқты ая. Бұл ... ... Оның ... ... жасай берсең, жарақат алуың мүмкін.
Тітіркенушілік – ішінде сақталаған агрессия мүмкін жақсы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... шыққанша улы
дәрі сияқты іштей жейді. ... ... ... жанама агрессия болары
айқын.
Негативизм – қарсы ... деп ... өзін ... ... ... бұл жаөспірімдерге тән реакция.
Өкпелегіштік – өзге адамдардың әрекетінен, сөздерінен, мұқатуды,
шеттетуді, кемсітуді көтеруге даяр ... ... ... ...... әрекетінен, сөздерінен саған қарсы
бағытталған жасырын ойларды ... ... ... ...... ... ... Дегенмен ойланған жөн.
Ойланбай айтылған сөз, қол жұмсағаннан ауыр болады.
Кінәні сезіну – сен ешкімге қол жұмсамасаң, ... ... ... Сіз ... ... ... жағымсыз сезім қайдан пайда
болады?
Егер өз эмоцияңа ... бере ... ... онда оны басқара аласың
деген сөз. Мұндайда не ... ... ... бұл қасиетті саған шектен тыс
жомарттықпен бергенімен, оны ... ... жөн. Өз жан ... сен бе, әлде эмоция ма осыны ұмытпа. Эмоция процесін асау жылқының
адуын ... ... ... ... ... ерік берудің қажеті
жоқ. Екі жағдай да ыңғайсыздық тудырады. Бір жағынан асау ... ... мен оны ... ... ... қажеті жоқ. Асау жылқыны үйрету үшін
шыдамдылық қажет екенін мойындау қажет. Ең бастысы жылқы өз ... ... ... ... ... 7. ... тесті бойынша шыққан нәтижелер
Эксперимент тобы
|р/с |Сыналушылардың аты -|ФА |ЖА |Т |Н |Ө |К |ВА |КС |
| ... | | | | | | | | |
|1 |А. ... | | |+ | | | | | |
|2 |А. ... |+ | | | | | | | |
|3 |Г. ... | | | | | | |+ | |
|4 |Д. ... | |+ | | | | | | |
|5 |Д. ... | | |+ | | | | | |
|6 |Е. ... | | | |+ | | | | |
|7 |О. Арай | | | | | | | |+ |
|8 |Д. ... | | | | | | |+ | |
|9 |Т. ... | | | |+ | | | | ... |С. ... | | | |+ | | | | ... |Д. ... | | |+ | | | | | ... |А. Жадыра | | | | | | |+ | ... |Н. ... |+ | | | | | | | ... |К. ... | | | |+ | | | | ... |Қ. ... | | | | | |+ | | ... |М. Алуа | | | |+ | | | | ... |Т. ... | | | | |+ | | | ... |Ж. ... | | |+ | | | | | ... |С. ... | | | |+ | | | | ... |Т. ... |+ | | | | | | | ... |О. ... | | | | | | | |+ ... |Ш. Дина | |+ | | | | | | ... |14% |9% |18% |27% |4% |4% |14% |9% ... 8. ... тесті бойынша шыққан нәтижелер
Бақылау тобы:
|р/с |Сыналушылардың аты -|ФА |ЖА |Т |Н |Ө |К |ВА |КС |
| ... | | | | | | | | |
|1 |А. ... | | |+ | | | | | |
|2 |А. ... | | | | |+ | | | |
|3 |Б. ... | | |+ | | | |+ | |
|4 |С. ... | | |+ | | | | | |
|5 |И. Алия | | | |+ | | | | |
|6 |Н. ... | |+ | | | | | | |
|7 |К. ... | | | | |+ | | | |
|8 |Н. ... | | | |+ | | |+ | |
|9 |Т. ... | | | | | | | |+ ... |Б. Бота | | | | |+ | | | ... |Д. ... | | | | | |+ | | ... |Е. Асем | |+ | | | | | | ... |Ж. Алем | | | | | |+ | | ... |Г. ... | | | | | | | |+ ... |Ж. Ғазиз | | |+ | | |+ | | ... |Р. ... |+ | | | | | | | ... |О. ... | | | | |+ | | | ... |А. Диас | | |+ | | | | | ... |С. Анар | | | |+ | | | | ... |М. ... |+ | | | | | | | ... |К. Жанар | | | |+ | | | |+ ... |10% |10% |24% |19% |19% |14% |10% |14% ...... ...... тобы:
Эмоция тестін қорытындылайтын болсақ, эксперимент тобындағы оқушылардың
3-еуі физмкалық агрессияны көрсетті, яғни 14%. ... ... 2 ... Ал ... 4 ... 18% ... ... 6 оқушы
көрсетті, яғни 27%. Өкпелегіштікті 1 ... 4% ... ... 1
оқушы көрсетті яғни 4%, ал вербальді агрессияны 3 ... 14%, ... 2 ... ... бұл ... тест ... бақылау тобындағы оқушылар ішінде 2-еуі ... ... яғни 10%. ... ... 2 оқушы, 10% көрсетті. Ал
тітіркенушілікті 5 оқушы, 24% көрсетті. Негативизмді 4 оқушы көрсетті, ... ... 4 ... 19% ... ... 3 оқушы
көрсетті яғни 14%, ал вербальді агрессияны 2 оқушы, 10%, кінәні сезінуді 3
оқушы ... бұл ... № 3. ... ... өзін-өзі бағалаудың тұлғалық
шкаласы.
Мақсаты: стреске тұлғаның жеке сезгіштігі ретінде алаңдау ... және ... көп ... ... ... ... ... береді.
Нұсқауы: 20 сұрақтан тұрады. Әр сұрақтың алдын-ала стандартталған жауап
нұсқаулар бар. Әр талқыланған сұрақ-жауапты өзіңіздің ... ... ... ... Өз ... ... ... қойыңыз.
Cөйлемдерді зейін қоя оқып, оң жағындағы тиісті цифрларды сызуы керек.
Жауап ... көп ... ... ... ... не ... жауап бәрі-бір жоқ.
Сұрақтар екі кіші шкаладан тұрады: Тұлғаның қасиеті және эмоциялық
жағдайы ретінде алаңдауын ... ... ... ... ... ... ... жауабының сомасын алып
тастап. Оған 35 ... ... Егер ... ... бойынша
көрсеткіштің сомасы 30 ұпайға дейін болса – алаңдаудың төменгі ... 30
- дан 45 – ... 45- тен көп ...... жоғарғы деңгейі.
Алаңдаушылық деңгейі жоғарғы сыналушыға ерекше назар аударған дұрыс,
оған психологиялық көмек жүйесін құру жөніндегі іс-шараларды ... ... ... талдайтын болсақ:
Кесте 9. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі ... ... ... ... ... ... |Сыналушылардың аты - |30 ұпайға |30-45 ұпай |45-тен көп |
| ... ... ... ... ... жоғары |
| | ... | ... |
|1 |А. ... | |+ | |
|2 |А. ... | |+ | |
|3 |Г. ... | |+ | |
|4 |Д. ... | |+ | |
|5 |Д. ... | | |+ |
|6 |Е. ... | |+ | |
|7 |О. Арай |+ | | |
|8 |Д. ... |+ | | |
|9 |Т. ... | |+ | ... |С. ... | |+ | ... |Д. ... | | |+ ... |А. Жадыра | | |+ ... |Н. ... |+ | | ... |К. ... | |+ | ... |Қ. ... | |+ | ... |М. Алуа | |+ | ... |Т. ... | |+ | ... |Ж. ... | |+ | ... |С. ... |+ | | ... |Т. ... | |+ | ... |О. ... | | | ... |Ш. Дина | |+ | ... |18 % |63% |14% ... 10. ... ... ... ... тұлғалық шкаласы
бойынша шыққан нәтижелері
Бақылау тобы:
|р/с |Сыналушылардың аты - |30 ... |30-45 ұпай ... көп |
| ... ... ... ... ... жоғары |
| | ... | ... |
|1 |А. ... |+ | | |
|2 |А. ... | |+ | |
|3 |Б. ... |+ | | |
|4 |С. ... | |+ | |
|5 |И. Алия | | |+ |
|6 |Н. ... | |+ | |
|7 |К. ... |+ | | |
|8 |Н. ... | |+ | |
|9 |Т. ... | |+ | ... |Б. Бота | |+ | ... |Д. ... | | |+ ... |Е. Асем | | | ... |Ж. Алем |+ | | ... |Г. ... | |+ | ... |Ж. ... | |+ | ... |Р. ... |+ | | ... |О. ... | |+ | ... |А. Диас | |+ | ... |С. Анар |+ | | ... |М. ... | |+ | ... |К. Жанар | |+ | ... |28 % |57% |10% ...... ...... ... ... өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласының көрсеткен
нәтижелері бойынша қорытынды жасайтын болсақ, ... ... ... төмен деңгейді 4 бала көрсетті, бұл 18%. Орташа деңгейді 14
бала, яғни 63% көрсетті, ал жоғары ... 3 ... 14% ... шкала бойынша бақылау тобындағы оқушылара ішінде 6 бала ... ... бұл 28%. ... ... 12 бала ... яғни 57%, ал
жоғары деңгейді 2 бала көрсетті, бұл 10% болады.
Әдістеме №4. ... ... ... ... ... ... Жасөспірмдердің интимді-тұлғаралық қарым-қатынасы негізіне
достық қарым-қатынастарының деңгейін ... ... ... дос»
түсініктерін қаншалықты қабылдайтының анықтау болып келеді.
Жүргізілу нұсқасы: Зерттелушілерге тест ... ... ... жақын келетің нұсқаларды белгілеу арқылы жүзеге асады.
Қажетті құрал-жабдықтар: бет, қалам.
Уақыты: 12 минут.
Өңделуі: «Б» вариантын ... – 3 ... «А» ... – 0 ... «В» вариантын тандағандарға -5 ұпай. Шыққан ұпай
санына байланысты төмен, ораша, жоғары деңгейлер ... 11. ... ... анықтайтын тесттің деңгейлері
|0-22 ұпай |23-42 ұпай |43-60 ұпай ... ... ... ... ... ... ... |орташа деңгейде. |деңгейіңіз жоғары, сіз ... ... ... ... ... ... ... жүрсеңіз, |және достарыңыз арасында|Достарыңыздың көп |
|мектептегі ... ... ... ... ... және адал ... барлық ... ... ... ... ренжітіп |өзгеруіне байланысты |қосылуды ұнатасыз. |
|бітесіз, ал жаңа ... ... ... да қол ұшын ... таба ... ... Көп ... ... ... ... ... ... ... болуың |де достарыңыз қол ұшын |
|қарым-қатынас аспектісін|қалайсыз. ... ... ... ... ... | | ... ... бар. | | ... ... ... ... 12. Достық қарым-қатынасты анықтауға арналған тест ... ... ... ... аты - ... ... анықтау деңгейі |
|1 |А. Мақпал ... |
|2 |А. ... ... |
|3 |Г. ... ... |
|4 |Д. ... ... |
|5 |Д. ... ... |
|6 |Е. ... ... |
|7 |О. Арай ... |
|8 |Д. ... ... |
|9 |Т. ... ... ... |С. ... ... ... |Д. ... ... ... |А. ... ... ... |Н. ... ... ... |К. ... ... ... |Қ. ... ... ... |М. Алуа ... ... |Т. Амина ... ... |Ж. ... ... ... |С. ... ... ... |Т. ... ... ... |О. Назерке ... ... |Ш. Дина ... ... ... ... – 23% |
| ... ... – 50% |
| ... деңгей - 27% ... 13. ... ... ... ... тест ... шыққан
нәтижелері
Бақылау тобы:
|р/с |Сыналушылардың аты - жөндері ... ... ... |
|1 |А. ... ... |
|2 |А. ... ... |
|3 |Б. ... ... |
|4 |С. ... ... |
|5 |И. Алия ... |
|6 |Н. ... ... |
|7 |К. ... ... |
|8 |Н. ... ... |
|9 |Т. ... ... ... |Б. Бота ... ... |Д. Нұржан ... ... |Е. Асем ... ... |Ж. Алем ... ... |Г. ... ... ... |Ж. Ғазиз ... ... |Р. ... ... ... |О. Шыңғыз ... ... |А. Диас ... ... |С. Анар ... ... |М. Ержан ... ... |К. ... ... ... ... деңгей – 14% |
| ... ... – 48% |
| ... ... - 33% ...... ... № 8
Бақылау тобы:
Достық қарым-қатынасын анықтауға арналған тестті ... ... ... қатынсқан оқушылар расында төмен деңгейді
көрсеткен 4 балала, бұл 23%. ... ... ... 11 ... ... ал ... деңгейді көрсеткендер 6 бала, 27% болды.
Осы тест бойынша бақылау тобындағы ... ... ... ... 3 бала, бұл 14%. Орташа деңгейді көрсеткендер 11 бала, яғни
48% болды. Жоғары ... ... 7 ... 33% ... № 5. В.В. ... ... биоакценттері бойынша
махаббаттың түрлерін немесе қатынастарын анықтау» тесті.
Махаббат – ... жеке ... ... ... адам ... ... түрі бар деуге болады. Бұл сала ішінде махабаттың 8 ... ... ... ... ... махаббат деуге болмайды, бірақ олардың түрлері әр
түрлі жағдайларда достық болсын, іскерлік қатынас ... ... ... ... ... мінездің белгілі ерекшеліктерімен анықталады.
Осыған байланысты автор мінездің ерекшеліктерін анықтай отырып, сол мінезге
лайықты махаббатын түрлерін немесе қатынасын анықтады.
Мінездің ... ... ... ... ... тест 8 ... ... Шкалалардың әрқайсысы белгілі
мінез акцентісін бейнелейді. Мінездің қандай акценті ... ... үшін ... ... оқып алыңыз сізге лайықты, келетін нұсқаларын әр
шкаладан «қосу» бегісімен белгілеңіз.
(+) былай кейде болып тұрады (мүмкін келісемін)
(++) былай жиі ... ... ... өте жиі ... (өте ... ... беру барысында қай шкалада көп «қосу» белгісі ... ... ... ... Сол ... мінезіңіздің биоакцентісін
анықтайды.
Мінездің акценттерінің қызқаша сипаттамасы.
Қиялшыл - бұл өте білгіш, іштей шулы адам. Өз ... өте ... ... ... ... жағынан шешетін сұрақтарда оңай беріле
салады. Қабылдауы жақсы дамыған. Жаңа ... ... толы ... ... ... ... ... әр түрлі құбылыстар арасында
ұқсастықты тез байқай алады. Мәселені шешуде әр түрлі ... ... ... ... ... – бұл ... жақсы дамыған адам, өткенде немесе болашақта
болатын жағдайлардың ... ... Бұл ... ... жағдай ұнамауы
мүмкін үнемі өзгеріс үстінде болады. Жақсы көрсеткіштерге жетуді ... ... ... ... ... толмай отырады. Осыдан өзіне және
қоршағана адамдарға деген талаптары жоғары. Қоршаған ортамен қызығады, оның
заңдылықтарын түсінуге ... ... ... ... ... ... Зейіні тұрақты емес, бір нәрседен екінші нәрсеге көңілі тез
ауысады.
Жеңімпаз – бұл күш –қуаты мол, ... ... ... Қиын ... ... ... ... Төзімшіл, кедергілерден өте біледі, қиындықтарға
шыдамды. Тез ашуланшақтықпен, тікшілдік мінезімен ... ... ... ... ... қойқан мақсатына жете біледі. Өте талап
қоюшы, өз айтқанына қайтпайтын адам. Достары аз болып ... – бұл ... ... ... ... ... тек барлық
жақсылықтарды алуға бағыталған. Гурман, эстетикалық ... ... Бұл ... ... ... белсенді адамдар қатарына жатады.
Адамдарға жағуды, ұнауды біледі және өзінің артынан тарта біледі. ... ... ... ... жете біледі және не кере
кендігін анық ... ... ... қарсы шыққанды ұнатпайды.
Оның басшылығы жұмысақ байқалады. Басқаадамдардың физиалогиялық және
сатериалдық ... ... ... және ... ... ... ... сындфы кейде көтермейді. Өз жетістіктерін айтуға қарсы емес.
Кәсіпқор - өжет ... ... ... ... ... ... отыратын адам. Бұл адамдар еңбек сүйгіш болып келеді.
Сенімді артатын адамдар. ... бір ... ... дәлдікті,
сапасының жақсы болуын қалайды. Көбіне басқалардың ... ... тура ... Тек ... ... мен ... сүйенеді. Өз
сезімдерін білдіруде қиналады, сондықтан қарым-қатынасты суық болып көрінуі
мүмкін.
Қисыншы – аналитикалық ойлауы ... ... ... Логикалық
аргументтерді бағалай біледі. Барлық жағдайларда тәртіпшіліктін, жүйеліктін
болуын қалайды. Өзінің ... ... ... ... ... Өте
байсалды, тұрақты адама және әр нәрсеге алдын ала дайындалуды ... ... ... жағдайларды анализдеуге бейім.
Арманшыл - ашық, бірақ ... өте ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасқа өте тәуелді, бірақ
басқаларға көрсетпеуді жөн көреді. Өзінің ... ... әсер ете ... ... ... көтереді. Арманшыл адамдар
билікке таласпайды, ... – өте ... ... ... тобы. Мейірімді, ақылды болып
келеді. Қарым-қатынаста туындаған қиындықтарды бейбіт жолымен шешуді ... ... ... ... ... және ... ... орната біледі.
Өзіңіздің мінезіңіздің акцентісін білгенне кейін, махаббаттың ... ... ... ... Бейбітшіл, барлық қатынастарды гармонияның болуын қалаушыларға
махаббаттың «Сторгэ» түрі тән.
2. Арманшылдар үшін махаббаттың ... түрі ... ... ... ... үшін ... ... түрі тән.
4. Кәсіпқор үшін махаббаттың «Прагма» түрі немесе қатынасы тән.
5. Болжаушы үшін махаббаттың «Агапэ» түрі келеді.
6. ... ... ... ... ... махаббаттың
«Филиа» түрі тән.
7. Эпикуршы үшін махаббаттың, «Эрос» түрі немесе қатынасы тән.
8. ... үшін ... « ... түрі ... ... ... қатынастарына қысқаша сипаттама.
Сторгэ – бүл нәзік махаббат түрі. Бұл ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... кемшіліктерге
көз жұмуды талап етеді. Мұнда гармонияға жету байқалады. Жанұядағы махаббат
үшін ... ... түрі ... табылады. Бірақ екі жақтын сезімін
білідіруді қажетсінеді. Өте ... бұл ... ... ... эмоционалды ұзақты, махаббатпен әйестікке тән махаббат түрі.
Бұл қатынас өте қатты, талапшыл болады. Бұл ... өте ... ... ... ... ... ... болып келеді. Көбіне атақты іс-
әрекетті жасауға итермелейді. Бұл махабаттың түріне ашулық, ... ... ... ... түрі ... ... ... Бұл
махаббат түрі қатты талап қоюшы болып келеді. ... екі ... ... ... талқылауға салуды көздейді. Мұнда эмоция
мен сезімдер аз байқалады.
Прагма – бұл рухани ... ... ... ... ... ... Мұнда эгоизм байқалғанымен, тепетендік ... ... ... ... пен сыйластық байқалады. Қажеттіктерін
айқындағанда шыңдықты, дәлдікті көрсетеді. Бір көбен қарағанда екі ... тен ... ... жеке басының қызығулары екі ... ... ... ... және ... махаббат көрінісі. Оның ... ... Бұл өте ... ... ... фатализма байқалады. Бұл
махаббат түріндегі немесе қатынастағы адамдар кешіруге, төзімділікке ... ... ... бір ... ... ... түріне қарағанда
қашықтықта сақталып бейнеленетін махаббат қатынасы.бұл махаббат түрінде
адамдарға радикалды шешімді қабылда ... ... ... ... да ... бір ... үшін ... кету деген сияқты шешімдер тән.
Филиа – бұл рухани жақындықты ... ... ... Бұл ... достықты, сыйластықты тудырады. Бұл махаббат түрі екі ... әрі ... ... ... Бұл ... ... теңдік бірінші
орында, біреудің басшылығы ... ... ... Мұндай
махаббаты сезетін адамдар өзінің таңдаған жарларына сенімді, адал ... ... ... бұл адамдар шыдамдылықты көрсетеді.
Эрос – бұл сезгіштігі жоғары, басшылық қатынастары байқалатын махаббат
түрі ... ... ... ... мен, мінез-құлқы, іс-әрекеті басшы
рөльін атқарады. Эстетикалық сезімдері ... ... Бұл ... ... адамдар жан мен тәннің гармониясына ұмытылады, сол ... ... ... ... ... ... ... адамдар өте сезімтал,
барша жанға әсемдікпен, эстетикалық талғамдарымен ... ... ... бар ... ... сүйетін жандар.
Викториа – бұл эротикалық махаббатқа жақын қатынас түрі. Басқа
махаббаттың түрлеріне қарағанда ... ... ... ... ... ... ... пен қызығушылық жетіспейді. Бұнда бағынушылық ... ... ... ... тұрақты емес болып келеді.
Әдістеменің қорытындысын талдайтын болсақ:
Кесте 14. В.В. Мегедьдің ... ... ... ... ... қатынастарын анықтау» тестінің нәтижесі
Эксперимент тобы
|р/с |Сыналушылардың аты -|С |М |Ан |П |Аг |Ф |Э |В |
| ... | | | | | | | | |
|1 |А. ... | | | | | |+ | | |
|2 |А. ... | | | | |+ | | | |
|3 |Г. ... | | | | |+ | | | |
|4 |Д. ... | | | | |+ | | | |
|5 |Д. ... | |+ | | | | | | |
|6 |Е. ... | | |+ | | | | | |
|7 |О. Арай | | | | | | |+ | |
|8 |Д. ... | | | | | |+ | | |
|9 |Т. ... | | | | | | | |+ ... |С. ... |+ | | | | | | | ... |Д. ... |+ | | | | | | | ... |А. ... | | | | | | |+ | ... |Н. ... | | | | |+ | | | ... |К. ... | | |+ | | | | | ... |Қ. Танат | |+ | | | | | | ... |М. Алуа | | |+ | | | | | ... |Т. ... | | | |+ | | | | ... |Ж. Гулнұл | | | | | | | |+ ... |С. ... | | | | | | |+ | ... |Т. ... | | | | |+ | | | ... |О. Назерке | | | | | | | | ... |Ш. Дина | | | | | | |+ | ... |10% |10% |14% |4% |23% |10% |18% |10% ... 15. В.В. ... «Мінездің биоакценттері бойынша
махаббаттың түрлерін немесе қатынастарын ... ... ... ... |Сыналушылардың аты -|С |М |Ан |П |Аг |Ф |Э |В |
| ... | | | | | | | | |
|1 |А. ... | |+ | | | | | | |
|2 |А. ... | | |+ | | | | | |
|3 |Б. ... | | |+ | | | | |+ |
|4 |С. ... | | |+ | | | | | |
|5 |И. Алия | | | |+ | | | | |
|6 |Н. ... | | | | | |+ | | |
|7 |К. ... | | | | |+ | | | |
|8 |Н. ... | | | | | |+ | | |
|9 |Т. ... | | |+ | | | | | ... |Б. Бота | | | | |+ | | | ... |Д. Нұржан | | | | | | |+ | ... |Е. Асем | |+ | | | | | | ... |Ж. Алем |+ | | | | | | | ... |Г. ... | | | | |+ | | | ... |Ж. Ғазиз | | | |+ | | | | ... |Р. ... | | | | | | |+ | ... |О. ... | |+ | | | | | | ... |А. Диас | | | | | | |+ | ... |С. Анар | | | |+ | | | | ... |М. Ержан | | |+ | | | | | ... |К. ... | |+ | | | | | | ... |4% |19% |24% |14% |14% |9% |14% |4% ... № 9
Эксперимент тобы:
Гистограмма № 10
Бақылау тобы:
В.В. Мегедьдің «Мінездің биоакценттері ... ... ... ... ... тестінің нәтижесін қорытындылайтын болсақ
эксперимен тобындағы 2 оқушы, 10% ... ... тән. ... 2 ... 10%, ... ... 3 оқушы, бұл 19% тән.
«Прагма» махабатын таңдаған 1оқушы, яғни 4% болды. ... ... ... бұл 23%, ал «Филиа» махаббатына 2 оқушы, 10% тән жауап берді. ... ... 4 ... яғни 18% , ал ... ... ... ... 10% болды.
Осы тест бойынша бақылау тобында 1 оқушы, 4% ... ... ... ... 4 ... 19%, «Аналита» махаббатына 5 оқушы, бұл 24%
тән. ... ... ... 3 ... яғни 14% болды. «Агапэ»
махаббатына 3 оқушы, бұл 14%, ал «Филиа» ... 2 ... 9% тән ... ... ... ... 3 оқушы, яғни 14% , ал ... ... 1 ... 4% ... ... ... ... сүйене отырып қалыптастыру
кезеңінде келесідей түзету жұмыстарын ұсынамыз. Олар төмендегідей:
- қарым-қатынастың төмеңгі деңгейін;
- жағымсыз эмоцияларды;
- ... ... ... ... ... ... достық
қатынастардың төменгі көрсеткіштерін ... ... ... ... жүргізуді жөн көрдім.
Жалпы түзету жұмыстары баланың жеке тұлғалық және даралық
қалыптасу ... ... ... әсер ... білдіреді. Оның
міндеті әр ... жас ... ... ... ... ... жеке ... тәрбиелеуде, олардың
қабілетін, бейімділігін дамытуда педагогикалық ұжымға ... ... ... ... ... табылады. Бұл бағытта балалардың
мінез-құлқындағы және оқуындағы ... мен ... ... ... ... ерекше орын алады.
Жаттығу № 1. «Сөз». (вербальды, вербальды емес ... ... Дәл ... ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ... көбіне қайсысын сезінеміз.
сөзбен ... ... ... ... ... ... ұмтылу, ұялу сезімін тудыру.
Әр адамның жақсы, жағымды сезімді бастан өткізуі. Нақты дұрыс сөздер
таба ... ... ... ... - өзің ... ғой бүгін, тағамың керемет.
Қарсы сипат: иә, дәл солай.
Иә, сенің айтқаның дәл дұрыс.
Басқа ... ... ... дәл ... ... ... ... қысу, көзін қысу, құшақтау, әр қатысушы өзін
қалай сезінеді.
Қысылу ... - ... ... ... - нәзіктікке әкелу.
менің досымсың ... ... - ... Егер ... ... қобалжу, болса, ол сезім жол
таппау , кектенуге әкеледі.Эмоционалды ... ... ... ... ... білуіміз керек.
Манипулятор – басқарушы, кең тараған категория, адамдарды әлсіз енемесе
күшті жағын көріп,сол деңгейде әсер етеді. Оның ... ... ... технологиялық қысым жасау. Негізгі құрал оның қимыл іс-әрекетіне
эмоционалды ... ... ... көңілді ұстау, әсерлі жауап беріңіз,
сізге тез арада тиісуін ... адам – ... ... ... ... ... ... сау адам
адам ауруға өкпелемейді» қағидасымен өмір сүру керек.
Қарапайым адам – мінез-құлық , өзін көрсету ... ... ... ... қарпайым сезім, мінез-құлқы өмір сүруде иілгіш. Ол ... ... ... ... ... жылы сөзбен бастасаңыз көп
жетістікке жетесіз.
Қалыпты мәдениетті адам – қарым-қатынасқа жағымды ... Егер ... тез ... көзқарасы дұрыс түседі.
Мақсаты: Қарым-қатынасқа түсу барысында көңіл –күйді, эмоцияны сезіне
білуге үйрету.
Құралдар: магнитофон, сабырлы ... ... ... ... ... сезіну, фломастермен қағаз
бетіне эмоциясын көрсетулерін тапсыру.
Жаттығу №2 «Сезім»
Нұсқау: Сіздің алдыңызда түрлі сезімдер келтірілген. Сөйлемдерді ... ... адам шыға ... онда ... ... баланы көргенде, мен.... сезінемін.
танымайтын адамды көргенде, мен ... сезінемін.
бірге ... ... ... ... сезінемін.
менің танысым тоқтай қалып, қалтасын қарады, мен... сезінемін.
мен біреумен сәлемдесемін, бөтен болып шықты, мен... сезінемін.
Мен ескі махаббатымды көрдім, мен ... ... № 3 ... ойын ... ... жағымды қарым-қатынаста болу және жағымды
атмосфераны тудыру үшін ойналады. Бұл ойын арқылы топтың ... ... ... ... 12-16 адам ... өте ... ... –35-60мин. Ойын басталмас бұрын топтың ойынға қажетті
материялдарды ... ... ... көрінбейтін пакет және таза
қағаздар.Билеттің саны топтағы ойыншыларды 2-3 ... тең ... ... ... саны аз ... әр ... 3 билеттен беруге болады.
Ойыншылар әрбір ... ... ... асыл ... ... ... не жазып отырғанын өзінен басқа еш адам ... ... ... ішіне қаратып орап пакетке салады. Психолог билеттерді
араластырады. Топ доңгелене отырады да, ал ... ... ... ... дөңгеленген ойыншылардың ортасына қояды.
Жүргізуші пакеттен билет суыратын ойыншыны таңдайды. Ол ... ... алып ... ... билеттегі қасиеттр кімге лайық болса соған
ұсынылады. ... ие ... ... да билетті оқып,сыйлықты берген
ойыншыға алғысын білдіреді де, өзі билет ... Сол ... ... ... Ойын осылайша жалғасады.
Топтағы қарым - қатынасты дамытуға арналған ... ... ... болып отыру.
2. Сәлемдесу. Шеңбердегі адамдар өздерінің аттарын айтып, жағымды
қасиеттерін ... ... ... ... ... гүл ... болып отырамыз. Енді сіздер өз мінездеріңіздегі ең бір
маңызды бөлігіне назар аударыңыздар. Ал енді бул ерекшелікті өлең шумағы,
мақал немесе бір-екі сезбен ... ... ... «от пен ... ... ... ашулы, кейде бала сияқты жылайды» т.с.с. Ойландыңыздар ма? Жақсы.
Ал, енді жүргізушінің оң жағынан бастап, өздеріңізді таныстырып шығыңыздар.
Бірінші өз аттарыңызды айтасыздар, ... ... ... өз ... ... Біз бір- ... алғашқы қадам
жасадыңыздар. Енді бұл таныстыруларды талқылайық. Жүргізуші ... ойын ... адам ... ... әсер ... ... ассоциациялар
тудырады, маңызды ретінде қабылданама жоқ әлде ескерілмейді ме деген сияқты
нәрселерді білгісі келеді. Әріптесіңнің шығармашылық бейнесін жаса деген
бірлескен ... ... ... Алдымен шығармашылық объектісі
болғысы келетін бір адам өз еркімен шеңбердің ортасына ... ... ... біздің кейіпкерді көрген кезде сіздерде қандаи
бейне туындайды? Бұл ... ... ... ... салуға болады? Қандай
адамдар оны қоршай алады? Суретке қандай пейзаж, фон немесе интерьерді
қосуға болады. Бұл кісі сізде қандай кезең туралы әсер ... ... ... ... ... ашық ... балықтардың арасында
жүзіп жүрген русалканың бейнесін тудыратын шығар немесе шөл далада баратын
жағы белгісіз жалғыз жаһан кезушінің бейнесін тудырады. Енді өзіңіздің
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... аударыңыз! Әр қайсысымыз бүгінгі кездесуде жеке белгімізді
жасауымыз керек:
- псевдоним
- атқа байланысты ерекшелік белгісі
- ұран.
Атқа ... ... ... ... ... ... қарапайым
әрі мағыналы болу керек. Ал, ұран қысқа әрі бейнелі болсын. Масылы:
псевдоним - ... ... ... ... - «Есек», ұран - «Алысқа
шабамын!». Тапсырма түсінікті болса бастауға болады. Жақсы. Енді
қасыңыздағы адамдармен суреттеріңізбен алмасып, оны талқылап алуға уақыт
береміз. ... әр бір ... 5 ... ... бағалаңыз. Енді сіздер
бұл кісінің псевдонимі, ерекшелік белгісі және ұраны өзіне сай келе ... ме?, ... ... ... ... бересіз. Енді барлық ұпай
сандарын қосып, кімнің бейнелік формасы дұрыс таңдалғанын анықтайық.
Рахмет, біздің бейнелік тест аяқталды.
Эмоциялар түсі.
Жүргізушіні таңдаймыз. ... гонг ... ... ... ал ... қатысушылар бір түс жасырады (қызыл, жасыл, көк, сары).
Жүргізуші көзін ... ... ... ... ... күйлерімен жасырылған түсті бейнелеулері керек. Егер жүргізуші
түсті таба алса, келесі адам оның орнына шығады, таба алмаса, сол жүргізуші
қалады. ... ... ... ... ... ойын ... ... Ашық хаттармен жұмыс. Берілген открыткада жүргізші
өзінің атын және «Сенде маған ұнайтыны...» деген сейлемді жазады. Хаттар
шеңбер бойынша беріліп, жүргізушіге ... ... соң, ол ... ... өз ... ... осылайша әркімге жалғасады. Жүргізуші.
Рахмет, бүгінгі тренингіміз ақталды.
Тренинг сабақ.
Сабақың тақырыбы: «Достық», «Махаббаттық» қарым-қатынас.
Сабақтың мақсаты: Жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қарым-қатынас
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... даму ... дәрежесін
Міндеттері:
• Білімділік: Оқушылардық сезімдерін айыра білуге үйрету.
• Дамытушылы: ... ... ... ... Тәрбиелік: Өздерімен өзгелердің сезімдерін бағалай білуге үйрету.
Сабақтың көнекілігі: Махаббатқа байланысты суреттер, карточкалар.
Сабақтың барасы:
1. Тренинг «Монета»
Оқушылар тең екі ... ... ... тұрған балаларға тиын береміз.
Бұл тренингтің мақсаты сендердің эмоцияларың мен мимикаларың арқылы біріңді-
бірің тани ... ... ... ... ... ... белгі
бойыншы, қолдарымен арт жақтарынан береді. Белгі берілгенде тоқтайды. ... ... тиын қай ... ... айтулары керек. Егер топтар дұрыс
тапса жеңілген ... ... ... ... ... ... ... береді.
Қай топта аз бала қалса, сол топ ... ... ... хаты»
Оқушыларды алты топқа бөлеміз. Әр топқа мамандықтарға байланысты термин
сөздер беріледі. Бұл тренингтің мақсаты ... ... ... сөздерді
қолданулары керек. Сол сөздерді қолдана отырып алты топтағы балалар ... ... хат ... Болған топтар кезекпе-кезек тұрып айта
бастайды. Хатты жазу үшін бес минут уақыт беріледі.
3. Тренинг «Ұқсастық»
Бұл тренингтің ... ... ... сырт ... ... ... ... отырғызамыз. Оқушыларға үш минут ... ... ... осы ... ... ... адамдардың ішінен өзінің кімге
қандай қылығымен ұқсайтынын баяндайды.
4. Тренинг «Сыйлық»
Мұнда ... ... ... ... ... ... ... барлығының атын қағаздың сол жағына жазады да, оң жағына
оларға ... ... ... ... Бұған екі минут уақыт беріледі.
Болған оқушылар кімге не сыйлайтындарын ... ... ... ... ... ... Міне оқушылар осымен біздің тренинг сабағымыз аяғына жетті.
Сендер өз ... ... ... ... ... қатынастарыңда,
топпен жұмыс атқара ... және өз ... ... ... Тренингке қатысқандарыңа рахмет. Өздеріңізге жақсы сезім және
сергектік алды деп ойлаймын.
Қалыптастыру кезеңін ... ... ... ... деңгейін жақсартуға, аландаушылық, қорқыныш сезімдерін, жағымсыз
эмоцияларын жоюға, интимді-тұлғааралық қарым-қатынас ... ... ... ... ... аз да болсын үлесімді
тигіздім деп ойлаймын. ... ... ... ... көрсеткен
эксперимент тобындағы оқушылармен қалыптастыру кезеңінде жұмысты көбірек
атқаруға тырыстым. Осыған ... ... ... болу үшін бақылау кезеңінде
қайта тексеру әдістерін жүргізейік. Айқындау кезеңі ... ... ... ... ... қайтадан өткіздім. Екі
кезеңді салыстыра кеткенде, мынандай нәтижені байқауымызға болады:
Гистаграмма № 11
Осыдан байқайтынымыз, айқындау ... ... ... ... деңгейін бағалау» тесті бойынша төмен
деңгейді көрсеткен 5 оқушы болса (23%), бақылау кезеңінде 3 оқушы анықталды
(14%). «Эмоция тесті» бойынша, жағымсыз эмоциясы ... ... 3 ... (14%) , ал ... кезеңінен кейін 2 анықталды (10%).
«С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық ... ... ... тобында төмен деңгейді көрсеткен 4 оқушы болды (18%),
бақылау кезеңінде 3 оқушы анықталды (14%). Достық ... ... ... ... ... төмен деңгейді көрсеткен 5 оқушы болды
(23%), бақылау кезеңінде 3 оқушы анықталды (14%). Айқындау кезеңінде
В.В.Мегедьдің «Мінездің биоакценттері бойынша ... ... ... ... ... 2 ... анықталса (10%), бақылау кезеңінде 1
оқушы болды (5%).
Қорытынды
Жүргізілген зерттеу нәтижелерін және берілген дипломдық жұмыстың
теориялық ... ... ... ... ... жасауға болады:
Қазақстан Републикасының дамып келе жатқан елдердің қатарына қосылу
мақсатында, қазіргі жасөспірімдердің саналы азамат ... ... ... ... ... жасайды. Өркениетті қоғам үшін қымбат қазына –
жеке тұлға, оның даму, қалыптасуы мен өмірі ... ... жас ... ... ... ... білуі аса маңызды. Жасөспірімдік жас тарихи
тұрғыдан алғанда өте кеш ... ... оның ... ... ... ... жекелеп айтқанда технологиялық, әлеуметтік
өмірдің және қазіргі заманғы қоғамның жасөспірімдерге ... ... ... ... салдарынан жасөспірімдік жас толығымен
тұрақтанған болып табылмайды, 15-17 жастағы адамдар бір ... ... да, ... ... әлеуметтік жағдайы әр түрліше өтуі мүмкін.
Сонымен қатар физикалық, физиологиялық, психикалық және ... ... ... бір ... ... ескерсек, адамдардың
дамуындағы бұл маңызды этапты сипаттау және зерттеу қиынға түседі.
Қарым-қатынас адамзат өмірінде аса маңызды роль ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып
дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың бірі
болады. Қарым-қатынас барысында ... ... ... сезім әлеміне бірлесіп
ләззат алу, қайғы, ... ... болу ... адамдар арасында сенімді
кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше ... жүйе ... ... әлем және ... ... ... ... келісім, өзара түсіністік, не ... ... ... ... мәміле үрдісі іске асады.
Жасөспірімдік кезең дәстүрлі түрде тәрбиелеушілік қарым-қатынаста ең
ауыр кезеңнің ... ... ... жасөспірімдік шақтағы қиындықтар
жыныстық жетілумен байланысты болып келеді. Жасөспірімдік шақтағы ... ... ... ... ... ... алуларына көп көңіл бөлу керектігінде. Ұйымдастырушылық және қарым-
қатынасқа тез, жеңіл түсе алушылық қасиеттерінің дамуы жасөспірімдік ... ... ... келді. Осы шақтағы көп байқалатын құбылыстарының бірі -
жасөспірімдердің ... ... ... ... Сол себептен,
жасөспірімдердің тұлға болып дамуына, жан-жақты ... ... ... ... ... арасындағы құрбы-құрдастарының қарым-қатынасы өзіндік
информацияны таратушы каналының бірі. Бұл ... ... түрі ... та келеді. Құрбы-құрдастардың қарым-қатынастығы теңдігі
бұл сфераны өзгешешелеп, жасөспірімдерді қызықтырады. Бұл шақта ... ... ... ата- ... қарым-қатынасы,
қызығушылықтары, ұмтылулары, ... ... ... әкеледі. Осының нәтижесінде интимді тұлғааралық қатынастар:
❖ достық
❖ махаббат
❖ дұшпандық
❖ жалғыздық пайда болады.
Осыған интимді-тұлғааралық қарым-қатынастар жасөспірімдік шақта аса
манызды ... ... Оны ... ... ... және жксперименталды
бөлімдерден байқауға болады. Жалпы зерттеу жұмысына 15-16 жас аралығындағы
43 жасөспірім қатысты. Зерттеу ... ... және ... тобы
құрылды. Әдістемелердің барлығы балалардың жас ерекшелігін, даму және дара
ерекшеліктерін ескере отырып таңдалды. Эксперименталды бөлімде
жасөспірімдердің қарым-қатынас, өзін-өзі бағалау ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының деңгейін зерттеу үшін мына әдістемелер қолданылды:
1. Қарым-қатынас ... ... ... ... ... тестісі
3. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас деңгейін ... ... ... ... биоакценттері бойынша махаббаттың түрлерін
немесе қатынастарын анықтау» тесті.
Әдістемелердің нәтижелері бойынша жасөспірімдер ... ... ... ... ... ... ... интимді-
тұлғааралық қарым-қатынасты орнат алу әр ... ... ... ... жасөспірімнің психологиялық, физологиялық дамуын қадағалап,
тұлғааралық қарым-қатынастарын жақсарту үшін ата-ана, ұстаздар тарапынан
үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... қойылған мақсаттары орындалып, жасөспірімдер арасында тұлғағалық
қарым – қатынастың психологиялық аспектілерін ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Аверин В.А. Психология детей и подростков. – ... 1994. – 186 ... ... Н.П. ... климат в коллективе. – М.: 1990 –
223 с.
3. Асеев В.Г. Возрастная психология: учебное пособие – Иркутск:
1992 – 359 ... ... В.Г. ... ... и ... ...... – 153 с.
5. Андреева Т.М. Социальная психология (Социальные ... ... 1998 – 367 ... ... А. Психологическое тестирование. – Книга 1. – М., 1995
– 17-31 с.
7. Анастази А. Психологическое тестирование. – Книга 2. – М., ... 70 ... ... Л.Ф., ... В.М. ... ... и личности. – Киев, 1978 – 178 с.
9. Артюхова А.И. Ценности – цели ... ... для ... М., 2001, № 10. – 87 ... ... Р.Т., ... Джин. Воли беспокойный подросток. – М, 1991
11. Буянов М.И. Ребенок из неблагополучной семьи (записки детского
психиатра). – М., 1998. ... ... ... ... ребенка: 64 с., 72 с., 96 с. Пьянство и дети: 164 ... ... Р.В. ... ... и ... – М., ... ... образа «я»: 399 с.).
13. Бодалев А.А. Личность и общие избранные труды. – М., ... ... и ... 265 с.).
14. Бодалев А.А. Психология и личность. – М., 1998. – ... ... 152 ... ... Л.И. ... и ее ... в ... – М.: Просвещение, 1986
16. Божович Л.И., Благонадежина Л.В. Изучение мотивации и поведения
детей и ... – М.: ... ... ... В.В. Трудные характеры подростков. – Санкт-Петербург:
Союз, ... ... Р. ...... «Питер», 1999. – 351 с.
19. Валеев Ф.Ф. ... ... ... подростка. //Психология. ... 1999. – № 1. – 81 ... ... Л.С. ... ... М., ... 1991.
– 479 с.
21. Гильбух Ю.З. Психодиагностика в школе. – М.: ... ... ... Ш.Е. О ... ... ... ... 2002. №2. – с. 82-87
23. Забранная С.Д. ... ... ... ... – М.: ... ... ... З.А. Агрессивное поведение подростков и ... – М.: ... ... Захарова Л. Самосознание и самооценка подростка //Семья и
школа. – М., 1973. – с. ... ... А.И. ... ... у детей и подростков. – М.:
Медицина, 1992. – 213 с.
27. Изард К. Эмоции подростка. – М.: ... ... ... – 440 ... ... Т.В. ... исследование в диагностике,
прогнозы и оценка эффективного лечения гошизма у подростков. –
Автореферат, Ленинград, 1991. – ... ... Н.К. ... ... ... и ... – М.: МГУ, 1985. – 118 с.
30. Кле М. Психология подростка (психосексуальное развитие). – ... 1991. – 171 ... ... М.С. ... ... об ... школьника. – Минск: МГПН, 1990. – 102 с.
32. Козлов Н.И. Формула личности. – ... ... 2000. ... ... Кон И.С. ... ... ... М.:
Просвещение, 1991. – 255 с.
34. Кон И.С. ... ... – М.: ... 1991. ... Корсанов Н.К. Психология подростка. – М.: Агар, 1997. – 304 ... ... В.Т. ... ... ... - ... ... Кузин В.С. Психология подростка. – Киев: Родина, 1990. – 118 с.
38. Куинджи М.Н., Поленова М.А. ... ... на ... ... ... функции девочек-подростков
// Школа здоровья. М., 1995. № 4.
39. Куприн В.С. ... ... – М., 1997. – 304 ... ... В.Н. Опыт исследования личностных устремлений
подростков. – М.: ... 1992. – 30 ... ... Н.С. Умственные способности и возраст. – М.: Педагогика,
1997
42. Лебедева Н.Т. Школа и здоровье учащихся. Минск, ... ... К. ... личности. – Киев: Высшая школа,
1990. – 374 с.
44. Личко А.Е. ... ... – М.: ... 1996. – ... ... А.Е. ... и акцентуации характеров у подростков. –
М.: Медицина, 1991. – 256 с.
46. Лукянова И.И. Базовые потребности возраста как ... ... ... у подростков //Психологическая наука
и образование. – М., 2001. № 4. – с. ... ... А.И. ... – цели ... ... Директор школы. М., 2001. № 10. – 87 с.
48. Лысенко В.И. ... ... ... ... ... – Санкт-Петербург, 1999. – 218 с.
49. Максимова Н.Ю. О ... ... к ... ... ... М., 1996. № 3. – 149-152 с.
50. Макферлайн А., Макферлан А. Дневник подростка. – М.: ... ... О.А. ... в ... в средней школе: психолого-
педагогическое сопровождение VI-VII классов// Психология, наука
и образование. 2001. - № 4., - 47 ... ... Л.М. ... ... и ... помощи
детям и подросткам, пострадавшим от насилия. – Ярославль, 1996
53. Миханов А. Дети без родителей. – М., Радуга, 1990. – 221 ... ... О.И. ... ... и ... экспериментальных
данных в психолого-педагогических исследованиях: Монография. –
М.: Изд-во УДН, 1986. – 84 с.
55. Немов Р.С. Общие основы психологии. Т.2. – М.: ... – 572 ... ... Г. ... ... в ... душе:
Депрессия.//Наука и жизнь. -1999, № 11. – с. ... ... Л.Ф ... ... - М., ... ... А.В. ... Деятельность. Коллектив. – М.:
Политиздат, 1982. – 255 с.
59. ... А.М. ... және ... ... ... 1993.
60. Мухина Т.М. Жасерекшелік психологиясы Алматы 1999.
61. Подхватилин Н.В. Психокоррекционная профилактика подростковой
наркозависимости. – М., 2002. 43 с.
62. Прихжан А.Ш. ... ... ... – Санкт-Петербург,
2000
63. Равич Р. Как справиться с ... и ... ... 2002. № 6. с. ... ... в ... отношениях и ее
последствия //Учительская газета. 2001, 22 мая (№ 20). – 216 ... ... В.И. ... и ... – М., 1992. с. 84-101
65. Тихомиров О.Л. Мышление подростка. – М.:МГУ, 1984. – 272 ... ... В.И. ... агрессивности//Вопросы психологии,
2000, № 6. – 123 с.
67. Фельдштейн О.И. Психология современного подростка. – ... 1987. – 288 ... ... Л.М. ... ... адаптации школьной
молодежи // Журнал «Прикладная психология», 2001. № 6. = с. ... ... Л.М. ... без наркотиков. Книга для педагогов и
родителей. – Санкт-Петербург, 2001
70. ... Э.Г. О ... ... ... ... психопатией и психопатотипными расстройствами и их
родителях//неврозы, пограничные состояния. – М.: Научно-
исследовательский ... им. В.М. ... 1972. – 108 ... ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
1.2 ... ... ... ... ... ... психологиялық бейімделуі
2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ... ... ... ... қарым-қатынасының қалыптасу ерекшеліктері
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді-тұлғааралық ... ... ... ... ... кездесетін проблемалар
3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-
ҚАТЫНАСЫНЫҢ РӨЛІН АНЫҚТАУДАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... достық дегеніміз, екі дос арасындағы индивидуалдылықтарының
сақталып, көрінуі. Мұндағы достық әр ... ... ... ... және ... индивидуалдылықтарының көрінісін
біріктіреді.
Рухани достық - өзара толысу, байыту. Осында достар арасында бір – бірін
кең ... ... ... ... Әр ... ... ... ұқсамайтынын сезініп, және де басқалардағы қасиетке таңданушылықты
білдіреді.
Отбасылық достық
Қалыпты (дағдылы) достық
Отбасылық достық, бірден қарағанда шығармашылық ... ... ... ... ... ... ол олай емес. Осы достыққа отбасылар
арасындағы достықты жатқызамыз.
Қалыпты (дағдылы) достық тек ... ... ... ... ... ... міндетті түрде ... ... ... керек. Олар әрдайым бір-бірлеріне көмек көрсетіп, ... ... ... отыру керек. Бұл достық түрі әрқашан ... ... ... ... мен ... ... ... адамдар арасында
көрініс табады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасөспірімдердің тұлғалық дамуының теориялық негізі90 бет
Адам аралық қатынас31 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет
Жеке тұлғаны зерделеу10 бет
Отбасы-адам өміріндегі жетістіктің психологиясында тұлғааралық қарым-қатынастың қалыптасуы51 бет
Оқытушылар мен студенттердің тұлға аралық қатынасының психологиялық ерекшеліктері туралы92 бет
Тұлғааралық қарым - қатынас7 бет
Экономика сабақтарында белсенді оқыту формалары арқылы оқушылар ұжымының тұлғааралық қатынастарын дамыту59 бет
Қарым-қатынас психологиясы7 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь