XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрл

Мазмұны
Кiрiспе

1.тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы психологиялық ой.пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi

XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары

XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы

ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психология ғылымының мазмұны

2.тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психологиялық ой.пiкiрлердiң негiзгi идеяларын тәжiрибеде пайдаланудын мүмкiндiктерi

Қазақтың психологиялық тұжырымдарының мақал.мәтелдердегi көрiнiсi

ХХ ғасырдағы Қазақстандық психолог.ғалымдардың ой.пiкiрлерiн оқу.тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi

Қорытынды
Пайдаланылған әдiстемелер тiзiмi
        
        Қазақстан Республикасының Бiлiм және ғылым министрлiгi
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда ... ой- ... ... ... ... XX ... бiрiншi жартысында Қазақстандағы психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi
+ XX ғасырдың бiрiншi жартысында ... ... ... ... қалыптасуының алғышарттары
+ XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы
+ ХХ ... ... ... ... қалыптасқан психология ғылымының мазмұны
2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психологиялық ой-пiкiрлердiң негiзгi идеяларын тәжiрибеде пайдаланудын ... ... ... ... ... ... ХХ ... Қазақстандық психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн оқу-тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың ... ... ... көкейкестiлiгi. Қоғамның бүгiнгi дамуы елiмiздiң тарихи қалыптасуы мен ... ... ... зерделеп, озық тұстарын тәжiрибеде пайдалануды қажет етедi. Себебi, ата-бабаларымыздың психологиялық көзқарастары бойынша айтқан өсиеттерi мен нақыл ... ... мәнi ... де өз ... ... жоқ. Керiсiнше, нағыз сұранысын тауып отыр.
Қазақ психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуы көне замандардан бастау алып, қалыптасқан. Олар ... ... ... халықтарының ортақ ғұдамалары әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.Яссауи, М.Иугнеки және т.б. еңбектерiнде басталып, қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектерiнде жалғасын ... ... ... ... ... ой- ... дамуы Ш.Құдайбердiұлы, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймаутов, М.Ж.Копеев және т.б. ... ... ... ХХ ... ... жартысы Қазақстанда психология ғылымының дамуына үлес қосқан академик Т.Т.Тәжiбаев пен профессор М.М.Мұқанов, доцент Ә.Сыдықов, С.Балаубаев және т.б. қазақ ғалымдарының ... ... ... ХХ ... ... ... ой- ... мен ұлттық нақышқа толы психологиялық көзқарастарымен барша жұртты тәнтi еткен қазақ жантану iлiмiнiң көшбасшысы ретiнде танылған ... ... оқу - ... iсiне ... ... ... ... ерекше ден қойған М.Жұмабаевтың таңдаулы еңбектерi деп атауға болады.
ЖАймаутовтың ... ... ... ... бiр ... төл тiлiмiздегi тұңғыш психологиялық туындылар болуымен қатар, бұрыңғы Кеңес елiн мекендеген түркi тiлдес халықтар тiлдерiне алғаш ... ... ... - бiр ... ... екендiгiнде.
М. Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие ғылымының (педагогика, психология және т. б.) теориялық ... бой ұруы ... ... Өйткенi бұл салада ғылыми еңбек жазған әлемдiк ақын - жазушылар некен-саяқ. Осы ... ... ... ... (1922 - 1923 ж.ж.) атты ... ... ... өте сирек кездесетiн, тек аса талантты, данышпан адамдарға ғана тән ... ... ... психология ғылымының дамуына өзiндiк үлес қосып, осы салада артына мол мұра қалдырған академик ... ұлт ... орай ... жеке ... ... Абайдың психологиялық көзқарастары туралы еңбегi; Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес қосқан, өзiнiң 20 ... ... ... ... ... халқының сонау ерте замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте ... ... ... ... дәлелдеп берген ғалым. М.М. Мұқановтың 1979 жылы жарық көрген "Дәстүрлi мәдениет өкiлдерiндегi когнитивтi эмпатия мен рефлексияның зерттелуi" атты ғылыми ... мен 1980 жылы ... ... ... ой - ... ... жекелеген тараулары да осы көзқарастың растығын дәлелдейдi.
ХХ ... ... ... яғни 1930 - 1990 ... ... қазақ елiнде, жоғарыда аты аталған ғалымдардан басқа, ұлттық психология ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар да аз ... Олар ... ... ... - ... Жарықбаев Қ., Жақыпов С., Намазбаева Ж., Шериязданова Х., ... Б., ... С., ... Р. және т.б. ... ... ... психологиясының бүгiнгi дамуында өзiндiк орны ерекше.
Ғалым Қ.Жарықбаевтың "Қазақтың психологиялық ой - пiкiрлерi" атты соңғы оныншы том, негiзiнен, ... ... ... ... алған кезеңiнде дейiнгi қазақ халқының он төрт ғасырлық психологиялық ой - пiкiрлерiн баяндайды. ... бұл ... VI-VIII ... ... ХХ ... соңғы жылдарымен аяқталатын аса дүбiрлi үлкен кезең. Ал үстiмiздегi ХХI ... ... ... ... жазу бiзден кейiнгi ұрпақтың еншiсi болмақ деймiз.
Осындай ауқымды психологтар пiкiрлерiнiң жинақтары болса да ... ... ... ... ... ... өз деңгейiнде емес. Сондықтан бiз диплом жұмысымыздың тақырыбын "XX ғасырдың ... ... ... ... ой- ... ... деп ... мақсаты: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуына теориялық талдау жасау және оны бүгiнгi ... ... ... көрсету.
Зерттеудiң обьектiсi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой пiкiрлердiң мәнi мен ... пәнi: XX ... ... ... ... психологиялық ой - пiкiрлердiң даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы зиялы ... ... ... ... талдау жасау, мәнiн айқындау.
* XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық көзқарастардың бүгiнгi қоғамдық-педагогикалық мәнi мен тәрбиелiк мүмкiндiктерiн айқындау.
* XX ... ... ... ... ... ой-пiкiрлердi бүгiнгi оқу-тәрбие процесiнде пайдаланудың жолдарын көрсету.
Зерттеу көздерi: XX ... ... ... ... өмiр ... қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастары жарияланған еңбектерi, тақырып төңiрегiндегi зерттеулер мен мақалалар және т.б.
Зерттеу әдiстерi: ... ... ... ... ... және ... жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кiрiспеден, негiзгi екi тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
Кiрiспе бөлiмде ... ... ... оның ... ... және ғылыми аппараты қарастырылды. Онда зерттеудiң мақсат-мiндеттерi, зерттеу көздерi мен әдiстерi айқындалды.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой-пiкiрлердiң ... ... ... деп ... бiрiншi тарауда XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психология ғылымының дамуының алғы шарттары, Қазақстандағы зиялылар еңбектерiнiң ... ... рөлi және ... ... ... ... қарастырылады.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой-пiкiрлердi бүгiнгi тәжiрибеде пайдалынудын мүмкiндiктерi" деп аталатын екiншi тарауда Қазақстандық ... ... оқу- ... ... ... ... мүмкiндiктерi мен Қазақстандық психолог - ғалымдардың еңбектерiн оқу- тәрбие процесiнде пайдалануға ұсыныстар берiледi.
Қорытынды бөлiмде ... ... ... ... қол ... ... қорытындыланып, тұжырымдалады.
1-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы психологиялық ой-пiкiрлердiң ... ... ... XX ... ... ... қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары
ХХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы қазақстанда ... ... ... мен ... ... ... бiз ең ... қазақ зиялыларының көзқарастарына әсер еткен факторларды талдауды жөн көрдiк. Қазақ зиялыларының психологиялық ... ... ... ... мен шығыстың ұлы ғұламалары еңбектерi негiз болды. Сонымен қатар осы аталған ғұламалар еңбектерiнен сусындап өскен қазақ топырағындағы тұңғыш ағартушылар мен ... ... әсер еттi. ... бар ... оны танып бiлуге деген талпынушылық, адамның құрамдас бөлiктерi яғни тән. ... ... рухы ... ... ... мазалады.
Ерте заманда дененің әр мүшесінде бір-бір жан бар деп ... ... ... ... ... ... табуға болады. Аристотель: "Адамда тіршілік етуші бір жан бар, ойлаушы ақылы және тухы бар" ... ... ... тағы ... өсетін қабілет (способность), сезетін қабілет, пайымдайтын қабілет деген сықылды. ... тағы ... ... ... ... белсендi емес (пассивиый) ақыл. Аристотельдің осы оқуынан XIX ғасырдың аяғына дейін "қабілеттер қисыны" ... ... ... ... Бұл ... ... ... бір мінездес жанның көп құбылыстары жанның бір түрлі қабілетінен шығады деп қарайды: мәселен, сезу, түйсіктеу, ескеру, ... ... ... қабілеттері. Бірақ, сол ерте заманда-ақ осындай шатасқан қисындарға қарсы данышпандар болған. Сондай данышпанның бірі ... Локк ... ... Локк ... дәлел келтіреді: "Зейін ұғады" деген сөйлем "билеу ... ... ... ... ... емес", -- дейді. "Қабілеттер қисыны" Гербарт тұсынан бері өте ... ... ... ... ... Гербарт айтады: "Жан қуаттары", "жан құбылыстары" деген сөз жан құбылыстарын ертегіге айналдырған, ойдан шығарған, тәнге ... сөз. ... ... ... ... деректі мағынасы жоқ, қабілетсiз бір жадты да түсіндіруге болмайды" дейді.
Соңғы кездегі психология ... ... ... ... ... ... жад, ... қайрат деген сөздерге де қарсы болып, бұлайша жіктеудің керегі жоқ деп ... ... ... ... ... ... ... ашып қарасаңыз, жан құбылыстары бірнеше негізгі топқа бөлінеді деген сөздерді ұшыратасыз. Алдымен ақыл, қайрат, ... деп үшке ... ... өзін ... ... ... жад, қиял, ойлау деп тағы бөледі. Ақыл , қайрат, ... ... ... ... ... жан ... жорығаны сықылды мейілінше шатақ, біріне-бірі қарсы мағынасыз болып шығады. Осы айтылған ... ... ... ... ... , ... жанның бөлімдерінен бөтен дәнемесі жоқ. Мұнымен еш ... ... ... Ол ... ... ... Өйткені түстерді тоқып алатын "жады жақсы" деген сөз.
Сол сияқты психологияны сана туралы пән деп ... ... ... ... ... ... бiр сөз түрлі мағынада жүреді. Кейде ... ... ... ... ... ... кейде "сана" деген сөздің астында бір болмыс (факт) жатыр деп те ұғады. "Сана" бір бар нәрсе, болмыс деп алсақ, онда жоқ деп ... ... ... "сана" деген сөзбен түсін бояп айтқан боламыз. ... ... ... ... ол "білу қабілеті" деген үғымға тура келеді. "Білу қабілеті" жан қабілеттерінің бір тарауы ғана. Олай болса, "сана" туралы пән ... ... ... ғана ... пән болып қалады. Бұрынғы психологиялар адамның ең ... ... -- ақыл деп ... ... -- сана ... пән деген мағына ескі психология кітаптарынан қалған сарқыншақ. Сондықтан "сана туралы" пән деушілер ескі ... ... ... ... ... отыр деп ұғыну керек.
Айта берсек, психологияны жан құбылыстарын зерттейтін пән деп айту тағы ... ... ... ... жан туралы психологиядан пәлендей қара үзіп кетерлік жері жоқ. Психология жансыз бола тұрып, жан құбылыстарын ... ... жоқ ... ... ... тірілткен болады. Психология жан құбылыстары жайынан сөйлеуші пән деушілердің дәлелі: "жан ... деп дене ... ... бар, ... ... ... заттардан басқаша, көлемдіктен орын алмайтын, саңылау мүшелеріміз арқылы білуге көнбейтін, ішкі толқындарымызбен ғана ... бірі мен ... ... бар ... ... айтамыз дейді. Әлде менің ойым "ми" атанған көлемдіктен орын ... ... ... ... бе? Әлде ... қуанғанымның шет жағасын болса да сіз көрмейсіз бе? Менің тілегімді есітпейсіз бе? Осының бәрін көре-біле тұра, жан ... ... ... өзімнен басқа ешкімге мәлімсіз деп кесіп айтуға болар ма екен? Әрине, болмайды.
Сөйтіп тәжірибелі психология да ... сау ... ... орнына "сана қабілеттерін", "жан қабілеттерін", я "жан құбылыстарын" алуы ... ... Жаңа ... ... бірі ... керек деген тұжырым айтады.
Американдық психология маманы Джеймстің ... ... Ол: ... да ... ... ... ... жұтқыншақ пен танаудың арасынан шығатын дем деген нәрседен данышпандар "сана" атты ... ... ... ... ... алды деп ... Субстанция ойдан шығарылған нәрсе. Бірақ деректі затта болатын "ой" дегеніміз нәрсе не заттан жасалса, о да сол ... ... ... және жас ерекшелігі психологиясының өмірге келуі XIX ғасырдың екінші ... ... жэне ... ... ... ... ... байланысты. Даму үстіндегі психологиялык-педагогикалық ой-пікірге көрнекті орыс педагогы К. Д. Ушинскийдің сңбектері, алдымен оның деген жұмысы едәуір үлес қосты. ... ... ... ... ... ... оны барлық жағынан танып білуі тиіс деп есептей отырып, К- Д- ... ... мен ... ... -- деп ... Жас ... ... дамуына Ч. Дарвиннің эволюциялык идеяларының айтарлықтай ыкпалы тиді. Олар ... ... ... ... ... ... ... Психология зерттейтін деректердің рефлекстік мәнін түсінудегі психикалык іс-әрекеттің маңызын ... орыс ... Я. М. ... те атап ... ғылымының адамзат қалыптасуындағы рөлi мен маңызы шығыстың ұлы ғұламалары еңбектерiнде де ... ... ... бiрi ұлы ... әл - ... ... ... қалыпты болуы оның психикалық ахуалына тәуелді қалыптасатынын айтады. Ол ... ... ... ... ... деген еңбегінде: "Дене сияқты жанда да өзіне тән денсаулығы және ... ... ... ... сол, оның ... және оның ... жайы жақсы болуының әсерінен әрдайым ізгі қылықтар көрсетіледі, игілікті істер істеледі жамаша әрекеттер жасалады. Ал жанның науқастығы сол, оның ... және ... жайы ... ... ... ... ... жаман қылықтар көрсетіледі, азғындық істер істеледі және ... ... ... - деп адам ... бәрі ... бір әсерлер жиынтығының нәтижесі екенін көрсетеді. Адамның игі қылықтары мен жақсы ... ... ... жан қасиеттері - ізгілікті қасиеттер, ал адамның пасық істері мен оңбаған әрекеттер жасауына себепші болатындары - сұрқиялық, ... ... ... ... шығады.
Әл - Фараби бала болмысы туа біткен ... ... оны ... ... құлықтарға бейімдеп тәрбиелеудің маңыздылығын ескерте отырып, ол үшін әр ... ... ... мен ... ... пайдаланудың керектігін айтады. Ол: "Адамның әуелден тоқымашы немесе хатшы болып ... ... ... пен жаман қылық та адамға әуел бастан жаратылысынан дарымайды. ... ... ... ... ... ... күйге жаратылысынан бейім болуы мүмкін, сонда оған қандай да болсын басқа әрекеттерден гөрі әлгі күйден туатын әрекеттерді ... ... ... Сонымен, оны қандай да болсын сырттан келген басқа бір ниет қарама-қарсы ... ... ... ол әуел ... - ақ ... ... ... келетін әрекетке бет қояды" - деп түсіндіреді. Бұдан ғұламаның айтпақ болғаны, адамның қалыптасуында оның арғы ... ... ... ... ... ... оның тәрбиесі әртүрлі қосымша тәрбие ықпалдарын дербес пайдалануды керек ... ... ... ... ... ... шешуші фактор деп санағанымызбен оның генетикалық ... оның ... яғни жеке - ... ... ... соған сай психикалық қасиеттерiне сай тәрбие әдістерінің әртүрлі болуының қажет болатындығын түсiндiредi.
Фараби мінез - құлықтың ... ... ... ... ... - ... қасиеттерді туа біткен емес, жаттығу, әдеттену, машықтану, нәтижесі деген қағиданы басшылыққа алады. Ол адамда жақсы мінез - ... ... ерік - ... көп мән береді, өйткені, сезім мен рухани ... және ... ... бір - ... қарама - қарсы келгенде санамен шешу ерікке, өзіне - өзі билеуге тіреледі. Мұндай жақсы ниет, оң ... бара - бара ... ... ... қасиетіне айналып, ол жақсы мінез - құлықты болып өседі.
Біз мінез - ... ... ... да, ... да жүре ... ... ... Адамда қалыптасқан мінез - құлық болмаса, онда ол жақсы немесе жаман мінез - құлыққа тап болғанда, қарама - қарсы ... - ... өз ... ... ... ... ... бір мінез - құлыққа ие болуына немесе ... ... ... бір ... - құлықтың басқа бір мінез - құлыққа ауысуына себепші болатын нәрсе әдет ... ал әдет деп мен ... бір ... жиі - жиі және ұзақ ... ... ... - деп пікірін білдіреді. Бұл көп жағдайда мінез - ... ... ауру ... ... емдеуге қолданылатын медициналық тәсілдерге ұқсас әдістермен сауықтыруды ұсынады. Басқаша айтқанда, әл - Фараби жан саулығы мен тән саулығын салыстыра, ... алып ... ... ... ... жетілуі оның мінез - құлқының жетілуіне сайма - сай келеді.
Қалыптасып шыққан ... - ... үш ... ... ... ... - деп түсіндіреді әл - Фараби. Ол: не орташа халде, не орташадан ... ... ... ... ... ... Егер хал ... жақын болса, бірақ, екінші қарама-қарсы жағына қарай жақындап одан асып түспесе, онда қашан орташа халге жеткенше тағы біраз сол ... ... ... ілімі бойынша адамның рухани бет - пердесі, мінезі мен жүріс - тұрысы қоғамдық орта, тәрбие ... ... ... ауру ... ... ... және ... себептерге байланысты өзгереді.
Шоқан Уәлиханов (1835 - 1865) еңбектерiнде психологиялық мәсәлелерге байланысты әр түрлi сипаттағы деректер баршылық. Осылардың ... ... ... көбiрек сөз болғаны - халқымыздың ұлттық санасы, оның iшiнде өзiндiк психологиялық ерекшелiктерi туралы мәселе едi.
Ғалым қазақ ... ... ... мына ... ... ... жеткiзiп сипаттаған.Өз халқының медениетi мен әдебиетiн, әдет - ғұрпы мен психологиясын осыншама жоғары бағалаған ... ... қана ... тұтпассың!
Көшпендi ата- бабаларымыздың психологиясы туралы Шоқан бiр еңбегiнде тағы да былай жазады: " Тарихи жағынан алғанда қазақ халқының поэзиялық рухы ... ... ... еске тұту жайы барынша ғажап болғандықтан... өз батырлары туралы деректердi бұл күнге дейiн бұрмалаусыз сақтап келген, екiншiден, қазақтың өткен замандағы ... мен ... ... ... ... ... сақтауы таңырқарлық. Одан да ғажабы- әсiресе, ақырдарының эпикалық жырлары кең даланың қай қиыр түпкiрлерiнде айтылмасын, бiр ғана ... ... ... ... ... ... осыншалық дәлдiгi таңырқарлықтай, сөйтсе де бұл күдiк келтiруге болмайтын ақиқат факт".
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) де Шоқан ... ... ... еңбектер жазып қалдырмаған кiсi, әйтсе де оның сан алуан ойға толы ... ... және ... ... ... орайласайтылған көптеген қызықты деректер табылады. Бұл пiкiрлер оның өзi айналысқан практикалық iстерiнен туындаған сияқты. Ой қозғаған осындай түйiндерге: бала және оны ... ... ... ... ... ... негiзднрi, мұғалiм- ұстаз проблемалары, қоғамдық психологиялық мәселелерi, т.б. жатқызуға болады.
Алтынсарин өз "Хрестоматиясында" жас ... жан ... ... ойын ... ... ... Көшпелi қазақ баласының айналасын дұрыс қабылдай алуы, осыған орай оның байқағыштық ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин әңгiмелерiнiң бәрi- бәрi де балалардың жас ерекшелiктерiне орай, тiлi жеңiл, мазмұны тартымды, олардың жан- дүниесiне әсер етерлiктей етiп ... ... Осы ... ... мен ата- ... ... әр ... iзгi қасиеттерге тәрбиелеу мақсаты көзделедi.
Қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарына қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың (1845- 1904) да психологиялық ой-пiкiрлерi ықпал еттi. Ол ... ... бiлiм мен ... ... ... ... дей келе, жақсы оқу үшiн есте сақтау, ... ... ... ... ... ... маңыздылығын айтады. Оқу процесiнде ескеруге тиiс психикалық жаттығуларды нақтылап ... ... абай ... ... төрт ... бар дейдi: Естiгенде ой кеселдерiнен аулақ болу керек. Ой кеселiнен аулақ бола алмаса, салынбау керек ... ... ... ... әсерлену керек дейдi. Үшiншiден, естiгенде бұрын белгiлi болған бiлiмдермен байланысын тауып, ... ... ... ... ... етiп ... қою ... деп ұсынады.
Ақын творчествосында психологияның негiзгi мәселесi- жан мен тәннiң арақатынасы, адамның психологиялық даму жолындағы тәрбие мен бiлiмнiң атқаратын қызметi, сондай- ақ бала ... мен ... ... ... ... ... де көрiнiс тапқан.
Абай адамның танымдық қасиеттерiнiң табиғатын ғылыми материалистiк тұрғыдан түсiндiредi. Сезiну және түйсiну мәселелерiн де дәл осы ... ... Ақын ... ... адамның сезiм мүшелерiне әр түрлi сипатта әсер ететiн айта келiп: "Құлақ болмаса, не қаңғыр, не күңгiр, дауыс, жақсы үн, күй, ән- ... ... ... ... деп ... ... ... мүшелерiнiң мимен байланысты дейтiн ғылыми түсiнiкке ол бара қоймайды. ... ... ... ... да ... ... дәлiрек айтқанда, ойлау, елестету, ұғым сияқты түйсiктермен байланысты екенiн ашып айтады. Осыған байланысты ... "Ол ... ... ұнамды қалпыменен. Ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешiк өз суретiменен көңiдге түседi ",- деп ... ... ... iс бiтпес, сырын көрмей,
Шу дегенде құлағың тосаңсиды,
Өскен соң мұңдай сөздi бұрын көрмей,
Таң қаламын алдыңғы айтқанды ұқпай ".
1.2 XX ... ... ... ... зиялылары еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы
XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары ... жан тану ... ... ... ... осы ... деген ой-пiкiрлерi мен оның адам тәрбиесiндегi маңызы жариялана бастады. Солардың бiрi Шәкәрiм Құдайбердiұлы (1858-1937) ХХ ... ... ... ... - ... мәдени-әдеби өмiрiне белсене араласып, туған халқына iзгiлiк пен ... ... ... ... ... ұлы ... ұлттық нақышқа толы пәлсапалық-психологиялық дәстүрiн әрмен қарай жалғастырып, халқына мол мәдени мұра қалдырған ... Оның ... ... ... арқылы берiлiп, адамға қоршаған ортаны сезiнудiң сан қилы құбылыстарымен сипатталады. Оны
Тән сезiп, құлақ естiп, көзбен көрмек,
Мұрын иiс, тiл дәмнен хабар ... ... ой ... ... әр iстi сол ... өлең ... дәлелдейдi.
Шәкәрiм адам жанының әр түрлi жағдайда көрiнетiнiн айтады. Өзiнше бұлардан ... ... ... келедi. "...Инстинкт-сезiмдi жан, сознание- аңғарлық жан, мысль- ойлайтын жан, ум-ақылды жан" дегендей әртүрлi ... ... Дене әр ... ... сияқты жан да өсiп, өнiп, жоғарылайды, толық, терең ақыл адамнан шығады.
Ақын ми ... ... ... ... ... ... iске асады дей отырып, кiсiнiң ойға алған iсiн жүзеге асыруы, оның ... ... ... ... қууы ... ... жолға түсуi ақыл мен жүректiң қызметi дейдi.
Қазақ ... мен ... аса ... ... әмбебап ғалым, қоғам қайраткерi Ахмет Байтұрсынов оқу-ағарту, тәлiм-тәрбие саласында артына аса бай мұра қалдырды. Ол ... ... ... да ... қолтаңбасымен дараланады.
А.Байтұрсынов сол сөз өнерiн меңгерудiң теориясын жасап, оны үйретудiң әдiстемесiн көпшiлiкке ұсынған ғалым. А.Байтұрсынов адам жанының айнасы сөз ... ... ... қол жеткiзудiң бiрден-бiр жолы ғылым-бiлiмдi игеру арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... тынымсыз тiршiлiкке шақыра отырып, еңбектенуге, әрекетке талпындырып, жағымсыз әдеттерден аулақ болуға ... Ол ... ... - ... ... өлеңiнде еңбек тәрбиесiне көңiл бөлу бала психологиясының дұрыс қалыптасып, мiнез-құлқының реттелуiне алып келетiн ... деп ... ... бiлiп ... ... ... жыл.
Баяғы қалпы,
Баяғы салты,
* Бұл неткен жұрт ұйқышыл!,- деп , ... ер ... ... ... қалса да әлi балалық танытып әрекетсiз, еңбек етпей ұйқымен өмiрiн өткiзiп ... ... ... ... ... ... ... жұрттың ықпалы, көпшiлiк өнегесi, тәрбиенiң осалдығы деп түсiнедi.
Ахмет Байтұрсыновтың өлеңдерiнiң ... дәл ... ... ... ... ... ... мен мiнез-құлықтардың көрiнiсiне арналған мәселелер көптеп қарастырылады. Өлеңдерi арқылы ... ... ... немесе жас ұрпақты тәрбиелеуде қажеттi тұлғалық қасиеттердi ... ... ... ... ... сай ерекшелiктерiн көрсетiп отырады. Мысалы, "Қарға мен түлкi", "Қасқыр мен қозы", "жас ағаш" және т.б. ... ... ... кездесiп жүрген қарым-қатынас жарасымдығына нұсқан келетiн жайттар ... ... ... бағыт-бағдар берiледi. Оларды адам мiнезi мен iс-әрекетiнде кездесетiн қасиеттерiмен байланыстырып сипаттайды.
Ахмет Байтұрсынов кейiнгi ұрпаққа өзiнiң ғылыми және ақындық шығармалары ... ... ... ... ... оны ... ... пайдаланудың тиiмдiлiгiн ескертедi.
Қазақ зиялыларының тағы бiр көрнектiсi, ақын ... ... ... ... ... ... ... (қазiргi Солтүстiк Қазақстан облысының Булаев ауданындағы "Молодежный" савхозы) дүниеге келген Мағжан ( 1893- 1938 ) қазақ ... ХХ ... ... ... ... бiрi. Ол 1922 жылы тұңғыш "Педагогика " атты оқулық жазып, бала тәрбиесiнiң проблемаларымен айналысушы мұғалiмдер қауымына үлкен көмек көрсеттi. ... ... ... психология ғылымдарының қазақ тiлiндегi терминдерiн жасауға ... ат ... Ол ... ... және психология ғылымы туралы өз көзқарасын айта отырып, бастапқы кезде жөпшендi бiлiнбейтiн баланың жан тұрмысы бала өскен сайын ... - ... ... ... Сондықтан баланың дене тәрбиесi мен жан тәрбиесiн қатар алып бару керек дейдi. Тiптi, қатар алып бару ... бала ... ... тәрбиешi күшiнiң көбiн баланың жан тәрбиесiне жұмсай беруге ... ... ... ... ұғу ... адамның қымбат нәрсесi де, жұмбақ нәрсесi де сол жан. Қиын тәрбие тiлейтiн де сол жан. Жанды ... ... қылу үшiн ... ... баяндайтын ғылыммен таныс болу керек.
Ал психологиялық көзқарасын оған анықтама беруден бастайды. Ол психология - ескi пән. Бұл ... пән етiп ... ... Иса ... ... болған, грек ұлтынан шыққан Александр Македонский - Ескендiр Зұлқарнайын патшаның тәрбиешiсi Аристотель данышпан. Психология деген сөз ... екi ... ... psycht - жан, logos - сөз. ... жан туралы сөз, жан туралы пән деген сөз ... ... ... ... де, жанның барлығында дау жоқ. Бiрақ сол жан деген не нәрсе? Жанның не нәрсе екендiгi туралы үш пiкiр бар. ... үш ... ... пiкiрiне негiзделедi. Бiрiншiсi - жан деген бөлек, өз алдына бiр ... ... Бұл ... берi келе жатқан пiкiр. Қазақтың "жан шыбын сияқты бiр зат, өлгенде ауыздан ұшып шығып кетедi, ұйықтағанда мұрыннан ... ... ... ... ертегiсi осы пiкiрдiң бiр сәулесi.
Бұл жан денеден тiптi бөлек, өз алдына қандай да ... бiр зат ... пiкiр ... яки "идеализм" деп аталады. Екiншi пiкiр - жан дене iскерлiгiнiң бiр түрi дейдi. Яғни жан ... жеке зат жоқ, жан ... ... бiр бөлiгi деген сөз. Бұл пiкiр "материализ" деп аталады.
Үшiншi пiкiр - жан деген жан көрiнiстерiнiң жиынтығы ... Яғни жан ... ... сезу һәм ... ... жан ... жалпы аты дейдi. Бұл пiкiр "феноменализм", яки эмпиризм деп аталады. Қайткенмен де, адамзат бұл ... ... ... не зат ... бiле ... жоқ. ... не зат ... бiлiнбеуiнен жанның бар екенiне күмән қылуға болмайды. Жан бар. Барлығы сол, оның iстерi, көрiнiстерi бар. Ақша қарда жосылып жатқан ... iзге ... ... аңның барлығына күмән қыламыз ба? Бұ да сол сықылды, жалғыз- ақ айырма мынау iзге түсiп зерттеп отырып, адамзат аңды баяғыдан берi ... ... де, ... жете ... жоқ. Яғни ... ... ... жанның не зат екенi, қанша бiлгiш болса да, әлi күнге бiле алғаны жоқ. Бiрақ бұдан бала тәрбиесi ақсамайды. ... ... ... ... қылу үшiн ... көзбен көрiп, қолмен ұстамай - ақ, оның iстерiн, көрiнiстерiн жақсы тексеру жетедi.
Жан ... ... адам ... ... мен осы ғылым туралы ой-пiкiрдi қазақ зиялыларының келесiсi Ж.Аймауытов та ... өз ... ... ... ... ... (1889 -- 1931) ... Павлодар облысының Баян ауыл ауданындағы Қызылту атырабында кедей отбасында дүниеге келді. Сегіз қырлы, бір сырлы ... ... ... ... ... Тұңғыш қазақ тілінде шыққан педагогикалық- психологиялық жүйелі "Психология" оқулығыньң авторы. Ол ... не ... сөз ... жан ... ұғым ... туған? деген сұрақтарға жауап iздейдi. Оған жауап ретiнде психология грек сөзі. "Псюха" -- жан, ... -- сөз, ... дәл ... "жан ... ... ... "жан тақырыпты пән", болмаса "жан туралы білім" деп айтуға болады. Біз бұл кітапта "псиқология"[1] деп ескі атын ... ... ... ... ... жан бар ма, жоқ па№ ... ... қоя отырып, оған мынадай жауап қайтарады.
Жан бар деген наным ерте заманнан бері келеді. Бұл наным ең алғашқы ... ... ... да ... ... бері "жан бар" деген наным барлық адам баласына тарап, өрбіген.
Бұл нанымның тууына жанды заттар мен жансыз нәрселердің аіырмасын бақылау себеп ... ... зат ... ... ... көбейеді, өз еркімен қозғалады, аяғында өледі. Жансыз затта бұл сипаттар не ... жоқ, не бір ... жоқ. ... ... осындай өзгешелігін байқап, анайы адам оларды қозғайтын бірдене болу керек деп ... ол ... "жан" болу ... деп ... ... халық әр заманда "жанды" дененің әр жерінде ... деп жіп ... Кей жұрт ... -- ... кейбір ел -- жатырда, тағы біреулер -- жүректе, енді біреулер қанда болады деп ... ... ... жан мида ... тиіс ... ұғым ... көзқарасы бойынша "жан бар" деуге тағы бiр себеп ... араб ... ... ... ғ.к. ... -- Алматы: "Рауан". 1995, 2-1 -- 32: 42 -- 57; 62 -- 65: 69 -- 77; 127 -- 146; 178 -- ... ... ... ... сай ... деп түзету еңгізілді. өлетіндігінен көрген. "Өлі мен ... ... ... айырма бар. Өлген соң жүрек соқпайды, қан жүрмейді, одан да айқьн бір парқы: дем алмайды, қозғалмайды. ... соң ... ... демі ... ... ... "жанды" -- дем, әйтпесе, "дем алу" деп жоритын болған. Дем бітсе не болады? Жан ... ... ... Өлердегі ауыр күрсініп, көкірек сылқ етіп, сап бола қалу, ақырғы дем таусылу -- жан шыққанның ... деп ... ... соң жан ... ... ... ұгуънша, жан өлмейді, өз бетімен өмір сүреді. Өлген адамның жаны аспанға ұшьп ... Көк ... ... ... жайы болады-мыс. Ол жандар жаңадан жаралатын заттарға жан ... ... ... ... жаны ... үрім-бұтағына, кейде айуандарға да жан бола кетеді-мыс. (Ол, діннің айтуына қарағанда, өлген адамның иманды, имансызына қарай ... ... Осы ... ... ертегілер жан туралы көп, әр жұртта әр алуан.
Дем алғанда іштен шығатын жылы ауаны да жан деп жорыған. Сондықтан өлген ... жаны ақ ... ақ құс, ... ... ... ... ұшып ... деген әуезетлер де тараған. Кейде жанды құрт сүгіретіне кіріп, құрт болып кетеді деп те ойлаған. (Оның себебі өлген ... ... ... құрт ... болганын бақылаудан туса керек.)
Жан тақырыпты осындай ұғымдардын ... дін ... да бар. ... ... ... ... жаратып болған соң, Жебірейіл періштені жіберіп, адамның ... ... жан ... екен. Жебірейіл ақ көгершін болып көрінген екен, Адам ата мен Хауа ананы азғыртуға Әзәзіл жұмаққа келгенде жылан суретінде көрінген екен ... ... ... адам баласы "жанды" басқаша ұғына бастаған. Жа мен тән -- егіз, "жан" -- ... ... ... сүлдері, ауа тәрізді көзге көрінбейтін бірдеңесі деген нанымға келген. Адамда екі түрлі "мен" бар: біреуі -- жан, ... -- тән. "Жан" ... ... ... де ... "менді" ("тәнді") қозғап, жүргізіп тұратын тетігі. "Тән" -- жанның ... ... ... ... "мен" ... "жан" дегені болу керек, "тәнi" (дене) "менікі" болу керек деп ұққан.
"Ақыл мен жан -- "мен ... "тән -- ... "Мен" мен ... ... екі. "Мен" өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан, "Менікі" өлсе -- өлесің, оған бекі", -- ... ... ... ... ... Бұл -- Абай тапқан пікір емес. Еуропа данышпандарының пікірі.
"Жанды" "тәннен" бөлек, бар нәрсе деп ұғуға адамның түс ... де ... ... ... адам еш нәрсені сезбейді, сөйлемейді, жарты жаны жоқ тәрізді болады. "Ұйқы мен өлі тен" дейді жұрт мәтелі. Бірақ адам өніндегідей ... ... Дене ... ... көретін не болу керек? Әрине, жан болу керек деп жорыған. Сонымен, ұйықтаған адамның жаны ... ... ... ... ... жандармен, қала берсе өлген адамдардың жанымен жолығьп жүреді деген наным туған.
Жиып-теріп келгенде, "жан бар" ... ұғым ... ... дем алу, жүрегі соғу, қаны жүру, өсу, өну, өлу, қозғалу, түс көру сықылды түрлі сипаттарын бақылаудан туғандары көрінеді. ... адам ... ... ... ... ... ойы жоқ", терең ұғым миьна қонбайды. Жан туралы ұғым тірі мақұлықтардың тіршілігін, өмірін, өмірндегі өзгерістерін ... ... жай бір ... ... ... ... ... күшейіп, өркендеген сайын мұндай жорамал қала бермек. Өйткені тірі заттың белгісі -- жаны бар. Жан барлықтан дем ... ... ... ... ... ... дәлелге бұл күнде ешбір оқымысты адам нанбайды. Өсетін, көбейетін, қозғалатын, өлетін заттардың бәрінде жан болса, ағаштың, шөптің, қысқасы, ... ... де жаны бар ... ... еді. Өсімдікте жан бар деген ұғым жиырмасыншы ... ... тым ... тым ... ... сөз.
Т.Тәжiбаевтың (1910-1964) ғылыми iзденiстерi негiзiнен екi ... ... атап ... ұлт ... ... оқу ... құрастыру мен халқымыздың педагогикалық және психологиялық ой-пiкiрлерiнiң даму, қалыптасу және зерттелу iсiне бағытталды.
Т.Тәжiбаев бұрын әр жерде шашырап, белгiлi ... ... ... ... ... терминдердi саралап, бұл ғылымның төл тiлiмiзде тамыр жая түсуiне жағдай ... ... ... ... деп ... ... ... психология ғылымының теориялық негiздерi баяндалады. Бұл еңбек 1940, 1946 жылдары жарық көрген профессор С.Л.Рубинштейннiң "Основы общей психологии" атты ... ... ... ... ... классикалық психологияның iргелi теориялық қағидаларынан мол мағлұмат беретiн, Ж.Аймауытов кiтаптарынан кейiнгi кесек ... ... едi. Бұл ... мазмұнында "Жеке адам", оның iс-әрекетiнiң түрлерi, бұлардың өзiндiк психологиялық астарлары, сондай-ақ, адамның басты-басты жан ... ... мен ... ... мен ес ... мен ... ойлау мен сөйлеу, қиял мен сезiм, ерiк-жiгер т.б. ғылыми талдауға алынды.
Т.Тәжiбаевтың еңбектерiнiң бiразы халқымыздың ғұлама перзенттерi Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай ... ... және ... ... ... ... ... (1910-1982) психология ғылымының шет елдерде кең өрiс алған салаларының бiрi-әскери психология ғылымының Қазақстандағы iргесiн ... Шын ... ол iрi ... ... қазақтан шыққан алғашқы әскери ғалым.
Қазақ халқының жауынгерлiк психологиясы, жау жүрек батырлығы мен ерлiгi, ... ... ... ... ... ... жұмылдыра бiлу қасиетi, шешендiгi мен әмiр ете бiлушiлiк сипаты бұрын-соңды дәл Момышұлындай ешбiр тұлғадан таба алған жоқ. Ол өзiнiң ... ... атты ... ерлiк, ұят, масқара болушылық сезiмдерге батылдық, айлакерлiк, ептiлiк т.б. сезiмдердi тәрбиелеуге ... бөле ... ... ... ... етiп топтайды:
1. Жоғары сезiмдер:
Парыз
Ержүректiлiк
Адамгершiлiк
Ерлiк
Батырлық
Қаһармандық
* Төменгi сезiмдер:
Опасыздық
Ұждансыздық
Үрей
Қорқыныш
Шошу және т.б.
Ол жоғарғы сезiмдерге жауынгер бойындағы ең жақсы сезiмдердi ... ... ... адам ... ең ... сезiм-эмоцияларды жинақтайды. Солдаттың жан-дүниесiндегi iшкi күрес те осы сезiмдердiң арпалысынан ... деп ой ... ... ол ... ... ... ... яғни этнопсихологиялық ерекшелiктердiң маңызын Ұлы Отан соғысы тәжiрибелерi арқылы айқын көрсетiп бердi. Ол мұны терең ұғынып, оның ерекше ... ... ... ХХ ... ... ... Қазақстандағы қалыптасқан психология ғылымының мазмұны
ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы зиялы қауымның психолдогия саласында жазған ой-пiкiрлерiнiң қай-қайсысын алып қарасақ та, олар жан адам ... екi ... яғни жан және ... ... ... ... жан көрiнiстерi мен дене көрiнiстерiнiң арасында көптеген айырмашылық бар деп, оны төмендегiше түсiндiредi:
Бiрiншi. Сыртқы дүние заттарынның бәрi, ... ... ... ... ... бiр орын алып тұрады. Қандай зат болса да, орын алатыны бiзге белгiлi. Егерде бiр ... алып ... ... өлшеген болсақ, пәлендей орын алып тұр деймiз. Өлшемеген болсақ, пәлен зат зор не ... кiшi, яки ... зат ... ... не оң жағында, не сол жағында тұр деймiз. Сыртқы дүниедегi заттың өзi түгiл, ол ... өзi де ... бiр орын ... яғни ... бiр ... болады, мысалы, жүру адамның iсi. Осы iс белгiлi орында болмай ма? ... Ал ендi, жан ... ... орын тiлемейдi. Мысалы, бiз бiр ойымызды пәлендей орын тiлеп тұр, яки пәлен ой пәлен ... оң ... яки сол ... тұр деп айта ... Бұл - бiр ... ... дене ... һәм көрiнiстерi сезiм мүшелерi арқылы бiлiнедi. Мысалы, бiр малды көрiп, бiр иiстi ... ... ... ... Ал ендi, жан ... ... ... бiлуге болмайды. Мысалы, ұялу деп аталатын жан көрiнiсiн не ... не ... ... сезiм мүшелерiнiң бiреуiмен бiлiп бола ма? Әрине, жоқ. Бiз ... ... ... ... жан көрiнiстерiн өзiмiздi өзiмiз сынаумен ғана бiлемiз, мысал үшiн ұялу деген жан ... ... ... ... бiр кiсi бiр ... iстi ... де, қызарып кеттi, бiз осы кiсiде ұялу жан көрiнiсiнiң болғанын бiле ... Мұны ... ... Ұят ... бiр зат ... көзiмiзге көрiндi ме? Яки иiс болып мұрынымызға келдi ме? Жоқ, бiрi де болған жоқ. Бiз ... - ақ ... ... ... ... ... ... көрдiк. Басқа еш нәрсе сезгенiмiз жоқ. Олай болса, жаңа қарсыдағы адамда ұялу жан көрiнiсi болды ... бiлiм ... ... ... ... ... мынау - күндерде бiр күн бiз де, орасан бiр iс iстен, жанымыз қысылып қалған. Яғни ... ... осы ұялу ... болып қалған уақытта бетiмiз дуылдап, қып - ... ... ... бiз ... ... не ... ... ұялу көрiнiсi болғанда бет қызарып кетедi екен" деп. Жаңа қарсымыздағы адам ... ... оны ... дегенiмiз осы, яғни ана адамның бетiнде қызылдықты көргенде, бiздiң өз басымыздан кешкен iс есiмiзге түсе ... яғни бiз ... ... сынай қойдық. Қысқасы, жан көрiнiстерiн адам сыртқы сезiмдермен бiле алмайды, өзiн сынап қана бiледi.
Үшiншi. Сыртқы денеде ... ... яки ... бiр ... бола ... ... ... қан жүру, дем алу сықылды дене көрiнiстерi бiр уақытта болып жатады. Бiр - ... ... ... жоқ. Ал ендi, жан ... бiр ... ... бар. Олар ... артынан бiрi өтедi. Мысалы, бiз бiр уақытта екi ой ойлай аламыз ба? Жоқ. Кей уақытта олар ... ... бiрi ... ... тез - тез келгенде, бiзге осы ойлар бiр ... ... ... ... Бiрақ бұл көрiнуi ғана, шынында әрқайсысы әр уақытта, бiрiнiң артынан бiрi келiп жатыр.
Сондай-ақ, М.Жұмабаев бұл ... мен ... ... ... бергенiмен олар арасында байланыстың ба болатынын түсiндiредi. Оны ... ... жан ... ... ... ... күнi ... деп сипаттайды.
Өзiмiзге мәлiм - денiмiз сау болса, жанымыздың iсi де сау, жақсы ... Яғни ... ... ... ... қайратымыз берiк болады. Егерде денiмiз ауру болса, яки жұмыс қылып шаршаса, жанымыз да ауру, жанымыз да шаршайды. Басқа ауру, мидың ... жан iсiне ... әсер ... ... ауа ... ... ... дұрыс жүргiзбей, денеге әсер қылады, жанға барып қол салады. Яғни жанның iсi шабандайды, бұзылады. Ой күңгiрт тартады, сезiм топастанады. Қайрат ... ... ... отырған кезде ыстық қою шайды iшiп жiберсең, ... ... ... ... ... ... соң, жаның жадырап кетедi. Бұл мысалдармен бiз жанның ... ... ... көрсеттiк. Бұл жерде М.Жұмабаевтың көзқарасы шығыстың ұлы ғұламасы әл-Фарабидiң көзқарасынан туындап отырғанын көремiз.
Ал ендi дене де ... ... жан ... ... ... әсер ... Адамның көзқарасы, дауысы, аяқ басуынан жанның қандай күйде екенi көрiнiп - ақ тұрды. ... һәм ... ... ... ... адамды клдiредi. Қайғы һәм ойлау дененi жабықтырады. Қуаныш адамды күлдiредi. Бетке қан ... ... ... ... қала ма ... iзi?!" дегенi жанның жайын бiлетiндiгi. Қорыққанда дене дiрiлдеп, қан ... ... Аса ... ... яки аса ... ... бiрнеше сағатта шаштары аппақ болып қалғандар да болған. Мiне, жан көрiнiсiнiң денеге әсер беруi қандай дәрежеге жетедi!
М.Жұмабаев жанды тәрбиелеудiң жолдарын да ... ... ... ... жолы ... - өзiн ... Адам өз ... көрiнiстерiн өзi бақыламаса, жан көрiнiстерiмен таныс болмайды. ... ашу, ... ... жанымыздың көрiнiстерiн бақыласақ қана, бiз олардың қандай мiнезде екенiн һәм араларында қандай айырма бар ... бiле ... ... бiр жан ... сол жан ... ... тұрғанда бақылау оңай емес. Себебi өзiн бақылау деген сөз ... яғни ... бiр ... екi iс iстеуi әрi бақыланатын зат болуы деген болып шығады. Бұл iсте де мүмкiндiк аз. Бұған ... ... ... ашу кiрген жан көрiнiсi болып тұр, яғни мен ашуланып тұрмын. Егерде мен осы ... ... осы ашу ... ... ... яғни ашудың тууына не себеп болғанын қарастырсам, ашу деген қандай нәрсе екендiгiн ойлай бастасам, сол ашу ... ... тұра ма? ... ... ... ойға кiрумен ашудың күшi кеми бастайды. Осы мен неге ашуланам деп ойлай бастасаң, ашуың бiтiп те қалады. Мiне, өзiн ... оңай емес ... ... ... де, жан ... ... ... болмаса, өзiн бақылауға болады. Мысалы, жеңiл - желпi ашуланып отырған адам сол ашуының себебiн ... ... ... өзiн ... деген сөздiң шын мығынасы өткендi еске түсiру деген сөз. Мысалы, ашу кiрген жан көрiнiсiн бақылау үшiн бiз ... ... бiр ... яғни ... ... не ... ... қалай күшейгенiн, қандай мiнездi болғанын һәм қалай басылғанын еске ... сол ... бiз ашу ... жан ... өзiн бақылаған жолмен бақылаған боламыз. Өзiн бақылау деген сөз бұл ... ... ... ... жан ... еске ... ... деген сөз болып шығады. Адамға өзiн - өзi тексерiп, өзiне - өзi ... беру ... оңай ... ... Өзiн - өзi тексерiп, қателерiн көруге адамның менмендiгi ... ... ... де, адамның өзiн - өзi тексеруi - оның жан ... ... түзу ... ... бiрiншi шарт. Өз қатесiн көре бiлген адам келешекте сол ... ... ... ... өзiн - өзi, яғни өз қатасын өзi көре бiлуi оның жанының идеялға, қасиеттi қиялға ұмтылатын мiнезi барлығын көрсетедi.
Мiне, осы ... де ... ... ... ... ... әсерлерiне көңiлi толмады. Қайта - қайта түзетедi. Жазаласа, өртеп те, жыртып та жiбередi.
Өзiнен ешбiр кемшiлiк көрмей, қате таппай, ... - өзi риза ... мәз ... ... адам зор адам емес, шөбiр адам болады. Жаны жабайы, ауданы тар болады.
Бақылау. Жан көрiнiстерiн үйренудiң екiншi жолы - бақылау, яғни бiр ... ... ... ... жан ... ... ... бiз жоғарыда айтып өткенбiз, жан көрiнiстерiн сыртқы сезiмдермен бақылауға болмайды деп. Сондықтан ... ... жан ... ... ... оның жан көрiнiстерiнiң сыртқы белгiлерiн бақылау, тексеру деп ұғу керек. Мысалы, бiреудiң пiшiнiне, қозғалуына, ... ... - ... ... бақылап, солар бойынша жан көрiнiстерiн тексеремiз.
Бiз егер өзiн бақылау жолы мен өзiмiздiң жан көрiнiстерiмiздi ғана бақылап, мына бақылау жолымен басқа ... жан ... ... ... жан ... туралы бiлiмiмiз толық болмас едi. Сондықтан бұл бақылау әбден керек нәрсе. Бақылауы, байқауы көп адам бiр адамның ... ... - ... бiр - екi iсiнен, бiраз сөзiнен ол адамның қандай мiнезде екенiн бiлiп ала қояды. Мүмкiн болғанша, тәрбиешiнiң ... ... ... ... ... ғалымдар адам сезiмiн топтап, жан көрiнiстерiнiң қанша түрi болғанымен, оларды түп мiнездерi ... үш ... ... ... ой ... ...
- бiлу яки ақыл ... iшкi сезiм, яки көңiл көрiнiстерi,;
* һәм қайрат көрiнiстерi.
* Қазақтың данышпаны Абай, бұл үш ... ... ... қайрат деп атайды. Бiз бiр заттың, яки көрiнiстiң сынап белгiлеймiз, ... яки ... ... байламды, яки айырманы табамыз. Бұл - ақыл iсi. Бiз қайғырамыз, қуанамыз. Бұл - iшкi сезiм iсi. Бiз бiр iстi ... ... бiр ... ... боламыз. Бұл - қайрат iсi.
Сұрау (анкета). Бұдан өзге де жолдарды ... ... ... Өз ... місе тұтпай, керекті (материалды) көп жинау үшін, ... ... екен деп ... де ... болады. Баланың ойнағанын, яки оқығанын білуді қалап, мен оларды бақылап берсеңіз екен деп тәрбиешілерінен сұраймын. Мен оларға ... ... ... Бақылау ретінде керекті нұсқаулар беремін. Бақылау жазған қағаздарын маған ... ... осы ... басқалар бақылауының сұрақтары маған көп мағлұмат береді.
Бірақ олардың бақылағанына да соқыр сене беруіме болмайды. Мұнда да азды-көпті сын көзбен ... ... Мен ... бақылаушыларым қаншалықты сенімді? Менің айтқанымдай бақылай алды ма? Олардан жинаған мағлұматтарымнан бір тектес, бағалы дерек алуыма бола ... де ... ... Ол ... ... жүрген кісінің өзіне өзі бақылағандығымен пайдаланып, оны өзін ... ... ... ... ... ... Мен ... өзінен нені бақылағандығының бәрін, мүмкін болғанша, еркін, толық айтқызып, өзіме есеп бергіземін. Өйткені оның ... көп ... ... ... ... ... нәрселер болмауы, көп көмескі нәрселер болуы ... ... оның ... ... ... ... оны өзім де сұраймын. Бір ондай өзін ... ... ... шын ... ... де сын ... ... керексінеді. Неге десеңіз, өз қылығын бұрмай, асырмай, жасырмай, толық жазу өте қиын. Бір -- екінші, көбейсе, талай қылықтарды ... ... ... ... адам ... ... қызығып байқау шетін жәпе өзің психологияға тілін дәлдеп қолдана білмесең, басқаға ... ... ... ... ... ... ... қалайша жорымақ! Сұраумен шатастыруға, жаңылыстыруға да мүмкін. Қандай тура, шын айтамын ... ... ... ... шатасатынын талай көреміз, талай естиміз. Бәрін айтып келгенде табатын ... ... жай ... тәжірибелі бақылаудың мағлұматгары мен бақыланушы адамның өзін бақылағандығы мағлұматтарын және сұрау-жауаптарын ... ... ... ... ... ... Өзін бақылау мен сұрауға онша маңыз берілмейді. Бірақ олардың ... ... жай ... ... ... білімге жақынырақ болады.
Мысал үшін балалардың арманы туралы берілген мынадай сұрауларды көрсетуге болады:
1.Мен үлкен болганда әсіресе ... ... ... ... ... ... келеді?
3.Өзім көрген, естіген не кітаптан оқыған кісілерімніңқайсысына көбірек ұқсас болуды қалар едім?
4.Неге оған үқсауды қалар едім?
5.Көбінесе не тақырыпты ... ... ... ... үшін ол ... ... ... көремін?
7.Мектепте көбінесе нсмен алдануды, шұғылдануды ұнатамын?
8.Неліктен ол қызметті ұнатамын?
9.Үйде жүргенде көбінесе не ... ... ... Оны ... не ... тәуір көремін?
* Менің жақсы көретін ойындарым қандай?
* Ол ойын неліктен маған ... ... ... жазу ... ... ... адармай дәл жаз", -- дер едік, бірақ оны қалай орындау керек. ... ... ... болу ... Айдан жарық: бақылау жад жалықпаған тың тұяқ кезінде тәптіштеліп, жинақты жазылу керек. Бақыланушы ... ... ол ... ... ... ... ... өзгеретіндігін де жазамыз. Біздің аудармамызда осы үш ... ... болу ... Бұл ... нағыз өзгеше болу керек. Өз жанынан қосу, жору, шамалау не топшылау сықылды нәрселер қатыстырылмауға ... Біз ... ... ... ... ... пластенкесі) тәрізді өзгертпейтін суретші болуымыз керек.
Біз фотографиямен неге пайдаланбаймыз? Сөзбен суреттеу нәрсенің ұзын ырғасы, нобайы ... ... ... мәлім. Бір танысымызға бір адамның түрін суреттеп айтып керіңіз, ол суреттеген кісіңізді жолықтырғанда танымасына мен ... ... ... ... ... ... әлдеқайда сәл оңай емес пе? Мұңайған, қиналған, танданған... адамдардың ... ... сөз ... ... дәл, ... көрнекірек, фотограф граммофон бақыланушы адамның дауысын бізден гөрі жақсырақ жазады. Жүректің соққанын, тамырдың, ... ... ... ... ... түрлі аспаптар бар. Міне, осындай аспаптар біздің байқамай қалатын нәрселерді байқап, түгел суреттеуі анық.
Әрине, бұл жазулар ... ... ... керексізтауып шығарып тастамайды. Қайта сөз, сурет, фонографжазулары бақыланушы адамды жақсы зерттеуге біріне-бірі көмектесіп, пайдасы тиеді. Сөздің одан да ... ... ... ... ... нәрсеге келгенде көзге анық көрінеді. Онда көбінесе сөзге сүйенуге тура келеді. Біздің жад ететініміз: түптің түбінде ... ... ... бәрін де сөзге айналдыру ғой.Есте болсын: дәл сөз күндегі сөйлеп жүрген сөзіміз емес.
Жан ... ... ... жан ... үш ... ... бұл үш тап бiр - бiрiне жуымайтын емес, бұл таптардың арасында берiк байлам бар. ... ... жан ... ... ... бар. ... түрлi айтқанда, адам бiр iс iстегенде, осы ... жан ... ... де ... Мысалы, бiздiң бiр саусағымыз ауырады. Сонда бiз сол ... ... ... Бұл - iшкi ... iсi. ... ... себебiн тексеремiз. Бұл - ақыл iсi. Сол ауруды ... ... ... ... Бұл - ... iсi. Ал ендi ... әрбiр iсiне осы үш тап жан көрiнiстерiнiң үшеуi де қатысатын болғандықтан, сол ... iшкi ... ... ... ... тең тәрбие қылу тәрбиешiнiң мiндетi. Бiр адамның осы үш тап жан ... тең ... ... ... басып билеп кетсе, ол адам бақытты болмақ емес. Бұл туралы данышпан Абайдың төмендегi сөзi шын дұрыс сөз.
Әуелде бiр суық мұз - ақыл ... тұла ... ... ... талапты шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады, бiлсең керек.
Ақыл, қайрат, жүректi бiрдей ұста,
Сонда толық боласың елден бөлек.
Жеке - жеке ... ... да жоқ ... ... демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, күлкi де жоқ
Тулап, қайнап бiр жүрек қылады әлек.
Бiреуiнiң күнi жоқ ... сол ... ... ... ... ... ... беруiн әсерлену сезiмдермен байланысты деп қарастырады.
Әсерлену ұғымына нерв жүйесi алып келген әсердi жанның ұғуы, аңдауы әсерлену деп анықтама бередi. Жан ... ... осы ... ... ... Әсерлену көрiнiсiнiң болуы бойынша: сыртқы дүниедегi бiр зат ... ... яғни нерв ... ... ... әсер етедi. Мысалы, дауыс, құлақ нервiсiне әсер етедi. Осы әсердi нерв орталық жүйкеге, яғни миға алып ... Ми осы ... ... ... яғни мида бiр ... пайда болады. Мiне, осы нерв системасы алып келген әсердi жанның аңдауы әсерлену деп атаймыз деп ... ... ... ... ... ... әсерлену көрiнiсi болу үшiн төмендегi шарттардың болуы керек деп ... Әсер ... ... ... Яғни әсер тым әлсiз болса, яки тым күштi болса, әсерлену болмайды. Мысалы, бетке шаң қонды. Сол шаң беттегi нерв ... ... әсер ... ... ... ... ... болмайды, яғни жан бетке шаң қонғанын бiлмейдi, аңғармайд. Мұның себебi әсердiң тым әлсiз болғандығы және әсер тым күштi болса да ... ... ... ... дауыс құлағында тұңдырады, шулатады. Бiрақ одан жан ... ... ала ... Бiр ... соң ... ... ... белгiлi бiр уақыт өтсiн. Яғни бiрi арқылы бiрi болған екi ... екi ... болу үшiн екi ... ... белгiлi бiр уақыт өтуге тиiс. Мұның мәнiсi мынау: сыртқы бiр заттың нервке берген әсерi тоқталған күнде де, ... өз - ... ... шейiн қытығы басылмай тұрады. Сондықтан екiншi әсер бiршама әсердiң артынан iле шала ... екi әсер ... ... ... де ... өзгередi. Мысалы, зырылдауық қатты айналғанда, бiр дөңгелек болып көрiнедi. Егерде сол зырылдауықты түрлi бояуға бояп, ... ана ... бәрi ... ... сұр ... ... Әсер миға барып жетсiн, һәм жан миға келген әсерге iскерлiгiн жұмсасын. Егер әсер миға ... ... ... ... ... көру нервiсiн мидан айырсақ, жанда көру әсерленуi болмайды.Және миға келген әсерге жанның әсерлiгiн жұмсау шарт. Бұлай болмаса, яғни жанның ... ... ... ... ... ... ... бiз бiр қызық кiтап оқып, яқи қызу әңгiмеге кiрiп отырсақ, есiктен кiрген ... ... ... ... iшi деп ... Яғни бiз бiр сыртқы сезiм арқылы болатын әсерленуден екiншi сыртқы ... ... ... ... айтамыз.Мысалы, бiз дыбысты, иiстi, түстi, дәмдi бiр-бiрiнен айырамыз.Және бiр сезiм арқылы болатын әсерленулердiң де бiрiнен бiрiн ... ... ... ... жусан иiсiн оның ерекше иiсiнен айырамыз.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы52 бет
Психология пәні20 бет
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы46 бет
Қазақстан статистикасының қалыптасуы мен дамуы тарихынан11 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь