Шоқан Уәлиханов талантты ғалым

Талантты ғалым, публицист, әдебиет зерттеушісі, саяхатшы.географ Шоқан (шын аты Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің тұңғыш өкілдерінің бірі. Оның қысқа да жарқын өмірі, жан.жақты зерттеушілік қызметі, философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, ауыз әдебиеті, әдебиет теориясы, т.б. жайындағы ғылыми зерттеулері, пікірлері қай кезде болмасын өзінің құндылығымен жарқырай берері сөзсіз. Қазақ халқының рухани ізденістерінің жарқын көрінісі бола отырып, қоғамдық ойсана, пікір.тұжырымдардың биіктей өркендеуіне ерекше ықпал етті. Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігі мен тыныштығы үшін күрескен, ақылды қолбасшы, іскер дипломат, амал.айласы мол Орта жүз ханы болған.
Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында, туған елі Көкшетауда өткен. Шоқан әжесі Айғанымның тәрбиесінде болған. 1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі сол кездегі ең таңдаулы оқу орны болып есептелген Сібір кадеті корпусына оқуға орналастырады. Шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талантын ашуда бұл оқу орнының
        
        Шоқан Уәлиханов
(1835-1865)
"Сүйер ұлың болса,
Сен де сүй.
Сүйінерге жарар ол"
(Абай.)
Талантты ғалым, ... ... ... ... ... (шын аты ... ... Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда туған ... ... ... ... ... бірі. Оның қысқа да жарқын өмірі, жан-жақты зерттеушілік қызметі, философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, ауыз ... ... ... т.б. ... ... ... ... қай кезде болмасын өзінің құндылығымен жарқырай берері сөзсіз. ... ... ... ... ... ... бола ... қоғамдық ойсана, пікір-тұжырымдардың биіктей өркендеуіне ерекше ықпал етті. ... 1835 ... ... ... ... Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов ... ... ... Арғы ... Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігі мен тыныштығы үшін күрескен, ақылды қолбасшы, іскер дипломат, амал-айласы мол Орта жүз ханы ... ... шағы ... ... баурайында, туған елі Көкшетауда өткен. Шоқан әжесі Айғанымның тәрбиесінде болған. 1847 жылы 12 ... ... ... сол ... ең ... оқу орны болып есептелген Сібір кадеті корпусына оқуға орналастырады. Шоқанның бүкіл ... мен ... өнер ... ... ... бұл оқу ... маңызы ерекше болды. Мұнда жабық әскери оқу орны болғанымен, көптеген пәндер ... ... қоса ... ... ... географиясы мен тарихы, философия, физика, математика негіздері, ... ... ... ... озық ойлы ... ... ... берген. Оқытушылар құрамында білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған.
Кадет корпусында Шоқан өзінің зеректігімен ерекшеленген. Тілді тез меңгеріп, өзі ... ... озық ... ... ... білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын басып озып отырды. Оған талайлар-ақ, назар аударды. Ол сондай ... еді, ... екі жас ... ... да ... идея ... ... озды" - деп жазды бірге оқыған досы, этнограф-ғалым Т.Н.Потанин.
Сібір кадеті корпусында оқудың соңғы жылдарында-ақ, Шоқан саналы, терең ... ... ... өзіндік қөзқарасы қалыптасқан, туған халқының қажет-мұқтаждарын пайымдап, түсіне алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге әзір екендігін танытты. Ол Косоплецкий, Тонеевский ... ... ... мен тілі, тарих пәні) оқытушыларының игі ықпалымен өзінің жоғары қабілеті мен дарындылығының ... орыс және ... жүзі ... озық ... оқып ... ғылыми пайымдау, тұжырымдар жасай білді. Оның зерттеушілік қабілеті де осы корпуста оқып жүргенде біртіндеп қалыптасып, дами ... Ол, ... ... ... кездерінде ел ішіндегі халық жырлары мен дастандарын жазып алып, аңыз-әңгімелерді ... ... ... ... Көрпеш-Баян сұлу жыры Шоқанның алғашқы жазған шығармаларының бірі болды. Шоқан ... ... ауыз ... ... ... ... Көрпеш-Баян сұлу" жырын көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің ... ... бұл ... ... ... ... алған. Шоқанның зерттеушілік қабілетін байқаған ғалым оны өз тарапынан ескі жазу ... ... ... тартқан.
Шоқанның "Профессор И.Н.Березинге хат", "Профессор И.И.Березиннің "хан жорықтары" кітабына рецензия" т.б. алғашқы ғылыми ... ... оның ... зор ... ... болатындығы аңғарылатын. Шоқанның біліміне мұғалімдері мен құрбылары ерекше ... сол ... ... ... ... ... ... көбі үлгі тұтып, мойындаған. Шоқан олардың Еуропа мәдениетіне бет бұруына себепші болған. "Бізден жасы кіші болса да, өзімізбен салыстырғанда, ол ... ... еді де, ... оған ... бала ... ... өзінің бізден артық білетіндігін не біздерден білімі жағынан жоғарлылығын білдіруге тырыспаса да, жай әңгіменің өзінде-ақ, оның білімінің бізден артықтығы ... ... ... ... ... ішінде маған, ол еріксіз "Еуропаға ашқан терезе" сықылды болды", - деп жазады ... ... өзі ... ... арасында беделі ерекше зор болып, оның биік тұрғанын көрсетеді.
Қырағы да зейінді Шоқанға ... салу ... сол ... ... ... өмірін бейнелеудің тамаша бір құралы болып табылады. ... жері ... ... ... мен ... ... суретін салумен шұғылданады. 1847-1852 жылдарда салған суреттерін Шоқан "корпустан елге демалысқа барған кезде салған суреттер" - деп ... ... ... ... ... курстарында оқып жүрген кезімізде Шоқан өзінің әңгімелерімен менің дәптерімді толтырды. Біз қазақтардың сұңқар салып, саят құру ... ... ... ... ... ... ... баптап күтудің әдісін өте жақсы білетін. Дауылпаз бен сұңқардың т.б. суреттерін салып, ол менің жазбамды толықтыра түсетін", - деп ... ... өзі ... ... ... екенін, оған курстастарының қызығып, ерекше құрметпен қарағанын дәлелдей түседі. Шоқан кадет корпусында оқып жүргенде-ақ, ... ... мен ісі ... ... ... аса ... ... танысты. Осы еңбектердің ықпал әсерінен ол саяхатшы болуды, Орта Азияны ... ... ... ... Демек, саяхатшылар өмірі жайлы жазылған еңбектер болашақ саяхатшыға бастау көзі болып, жол нұсқады.
Қоғамдық, әдеби қызметі
Шоқан Уәлиханов 1853 жылы ... ... ... Омбыда әскери қызметке қалады. Ол Сібір қазақ-орыс әскерінің 6-атты әскер полкына офицер болып тағайындалады, іс жүзінде ... ... мен ... Солтүстік-Батыс аймағының генерал-губернаторы Г.X.Гасфорттың адъютанты қызметіне белгіленеді. Сондай-ақ, Батыс Сібір өлкесінің Бас ... оған ... ... ... ... ретінде қарады. Қызметі барысында Шоқан Уәлиханов патша өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздіктерді жете ... ... ... ... ... ... Осы қызметтерді атқара жүріп, ол Орта Азия халықтарының ... ... мен ... зерттеуге белсене араласты.
Омбыдан кетуді, өзінің туған халқына пайдасы тиетін істермен шұғылдануды армандағанын өзінің достары ... ... ... ... анық ... ... 1855 жылы ... Уәлиханов Омбыдан Семей, Аякөз, Қапал арқылы, Іле ... ... ... ... ... ... ... Алакөл, Тарбағатай жерлерін аралайды. Орталық Қазақстан-Қарқаралы, Баянауыл, Көкшетау арқылы Омбыға оралады. Бұл сапарда ол қазақ халқының тарихы мен ... діни ... ... ... ... ... ... бірге өзі болған аймақтардың тарихы, ескі қалалардың орны, шың-тастарағы жазу, белгілерін, көне ескерткіштер, аңыз-әңгімелер, ... мен ... ... ... Осы ... ... ... "Қазақтардағы шамандықтың қалдығы" сияқты еңбектер жазады.
1856 жылы Шоқан полковник М.М.Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қатысады. Қырғыз елін жете ... ... ... ... ... тиіс болған бұл экспедияцияға қатысу Шоқанның зерттеу жұмысын ойдағыдай жүргізуіне мүмкіндіктер туғызады. Ыстықкөлге, Қытай империясының Құлжа ... ... және ... жылдары Жетісу, Тянь-Шань сапарларында П.П.Семенов-Тянь-Шанскиймен бірге болуы, Кырғыз ... ... рет ... ... оның ... очерктері", "Қырғыздар туралы жазбалар", "Ыстық көл сапарының күнделіктері", "Қытай империясының батыс провинциясы және ... ... атты ... ... ... ... тарихи маңызы бар шығармаларға айырықша назар аударды. Мәселен, ол қырғыз халқының "Манас", "Семетей" туралы дастандарының біраз тарауын тұңғыш орыс ... ... оған ... тұрғыдан толық тарихи және әдеби талдаулар жасады. Бірінші рет баспаға ұсынды. Көлемі жағынан, оқиға құру, адам образдарын ... ... ... ... озық ... ... аса құнды туынды ретінде бағалаған. "Манас" - қырғыздардың ескі мифтерінен, ... ... ... бір адам ... ... ... энциклопедия. Бұл жағынан, ол "Илиада" тәрізді. Бұл аса зор ... ... ... ... діні ... ... шетелдермен қарым-қатынасы түгел қамтылған. Екінші эпос - "Семетей" - "Манастың" жалғасы. Бұл қырғыздың "Одиссеясы", - деп ... ... ... оның теориясы мәселелері жөнінде сол кездің өзінде-ақ, көптеген тың пікірлер, ... ... өз ... ... мен мәдени дамуының жағдайларына лайық дамытады. Сондай-ақ, әр халықтың әдебиетін оның қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарастырады.
Қазақ поэзиясының ... ... ... тың ... ... ... ... серігі болған поэзия туралы ол: "Бұл халықтың ертеден өзіне тән ... есте ... ... ... ... ... ... адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырыпсалма ақындар не ... жыр ... ... ... атын ... ұрпақ естерінде ұмтылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы музыканттар тастап кеткен", - деп ... ... ... ... құнды пікірлер білдіруде, Шоқан халық әдебиетінің бағалы нұсқаларын жасаған және ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерін жырлаған. Орынбай, ... ... ... ... ... ақындардың еңбектеріне жүгінеді, мысалдар келтіреді. Сонымен бірге қазақ поэзиясының жанр, түр, өлең ... ... ... мұны орыс ... ... ... тұтқан.
Ол қазақ, өлеңдерін: жыр, жоқтау, қара өлең, қайым өлең, өлең деп ... ... Өлең ... ... ... не ... қосып айтуына қарап жүйелеген. Өлеңге, әсіресе, суырып салма өлеңге бейімділік барлық көшпелі елдердің өзіне тән ерекшелігі екенін ... ... ауыз ... ... жинап, зерттей келе Шоқан олардың славян халықтарының, әсіресе, орыстардың ауыз ... ... ашып ... ... ... "Жоңғария очерктерінде" "Көп уақыттан бері қазақтың ертегілерін, мифтерін, этникалық жырлары мен аңыздарын жинаумен ... ... мен ... ... халықтарының, әсіресе, славяндардың осы тектес шығармаларымен бір ... ... ... - деп ... ... ... ... салыстыра отырып нақты дәлелдейді. Мысалы: өмір шындығының сәйкестігі әдебиетте де тақырып, сюжет ұқсастығын туғызатынын Шоқан ... пен араб ... ... ... дала ... ... екі елдің поэзиясының бір-біріне ұқсастығын, көшпелі ел тұрмысы сұлу табиғат, рулық ... ... ... анық ... ... ... бұл халықтарда өлеңді суырып салып айту өнерінің ... ... ... Қазақтың шешен билері жайында құнды пікір білдіреді.
Ш.Уәлихановтың тарих, география, әдебиет саласындағы зерттеу еңбектері Петербург ғалымдарының назарына ілігіп, құнды ... ие ... ... ... ... ... ... жүргізген кезде Шоқан пікіріне үнемі ден қойып, ақылдасып отырған. Ыстықкөл сапарында біраз жерлерді бірге аралаған. Семенов-Тянь-Шанскийдің ұсынуымен 1857 жылы 27 ... ... Орыс ... ... ... ... сайланады. Бұл орыс қоғамы зиялыларының, орыс ғылымының жас ... ... зор ... ғылым мен мәдениетке қосқан үлесін мойындағандығы екенінің дәлелі.
1858-1859 жылдары Шоқанның "Жарық жұлдыз", "Қашқария сапары" оны ғылыми-зерттеушілік, ағартушылық саласында жаңа ... ... Ол ... ... ... ... зерттелмеген өлке болатын. Еуропа ғылымы үшін белгісіз, құпиясы мол ел болатын. Себебі, XII ғасырдың соңғы ширегінде Марко Поло, 1603 жылы ... Голе ... ... ... ... бұл ... ... аяқ баспаған Шоқаннан бір жыл бұрын Қашқарияға ... ... ... ... белгілі географы Адольф Шлагинвейтті жергілікті билеушілер басын кестіріп өлтірткен. Адольфтің бұл қайғылы тағдыры жөнінде алғаш мәліметті ... ... ... жылдары Петербургте Шоқанның "Жонғария очерктері". "Алты шаһардың немесе Қытайдың Хан-Лу ... ... алты ... ... туралы", "Адольф Шлагинтвейттің өлімін әкелген жағдайлар туралы мәліметтер" туралы еңбектері жарияланды.
Қашқарда болған кезінде Шоқан ұйғыр тілін жақсы меңгереді. Оның ... ... ... ... ... жазбалары да сақталған.
Кіші Бұқарада жаңа ұйғыр тіліндегі әдебиеттің едәуір бай аударма әдебиеті бар. Кіші Бұқараның әдебиеті аудармаға неғұрлым бай болғанымен, ... ... ... ... ... ... өз іштерінен шыққан бір де бір ақыны және белгілі бір жазушысы болған емес деп ... ... ... Хой-ху, Хой-хор, Қой-ғой деген атпен белгілі болған халқының Хой-хор әулетін берген және кейіннен осы күнгі ... ... ... қоныс тепкен жат жерлік халық елге мәлім. ... ... бұл ... ... деп ... ... жеті ... тұрғындарын қытайлар чапту деп атайды. Чапту түрік тілінің ұйғыр деп Клапрот (осы тілдің сөздігін құраған адам) ... ... ... Ұйғыр тілінде моңғол сөздері көп кездеседі.
Ұйғырлар сонау ... хан ... ... ... ... сол ... ... жазу өнері бар халық болған. Оларды моңғолдар сауатты халық болғандықтан хатшы есебінде іс жүргізушінің қызметтеріне пайдаланған. Сондай-ақ, Шоқан Ұйғыр ... ... ... ... ... ... жазуының үлгілерін қанша іздегенмен таба алмағанын қынжыла жазады. Бұл аймақтың өткені мен сол кездің қалпын жақсы білетін адамдарымен, ғалымдарымен, ... де ... ... ... ... ... ... қолға түсірген. Тау жыныстарының коллекциясы, гербарий жасаған. Солардың бірінде Мирджай тауы мен Қарақаш ... ... ... ... асыл ... текшелері болған мүлде бейтаныс елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, ... ... ... жағынан үкіметке де, ғылымға да пайдалы бай материал мен сирек деректерді ... ... мен ... көп көріп, Шоқан керуенмен 1859 жылы сәуір айында елге оралған. Қашқария сапарының нәтижелі жемісі - ... ... ... яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаланың жайы" атты еңбектерінде жан-жақты мәлімделді. Қашқария сапарының ғылыми нәтижелері туралы Орыс ... ... ... ... ... оның ... Германияда неміс тілінде басып шығарды. 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланды. Демек, Қашқария ... ... ... ... Уәлихановтың дүниежүзілік география ғылымына қосқан маңызы зор жаңалығы болып есептеледі. Қашқария экспедициясы үкімет ... да ... ... ... өтті.
1860 жылғы 8 сәуірдегі Үкімет указы бойынша поручик сұлтан Шоқан Уәлихановқа штабс ротмистр әскери атағы, ... ізгі ... ... 500 сом күміс ақша берілген. Шоқанның ұсынысы бойынша, осы экспедицияның жұмысына қатысы бар 22 адам қоса ... оның ... ... басы Мұсабай, Семей көпесі Бұқаш, К.К. Гутковский т.б ... ... ... ... ... ... оның ғылыми-шығармашылық қызметінің аса елеулі кезеңі болды. Мәселен, Бас ... ... ... ... бойынша, ол Орта Азия мен Қазақстанның карталарын жасайды. "Балқаш көлі мен Алатау ... ... ... "Құлжа қаласының жобасы", "Ыстықкөл экспедициясының қорытындысына қосымша карта", "Қытай империясы ... ... ... т.б. дайындалады. Мұның өзі Ш.Уәлихановтың география, картография салаларына ... ... зор ... ... ... Шоқан География құрамында белгілі неміс ғалымы Карл Риттердің еңбектерін баспаға әзірлеседі, ... ... ... Азия ... ... ... мектепте, География қоғамында ІПығыс Түркістан, Қырғызстан туралы лекция ... ... ... ... лекцияларға қатысып отырады. Мұның өзі Шоқан бойындағы ғылымға деген ерекше ынта-ықыласты, қажымас қайратты ... ... ... кезі 1861 жылғы басыбайлылық тәртіпті жою жөніндегі реформаның қарсаңы еді. Шаруларды ... ... ... ... ... т.б. ... Добролюбов, Некрасов сияқты алдыңғы қатарлы ақын-жазушылардың "Современник" журналында жарияланған мақалалары Шоқанға қатты әсер етіп, саяси әлеуметтік көзқарасының қалыптасуына негіз болды.
Петербургте ... ... ... мен Ф.М. Достоевскийді кездестіреді, көрнекті орыс ғалымдары А.И. Бекетовпен, шығыс ... Ф.Р. ... И.И. ... Е. ... ... А. ... Қ. ... Я. Полонскиймен танысып, араласады. Бұлардың бәрі оның идеялық жағынан көп толып өсуіне бірден-бір себеп болғанын ... ... ... ... ... ... ... демократтарының пікірлері оның демократтық көзқарасын тереңдете түседі. Қазақ халқының, әсіресе, оның төменгі тобының ауыр халі мен оның ... жан ... ... ... көре ... жылдың көктемінде денсаулығы төмендеуіне байланысты туған еліне оралды. Ол қазақ халқының тыныс-тіршілігін жақсартып, көмектесуді ойлап, ... ... ... мұң-мұқтажын түсіне білу мақсатымен Атбасар уезіне аға сұлтан болуды да ойлады. Сайлауға қатысып, ... ... ... Сібір әкімшілігі оны аға сұлтандыққа бекітпеді. Себебі, демократтық бағыттағы озық ойлы зерттеуші ғылым ... топ үшін ... ... бірі ... жылы Потанинге жолдаған хатында: "Мұндағы мақсатым - өзі ... ... мен ... бай ... ... еді", - деп ашық ... Ал, А.Г.Майковқа жазған хатында Шоқан бұл пікірін тереңдете ... ... ... және қара ... ... ... ... қазір аразбын", - дейді ол, - мен ... ... ... ұстаңдар, еңбек ақысын дұрыс төлеңдер дегенді талай рет ... ... Мен ... ... ... ... ... бір-бірімізді жақсы ұғамыз".
1863-64 жылдары Шоқан Омбыға барып, Сібір қазақтары үшін жасалып жатқан сот реформасын дайындау ісіне ... бұл ... елге ... пайдалы болу жағынан қарастырады. Осы кезде Шоқан "Сот реформасы туралы жазбалар" атты өзінің атақты еңбегін жазды. Оның: ... ... ... ... ... ... қатысы бар, халыққа ең маңызды, ең керекті реформа - ... және ... ... Ал ... реформа сол экономикалық реформаларды жүзеге асырудың құралы есебінде жүргізілмек, өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінің ... ... ... бір ... ... Ол ... - өзінің тұрмысын жақсарту.
Прогресс дегеніміздің негізінің өзі - біз осы ... алып ... ... ... ... ... туғызатын реформалар ғана керекті де, ал осы мақсатқа қандай болса да кедергі келтіретін реформалар ... ... ... ... ... ... ... табылады" - деп жазды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... құнды, бағалы болып қала беретініне дау жоқ. Сол кездің өзінде Шоқанның ... ... ... ... ... ... ... дұрыс шешілуін армандағанын көрсетеді.
"Бізге, қазақтарға, облыстық бастықтар үстірт қарауды әдетке айналдырған", - деп көрсете келіп, ... ... ... аса зор ... ... ... қарапайым (дәулетсіз) қазақтарды қеңінен қатыстырып, олардың пікірлерімен санасу керек екендігін, реформаны ақсүйектер емес, ... ... ... сай ... ... ... ... Бұл еңбегінде Шоқанның қазақ қоғамының экономикалық, саяси, рухани жағдайлары және ... ... ... даму ... мен ... терең талдаулар бере отырып, ең бастысы өз халқының болашағына үлкен сеніммен қарағанын көреміз. 1864 жылы наурыз айында Ш.Уәлиханов ... ... ... қосу ... ... ... ... экспедициясына шақырылады. Бірақ, жергілікті халықтарға Черняевтің, оның әскери қызметкерлерінің көрсеткен озбырлығы мен ... ... ... ... ... ... ... Алматы 1 қаласына келіп, Албан руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылына тоқтайды. Мұнда да жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... жұмыстарымен шұғылданады. Сол кездегі Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың шиленесуіне байланысты болған дүнгендер көтерілісіне көңіл бөледі. Жұмыс бабымен ... ... ... ... бір сапарында Ш.Уәлиханов әскери газетіне Құлжадағы жағдай, дүнген қозғалыстарына байланысты ... ... ... қай ... болмасын ел ішіндегі жағдайларға ерекше мән беріп отырғанын көреміз. Ол өзінің қысқа ғұмырында қоғамдық ғылымдардың алуан саласында, ... ... ... ... ... ... - ... құнды еңбектер қалдырды. Сондай-ақ, Орталық Азияның түркі тілдес халықтарының, қазақтың, ... ... ... түркіменнің тарихы мен сол кездегі әлеуметтік жағдайы, тілі мен ... ... ... ... шығыстың ғылымына зор үлес қосты. "Қазақтың шежіресі", "Жоңғарлар очерктері", "Қазақтар туралы жазбалар", "Абылай", "Көне замандағы қазақтың қару-жарақ, сауыт-саймандары", ... ... ... шаман дінінің қалдықтары", "Қазақтың көші-қоны", "Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы пікірлер", "Ыстықкөл күнделіктері" т.б. ... Орта ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеулер жүргізіп, талдаулар жасады. Бұл еңбектердің кейінгі зертеушілер үшін ... мәні ... ... Шоқан өзінің жан-жақты мол білімінің арқасында зерттеулерді комплексті түрде жүргізіп, тарихшы, географ, этнограф, публицист, әдебиетші, жазушы болып қатарластыра алып ... анық ... ... ғ. орта ... ірі ғалымдардың бірі П.И.Небельсон Шоқан туралы: "Петербургте қырғыздар сирек кездеседі, бес-алты адам жинала қояр ма екен? Солардың ішінде өмірде мен ... деп ... бір ғана адам бар. Ол өте жас, ... ... ... ... Шыңғысұлы Уәлиханов", - деп жазса, Платников: "Мен Уәлихановпен Петербургте өте жақын таныстым және ... кеш ... ... ... өткіздім, оның қабілеттілігіне Мұхамед-Ғани Бабажанов, біз Небельсон екеуіміз де тең келмеспіз", - деген пікірлері ... ... ... ... ... түсері хақ.
Шоқаннан қалған асыл мұралардың бірі - ... ... ... ... оның ... ... ... суретшісі екенін танытады. Сурет өнерін жас кезінен-ақ жақсы көрген. Ол ... ... ... ... ... ... ... жанрымен айналысқан. Суреттерінің біразы 1860 жылдардың басында "Всемирная иллюстрация", "Сакра", "Русский художественный лист" журналдарында, "Орыс ... ... ... ... көп салалы әр қырлы бай мұрасы оның ... ... ... ... ... ... өз ... биік деңгейінде болғанын айқындайды.
Шоқан Уәлиханов 1865 жылы сәуір айында қайтыс болды. Алтынемел тауының баурайындағы Көшентоған деген жерге қойылады. Қазіргі Алматы ... ... ... ... "Алтынемел" мемориалдық комплексі бар. Шоқан қазасы қазақ елі үшін және оның орыс достарына аса ауыр тиді. Орыстың географиялық қоғамы ... ... (1904) ... ... ... алғы сөзінде академик И.И.Веселовский: "Шоқан Уәлиханов шығыстану әлеміне құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыға келгенде, орыстың Шығысты зерттеуші ғалымдары оны ерекше ... деп ... ... ... халықтарының тағдыры туралы одан маңызы зор, ұлы жаңалықтар ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі ... бұл ... үзіп ... - деп ... ... зерттеуші әйгілі ғалым Е.И.Ковалевский Шоқанды "Асқан данышпан жас жігіт", "Тамаша ... ... ... ең ... досы әрі ... ... ... қадір тұтушы" деп атады. Г.И.Потанин: "Шоқан қазақ ішінен оқырман қауымын тапқан болса, ол өз халқының шын мәніндегі асқан данышпаны болар еді", - ... ... ... Шоқан өлімі туралы хабарында: "Нағыз, шын әділдігін айтқанда Уәлихановты үздік адам деп ... ... ... өз еліне шын берілгендігін, оны терең сүйетіндігін, қазақтың ... ... ... ... ... ... Батыстың мәдениетін де жоғары бағалады", - деп жазды. Мұндай жылы лебіздердің қайсысы болмасын Шоқан еңбегінің әділ де жоғары ... ... ... еді. ... ... ... Н.М.Ядринцев, П.П.Семенов-Тянь-Шанский, И.И.Березин, И.И.Ибрагимов, т.б. естеліктер мен мақалалар жариялады.
Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ... жер ауып келген орыс ойшылдары мен жазушылары көп әсер еткенін көреміз. Шоқан ... ... оны ... ... ... ... бірі - өзі ... сүйіп бағалаған достарымен жазысқан хаттары. Осы хаттардың әрқайсысында Шоқанның азаматтық бейнесі ерекше таныла түседі. Өз халқының адал ... ... көз ... ... ... ... мен мәні ашыла түседі, бүкіл дүниежүзілік география ғылымына қосқан зор табыс, жаңалық ретінде бағаланады.
Ш.Уәлихановтың хаттары. Шоқан ... мен ... ... ... ... екеуінің Омбыда, Семей мен Петербургте бірге болған кездерінде бір үзілмейді, кейінгі алты жыл ішінде (1856-1862) бұл достық хат ... ... ... ... ... ... ... бара жатып, Уәлиханов Достоевскийге былай деп жазады: ...Сізбен бірге Семейде өткізген ... күн ... ... ... әсер ... ... менің бір ойым сізбен тағы да бір кездесу. Мен адамның ... ... мен ақ ... ... ... ... ... Менің Сізге қандай берілгендігімді және сізді қандай жақсы көретінімді, әрине, өзіңіз де білесіз". Бұл хатқа Д.М.Достоевский өзінің шын ... ... жылы ... ... деп ... ... ... достым! Сіз мені жақсы көремін деп жазыпсыз. Ал мен сізге қысылмай-ақ тура айтайын. Мен сізге ғашық ... ... Мен еш ... да, ... де ... ... ініме де, тап сізге көңілім түскендей құштарлықты сезген емеспін. Бұған талай дәлел келтіруге болар еді, бірақ сізді несіне мақтай ... Ал енді сіз ... ақ ... дәлелсіз-ақ сенетін шығарсыз деймін. Достоевский өзінің хаттарында Шоқанға пайдалы кеңес беріп, рухын көтеріп, оның алдына аса зор игі міндеттер қойғанын ... Енді бір ... ... ... ісіңізді тастай көрмеңіз - сіздің материалдарыңыз өте көп. Сахара туралы мақала жазыңыз. Оны Россия халқына түсіндірудің өзі ұлы ... ... іс емес пе. ... білім алған тұңғыш қазақ екеніңізді есіңізге толық алыңыз.Тек осы оқиғаның бір өзі ғана ... ... және оны ... өзі ... көп ... ... Оның үстіне тағдыр Сізді таза жанды, адал ... ... адам ғып ... ... ... ... жоқ ... деп жазады. Мұндай жанашырлық жалынды сөздерінде Достоевский Шоқанға шын ... ... ... оны белсенді іс, батыл әрекетке рухтандыра түседі.
Ф.М.Достоевский Шоқан Уәлихановты ерекше қадірлей, бағалай білді. Одан ... ... ... ол ең ... естелік ретінде сақтайды. 1866 ж. Шоқан марқұм болғаннан кейін Достоевский өзінің әйелі А.Г.Достоевскаяға ... ... ағаш ... ... бе? Бұл ... Сібірлік досым Шоқан Уәлихановтың сыйлығы. Сондықтан да ол ... ... ... мен өз ... ... мен аса ... ... осында сақтаймын" - деген сөздерінің өзі Шоқанға деген ыстық ықыласын анық байқатады.
А.Н.Майковқа ... ... ... "Менің туысқандарым ұлттық та, таптық та ескіліктің шырмауында. Әсіресе, бір бет ... ... ... ... ... ... олардың өздерін өздері жоғары бағалайтыны, ақыл-естіміз деп түсінетіні өз-өзімен түсінікті болар. Демек оларға айтылған ақыл-кеңес намысына тиіп, бұрынғыдан да көрі ... ... ... ... ... ... шама ... түсіндім, шындық қанша қасиетті болғанымен, адасқанның алды жөн бола береді екен, әсіресе, уақыт солай етіп тұрса амал жоқ, - деп ... ... ... ... ... ...
Шоқан Уәлиқановтың орыстың көрнекті жазушыларымен, ғалымдарымен т.б. жазысқан хаттары қазақ әдебиетінің тарихы үшін ерекше маңызды. Оның хаттары мен күнделіктерінен публицистикалық ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан уәлиханов туралы7 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Малайсары тархан17 бет
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь